قَالُوا فِيهِ إِنَّهُ مُوجِبٌ بِالذَّاتِ وَقَدِ اسْتَوَيْنَا فِي الْبَشَرِيَّةِ فَلَا يُمْكِنُ الرُّجْحَانُ، وَاللَّهُ تَعَالَى رَدَّ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ بِقَوْلِهِ:
O'nun hakkında, O'nun zatı gereği zorunlu kılıcı (mûcib bi'z-zât) olduğunu ve 'Biz insanlıkta eşitiz, dolayısıyla bir üstünlük [seçilme] mümkün değildir' dediler. Yüce Allah ise onların bu sözünü şu buyruğuyla reddetti:
اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَبِقَوْلِهِ: اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ [الشُّورَى: ١٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: وَما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَيْءٍ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُتَمِّمًا لِمَا ذَكَرُوهُ فَيَكُونُ الْكُلُّ شُبْهَةً وَاحِدَةً، وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا أَنْتُمْ بَشَرٌ فَمَا نَزَلْتُمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ أَحَدًا، فَكَيْفَ صِرْتُمْ رُسُلًا لِلَّهِ؟ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا شُبْهَةً أُخْرَى مُسْتَقِلَّةً وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا أَنْتُمْ بَشَرٌ مِثْلُنَا فَلَا يَجُوزُ رُجْحَانُكُمْ عَلَيْنَا ذَكَرُوا الشُّبْهَةَ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ إِلَى الْمُرْسَلِينَ، ثُمَّ قَالُوا شُبْهَةٌ أُخْرَى مِنْ جِهَةِ الْمُرْسِلِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِمُنَزِّلٍ شَيْئًا فِي هَذَا الْعَالَمِ، فَإِنَّ تَصَرُّفَهُ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَلِلْعُلْوِيَّاتِ التَّصَرُّفُ فِي السُّفْلِيَّاتِ عَلَى مَذْهَبِهِمْ، فَاللَّهُ تَعَالَى لَمْ يُنَزِّلْ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ فِي الدُّنْيَا فَكَيْفَ أَنْزَلَ إِلَيْكُمْ، وَقَوْلُهُ: الرَّحْمنُ إِشَارَةٌ إِلَى الرَّدِّ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا كَانَ رَحْمَنَ الدُّنْيَا وَالْإِرْسَالُ رَحْمَةٌ، فَكَيْفَ لَا يُنْزِلُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ رَحْمَنٌ، فَقَالَ إِنَّهُمْ قَالُوا: مَا أَنْزَلَ الرَّحْمَنُ شَيْئًا، وَكَيْفَ لَا يُنْزِلُ الرَّحْمَنُ مع كونه رحمن شَيْئًا، هُوَ الرَّحْمَةُ الْكَامِلَةُ.
{ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [En'âm 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” ve { اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ } [Şûrâ 13] “Allah dilediğini kendine seçer” buyruklarıyla ve benzeri ayetlerle reddetti. Onların { وَما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَيْءٍ } “Rahmân hiçbir şey indirmemiştir” sözü iki ihtimal taşır: Birincisi: Zikrettikleri şeyin bir tamamlayıcısı olmasıdır; bu takdirde hepsi tek bir şüphe olur. Bunun izahı şöyledir: Onlar, 'Siz insansınız, dolayısıyla Allah katından inmediniz ve Allah da size bir kimseyi indirmedi; o halde nasıl Allah'ın elçileri oldunuz?' dediler. İkincisi: Bunun bağımsız başka bir şüphe olmasıdır. Bunun izahı şöyledir: Onlar, 'Siz de bizim gibi insansınız, dolayısıyla bize karşı bir üstünlüğünüz caiz değildir' dediklerinde şüpheyi gönderilen elçiler açısından zikretmiş oldular. Sonra gönderen (Allah) açısından da başka bir şüphe ortaya atarak dediler ki: Yüce Allah bu âleme hiçbir şey indirici değildir; çünkü onların mezhebine göre O'nun tasarrufu ulvî (yüce/gök) âlemdedir, süflî (aşağı/yer) âlemdeki tasarruf ise ulvî varlıklara aittir. Dolayısıyla Yüce Allah dünyada hiçbir şey indirmemiştir, size nasıl indirmiş olsun? Ayette geçen { الرَّحْمنُ } lafzı ise onlara bir reddiyeye işarettir. Çünkü Allah dünyanın Rahmân'ı olduğuna ve elçi göndermek de bir rahmet olduğuna göre, O Rahmân olduğu halde rahmetini nasıl indirmez? Nitekim onlar 'Rahmân hiçbir şey indirmemiştir' dediler; oysa Rahmân, Rahmân olmasıyla birlikte tam bir rahmet olan bir şeyi nasıl indirmez?
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ أَيْ مَا أَنْتُمْ إلا كاذبين.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ } yani 'Siz ancak yalancılarsınız.'
[سورة يس (٣٦) : آية ١٦]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 16]
قالُوا رَبُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ (١٦)
{ قالُوا رَبُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ } “[Elçiler] dediler ki: 'Rabbimiz bilir ki biz gerçekten size gönderilmiş elçileriz.'”
إِشَارَةٌ إلى أنهم بِمُجَرَّدِ التَّكْذِيبِ لَمْ يَسْأَمُوا وَلَمْ يَتْرُكُوا، بَلْ أَعَادُوا ذَلِكَ لَهُمْ وَكَرَّرُوا الْقَوْلَ عَلَيْهِمْ وَأَكَّدُوهُ باليمين وقالوا ربنا يعلم إنا إليكم المرسلون وَأَكَّدُوهُ بِاللَّامِ، لِأَنَّ يَعْلَمُ اللَّهُ يَجْرِي مَجْرَى الْقَسَمِ، لِأَنَّ مَنْ يَقُولُ يَعْلَمُ اللَّهُ فِيمَا لَا يَكُونُ فَقَدْ نَسَبَ اللَّهَ إِلَى الْجَهْلِ وَهُوَ سَبَبُ الْعِقَابِ، كَمَا أَنَّ الْحِنْثَ سَبَبُهُ، وَفِي قَوْلِهِ: رَبُّنا يَعْلَمُ إِشَارَةٌ إِلَى الرَّدِّ عَلَيْهِمْ حَيْثُ قَالُوا أَنْتُمْ بَشَرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ إِذَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَمُرْسَلُونَ، يَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: / اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] يَعْنِي هُوَ عَالِمٌ بِالْأُمُورِ وَقَادِرٌ، فَاخْتَارَنَا بعلمه لرسالته. ثم قال:
Bu, onların sırf yalanlamadan ötürü usanmadıklarına ve vazgeçmediklerine; aksine bunu onlara iade edip sözü tekrarladıklarına ve yeminle tekit ettiklerine işarettir; nitekim 'Rabbimiz bilir ki biz gerçekten size gönderilmiş elçileriz' demişler ve bunu [cümledeki] lâm harfi ile pekiştirmişlerdir. Zira 'Allah bilir' sözü yemin yerine geçer. Çünkü gerçekleşmemiş bir şey hakkında 'Allah bilir' diyen kimse Allah'a cehalet nispet etmiş olur ki bu da -tıpkı yemini bozmanın (hins) sebep olduğu gibi- azabın sebebidir. { رَبُّنا يَعْلَمُ } buyruğunda, onların 'Siz insansınız' demelerine karşı bir reddiyeye işaret vardır. Çünkü Allah onların gönderilmiş elçiler olduğunu bildiğine göre bu, Yüce Allah'ın: / { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [En'âm 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” buyruğu gibi olur. Yani O, bütün işleri hakkıyla bilendir, kadirdir ve ilmiyle bizi elçiliği için seçmiştir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ١٧]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 17]
وَما عَلَيْنا إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (١٧)
{ وَما عَلَيْنا إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “'Bizim üzerimize düşen, apaçık bir tebliğden başkası değildir.'”
تَسْلِيَةٌ لِأَنْفُسِهِمْ، أَيْ نَحْنُ خَرَجْنَا عَنْ عُهْدَةِ مَا عَلَيْنَا وَحَثًّا لَهُمْ عَلَى النَّظَرِ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: ما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ كَانَ ذَلِكَ يُوجِبُ تَفَكُّرَهُمْ فِي أَمْرِهِمْ حَيْثُ لَمْ يَطْلُبُوا مِنْهُمْ أَجْرًا ولا قصدوا رئاسة، وَإِنَّمَا كَانَ شُغْلُهُمُ التَّبْلِيغَ وَالذِّكْرَ، وَذَلِكَ مِمَّا يحمل العاقل على النظر والْمُبِينُ يَحْتَمِلُ أُمُورًا أَحَدُهَا: الْبَلَاغُ الْمُبِينُ لِلْحَقِّ عَنِ الْبَاطِلِ، أَيِ الْفَارِقُ بِالْمُعْجِزَةِ وَالْبُرْهَانِ وَثَانِيهَا: الْبَلَاغُ الْمُظْهِرُ لِمَا أَرْسَلْنَا لِلْكُلِّ، أَيْ لَا يَكْفِي أَنْ نُبَلِّغَ الرِّسَالَةَ إِلَى شَخْصٍ أَوْ شَخْصَيْنِ وَثَالِثُهَا: الْبَلَاغُ الْمُظْهِرُ لِلْحَقِّ بِكُلِّ مَا يُمْكِنُ، فَإِذَا تَمَّ ذَلِكَ وَلَمْ يَقْبَلُوا يَحِقُّ هُنَالِكَ الهلاك.
Bu, kendilerini bir teselli ediş, yani 'Biz üzerimize düşen sorumluluktan çıktık' demektir ve onları düşünmeye bir teşviktir. Zira onlar: 'Bizim üzerimize düşen apaçık bir tebliğden başkası değildir' dediklerinde bu, onların durumu hakkında düşünmelerini gerektirirdi; zira onlardan ne bir ücret istemişler ne de bir reislik kastetmişlerdi. Onların tek meşguliyeti tebliğ ve hatırlatmaydı; bu da akıl sahibini düşünmeye sevk eden hususlardandır. { الْمُبِينُ } (apaçık) kelimesi birkaç ihtimal taşır: Birincisi: Hakkı batıldan ayıran (mübîn), yani mucize ve burhanla ayırt edici tebliğdir. İkincisi: Gönderildiğimiz şeyi herkese açıkça ulaştıran tebliğdir; yani elçiliği bir iki kişiye tebliğ etmekle yetinmeyiz. Üçüncüsü: Mümkün olan her yolla hakkı ortaya koyan tebliğdir. Bu tamamlandığında eğer kabul etmezlerse, işte o zaman helak gerçekleşir.
[سورة يس (٣٦) : آية ١٨]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 18]
قالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨)
{ قالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “[Kavim] dedi ki: 'Doğrusu biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Eğer vazgeçmezseniz sizi mutlaka taşlarız ve bizden size acı bir azap dokunur.'”
ثُمَّ كَانَ جَوَابُهُمْ بَعْدَ هَذَا أَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ مِنَ الرُّسُلِ الْمُبَالَغَةُ فِي الْبَلَاغِ ظَهَرَ مِنْهُمُ الْغُلُوُّ فِي التَّكْذِيبِ، فَلَمَّا قَالَ الْمُرْسَلُونَ: إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ [يس: ١٤] قالوا: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ [يس: ١٥] وَلَمَّا أَكَّدَ الرُّسُلُ قَوْلَهُمْ بِالْيَمِينِ حَيْثُ قَالُوا: رَبُّنا يَعْلَمُ [يس: ١٦] أَكَّدُوا قَوْلَهُمْ بِالتَّطَيُّرِ بِهِمْ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْأَوَّلِ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ، وَفِي الثَّانِي صِرْتُمْ مُصِرِّينَ عَلَى الْكَذِبِ، حَالِفِينَ مُقْسِمِينَ عَلَيْهِ، وَ «الْيَمِينُ الْكَاذِبَةُ تَدَعُ الدِّيَارَ بَلَاقِعَ» فَتَشَاءَمْنَا بِكُمْ ثَانِيًا، وَفِي الْأَوَّلِ كَمَا تَرَكْتُمْ فَفِي الثَّانِي لَا نَتْرُكُكُمْ لِكَوْنِ الشُّؤْمِ مُدْرِكَنَا
Bundan sonra onların cevabı: { إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ } 'Biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık' demek oldu. Şöyle ki; elçilerden tebliğde mübalağa ortaya çıkınca onlardan da yalanlamada aşırılık ortaya çıktı. Elçiler: { إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ } [Yâsîn 14] “Biz size gönderilmiş elçileriz” deyince onlar: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ } [Yâsîn 15] “Siz sadece yalan söylüyorsunuz” dediler. Elçiler { رَبُّنا يَعْلَمُ } [Yâsîn 16] “Rabbimiz bilir” diyerek sözlerini yeminle tekit edince, onlar da sözlerini onlarla uğursuzluk duyduklarını belirterek tekit ettiler. Sanki şöyle dediler: 'Birincisinde yalancıydınız; ikincisinde ise yalan üzerinde ısrar eden, ona yemin ve kasem eden kimseler oldunuz. 'Yalan yemin ise yurtları ıssız ve harap bırakır.' Dolayısıyla ikinci kez sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Birincisinde vazgeçtiğiniz gibi [olmadı], ikincisinde ise uğursuzluk bize ulaşacağı için
بِسَبَبِكُمْ فَقَالُوا: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ وَقَوْلُهُ لَنَرْجُمَنَّكُمْ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا:
sizi kendi halinize bırakmayacağız.' Nitekim şöyle dediler: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } “Eğer vazgeçmezseniz sizi mutlaka taşlarız ve bizden size acı bir azap dokunur.” Ayetteki { لَنَرْجُمَنَّكُمْ } sözü iki ihtimal taşır: Birincisi:
لَنَشْتِمَنَّكُمْ مِنَ الرَّجْمِ بِالْقَوْلِ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: وَلَيَمَسَّنَّكُمْ تَرَقٍّ كَأَنَّهُمْ قَالُوا وَلَا يَكْتَفِي بِالشَّتْمِ، بَلْ يُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى الضَّرْبِ وَالْإِيلَامِ الْحِسِّيِّ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الرَّجْمَ بِالْحِجَارَةِ، وَحِينَئِذٍ فَقَوْلُهُ: وَلَيَمَسَّنَّكُمْ بَيَانٌ لِلرَّجْمِ، يَعْنِي وَلَا يَكُونُ الرَّجْمُ رَجْمًا قَلِيلًا نَرْجُمُكُمْ بِحَجَرٍ وَحَجَرَيْنِ، بَلْ نُدِيمُ ذَلِكَ عَلَيْكُمْ إِلَى الْمَوْتِ وَهُوَ عَذَابٌ أَلِيمٌ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ بِسَبَبِ الرَّجْمِ عَذَابٌ مِنَّا أَلِيمٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي الْأَلِيمِ أَنَّهُ بِمَعْنَى الْمُؤْلِمِ، وَالْفَعِيلُ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ قَلِيلٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ: عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الْحَاقَّةِ: ٢١] أَيْ ذَاتِ رِضًا، فَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ هُوَ ذُو أَلَمٍ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ فعيلا بمعنى فاعل وهو كثير.
Sözle taşlama kabilinden 'Sizi mutlaka söveceğiz' demektir. Buna göre { وَلَيَمَسَّنَّكُمْ } sözü bir derece yükseltmedir (terakkî); sanki 'Sövmeyle yetinilmeyecek, aksine bu iş darp ve hissî acı vermeye kadar varacaktır' demişlerdir. İkincisi: Maksadın taşla recmetmek olmasıdır. Bu takdirde { وَلَيَمَسَّنَّكُمْ } sözü recmin beyanıdır; yani 'Bu taşlama bir iki taşla taşlayacağımız az bir taşlama olmayacak, aksine ölüme kadar bunu üzerinizde sürdüreceğiz ki bu da pek acı bir azaptır' demektir. Manası da: 'Sizi mutlaka taşlayacağız ve recm sebebiyle bizden size pek acı bir azap dokunacaktır' şeklinde olur. [Daha önce] { الْأَلِيمِ } lafzının acı veren (mü'lim) manasında olduğunu zikretmiştik; feîl (فَعِيل) vezninin müf'il (مُفْعِل) manasında gelmesi azdır. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Bu, { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } [Hâkka 21] yani 'hoşnutluk sahibi' ayeti kabilindendir; dolayısıyla elem verici azap, elem sahibi azaptır. Bu takdirde feîl, fâil manasında olur ki bu da çokça kullanılır.
[سورة يس (٣٦) : آية ١٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 19]
قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (١٩)
{ قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } “[Elçiler] dediler ki: 'Uğursuzluğunuz kendinizdendir. Size öğüt verildi diye mi [böyle yapıyorsunuz]? Hayır, siz haddi aşan bir topluluksunuz.'”
ثُمَّ أَجَابَهُمُ الْمُرْسَلُونَ بِقَوْلِهِمْ: قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ أَيْ شُؤْمُكُمْ مَعَكُمْ وَهُوَ الْكُفْرُ.
Sonra elçiler onlara: { قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ } diyerek cevap verdiler; yani 'Uğursuzluğunuz sizinle beraberdir, o da küfürdür.'
ثُمَّ قَالُوا: أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ جَوَابًا عَنْ قَوْلِهِمْ: لَنَرْجُمَنَّكُمْ يَعْنِي أَتَفْعَلُونَ بِنَا ذَلِكَ، وَإِنْ ذُكِّرْتُمْ أَيْ بَيَّنَ لَكُمُ الْأَمْرَ بِالْمُعْجِزِ وَالْبُرْهَانِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ حَيْثُ تَجْعَلُونَ مَنْ يُتَبَرَّكُ بِهِ كَمَنْ/ يُتَشَاءَمُ بِهِ وَتَقْصِدُونَ إِيلَامَ مَنْ يَجِبُ فِي حَقِّهِ الْإِكْرَامُ أَوْ مُسْرِفُونَ حَيْثُ تَكْفُرُونَ، ثُمَّ تُصِرُّونَ بَعْدَ ظُهُورِ الْحَقِّ بِالْمُعْجِزِ وَالْبُرْهَانِ، فَإِنَّ الْكَافِرَ مُسِيءٌ فَإِذَا تَمَّ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ وَأُوضِحَ لَهُ السَّبِيلُ وَيُصِرُّ يَكُونُ مُسْرِفًا، وَالْمُسْرِفُ هُوَ الْمُجَاوِزُ الْحَدَّ بِحَيْثُ يَبْلُغُ الضِّدَّ وَهُمْ كَانُوا كَذَلِكَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، أَمَّا فِي التَّبَرُّكِ وَالتَّشَاؤُمِ فَقَدْ عُلِمَ وَكَذَلِكَ فِي الْإِيلَامِ وَالْإِكْرَامِ، وَأَمَّا فِي الْكُفْرِ فَلِأَنَّ الْوَاجِبَ اتِّبَاعُ الدَّلِيلِ، فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ بِهِ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ لَا يُجْزَمَ بِنَقِيضِهِ وَهُمْ جَزَمُوا بِالْكُفْرِ بَعْدَ الْبُرْهَانِ عَلَى الْإِيمَانِ، فَإِنْ قِيلَ بَلْ لِلْإِضْرَابِ فَمَا الْأَمْرُ الْمُضْرَبُ عَنْهُ؟ نَقُولُ يُحْتَمَلُ أن يقال قوله: أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ وَارِدٌ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ وَنِسْبَتِهِمُ الرُّسُلَ إِلَى الكذب بقولهم: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ [يس: ١٥] فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: أَنَحْنُ كَاذِبُونَ وَإِنْ جِئْنَا بِالْبُرْهَانِ، لَا بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ أَنَحْنُ مَشْؤُومُونَ، وَإِنْ جِئْنَا بِبَيَانِ صِحَّةِ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ، لَا بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ أَنَحْنُ مُسْتَحِقُّونَ لِلرَّجْمِ وَالْإِيلَامِ، وَإِنْ بَيَّنَّا صِحَّةَ مَا أَتَيْنَا بِهِ، لَا بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ وَأَمَّا الْحِكَايَةُ فَمَشْهُورَةٌ، وَهِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ بَعَثَ رَجُلَيْنِ إِلَى أَنْطَاكِيَّةَ فَدَعَيَا إِلَى التَّوْحِيدِ وَأَظْهَرَا الْمُعْجِزَةَ مِنْ إِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ وَإِحْيَاءِ الْمَوْتَى فَحَبَسَهُمَا الْمَلِكُ، فَأَرْسَلَ بَعْدَهُمَا شَمْعُونَ فَأَتَى الْمَلِكَ وَلَمْ يَدَعِ الرِّسَالَةَ، وَقَرَّبَ نَفْسَهُ إِلَى الْمَلِكِ بِحُسْنِ التَّدْبِيرِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: إِنِّي أَسْمَعُ أَنَّ فِي الْحَبْسِ رَجُلَيْنِ يَدَّعِيَانِ أَمْرًا بَدِيعًا، أَفَلَا يَحْضُرَانِ حَتَّى نَسْمَعَ كَلَامَهُمَا؟ قَالَ الْمَلِكُ: بَلَى، فَأُحْضِرَا وَذَكَرَا مَقَالَتَهُمَا الْحَقَّةَ، فَقَالَ لَهُمَا شمعون: فهل لكما بينة؟ قالا: نعم، فأبرءا الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأَحْيَيَا الْمَوْتَى، فَقَالَ شَمْعُونُ: أَيُّهَا الملك، إن شئت أن تغلبهم، فقال لِلْآلِهَةِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا تَفْعَلْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، قَالَ الْمَلِكُ: أَنْتَ لَا يَخْفَى عَلَيْكَ أَنَّهَا لَا تُبْصِرُ وَلَا تَسْمَعُ وَلَا تَقْدِرُ وَلَا تَعْلَمُ، فَقَالَ شَمْعُونُ: فَإِذَنْ ظَهَرَ الْحَقُّ مِنْ جَانِبِهِمْ، فَآمَنَ الْمَلِكُ وَقَوْمٌ وَكَفَرَ آخَرُونَ، وَكَانَتِ الغلبة للمكذبين. ثم قال تعالى:
Sonra onların: { لَنَرْجُمَنَّكُمْ } sözüne cevap olarak: { أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ } dediler. Yani: Size mucize ve burhan ile hakikat açıklandı diye mi bize bunu yapacaksınız? { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ } 'Aksine siz, kendisiyle bereket umulan kimseyi / kendisiyle uğursuzluk duyulan kimse gibi tutan ve ikram edilmesi gereken kişiye elem vermeyi kasteden aşırı bir topluluksunuz.' Yahut inkâr eden, sonra da mucize ve burhan ile hak ortaya çıktıktan sonra [inkârda] ısrar eden müsriflersiniz. Çünkü kâfir kötülük işleyendir; aleyhine delil tamamlandığında, yol kendisine açıklandığında ısrar ederse müsrif (haddi aşan) olur. Müsrif, zıddına varacak derecede haddi aşan kimsedir. Onlar da birçok şeyde böyleydiler: Bereket umma ve uğursuzluk sayma hususundaki durumları zaten bilinmektedir; acı verme ve ikram etme hususunda da böyledir. Küfür hususunda ise; çünkü vacip olan delile tabi olmaktır; delil bulunmasa bile en azından onun zıddına kesin hüküm verilmemelidir. Onlar ise imana dair delil geldikten sonra küfre kesin olarak hükmettiler. Eğer 'Bel (بَلْ) edatı idrab (vazgeçme/düzeltme) içindir; o halde vazgeçilen husus nedir?' denilirse, deriz ki: { أَإِنْ ذُكِّرْتُمْ } sözünün, onların elçileri { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ } [Yâsîn 15] diyerek yalanlamalarına ve yalana nispet etmelerine karşılık gelmiş olması muhtemeldir. Sanki onlar: 'Biz burhan getirmiş olsak bile yalancı mıyız? Hayır, bilakis siz haddi aşan bir topluluksunuz' demişlerdir. Yahut 'Biz üzerimizde bulunduğumuz halin doğruluğunu ortaya koymuş olsak bile uğursuz kimseler miyiz? Hayır, bilakis siz haddi aşan bir topluluksunuz' denilmiş olması muhtemeldir. Ya da 'Biz getirdiğimiz şeyin doğruluğunu açıklamış olsak bile recmedilmeyi ve acı çekmeyi hak eden kimseler miyiz? Hayır, bilakis siz haddi aşan bir topluluksunuz' denilmiş olması muhtemeldir. Kıssaya gelince; o meşhurdur: İsa (aleyhisselâm) Antakya'ya iki adam gönderdi. Onlar tevhidi tebliğ ettiler ve anadan doğma körü ile alacalıyı iyileştirmek ve ölüleri diriltmek suretiyle mucize gösterdiler. Hükümdar onları hapsetti. Bunun üzerine İsa arkalarından Şem'ûn'u gönderdi. Şem'ûn hükümdarın yanına vardı, elçilik iddiasında bulunmadı ve güzel tedbiriyle hükümdara yakınlaştı. Sonra ona: 'Hapiste harika bir iddiada bulunan iki adam olduğunu işitiyorum; sözlerini dinlememiz için huzura getirilseler olmaz mı?' dedi. Hükümdar: 'Olur' dedi. İkisi huzura getirildi ve hak olan sözlerini zikrettiler. Şem'ûn onlara: 'Bir deliliniz var mı?' dedi. Onlar: 'Evet' dediler ve anadan doğma körü ile alacalıyı iyileştirip ölüleri dirilttiler. Şem'ûn: 'Ey hükümdar, eğer onlara üstün gelmek istersen, taptığınız ilahlara söyle de bunlardan bir şey yapsınlar' dedi. Hükümdar: 'Onların görmediği, işitmediği, güç yetiremediği ve bilmediği sana gizli değildir' dedi. Bunun üzerine Şem'ûn: 'O halde hak onların tarafından ortaya çıkmıştır' dedi. Hükümdar ve bir kısım halk iman etti, diğerleri ise inkâr etti ve üstünlük yalanlayanlarda kaldı. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 20]
وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعى قالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ (٢٠)
{ وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعى قالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } “Şehrin en uzak yerinden bir adam koşarak geldi ve dedi ki: 'Ey kavmim! Bu elçilere uyun.'”
وَفِي فَائِدَتِهِ وَتَعَلُّقِهِ بِمَا قَبْلَهُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بَيَانٌ لِكَوْنِهِمْ أَتَوْا بِالْبَلَاغِ الْمُبِينِ حَيْثُ آمَنَ بِهِمُ الرَّجُلُ السَّاعِي، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ فِيهِ بَلَاغَةٌ بَاهِرَةٌ، وذلك لأنه لما جاء مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ
Bu ayetin faydası ve öncekiyle irtibatı konusunda iki vecih vardır: Birincisi: Koşup gelen adam onlara iman ettiğine göre, bu onların apaçık tebliği yerine getirdiklerinin bir beyanıdır. Buna göre { مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ } 'şehrin en uzak yerinden' ifadesinde göz kamaştırıcı bir belâgat vardır. Zira şehrin en uzak yerinden bir adam gelip
وَهُوَ قَدْ آمَنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ إِنْذَارَهُمْ وَإِظْهَارَهُمْ بَلَغَ إِلَى أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ ضَرْبَ الْمَثَلِ لَمَّا كَانَ لِمُحَمَّدٍ ﵌ تَسْلِيَةً لِقَلْبِهِ ذَكَرَ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ ذِكْرِ الرُّسُلِ سَعْيَ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَصْدِيقِ رُسُلِهِمْ وَصَبْرِهِمْ عَلَى مَا أُوذُوا، وَوُصُولُ الْجَزَاءِ الْأَوْفَى إِلَيْهِمْ لِيَكُونَ ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِقَلْبِ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ، كَمَا أَنَّ ذِكْرَ الْمُرْسَلِينَ تَسْلِيَةٌ لِقَلْبِ مُحَمَّدٍ ﵌، وَفِي التَّفْسِيرِ مَسَائِلُ:
iman etmişse bu, onların uyarı ve açıklamalarının şehrin en ucuna kadar ulaştığına delalet eder. İkincisi: Bu mesel getirme Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbini teselli etmek için olduğundan, elçilerin zikri bittikten sonra müminlerin peygamberlerini tasdik etme yolundaki gayretlerini, gördükleri eziyetlere sabırlarını ve en mükemmel mükâfata erişmelerini zikretmiştir ki, elçilerin zikri Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbine teselli olduğu gibi bu da ashabının kalbine bir teselli olsun. Tefsirde birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ فِي تَنْكِيرِ الرَّجُلِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ مَعْرُوفًا مَعْلُومًا عِنْدَ اللَّهِ فَائِدَتَانِ الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ تَعْظِيمًا لِشَأْنِهِ أَيْ رَجُلٌ كَامِلٌ فِي الرُّجُولِيَّةِ/ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ مُفِيدًا لِظُهُورِ الْحَقِّ مِنْ جَانِبِ الْمُرْسَلِينَ حَيْثُ آمَنَ رَجُلٌ مِنَ الرِّجَالِ لَا مَعْرِفَةَ لَهُمْ بِهِ فَلَا يقال إنهم تواطؤا، وَالرَّجُلُ هُوَ حَبِيبٌ النَّجَّارُ كَانَ يَنْحِتُ الْأَصْنَامَ وقد آمن بمحمد ﵌ قَبْلَ وُجُودِهِ حَيْثُ صَارَ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِكِتَابِ اللَّهِ، وَرَأَى فِيهِ نَعْتَ مُحَمَّدٍ ﵌ وَبَعْثَتَهُ.
Birinci Mesele: { وَجاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ } 'Şehrin en uzak yerinden bir adam geldi' buyruğunda, o adam Allah katında bilinen ve malum biri olduğu halde { رَجُلٌ } (bir adam) kelimesinin nekra (belirsiz) getirilmesinde iki fayda vardır: Birincisi: Şanını yüceltmek içindir; yani mertlikte/adamlıkta / kâmil bir adam demektir. İkincisi: Elçilerin hak üzere olduklarının ortaya çıkmasına fayda sağlamasıdır; zira adamların içinden onların hiç tanımadığı bir kişi iman etmiştir ki, aralarında bir danışıklılık olduğu söylenemesin. Bu kişi put yontan Habîb en-Neccâr'dır. O, Allah'ın kitabını bilen âlimlerden biri haline gelip onda Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfını ve peygamber olarak gönderilişini gördüğü için Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) henüz dünyaya gelmeden önce iman etmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: يَسْعى تَبْصِرَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَهِدَايَةٌ لَهُمْ، لِيَكُونُوا فِي النُّصْحِ بَاذِلِينَ جُهْدَهُمْ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فَائِدَةَ قَوْلِهِ: مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَهِيَ تَبْلِيغُهُمُ الرِّسَالَةَ بِحَيْثُ انْتَهَى إِلَى مَنْ فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَالْمَدِينَةُ هِيَ أَنْطَاكِيَّةُ، وَهِيَ كَانَتْ كَبِيرَةً شَاسِعَةً وَهِيَ الْآنَ دُونَ ذَلِكَ وَمَعَ هَذَا فَهِيَ كَبِيرَةٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ فِيهِ مَعَانٍ لَطِيفَةٌ الْأَوَّلُ: فِي قوله: يا قَوْمِ فَإِنَّهُ يُنْبِئُ عَنْ إِشْفَاقٍ عَلَيْهِمْ وَشَفَقَةٍ فَإِنَّ إضافتهم إلى نفسه بقوله: يا قَوْمِ يُفِيدُ أَنَّهُ لَا يُرِيدُ بِهِمْ إِلَّا خَيْرًا، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ [غافر: ٣٨] فَإِنْ قِيلَ قَالَ هَذَا الرَّجُلُ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ وقال ذلك اتَّبِعُونِ فَمَا الْفَرْقُ؟ نَقُولُ هَذَا الرَّجُلُ جَاءَهُمْ وَفِي أَوَّلِ مَجِيئِهِ نَصَحَهُمْ وَمَا رَأَوْا سِيرَتَهُ، فَقَالَ: اتَّبِعُوا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَظْهَرُوا لَكُمُ الدَّلِيلَ وَأَوْضَحُوا لَكُمُ السَّبِيلَ، وَأَمَّا مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ فَكَانَ فِيهِمْ وَاتَّبَعَ مُوسَى وَنَصَحَهُمْ مِرَارًا فَقَالَ اتَّبِعُونِي فِي الْإِيمَانِ بِمُوسَى وَهَارُونَ ﵉، وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ خَيْرًا لَمَا اخْتَرْتُهُ لِنَفْسِي وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي اخْتَرْتُهُ، وَلَمْ يَكُنْ لِلرَّجُلِ الَّذِي جَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ أَنْ يَقُولَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ اتِّبَاعِي لَهُمْ الثَّانِي: جَمَعَ بَيْنَ إِظْهَارِ النَّصِيحَةِ وَإِظْهَارِ إِيمَانِهِ فَقَوْلُهُ: اتَّبِعُوا نَصِيحَةٌ وَقَوْلُهُ: الْمُرْسَلِينَ إِظْهَارُ أَنَّهُ آمَنَ الثَّالِثُ: قَدَّمَ إِظْهَارَ النَّصِيحَةِ عَلَى إِظْهَارِ الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ كَانَ سَاعِيًا فِي النُّصْحِ، وَأَمَّا الْإِيمَانُ فَكَانَ قَدْ آمَنَ مِنْ قَبْلُ وَقَوْلُهُ: رَجُلٌ يَسْعى يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُرِيدًا لِلنُّصْحِ وَمَا ذَكَرَ فِي حِكَايَتِهِ أَنَّهُ كَانَ يُقْتَلُ وَهُوَ يَقُولُ: «اللهم اهد قومي» . ثم قال تعالى:
İkinci Mesele: { يَسْعى } 'koşarak' ifadesi, müminlere bir basiret ve nasihatte bütün güçlerini sarf etmeleri için bir hidayettir. { مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ } 'şehrin en uzak yerinden' buyruğunun faydasını daha önce zikretmiştik; o da elçilerin tebliğinin şehrin en ucundaki kimseye kadar ulaşmış olmasıdır. Şehir ise Antakya'dır; orası geniş ve büyük bir şehirdi, şu anda ise öyle olmasa da yine de büyüktür. Yüce Allah'ın { قالَ يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Bu elçilere uyun'” buyruğunda latif manalar vardır: Birincisi: { يا قَوْمِ } 'Ey kavmim' sözündedir; zira bu onlara karşı bir şefkat ve merhameti bildirir. Çünkü { يا قَوْمِ } diyerek onları kendisine izafe etmesi, onlar için sadece iyilik istediğini ifade eder. Bu, Firavun ailesinin müminin söylediği { يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ } [Gâfir 38] “Ey kavmim! Bana uyun” sözü gibidir. Eğer 'Bu adam { اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } 'Elçilere uyun' dedi, o ise { اتَّبِعُونِ } 'Bana uyun' dedi; fark nedir?' denilirse, deriz ki: Bu adam onların yanına geldi ve ilk gelişinde onlara nasihat etti, onlar onun yaşantısını görmemişlerdi; bu yüzden 'Size delili ortaya koyan ve yolu açıklayan bu kimselere uyun' dedi. Firavun ailesinin müminine gelince, o onların arasındaydı, Musa'ya tabi olmuştu ve onlara defalarca nasihat etmişti. Bu sebeple 'Musa ve Harun'a (aleyhimesselâm) imanda bana uyun ve bilin ki eğer bu bir hayır olmasaydı onu kendim için seçmezdim, siz de benim onu seçtiğimi biliyorsunuz' dedi. Şehrin en uzak yerinden gelen adamın ise 'Benim onlara tabi olduğumu biliyorsunuz' deme durumu yoktu. İkincisi: Nasihati ortaya koymakla imanını ortaya koymayı bir arada cemetti; nitekim { اتَّبِعُوا } 'Uyun' sözü bir nasihat, { الْمُرْسَلِينَ } 'Elçilere' sözü ise iman ettiğinin izharıdır. Üçüncüsü: Nasihati ortaya koymayı imanı ortaya koymaktan öne geçirdi; çünkü o nasihat uğrunda koşmaktaydı; imana gelince, o zaten daha önceden iman etmişti. { رَجُلٌ يَسْعى } 'Koşan bir adam' buyruğu da onun nasihat etmek istediğine delalet eder. Nitekim onun kıssasında, öldürülürken bile 'Allah'ım, kavmime hidayet et' dediği zikredilmiştir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٢١]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 21]
اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٢١)
{ اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “'Sizden hiçbir ücret istemeyen ve kendileri doğru yolda olan kimselere uyun.'”
وَهَذَا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَمَّا قَالَ: اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ كَأَنَّهُمْ مَنَعُوا كَوْنَهُمْ مُرْسَلِينَ فَنَزَلَ دَرَجَةً وَقَالَ لَا شَكَّ أَنَّ الْخَلْقَ فِي الدُّنْيَا سَالِكُونَ طَرِيقَةً وَطَالِبُونَ لِلِاسْتِقَامَةِ، وَالطَّرِيقُ إِذَا حَصَلَ فِيهِ دَلِيلٌ يَدُلُّ يَجِبُ اتِّبَاعُهُ، وَالِامْتِنَاعُ مِنَ الِاتِّبَاعِ لَا يَحْسُنُ إِلَّا عِنْدَ أَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا مُغَالَاةِ الدَّلِيلِ فِي طَلَبِ الْأُجْرَةِ، وَإِمَّا عِنْدَ عَدَمِ الِاعْتِمَادِ عَلَى اهْتِدَائِهِ وَمَعْرِفَتِهِ الطَّرِيقَ، لَكِنَّ هَؤُلَاءِ لَا يَطْلُبُونَ أُجْرَةً وَهُمْ مُهْتَدُونَ عَالِمُونَ بِالطَّرِيقَةِ الْمُسْتَقِيمَةِ الْمُوصِلَةِ إِلَى الْحَقِّ، فَهَبْ أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمُرْسَلِينَ هَادِينَ، أَلَيْسُوا بِمُهْتَدِينَ، فَاتَّبِعُوهُمْ.
Bu ifade son derece güzeldir. Şöyle ki: O, { اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ } 'Elçilere uyun' dediğinde sanki onlar elçi olduklarını kabul etmemişlerdi; bunun üzerine o bir derece aşağı inerek şöyle dedi: Şüphe yok ki dünyada insanlar bir yol tutmakta ve istikamet aramaktadırlar. Yolda yol gösteren bir rehber bulunduğunda ona uymak vacip olur. Uymaktan kaçınmak ise ancak iki durumdan birinde mazur görülebilir: Ya rehberin ücret istemede aşırıya kaçması ya da onun hidayetine ve yolu bilmesine güvenilmemesi durumunda. Oysa bunlar ne bir ücret istemektedirler ne de yoldan habersizdirler; bilakis onlar doğru yoldadırlar ve hakka ulaştıran dosdoğru yolu bilmektedirler. Farz edin ki onlar hidayete çağıran elçiler değiller; peki kendileri doğru yolda olan kimseler de mi değiller? O halde onlara uyunuz.
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٢]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 22]
وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٢)
{ وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “'Ben, beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim? Siz de O'na döndürüleceksiniz.'”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي لما قال: وَهُمْ مُهْتَدُونَ [يس: ٢١] بين ظهور
Sonra Yüce Allah: { وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } buyurdu. O, { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } [Yâsîn 21] “onlar doğru yoldadırlar” deyince, onların hidayet üzere olduklarının apaçıklığını
اهْتِدَائِهِمْ بِأَنَّهُمْ يُدْعَوْنَ مِنْ عِبَادَةِ الْجَمَادِ إِلَى عِبَادَةِ الْحَيِّ الْقَيُّومِ، وَمِنْ عِبَادَةِ مَا لَا يَنْفَعُ إِلَى عِبَادَةِ مَنْ مِنْهُ كُلُّ نَفْعٍ وَفِيهِ لَطَائِفُ: الْأُولَى قَوْلُهُ: مَا لِيَ أَيْ مَا لِي مَانِعٌ مِنْ جَانِبِي. إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ مِنْ جِهَةِ الْمَعْبُودِ ظَاهِرٌ لَا خَفَاءَ فِيهِ، فَمَنْ يَمْتَنِعُ مِنْ عِبَادَتِهِ يَكُونُ مِنْ جَانِبِهِ مَانِعٌ وَلَا مَانِعَ مِنْ جَانِبِي فَلَا جَرَمَ/ عَبَدْتُهُ، وَفِي الْعُدُولِ عَنْ مُخَاطَبَةِ الْقَوْمِ إِلَى حَالِ نَفْسِهِ حِكْمَةٌ أُخْرَى وَلَطِيفَةٌ ثانية: وهي أنه لو قال مالكم لَا تَعْبُدُونَ الَّذِي فَطَرَكُمْ، لَمْ يَكُنْ فِي الْبَيَانِ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَما لِيَ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَما لِيَ وَأَحَدٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ حَالُ نَفْسِهِ عَلِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّهُ لَا يَطْلُبُ الْعِلَّةَ وَبَيَانَهَا مِنْ أَحَدٍ لِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِحَالِ نَفْسِهِ فَهُوَ يُبَيِّنُ عَدَمَ الْمَانِعِ، وَأَمَّا لَوْ قَالَ: (مَا لَكُمْ) جَازَ أَنْ يُفْهَمَ مِنْهُ أَنَّهُ يَطْلُبُ بَيَانَ الْعِلَّةِ لِكَوْنِ غَيْرِهِ أَعْلَمَ بِحَالِ نَفْسِهِ، فَإِنْ قِيلَ قَالَ اللَّهُ: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً [نُوحٍ: ١٣] نَقُولُ الْقَائِلُ هُنَاكَ غَيْرُ مَدْعُوٍّ، وَإِنَّمَا هُوَ داع وهاهنا الرَّجُلُ مَدْعُوٌّ إِلَى الْإِيمَانِ فَقَالَ: وَمَا لِيَ لا أعبد وقد طلب مني ذلك الثانية: قَوْلُهُ: الَّذِي فَطَرَنِي إِشَارَةٌ إِلَى وُجُودِ الْمُقْتَضَى، فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَما لِيَ إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ الْمَانِعِ وَعِنْدَ عَدَمِ الْمَانِعِ لَا يُوجَدُ الْفِعْلُ مَا لَمْ يُوجَدِ الْمُقْتَضَى، فَقَوْلُهُ: الَّذِي فَطَرَنِي يُنْبِئُ عَنِ الِاقْتِضَاءِ، فَإِنَّ الْخَالِقَ ابْتِدَاءً مَالِكٌ وَالْمَالِكُ يَجِبُ عَلَى الْمَمْلُوكِ إِكْرَامُهُ وَتَعْظِيمُهُ، وَمُنْعِمٌ بِالْإِيجَادِ وَالْمُنْعِمُ يَجِبُ عَلَى الْمُنْعَمِ شُكْرُ نِعْمَتِهِ الثالثة: قَدَّمَ بَيَانَ عَدَمِ الْمَانِعِ عَلَى بَيَانِ وُجُودِ الْمُقْتَضَى مَعَ أَنَّ الْمُسْتَحْسَنَ تَقْدِيمُ الْمُقْتَضَى حَيْثُ وُجِدَ الْمُقْتَضِي وَلَا مَانِعَ فَيُوجَدُ لِأَنَّ الْمُقْتَضَى لِظُهُورِهِ كَانَ مُسْتَغْنِيًا عَنِ الْبَيَانِ رَأْسًا فَلَا أَقَلَّ مِنْ تَقْدِيمِ مَا هُوَ أَوْلَى بِالْبَيَانِ لوجود الحاجة إليه الرابعة: اخْتَارَ مِنَ الْآيَاتِ فِطْرَةَ نَفْسِهِ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ بِإِسْنَادِ الْعِبَادَةِ إِلَى نَفْسِهِ اخْتَارَ مَا هُوَ أَقْرَبُ إِلَى إِيجَابِ الْعِبَادَةِ عَلَى نَفْسِهِ، وَبَيَانُ ذَلِكَ هُوَ أَنَّ خَالِقَ عَمْرٍو يَجِبُ عَلَى زَيْدٍ عِبَادَتُهُ لِأَنَّ مَنْ خَلَقَ عَمْرًا لَا يَكُونُ إِلَّا كَامِلَ الْقُدْرَةِ شَامِلَ الْعِلْمِ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَهُوَ مُسْتَحِقٌّ لِلْعِبَادَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ لَكِنَّ الْعِبَادَةَ عَلَى زَيْدٍ بِخَلْقِ زَيْدٍ أَظْهَرُ إِيجَابًا.
cansız varlıklara tapmaktan Hayy ve Kayyûm olana kulluğa, hiçbir fayda vermeyen şeylere tapmaktan bütün faydaların kendisinden geldiği zata kulluğa davet etmeleriyle açıkladı. Bunda birtakım latif incelikler vardır: Birincisi: { مَا لِيَ } 'Bana ne oluyor ki' sözü, 'Benim tarafımdan hiçbir engel yoktur' demektir. Bu, meselenin ibadet edilen mabut açısından apaçık olduğuna ve onda hiçbir kapalılık bulunmadığına işarettir; dolayısıyla O'na kulluktan kaçınan kimsenin bizzat kendisinde bir engel vardır, benim tarafımda ise hiçbir engel yoktur; bu yüzden / O'na kulluk ettim. Muhatap kavme hitaptan kendi nefsinin durumuna dönmesinde başka bir hikmet ve ikinci bir latif incelik vardır: O da şudur: Şayet 'Sizi yaratana ne diye kulluk etmiyorsunuz?' deseydi, beyanda { وَما لِيَ } sözünün yerini tutmazdı. Çünkü { وَما لِيَ } dediğinde -ki hiç kimseye kendi nefsinin durumu gizli kalmaz- herkes anladı ki o kimseden illet ve bunun beyanını talep etmemektedir; zira kendi nefsinin durumunu en iyi kendisi bilir; dolayısıyla o engelin bulunmadığını beyan etmektedir. Şayet 'Size ne oluyor?' deseydi, başkası kendi durumunu daha iyi bileceğinden illetin beyanını talep ettiği anlaşılabilirdi. Eğer 'Allah Teâlâ { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } [Nûh 13] “Size ne oluyor ki Allah'ın büyüklüğüne inanmıyorsunuz?” buyurmuştur' denilirse; deriz ki: Orada söyleyen davet edilen değil davet edendir; burada ise adam imana davet edilen konumundadır; bu sebeple benden bu talep edilmişken 'Ben ne diye kulluk etmeyeyim?' demiştir. İkincisi: { الَّذِي فَطَرَنِي } 'Beni yaratan' buyruğu, gerektirici sebebin (muktezî) varlığına işarettir. Zira { وَما لِيَ } sözü engelin yokluğuna işarettir; engel bulunmadığında ise gerektirici sebep bulunmadıkça fiil meydana gelmez. Dolayısıyla { الَّذِي فَطَرَنِي } sözü gerektirici sebebi bildirir; çünkü ilk başta yaratan mâliktir, mâlike ise memlûkün ikram ve tazim etmesi vaciptir; ayrıca var etmekle nimet verendir, nimet verene ise nimet verilenin şükretmesi vaciptir. Üçüncüsü: Engelin yokluğunu beyan etmeyi, gerektirici sebebin varlığını beyan etmekten öne geçirdi; oysa güzel olan, gerektirici sebep bulunup engel olmadığında fiil gerçekleşeceği için gerektirici sebebi öne almaktır. Çünkü gerektirici sebep apaçık oluşundan ötürü esasen beyana muhtaç değildi; bu yüzden en azından ihtiyaç duyulduğu için beyana daha layık olanı öne geçirdi. Dördüncüsü: Ayetler (deliller) arasından kendi yaratılışını (fıtratını) seçti; çünkü { وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ } diyerek ibadeti kendi nefsine isnat edince, ibadeti kendi nefsine vacip kılmaya en yakın olanı seçti. Bunun izahı şudur: Amr'ı yaratan zata ibadet etmek Zeyd'e vaciptir; çünkü Amr'ı yaratan zat ancak kudreti tam, ilmi kuşatıcı ve vücudu vacip olan zattır; O da her mükellefe nispetle ibadete layıktır. Fakat Zeyd'e ibadetin vacip oluşu Zeyd'in yaratılmasıyla daha açıktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَشْهُورَ فِي قَوْلِهِ: فَطَرَنِي خَلَقَنِي اخْتِرَاعًا وَابْتِدَاعًا، وَالْغَرِيبُ فِيهِ أَنْ يُقَالَ: فَطَرَنِي أَيْ جَعَلَنِي عَلَى الْفِطْرَةِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تعالى: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها [الرُّومِ: ٣٠] وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ:
Bil ki { فَطَرَنِي } kavlinde meşhur olan mana 'Beni örneksiz ve yoktan yarattı' demektir. Buradaki garip [farklı] yaklaşım ise şöyle denmesidir: { فَطَرَنِي } yani Yüce Allah'ın: { فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } [Rûm 30] “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı” buyurduğu gibi 'Beni fıtrat üzere kıldı' demektir. Buna göre onun sözü:
وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ أَيْ لَمْ يُوجَدْ فِي مَانِعٌ فَأَنَا بَاقٍ عَلَى فِطْرَةِ رَبِّي الْفِطْرَةُ كَافِيَةٌ فِي الشَّهَادَةِ وَالْعِبَادَةِ فَإِنْ قِيلَ فَعَلَى هَذَا يَخْتَلِفُ مَعْنَى الْفَطْرِ فِي قَوْلِهِ: فاطِرِ السَّماواتِ [الْأَنْعَامِ: ١٤] فَنَقُولُ قَدْ قيل بأن فاطر السموات مِنَ الْفَطْرِ الَّذِي هُوَ الشَّقُّ فَالْمَحْذُورُ لَازِمٌ أَوْ نَقُولُ الْمَعْنَى فِيهِمَا وَاحِدٌ كَأَنَّهُ قَالَ فطر المكلف على فطرته وفطر السموات عَلَى فِطْرَتِهَا وَالْأَوَّلُ مِنَ التَّفْسِيرِ أَظْهَرُ.
{ وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ } 'Bende hiçbir engel bulunmadı, dolayısıyla ben Rabbimin fıtratı üzereyim; fıtrat ise şahitlik ve ibadet için yeterlidir' manasına gelir. Eğer 'Buna göre { فاطِرِ السَّماواتِ } [En'âm 14] 'gökleri yaran/yaratan' buyruğundaki fatr kelimesinin manası farklılaşır' denilirse; deriz ki: 'Gökleri yaratan' ifadesinin yarmak manasındaki fatr kökünden geldiği söylenmiştir, dolayısıyla bu sakınca kaçınılmazdır. Yahut deriz ki ikisinde de mana birdir; sanki O, mükellefi kendi fıtratı üzere yaratmış, gökleri de kendi fıtratı üzere yaratmıştır demiştir. Tefsirlerden birincisi ise daha açıktır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ كما قال: ادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً [الأعراف: ٥٦] وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ إِلَيْهِ الْمَرْجِعُ يُخَافُ مِنْهُ وَيُرْجَى وَفِيهِ أَيْضًا مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ الْعَابِدَ عَلَى أَقْسَامٍ ثَلَاثَةٍ ذَكَرْنَاهَا مِرَارًا فَالْأَوَّلُ: عَابِدٌ يَعْبُدُ اللَّهَ، لِكَوْنِهِ إِلَهًا مَالِكًا سَوَاءٌ أَنْعَمَ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يُنْعِمْ، كَالْعَبْدِ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِ خِدْمَةُ سَيِّدِهِ سَوَاءٌ أَحْسَنَ إِلَيْهِ أَوْ أَسَاءَ وَالثَّانِي: عَابِدٌ يَعْبُدُ/ اللَّهَ لِلنِّعْمَةِ الْوَاصِلَةِ إِلَيْهِ وَالثَّالِثُ: عَابِدٌ يَعْبُدُ اللَّهَ خَوْفًا مِثَالُ الْأَوَّلِ مَنْ يَخْدِمُ الْجَوَادَ، وَمِثَالُ الثَّانِي مَنْ يَخْدِمُ الْغَاشِمَ فَجَعَلَ الْقَائِلُ نَفْسَهُ مِنَ الْقِسْمِ الْأَعْلَى وَقَالَ: وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي أي هُوَ مَالِكِي أَعْبُدُهُ لِأَنْظُرَ إِلَى مَا سَيُعْطِينِي وَلِأَنْظُرَ إِلَى أَنْ لَا يُعَذِّبَنِي وَجَعَلَهُمْ دُونَ ذَلِكَ فَقَالَ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ أَيْ خَوْفُكُمْ مِنْهُ وَرَجَاؤُكُمْ فِيهِ فَكَيْفَ لَا تَعْبُدُونَهُ، وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ وَإِلَيْهِ أَرْجِعُ كَمَا قَالَ فَطَرَنِي لِأَنَّهُ صَارَ عَابِدًا مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ فَرُجُوعُهُ إِلَى الله لا يكن إِلَّا لِلْإِكْرَامِ وَلَيْسَ سَبَبُ عِبَادَتِهِ ذَلِكَ بَلْ غيره.
Yüce Allah'ın { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz de O'na döndürüleceksiniz” buyruğu, O'nun { ادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } [A'râf 56] “O'na korku ve ümitle dua edin” buyruğu gibi korku ve ümide işarettir. Çünkü dönüş kendisine olacak olandan korkulur ve [O'ndan] ümit edilir. Bunda ayrıca latif bir mana vardır: Şöyle ki; ibadet eden kimse daha önce defalarca zikrettiğimiz üzere üç kısımdır: Birincisi: Sonrasında nimet versin veya vermesin, sadece ilah ve mâlik olduğu için Allah'a kulluk edendir; tıpkı efendisi kendisine iyilik de etse kötülük de etse ona hizmet etmesi vacip olan köle gibi. İkincisi: Kendisine / ulaşan nimetten ötürü Allah'a kulluk edendir. Üçüncüsü: Korkudan ötürü Allah'a kulluk edendir. Birincisinin misali cömert kimseye hizmet eden, ikincisinin misali ise zalimden çekinerek hizmet edendir. Sözü söyleyen kişi kendisini en üstün kısımdan kıldı ve: { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } dedi; yani 'O benim mâlikimdir; bana ne vereceğine bakmaksızın ve bana azap etmemesine odaklanmaksızın O'na kulluk ederim.' Onları ise bundan daha aşağı bir mertebede kıldı ve { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } dedi; yani 'Sizin korkunuz O'ndandır ve ümidiniz O'nadır; öyleyse O'na nasıl kulluk etmezsiniz?' İşte bu sebeple { فَطَرَنِي } 'Beni yarattı' dediği gibi 'O'na döndürüleceğim' demedi; çünkü o birinci kısımdan bir kul olmuştu, dolayısıyla onun Allah'a dönüşü ancak ikram için olur ve onun ibadetinin sebebi bu değil, başkasıdır.
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 23]
أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ (٢٣)
{ أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ } “'Ben O'ndan başka ilahlar edinir miyim? Eğer Rahmân bana bir zarar vermek dilerse, onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni kurtaramazlar.'”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لِيُتِمَّ التَّوْحِيدَ، فَإِنَّ التَّوْحِيدَ بَيْنَ التَّعْطِيلِ وَالْإِشْرَاكِ، فَقَالَ: وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ إِشَارَةً إِلَى وُجُودِ الْإِلَهِ وَقَالَ: أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ إِشَارَةً إِلَى نَفْيِ غَيْرِهِ فَيَتَحَقَّقُ مَعْنَى لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَفِي الْآيَةِ أَيْضًا لِطَائِفُ الْأُولَى: ذِكْرُهُ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِفْهَامِ فِيهِ مَعْنَى وُضُوحِ الْأَمْرِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ أَخْبَرَ عَنْ شَيْءٍ فَقَالَ مَثَلًا لَا أَتَّخِذُ يَصِحُّ مِنَ السَّامِعِ أَنْ يَقُولَ لَهُ لِمَ لَا تَتَّخِذُ فَيَسْأَلُهُ عَنِ السَّبَبِ، فَإِذَا قَالَ: أَأَتَّخِذُ يَكُونُ كَلَامُهُ أَنَّهُ مُسْتَغْنٍ عَنْ بَيَانِ السَّبَبِ الَّذِي يُطَالِبُ بِهِ عِنْدَ الْإِخْبَارِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ اسْتَشَرْتُكَ فَدُلَّنِي وَالْمُسْتَشَارُ يَتَفَكَّرُ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ تَفَكَّرْ فِي الْأَمْرِ تفهم من غير إخبار مني الثانية: قَوْلُهُ مِنْ دُونِهِ وَهِيَ لَطِيفَةٌ عَجِيبَةٌ: وَبَيَانُهَا هُوَ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ يَعْبُدُ اللَّهَ بقوله: الَّذِي فَطَرَنِي [يس: ٢٢] بَيَّنَ أَنَّ مَنْ دُونَهُ لَا تَجُوزُ عِبَادَتُهُ فإن عبد غَيَّرَ اللَّهَ وَجَبَ عِبَادَةُ كُلِّ شَيْءٍ مُشَارِكٍ لِلْمَعْبُودِ الَّذِي اتُّخِذَ غَيْرَ اللَّهِ، لِأَنَّ الْكُلَّ مُحْتَاجٌ مُفْتَقِرٌ حَادِثٌ، فَلَوْ قَالَ لَا أَتَّخِذُ آلِهَةً لَقِيلَ لَهُ ذَلِكَ يَخْتَلِفُ إِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرَ الَّذِي فَطَرَكَ، وَيَلْزَمُكَ عَقْلًا أَنْ تَتَّخِذَ آلِهَةً لَا حَصْرَ لَهَا، وَإِنْ كَانَ إِلَهُكَ رَبَّكَ وَخَالِقَكَ فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَتَّخِذَ آلِهَةً الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَأَتَّخِذُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ غَيْرَهُ لَيْسَ بِإِلَهٍ لِأَنَّ الْمُتَّخَذَ لَا يَكُونُ إِلَهً، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَلا وَلَداً [الْجِنِّ: ٣] وَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً [الْإِسْرَاءِ: ١١١] لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ حَقِيقَةً وَلَا يَجُوزُ، وَإِنَّمَا النَّصَارَى قَالُوا: تَبَنَّى اللَّهُ عِيسَى وَسَمَّاهُ وَلَدًا فَقَالَ: وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً [الْفُرْقَانِ: ٢] وَلَا يُقَالُ قال الله تعالى: فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى حَيْثُ قَالَ: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٩] نَقُولُ ذَلِكَ أَمْرٌ مُتَجَدِّدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَكُونُ قَلِيلَ الصَّبْرِ ضَعِيفَ الْقُوَّةِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَتْرُكَ أَسْبَابَ الدُّنْيَا وَيَقُولَ إِنِّي أَتَوَكَّلُ فَلَا يَحْسُنُ مِنَ الْوَاحِدِ مِنَّا أَنْ لَا يَشْتَغِلَ بِأَمْرٍ أَصْلًا وَيَتْرُكَ أَطْفَالَهُ فِي وَرْطَةِ الْحَاجَةِ وَلَا يُوصِلَ إِلَى أَهْلِهِ نَفَقَتَهُمْ وَيَجْلِسَ فِي مَسْجِدٍ وَقَلْبُهُ مُتَعَلِّقٌ بِعَطَاءِ زَيْدٍ وَعَمْرٍو، فَإِذَا قَوِيَ بِالْعِبَادَةِ قَلْبُهُ وَنَسِيَ نَفْسَهُ فَضْلًا عَنْ غَيْرِهِ وَأَقْبَلَ عَلَى عِبَادَةِ رَبِّهِ بِجَمِيعِ قَلْبِهِ وَتَرَكَ الدُّنْيَا وَأَسْبَابَهَا وَفَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ حِينَئِذٍ يَكُونُ مِنَ الْأَبْرَارِ الْأَخْيَارِ، فَقَالَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ: أَنْتَ عَلِمْتَ أَنَّ الْأُمُورَ كُلَّهَا بِيَدِ اللَّهِ وَعَرَفْتَ اللَّهَ حَقَّ الْمَعْرِفَةِ وَتَيَقَّنْتَ أَنَّ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ، وَمَا فِيهِمَا وَمَا يَقَعُ بَيْنَهُمَا بِأَمْرِ اللَّهِ، وَلَا إِلَهَ يُطْلَبُ لِقَضَاءِ/ الْحَوَائِجِ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا، وَفَوِّضْ جَمِيعَ أُمُورِكَ إِلَيْهِ فَقَدِ ارْتَقَيْتَ عَنْ دَرَجَةِ مَنْ يُؤْمَرُ بِالْكَسْبِ الْحَلَالِ وَكُنْتَ مِنْ قَبْلُ تَتَّجِرُ فِي الْحَلَالِ ومعنى قوله: فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا أَيْ فِي جَمِيعِ أُمُورِكَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُغْنِ عَنِّي يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ كَالْوَصْفِ كَأَنَّهُ قَالَ: أَأَتَّخِذُ آلِهَةً غَيْرَ مُغْنِيَةٍ عِنْدَ إِرَادَةِ الرَّحْمَنِ بِي ضُرًّا وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا كَأَنَّهُ قَالَ لَا أَتَّخِذُ من دونه آلهة.
Sonra Yüce Allah tevhidi tamamlamak için: { أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً } buyurdu. Çünkü tevhid, inkâr (ta'tîl) ile ortak koşma (işrâk) arasındadır. Nitekim { وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ } sözüyle ilahın varlığına işaret etti; { أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ } sözüyle de O'ndan başkasını nefyetmeye işaret etti; böylece 'Lâ ilâhe illallah' manası tahakkuk etti. Bu ayette de latif incelikler vardır: Birincisi: Bunu istifham (soru) yoluyla zikretmesinde meselenin açıklığı manası vardır. Şöyle ki: Bir şeyden haber verip de mesela 'edinmem' diyen kimseye, dinleyenin 'Niçin edinmiyorsun?' demesi ve ona sebebini sorması caiz olur. Fakat 'Edinir miyim hiç?' dediğinde, bu sözü haber verirken talep edilen sebebi beyan etmekten müstağni olduğunu gösterir; sanki 'Sana danıştım, bana yol göster' der ve danışılan kişi düşünür. Sanki o, 'Mesele üzerinde düşün, benden bir haber alma ihtiyacı olmadan kendin anlarsın' demektedir. İkincisi: { مِنْ دُونِهِ } 'O'ndan başka' buyruğudur ki bu harika bir inceliktir. İzahı şudur: { الَّذِي فَطَرَنِي } [Yâsîn 22] “Beni yaratan” buyruğuyla Allah'a kulluk ettiğini beyan edince, O'ndan başkasına ibadet etmenin caiz olmadığını açıkladı. Zira Allah'tan başkasına ibadet edilirse, Allah'tan başka edinilen mabuda ortak olan her şeye ibadet etmek vacip olurdu; çünkü hepsi muhtaç, fakir ve sonradan yaratılmıştır (hâdis). Şayet 'İlahlar edinmem' deseydi, ona: 'Seni yaratandan başka bir ilah edindiğinde bu durum değişir ve aklî olarak sayısız ilahlar edinmen gerekir; eğer ilahın senin Rabbin ve yaratıcın ise [başka] ilahlar edinmen caiz olmaz' denilirdi. Üçüncüsü: { أَأَتَّخِذُ } 'Edinir miyim?' ifadesi, O'ndan başkasının ilah olmadığına işarettir; çünkü sonradan edinilen şey ilah olamaz. Bu sebeple Yüce Allah: { مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَلا وَلَداً } [Cin 3] “O, ne bir eş ne de bir çocuk edinmiştir” ve { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } [İsrâ 111] “Hamd, çocuk edinmeyen Allah'a mahsustur” buyurmuştur. Çünkü Yüce Allah için hakikatte bir çocuk olamaz ve bu caiz değildir. Hıristiyanlar ise 'Allah İsa'yı evlat edindi ve onu oğul diye isimlendirdi' dediler; bunun üzerine O, { وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } [Furkân 2] “ve çocuk edinmemiştir” buyurdu. Şayet 'Yüce Allah hakkında { فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا } buyrulmuştur; nitekim { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا } [Müzzemmil 9] “O, doğunun da batının da Rabbidir. O'ndan başka ilah yoktur; öyleyse yalnız O'nu vekil edin” buyurmuştur' denilirse; deriz ki: Bu yenilenen bir durumdur. Çünkü insan işin başında sabrı az ve gücü zayıf olur; dolayısıyla dünya sebeplerini terk edip 'Ben tevekkül ediyorum' demesi caiz olmaz. Bizden birinin hiçbir işle meşgul olmayıp çocuklarını ihtiyaç girdabında bırakması, ailesine nafakasını ulaştırmayıp kalbi Zeyd'in ve Amr'ın ihsanına bağlı olarak camide oturması güzel bir davranış değildir. İbadetle kalbi güçlendiğinde, başkaları bir yana kendi nefsini bile unuttuğunda, bütün kalbiyle Rabbinin ibadetine yönelip dünyayı ve sebeplerini terk ederek işini Allah'a havale ettiğinde, işte o zaman ebrar ve ahyar (hayırlı ve seçkin kullar) zümresinden olur. Nitekim Allah Resulü'ne: 'Sen bütün işlerin Allah'ın elinde olduğunu bildin, Allah'ı hakkıyla tanıdın ve doğunun, batının, ikisindekilerin ve ikisi arasında gerçekleşenlerin Allah'ın emriyle olduğuna, / ihtiyaçların giderilmesi için O'ndan başka istenilecek ilah bulunmadığına kesin kanaat getirdin; öyleyse O'nu vekil edin ve bütün işlerini O'na havale et. Sen artık helal kazançla emrolunan kimsenin derecesinden yukarı yükseldin; oysa daha önce helal yoldan ticaret yapıyordun' buyurmuştur. { فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا } buyruğunun manası yani 'Bütün işlerinde O'nu vekil edin' demektir. Yüce Allah'ın: { لَا تُغْنِ عَنِّي } buyruğu iki ihtimal taşır: Birincisi: Sıfat gibi olmasıdır; sanki 'Rahmân bana bir zarar dilediğinde fayda vermeyen ilahlar edinir miyim?' demiştir. İkincisi: Müste'nef (yeni bir başlangıç) cümle olmasıdır; sanki 'O'ndan başka ilahlar edinmem' demiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ } “Eğer Rahmân bana bir zarar vermek dilerse, onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni kurtaramazlar.” Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ: إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ ولم يقل إن يرد الرحمن بي ضرا، وكذلك قال تعالى:
Birinci Mesele: Ayette { إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ } buyrulmuş, 'İn yüridi'r-Rahmânu bî darran' denilmemiştir. Aynı şekilde Yüce Allah:
إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ [الزُّمَرِ: ٣٨] وَلَمْ يَقُلْ إِنْ أَرَادَ اللَّهُ بِي ضُرًّا، نَقُولُ الْفِعْلُ إِذَا كَانَ مُتَعَدِّيًا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ تَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ بِحَرْفٍ كَاللَّازِمِ يَتَعَدَّى بِحَرْفٍ فِي قَوْلِهِمْ ذَهَبَ بِهِ وَخَرَجَ بِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُتَكَلِّمَ الْبَلِيغَ يَجْعَلُ الْمَفْعُولَ بِغَيْرِ حَرْفٍ مَا هُوَ أَوْلَى بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عليه ويجعل الآخر مفعولا بِحَرْفٍ فَإِذَا قَالَ الْقَائِلُ مَثَلًا؟ كَيْفَ حَالُ فُلَانٍ: يَقُولُ اخْتَصَّهُ الْمَلِكُ بِالْكَرَامَةِ وَالنِّعْمَةِ فَإِذَا قَالَ كَيْفَ كَرَامَةُ الْمَلِكِ؟ يَقُولُ: اخْتَصَّهَا
{ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ } [Zümer 38] “Eğer Allah bana bir zarar dilerse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi?” buyurmuş, 'İn erâdallâhu bî darran' dememiştir. Deriz ki: Fiil tek bir mef'ûle müteaddi (geçişli) olduğunda, tıpkı lâzım fiilin 'zehebe bihî' (onu götürdü) ve 'harace bihî' (onu çıkardı) sözlerinde harf ile geçişli olması gibi harf ile iki mef'ûle geçişli kılınır. Sonra beliğ mütekellim, fiilin vuku bulmasına daha layık olan unsuru harfsiz mef'ûl yapar, diğerini ise harfli mef'ûl kılar. Mesela biri: 'Filanın hali nicedir?' dediğinde, [muhatap]: 'Hükümdar onu ikram ve nimetle özel kıldı' der. Şayet 'Hükümdarın ikramı nasıldır?' derse, [muhatap]: 'Onu
بِزَيْدٍ فَيَجْعَلُ الْمَسْؤُولَ مَفْعُولًا بِغَيْرِ حَرْفٍ لِأَنَّهُ هُوَ الْمَقْصُودُ إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَالْمَقْصُودُ فِيمَا نَحْنُ فِيهِ بَيَانُ كَوْنِ الْعَبْدِ تَحْتَ تَصَرُّفِ اللَّهِ يُقَلِّبُهُ كَيْفَ يَشَاءُ فِي الْبُؤْسِ وَالرَّخَاءِ، وَلَيْسَ الضُّرُّ بِمَقْصُودٍ بَيَانُهُ، كَيْفَ وَالْقَائِلُ مُؤْمِنٌ يَرْجُو الرَّحْمَةَ وَالنِّعْمَةَ بِنَاءً عَلَى إِيمَانِهِ بِحُكْمِ وَعْدِ اللَّهِ وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ مِنْ قَبْلُ الَّذِي فَطَرَنِي [يس: ٢٢] حَيْثُ جَعَلَ نَفْسَهُ مَفْعُولَ الْفِطْرَةِ فَكَذَلِكَ جَعَلَهَا مَفْعُولَ الْإِرَادَةِ وَذِكْرُ الضُّرِّ وَقَعَ تَبَعًا وَكَذَا الْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ [الزُّمَرِ: ٣٨] الْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّهُ يَكُونُ كَمَا يُرِيدُ اللَّهُ وَلَيْسَ الضُّرُّ بِخُصُوصِهِ مَقْصُودًا بِالذِّكْرِ وَيُؤَيِّدُهُ مَا تَقَدَّمَ حَيْثُ قَالَ تَعَالَى: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ [الزُّمَرِ: ٣٦] يَعْنِي هُوَ تَحْتَ إِرَادَتِهِ وَيَتَأَيَّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ بِالنَّظَرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً [الْأَحْزَابِ: ١٧] حَيْثُ خَالَفَ هَذَا النَّظْمَ وَجَعَلَ الْمَفْعُولَ مِنْ غَيْرِ حَرْفِ السُّوءِ وَهُوَ كَالضُّرِّ وَالْمَفْعُولُ بِحَرْفٍ هُوَ الْمُكَلَّفُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ ذِكْرُ الضُّرِّ لِلتَّخْوِيفِ وَكَوْنُهُمْ مَحَلًّا لَهُ، وَكَيْفَ لَا وَهُمْ كَفَرَةٌ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ بِكُفْرِهِمْ فَجَعَلَ الضُّرَّ مَقْصُودًا بِالذِّكْرِ لِزَجْرِهِمْ، فَإِنْ قِيلَ فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ الرَّحْمَةَ أَيْضًا حَيْثُ قَالَ: أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً [الأحزاب: ١٧] نقول المقصود ذلك، ويدل عليه قوله تعالى من بعده وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً [الْأَحْزَابِ: ١٧] وَإِنَّمَا ذَكَرَ الرَّحْمَةَ تَتِمَّةً لِلْأَمْرِ بِالتَّقْسِيمِ الْحَاصِرِ، وَكَذَلِكَ إِذَا تَأَمَّلْتَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً
Zeyd'e tahsis etti' der; böylece asıl maksat olduğu için sorulan şeyi harfsiz mef'ûl yapar. Bunu bildiğinde, üzerinde durduğumuz konuda maksat, kulun Allah'ın tasarrufu altında olduğunu, sıkıntıda ve refahta onu dilediği gibi evirip çevirdiğini açıklamaktır; zararın bizzat kendisini açıklamak maksat değildir. Nasıl öyle olsun ki; sözü söyleyen zat, Allah'ın vaadinin hükmü gereği imanına dayanarak rahmet ve nimet uman bir mümindir. Daha önce geçen { الَّذِي فَطَرَنِي } [Yâsîn 22] “Beni yaratan” buyruğunda nefsini fıtratın mef'ûlü kılması da bunu teyit eder; nitekim aynı şekilde burada da iradenin mef'ûlü kılmış, zararın zikri ise buna tâbi olarak gelmiştir. Yüce Allah'ın { إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ } [Zümer 38] buyruğunda da durum böyledir; maksat onun Allah'ın dilediği gibi olacağını açıklamaktır, bizzat zararın zikredilmesi maksat değildir. Nitekim daha önce geçen { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } [Zümer 36] “Allah kuluna yetmez mi?” buyruğu da bunu teyit etmektedir; yani o O'nun iradesi altındadır. Zikrettiğimiz husus, Yüce Allah'ın: { قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً } [Ahzâb 17] “De ki: Eğer Allah size bir kötülük dilerse, sizi Allah'tan kim koruyabilir?” buyruğuna bakıldığında da teyit edilir; zira orada bu dizilişin hilafına gelmiş, tıpkı zarar gibi olan kötülüğü (sû') harfsiz mef'ûl, mükellefi ise harfli mef'ûl yapmıştır. Çünkü orada maksat, korkutmak için zararı ve onların o zararın mahalli olduklarını zikretmektir. Nasıl öyle olmasın ki; onlar küfürleri sebebiyle azabı hak etmiş kâfirlerdir; bu yüzden onları sakındırmak için zarar bizzat zikredilmek istenmiştir. Şayet 'Yüce Allah { أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً } [Ahzâb 17] “Yahut size bir rahmet dilerse” diyerek rahmeti de zikretmiştir' denilirse; deriz ki: Maksat o [korkutma]dır; nitekim bundan sonra gelen { وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } [Ahzâb 17] “Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler” buyruğu buna delalet eder. Rahmeti zikretmesi ise meseleyi kuşatıcı bir taksimle tamamlamak içindir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً }
[الْفَتْحِ: ١١] فَإِنَّ الْكَلَامَ أَيْضًا مَعَ الْكُفَّارِ وَذِكْرُ النَّفْعِ وَقَعَ تَبَعًا لِحَصْرِ الْأَمْرِ بِالتَّقْسِيمِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً [الْفَتْحِ: ١١] فَإِنَّهُ لِلتَّخْوِيفِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سَبَأٍ: ٢٤] ، وَالْمَقْصُودُ إِنِّي عَلَى هُدًى وَأَنْتُمْ فِي ضَلَالٍ، وَلَوْ قَالَ هَكَذَا لمنع مانع فقال بالتقسيم كذلك هاهنا/ الْمَقْصُودُ الضُّرُّ وَاقِعٌ بِكُمْ وَلِأَجْلِ دَفْعِ الْمَانِعِ قال الضر والنفع.
[Fetih 11] “Kalplerinde olmayanı dilleriyle söylerler. De ki: 'Eğer Allah size bir zarar dilerse veya bir fayda dilerse, O'na karşı kim sizin için bir şeye güç yetirebilir?'” buyruğunu düşündüğünde; burada da hitap kâfirlere yöneliktir ve faydanın zikri taksim ile meseleyi kuşatmak için tâbi olarak gelmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın { بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } [Fetih 11] “Hayır, Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu da buna delalet eder; zira bu korkutmak içindir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe 24] “Doğrusu ya biz ya siz hidayet üzereyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” buyruğu gibidir. Maksat ise 'Ben hidayet üzereyim, siz ise sapıklık içindesiniz' demektir; şayet böyle söyleseydi bir engel mani olurdu; bu yüzden taksim yoluyla söylemiştir. Tıpkı bunun gibi burada da / maksat zararın başınıza geleceğidir; engeli defetmek için ise 'zarar ve fayda' demiştir.
المسألة الثانية: قال هاهنا: إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ وَقَالَ فِي الزُّمَرِ: إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ [الزُّمَرِ: ٣٨] فَمَا الْحِكْمَةُ فِي اخْتِيَارِ صيغة الماضي هنالك واختيار صيغة المضارع هاهنا وَذِكْرِ الْمُرِيدِ بِاسْمِ الرَّحْمَنِ هُنَا وَذِكْرِ الْمُرِيدِ بِاسْمِ اللَّهِ هُنَاكَ؟ نَقُولُ أَمَّا الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلُ فَإِنَّ إِنْ فِي الشَّرْطِ تُصَيِّرُ الْمَاضِيَ مُسْتَقْبَلًا وذلك لأن المذكور هاهنا مِنْ قَبْلُ بِصِيغَةِ الِاسْتِقْبَالِ فِي قَوْلِهِ: أَأَتَّخِذُ وقوله: وَما لِيَ لا أَعْبُدُ [يس: ٢٢] وَالْمَذْكُورُ هُنَاكَ مِنْ قَبْلُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فِي قوله: أَفَرَأَيْتُمْ [الزمر: ٣٨] وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ [الأنعام: ١٧] لِكَوْنِ الْمُتَقَدِّمِ عَلَيْهِ مَذْكُورًا بِصِيغَةِ الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ١٦] وَقَوْلُهُ: إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ [الْأَنْعَامِ: ١٥] وَالْحِكْمَةُ فِيهِ هُوَ أن الكفار كانوا يخرفون النبي ﵌ بِضُرٍّ يُصِيبُهُ مِنْ آلِهَتِهِمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ صَدَرَ مِنْكُمُ التَّخْوِيفُ، وَهَذَا مَا سَبَقَ مِنْكُمْ، وهاهنا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ صَدَرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ لِلتَّقْرِيرِ، وَالْجَوَابُ مَا كَانَ يُمْكِنُ صُدُورُهُ مِنْهُمْ فَافْتَرَقَ الْأَمْرَانِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ هُنَاكَ: إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ [الزُّمَرِ: ٣٨] فَنَقُولُ قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الِاسْمَيْنِ الْمُخْتَصَّيْنِ بِوَاجِبِ الْوُجُودِ اللَّهُ وَالرَّحْمَنُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] وَاللَّهُ لِلْهَيْبَةِ وَالْعَظَمَةِ وَالرَّحْمَنُ لِلرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَهُنَاكَ وُصِفَ اللَّهُ بِالْعِزَّةِ وَالِانْتِقَامِ فِي قَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Burada { إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ } buyurmuş, Zümer Suresi'nde ise { إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ } [Zümer 38] buyurmuştur. Orada mazi sîgasını, burada ise muzari sîgasını seçmenin; burada irade edeni 'er-Rahmân' ismiyle, orada ise 'Allah' ismiyle zikretmenin hikmeti nedir? Deriz ki: Mazi ve muzari sîgasına gelince; şart edatı olan { إِنْ }, maziyi geleceğe çevirir. Bunun sebebi, burada daha önce geçenlerin { أَأَتَّخِذُ } ve { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ } [Yâsîn 22] buyruklarında olduğu gibi muzari (istikbal) sîgasıyla zikredilmiş olması; orada daha önce geçenlerin ise { أَفَرَأَيْتُمْ } [Zümer 38] buyruğunda mazi sîgasıyla zikredilmiş olmasıdır. Aynı şekilde Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ } [En'âm 17] buyruğunda da [muzari gelmiştir]; çünkü ondan önce geçenler { مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ } [En'âm 16] ve { إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ } [En'âm 15] buyruklarında olduğu gibi muzari sîgasıyla zikredilmiştir. Buradaki hikmet şudur: Kâfirler Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilahlarından kendisine dokunacak bir zararla korkutuyorlardı; sanki 'Sizden bu korkutma sadır oldu ve bu sizin geçmişteki tutumunuzdur' denilmiştir. Burada ise söz, müminin hakikati ikrar ettirmek için başlattığı bir sözdür ve cevap onların tarafından sadır olamayacak bir şeydir; dolayısıyla iki durum birbirinden farklı olmuştur. Oradaki { إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ } [Zümer 38] buyruğuna gelince; deriz ki: Vâcibü'l-vücûd'a mahsus iki ismin 'Allah' ve 'er-Rahmân' olduğunu daha önce zikretmiştik; nitekim Yüce Allah: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنُ } [İsrâ 110] “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin” buyurmuştur. 'Allah' ismi heybet ve azamet içindir; 'er-Rahmân' ismi ise şefkat ve rahmet içindir. Orada Allah Teâlâ:
أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ [الزُّمَرِ: ٣٧] وَذَكَرَ مَا يَدُلُّ على العظمة مَا يَدُلُّ عَلَى الْعَظَمَةِ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [العنكبوت: ٦١] فذكر الاسم الدال على العظمة وقال هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى الرَّحْمَةِ بِقَوْلِهِ: الَّذِي فَطَرَنِي [يس: ٢٢] فَإِنَّهُ نِعْمَةٌ هِيَ شَرْطُ سَائِرِ النِّعَمِ فَقَالَ: إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ ثُمَّ قَالَ
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ } [Zümer 37] “Allah, mutlak güç sahibi ve intikam alıcı değil midir?” buyruğunda izzet ve intikamla vasfedilmiş; { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [Ankebût 61] “Andolsun onlara 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan” buyruğuyla da azamete delalet eden husus zikredilmiştir; bu yüzden azamete delalet eden isim zikredilmiştir. Burada ise { الَّذِي فَطَرَنِي } [Yâsîn 22] “Beni yaratan” buyruğuyla rahmete delalet eden hususu zikretmiştir; zira yaratma, diğer bütün nimetlerin şartı olan bir nimettir; bu sebeple { إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ } “Eğer Rahmân bana bir zarar dilerse” buyurmuştur. Sonra
تَعَالَى: لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ عَلَى تَرْتِيبِ مَا يَقَعُ مِنَ الْعُقَلَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يُرِيدُ دَفْعَ الضُّرِّ عَنْ شَخْصٍ أَضَرَّ بِهِ شَخْصٌ يَدْفَعُ بِالْوَجْهِ الْأَحْسَنِ فَيَشْفَعُ أَوَّلًا فَإِنْ قَبِلَهُ وَإِلَّا يَدْفَعُ فَقَالَ: لَا تُغْنِ عَنِّي شَفَاعَتُهُمْ وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِنْقَاذِي بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ حَصَلَ بَيَانُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَعْبُودٌ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ إِنْ كَانَ نَظَرًا إِلَى جَانِبِهِ فَهُوَ فَاطِرٌ وَرَبٌّ مَالِكٌ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ سَوَاءٌ أَحْسَنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يُحْسِنْ وَإِنْ كَانَ نَظَرًا إِلَى إِحْسَانِهِ فَهُوَ رَحْمَنٌ، وَإِنْ كَانَ نَظَرًا إِلَى الْخَوْفِ فَهُوَ يَدْفَعُ ضَرَّهُ، وَحَصَلَ بَيَانُ أَنَّ غَيْرَهُ لَا يَصْلُحُ أَنْ يُعْبَدَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَإِنَّ أَدْنَى مَرَاتِبِهِ أَنْ يُعِدَّ ذَلِكَ لِيَوْمِ كَرِيهَةٍ وَغَيْرُ اللَّهِ لَا يَدْفَعُ شَيْئًا إِلَّا إِذَا أَرَادَ اللَّهُ وإن يرد فلا حاجة إلى دافع. ثم قال تعالى:
Yüce Allah: { لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ } “onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni kurtaramazlar” buyurdu. Bu, akıl sahiplerinden sadır olan tutumların sırasına göredir. Zira bir kimseden başkasının verdiği zararı savmak isteyen kimse bunu en güzel yolla yapar; önce şefaat eder, kabul edilirse ne âlâ, kabul edilmezse [zorla] defeder. Bu sebeple 'Onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni hiçbir şekilde kurtarmaya da güç yetiremezler' demiştir. Bu ayetlerde Yüce Allah'ın her bakımdan tek mabut olduğu açıklanmıştır: Şayet O'nun zatı açısından bakılırsa O yaratıcıdır, Rabdir, Mâliktir; sonrasında ihsan etsin veya etmesin ibadete layıktır. Şayet O'nun ihsanı açısından bakılırsa O Rahmân'dır. Şayet korku açısından bakılırsa O zararını defedicidir. Ayrıca O'ndan başkasının hiçbir şekilde ibadet edilmeye elverişli olmadığı da açıklanmıştır; zira ibadetin en alt mertebesi onu zor bir gün için hazırlamaktır; oysa Allah'tan başkası, ancak Allah dilerse bir şeyi savabilir; Allah dilerse de artık savacak kimseye ihtiyaç kalmaz. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٤]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 24]
إِنِّي إِذاً لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤)
{ إِنِّي إِذاً لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “'O takdirde ben mutlaka apaçık bir sapıklık içinde olurum.'”
يَعْنِي إِنْ فَعَلْتُ فَأَنَا ضَالٌّ ضَلَالًا بَيِّنًا، وَالْمُبِينُ مُفْعِلٌ بِمَعْنَى فَعِيلٍ كَمَا جَاءَ عَكْسُهُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ فِي قَوْلِهِ أَلِيمٌ أَيْ مُؤْلِمٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ ضَلَالٌ مُبِينٌ أَيْ مَظْهُورُ الْأَمْرِ لِلنَّاظِرِ وَالْأَوَّلُ هُوَ الصَّحِيحُ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:
Yani 'Eğer böyle yaparsam apaçık bir sapıklıkla sapmış olurum.' { الْمُبِينُ } kelimesi, feîl (فَعِيل) vezninin { أَلِيمٌ } yani acı veren (mü'lim) kelimesinde müf'il (مُفْعِل) manasında gelmesinin aksine, feîl manasında müf'il (مُفْعِل) veznidir. { ضَلالٌ مُبِينٌ } ifadesinin, bakan kimse için durumu apaçık ortada olan sapıklık manasına geldiği de söylenebilir; ancak birincisi sahih olandır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٥]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 25]
إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ (٢٥)
{ إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ } “'Şüphesiz ben sizin Rabbinize iman ettim, artık beni dinleyin.'”
فِي الْمُخَاطَبِ بِقَوْلِهِ: بِرَبِّكُمْ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: / هُمُ الْمُرْسَلُونَ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَقْبَلَ الْقَوْمُ عَلَيْهِ يُرِيدُونَ قَتْلَهُ فَأَقْبَلَ هُوَ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَقَالَ: إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُوا قَوْلِي وَاشْهَدُوا لِي وَثَانِيهَا: هُمُ الْكُفَّارُ كَأَنَّهُ لَمَّا نَصَحَهُمْ وَمَا نَفَعَهُمْ قَالَ: فَأَنَا آمَنْتُ فاسمعون وثالثها: بِرَبِّكُمْ أَيُّهَا السَّامِعُونَ فَاسْمَعُونِ عَلَى الْعُمُومِ، كَمَا قُلْنَا فِي قَوْلِ الْوَاعِظِ حَيْثُ يَقُولُ: يَا مسكين ما أكثر أملك وما أنزل عَمَلَكَ يُرِيدُ بِهِ كُلَّ سَامِعٍ يَسْمَعُهُ وَفِي قوله:
Yüce Allah'ın { بِرَبِّكُمْ } “Rabbinize” sözüyle kime hitap edildiği hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunlar elçilerdir. Müfessirler şöyle demiştir: Kavim onu öldürmek isteyerek üzerine yürüdü; o da elçilere dönüp: 'Şüphesiz ben sizin Rabbinize iman ettim, sözümü dinleyin ve bana şahit olun' dedi. İkincisi: Bunlar kâfirlerdir. Sanki o, onlara öğüt verip de bu bir fayda vermeyince: 'Ben iman ettim, artık beni dinleyin' demiştir. Üçüncüsü: Vaizin 'Ey zavallı! Emelin ne kadar çok, amelin ne kadar az!' derken kendisini dinleyen herkesi kastettiği gibi genel anlamda 'Ey dinleyenler, [sizin] Rabbinize [iman ettim], artık beni dinleyin' demektir. Ayetteki:
فَاسْمَعُونِ فوائد أحدها: أَنَّهُ كَلَامُ مُتَرَوٍّ مُتَفَكِّرٍ حَيْثُ قَالَ: فَاسْمَعُونِ فَإِنَّ الْمُتَكَلِّمَ إِذَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ لِكَلَامِهِ جماعة سامعين يتفكر وثانيها: أنه ينبه القوم ويقول إني أخبرتكم بما فعلت حتى لا تقولوا لم أخفيت عنا أمرك ولو أظهرت لآمنا معك وثالثها: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ السَّمَاعَ الَّذِي بِمَعْنَى الْقَبُولِ، يَقُولُ الْقَائِلُ نَصَحْتُهُ فَسَمِعَ قَوْلِي أَيْ قَبِلَهُ، فَإِنْ قُلْتَ لِمَ قَالَ مِنْ قَبْلُ: وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي [يس: ٢٢] وقال هاهنا: آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ وَلَمْ يَقُلْ آمَنْتُ بِرَبِّي؟ نَقُولُ قَوْلُنَا الْخِطَابُ مَعَ الرُّسُلِ أَمْرٌ ظَاهِرٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ ظَهَرَ عِنْدَ الرُّسُلِ أَنَّهُ قَبِلَ قَوْلَهُمْ وَآمَنَ بِالرَّبِّ الَّذِي دَعَوْهُ إِلَيْهِ وَلَوْ قَالَ بِرَبِّي لَعَلَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ كُلُّ كَافِرٍ يَقُولُ لِي رَبٌّ وَأَنَا مُؤْمِنٌ بِرَبِّي، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا الْخِطَابُ مَعَ الْكُفَّارِ فَفِيهِ بَيَانٌ لِلتَّوْحِيدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي [يس:
{ فَاسْمَعُونِ } “artık beni dinleyin” ifadesinde faydalar vardır: Birincisi: { فَاسْمَعُونِ } “artık beni dinleyin” demesi, enine boyuna düşünüp taşınan bir kimsenin sözüdür; zira konuşan kimse sözünü dinleyen bir topluluk olduğunu bildiğinde düşünür. İkincisi: Kavmi uyarmakta ve 'Bizimle beraber açığa vursaydın biz de seninle beraber iman ederdik, durumunu bizden niye gizledin? demeyesiniz diye yaptığım şeyi size haber verdim' demektedir. Üçüncüsü: Bundan murat kabul etme manasındaki dinleme olmasıdır; nitekim bir kimse 'Ona nasihat ettim, o da sözümü dinledi' derken sözümü kabul etti manasını kasteder. Eğer 'Daha önce niçin { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } “Beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim?” [Yâsîn, 22] dedi de burada 'Rabbime iman ettim' demeyip { آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ } “Rabbinize iman ettim” dedi?' dersen, deriz ki: Hitabın elçilere olduğu görüşümüze göre durum açıktır; çünkü o { آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ } “Rabbinize iman ettim” dediğinde, elçiler nezdinde onların sözünü kabul ettiği ve onları davet ettikleri Rabbe iman ettiği açıkça anlaşılmıştır. Şayet 'Rabbime' deseydi, belki de 'Her kâfir benim bir rabbim var, ben de rabbime iman ediyorum der' diyebilirlerdi. Hitabın kâfirlere olduğu görüşümüze göre ise bunda tevhidin beyanı vardır. Şöyle ki o: { أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } “Beni yaratana kulluk ederim” [Yâsîn,
٢٢] ثُمَّ قَالَ: آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فُهِمَ أَنَّهُ يَقُولُ رَبِّي وَرَبُّكُمْ وَاحِدٌ وَهُوَ الَّذِي فَطَرَنِي وَهُوَ بِعَيْنِهِ رَبُّكُمْ، بِخِلَافِ مَا لَوْ قَالَ آمَنْتُ بِرَبِّي فَيَقُولُ الْكَافِرُ وَأَنَا أَيْضًا آمَنْتُ بِرَبِّي وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ. [الشورى: ١٥] .
22] deyip sonra { آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ } “Rabbinize iman ettim” deyince, 'Benim Rabbim ile sizin Rabbiniz birdir; O beni yaratandır ve O bizzat sizin de Rabbinizdir' demek istediği anlaşılmıştır. Şayet 'Rabbime iman ettim' deseydi, kâfir de 'Ben de rabbime iman ettim' diyebilirdi; bunun aksinedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { اللَّهُ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } “Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir.” [Şûrâ, 15].
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٦]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 26]
قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ (٢٦)
{ قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ } “'Cennete gir!' denildi. O da: 'Keşke kavmim bilseydi!' dedi.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ قُتِلَ ثُمَّ قِيلَ لَهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ بَعْدَ الْقَتْلِ وَثَانِيهِمَا: قِيلَ ادْخُلِ الجنة عقيب قوله آمَنْتُ [يس: ٢٥] وعلى الأول. فقوله تعالى: قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ يَكُونُ بَعْدَ مَوْتِهِ وَاللَّهُ أَخْبَرَ بِقَوْلِهِ وَعَلَى الثَّانِي قَالَ ذَلِكَ فِي حَيَاتِهِ وَكَأَنَّهُ سَمِعَ الرُّسُلَ أَنَّهُ مِنَ الدَّاخِلِينَ الْجَنَّةَ وَصَدَّقَهُمْ وَقَطَعَ بِهِ وَعَلِمَهُ، فَقَالَ: يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ كَمَا عَلِمْتُ فَيُؤْمِنُونَ كَمَا آمَنْتُ وَفِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قِيلَ وَجْهَانِ كَمَا أن في وقت ذلك وجهان أَحَدُهُمَا: قِيلَ مِنَ الْقَوْلِ وَالثَّانِي: ادْخُلِ الْجَنَّةَ، وهذا كما
Sonra Yüce Allah: { قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } “'Cennete gir!' denildi” buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: O öldürülmüş, sonra öldürülmesinin ardından kendisine 'Cennete gir' denilmiştir. İkincisi: { آمَنْتُ } “iman ettim” [Yâsîn, 25] sözünün hemen akabinde [kendisine] 'Cennete gir' denilmiştir. Birinciye göre, Yüce Allah'ın { قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ } “'Keşke kavmim bilseydi!' dedi” buyruğu onun vefatından sonra olmuş, Allah da onun bu sözünü haber vermiştir. İkinciye göre ise o bunu hayattayken söylemiştir; sanki elçilerden kendisinin cennete gireceklerden olduğunu duymuş, onları tasdik etmiş, bundan kesinlikle emin olup bunu bilmiş ve 'Keşke kavmim de benim bildiğim gibi bilseydi de benim iman ettiğim gibi iman etseydi' demiştir. Yüce Allah'ın { قِيلَ } sözünün manasında da, bunun vaktinde iki vecih olduğu gibi iki vecih vardır: Birincisi: [Gerçek] söz manasında 'denildi' olmasıdır. İkincisi: 'Cennete gir' [hükmünün fiilen icra edilmesidir]; bu da tıpkı
فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ [يس: ٨٢] لَيْسَ الْمُرَادُ الْقَوْلَ فِي وَجْهٍ بَلْ هُوَ الْفِعْلُ أَيْ يَفْعَلُهُ فِي حِينِهِ مِنْ غَيْرِ تَأْخِيرٍ وتراخ وكذلك في قوله تعالى: وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي [هود: ٤٤] في وجه جعل الأرض بالعة ماءها.
Yüce Allah'ın: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ } “O bir şeyi dilediğinde, O'nun buyruğu sadece ona 'Ol!' demektir” [Yâsîn, 82] ayetinde bir veche göre muradın söz değil fiil olması, yani onu gecikmeksizin ve tehir etmeksizin anında yapması gibidir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي } “Ve 'Ey yer, [suyunu] yut!' denildi” [Hûd, 44] ayetinde bir veche göre yeryüzünün suyunu yutmasının sağlanması gibidir.
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٧]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 27]
بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ (٢٧)
{ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ } “'Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikram edilenlerden kıldığını!'”
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ مَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ كَأَنَّهُ قَالَ: يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي حَتَّى يَشْتَغِلُوا بِهِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَإِلَّا لَكَانَ الْأَحْسَنُ أَنْ تَكُونَ مَا مَحْذُوفَةَ الْأَلِفِ يُقَالُ بِمَ وَفِيمَ وَعَمَّ وَلِمَ وَثَانِيهَا: خَبَرِيَّةٌ كَأَنَّهُ قَالَ: يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِالَّذِي غَفَرَ لِي رَبِّي وَثَالِثُهَا: مَصْدَرِيَّةٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِمَغْفِرَةِ رَبِّي لِي، وَالْوَجْهَانِ الْآخَرَانِ هُمَا الْمُخْتَارَانِ.
Yüce Allah'ın: { بِما غَفَرَ لِي رَبِّي } sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: Mâ (مَا) edatının istifhamiye (soru edatı) olmasıdır; sanki 'Kavmim Rabbimin beni ne ile bağışladığını keşke bilselerdi de onunla meşgul olsalardı' demiştir; ancak bu zayıftır, aksi takdirde 'bime', 'fîme', 'amme' ve 'lime' dendiği gibi mâ'nın elifinin hazfedilmiş olması daha uygun olurdu. İkincisi: Haberî [ism-i mevsûl] olmasıdır; sanki 'Kavmim Rabbimin beni ne sebebiyle bağışladığını keşke bilselerdi' demiştir. Üçüncüsü: Masdariyye olmasıdır; sanki 'Kavmim Rabbimin beni bağışlamasını keşke bilselerdi' demiştir. Son iki vecih tercih edilen vecihlerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِيمَانَ وَالْعَمَلَ الصَّالِحَ يُوجِبَانِ أَمْرَيْنِ هُمَا الْغُفْرَانُ وَالْإِكْرَامُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ [سَبَأٍ:
Sonra Yüce Allah: { وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ } “ve beni ikram edilenlerden kıldığını” buyurdu. Biz imanın ve salih amelin iki şeyi gerektirdiğini zikretmiştik; bunlar Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi bağışlanma ve ikramdır: { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İman edip salih ameller işleyenler var ya, işte onlar için bir bağışlanma ve değerli bir rızık vardır.” [Sebe',
٤] وَالرَّجُلُ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الصُّلَحَاءِ، وَالْمُكْرَمُ عَلَى ضِدِّ الْمُهَانِ وَالْإِهَانَةُ بِالْحَاجَةِ وَالْإِكْرَامُ بِالِاسْتِغْنَاءِ فَيُغْنِي اللَّهُ الصَّالِحَ عَنْ كُلِّ أَحَدٍ وَيَدْفَعُ جَمِيعَ حَاجَاتِهِ بِنَفْسِهِ.
4]. Bu adam da salih müminlerdendi. Mükerrem (ikram edilen), mühen (aşağılanan) kelimesinin zıddıdır; aşağılanma muhtaç olmakla, ikram ise müstağni olmakla (ihtiyaçsızlıkla) olur. Allah salih kimseyi herkese karşı müstağni kılar ve onun bütün ihtiyaçlarını bizzat kendisi giderir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَهُ بَيَّنَ حَالَ الْمُتَخَلِّفِينَ الْمُخَالِفِينَ لَهُ مِنْ قومه بقوله تعالى:
Sonra Yüce Allah onun halini açıkladığı gibi kavminden ona uymayıp muhalefet edenlerin halini de şu buyruğuyla açıkladı:
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٨]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 28]
وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ (٢٨)
{ وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ } “Ondan sonra kavminin üzerine gökten hiçbir ordu indirmedik ve indirecek de değildik.”
إِشَارَةً إِلَى هَلَاكِهِمْ بَعْدَهُ سَرِيعًا عَلَى أَسْهَلِ وَجْهٍ فَإِنَّهُ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى إِرْسَالِ جُنْدٍ يُهْلِكُهُمْ، وفيه مسائل:
Bu, ondan sonra onların en kolay şekilde ve hızla helak edildiğine işarettir; zira onları helak edecek bir ordu göndermeye ihtiyaç kalmamıştır. Bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الأولى: قال هاهنا: وَما أَنْزَلْنا بِإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى النَّفْسِ، وَقَالَ فِي بَيَانِ حَالِ الْمُؤْمِنِ قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ [يس: ٢٦] بِإِسْنَادِ الْقَوْلِ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَذَابَ مِنْ بَابِ الْهَيْبَةِ فَقَالَ بِلَفْظِ التَّعْظِيمِ، وَأَمَّا فِي: ادْخُلِ الْجَنَّةَ فَقَالَ (قِيلَ) لِيَكُونَ هُوَ كَالْمُهَنَّأِ بِقَوْلِ الْمَلَائِكَةِ حَيْثُ يَقُولُ لَهُ كُلُّ مَلَكٍ وَكُلُّ صَالِحٍ يَرَاهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ خَالِدًا فِيهَا، وَكَثِيرًا مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ قوله تعالى: قِيلَ ادْخُلُوا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الدُّخُولَ يَكُونُ دُخُولًا بِإِكْرَامٍ كما يدخل العريس البيت المزين على رءوس الْأَشْهَادِ يُهَنِّئُهُ كُلُّ أَحَدٍ.
Birinci Mesele: [Cenâb-ı Hak] burada fiili [kendi] zâtına isnat ederek { وَما أَنْزَلْنا } “ve biz indirmedik” buyurmuş; müminin durumunu açıklarken ise sözü zikredilmeyen bir faile isnat ederek { قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ } [Yâsîn: 26] “'Cennete gir' denildi” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Azap heybet kabilindendir; bu sebeple [onu] tazim lafzıyla zikretmiştir. { ادْخُلِ الْجَنَّةَ } ifadesinde ise, kendisini gören her meleğin ve her salih kimsenin ona 'Orada ebedî kalıcı olarak cennete gir' demesi suretiyle meleklerin sözüyle tebrik edilen kimse gibi olsun diye (قِيلَ / denildi) buyurmuştur. Nitekim Kur'an'da Yüce Allah'ın { قِيلَ ادْخُلُوا } “'Girin' denildi” buyruğu, girişin tıpkı damadın herkesin gözü önünde herkesin kendisini tebrik ettiği süslenmiş eve girmesi gibi ikramla bir giriş olduğuna işaret etmek üzere çokça yer almaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِمَ أضاف القوم إليه مع أن الرسول أَوْلَى بِكَوْنِ الْجَمْعِ قَوْمًا لَهُمْ فَإِنَّ الْوَاحِدَ يَكُونُ لَهُ قَوْمٌ هُمْ آلُهُ وَأَصْحَابُهُ وَالرَّسُولُ لِكَوْنِهِ مُرْسَلًا يَكُونُ جَمِيعُ الْخَلْقِ وَجَمِيعُ مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ قَوْمًا لَهُ؟ نَقُولُ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: لِيُبَيِّنَ الْفَرْقَ بَيْنَ اثْنَيْنِ هُمَا مِنْ قَبِيلَةٍ وَاحِدَةٍ أُكْرِمَ أَحَدُهُمَا غَايَةَ الْإِكْرَامِ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ وَأُهِينَ الْآخَرُ غَايَةَ الْإِهَانَةِ بِسَبَبِ الْكُفْرِ، وَهَذَا مِنْ قَوْمِ أُولَئِكَ فِي النَّسَبِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الْعَذَابَ كَانَ مُخْتَصًّا بِأَقَارِبِ ذَلِكَ، لِأَنَّ غَيْرَهُمْ مِنْ قَوْمِ الرُّسُلِ آمَنُوا بِهِمْ فَلَمْ يُصِبْهُمُ العذاب.
İkinci Mesele: Bir topluluğun [kendilerine gönderilen] elçilerin kavmi olması daha uygunken –çünkü bir kimsenin ailesi ve arkadaşları olan bir kavmi olur; elçi ise gönderilmiş olması hasebiyle bütün yaratılanlar ve kendisine gönderildiği kimselerin tamamı onun kavmi olur– kavmi niçin ona izafe etmiştir? Deriz ki: İki vecihten dolayıdır: Birincisi: Aynı kabileden olan iki kimseden birine iman sebebiyle son derece ikram edildiğini, diğerine ise küfür sebebiyle son derece hakaret edildiğini açıklamak içindir; oysa bu nesep bakımından onların kavmindendir. İkincisi: Azabın sadece onun akrabalarına mahsus olmasıdır; zira elçilerin kavminden olan diğerleri onlara iman etmiş ve azap onlara isabet etmemiştir.
المسألة الثانية: خَصَّصَ عَدَمَ الْإِنْزَالِ بِمَا بَعْدَهُ وَاللَّهُ تَعَالَى لَمْ يُنْزِلْ عَلَيْهِمْ جُنْدًا قَبْلَهُ أَيْضًا فَمَا فَائِدَةُ التَّخْصِيصِ؟ نَقُولُ اسْتِحْقَاقُهُمُ الْعَذَابَ كَانَ بَعْدَهُ حَيْثُ أَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا فَبَيَّنَ حَالَ الْهَلَاكِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِجُنْدٍ.
Üçüncü Mesele: İndirmemeyi ondan sonrasına tahsis etmiştir; oysa Yüce Allah ondan önce de üzerlerine bir ordu indirmemişti; öyleyse bu tahsisin faydası nedir? Deriz ki: İnat edip büyüklük tasladıklarında azabı hak etmeleri ondan sonra gerçekleşmiştir; bu sebeple helak edilme durumunun bir orduyla olmadığını açıklamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: مِنَ السَّماءِ وَهُوَ تَعَالَى لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِمْ وَلَا أرسل إليهم جندا من الأرض فما
Dördüncü Mesele: [Yüce Allah] { مِنَ السَّماءِ } “gökten” buyurmuştur; oysa Yüce Allah onların üzerine yeryüzünden de bir ordu indirmemiş ve göndermemiştir. Öyleyse...
فَائِدَةُ التَّقْيِيدِ؟ نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ جُنْدًا بِأَمْرٍ مِنَ السَّمَاءِ فَيَكُونُ لِلْعُمُومِ وَثَانِيهِمَا: إِنَّ الْعَذَابَ نَزَلَ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ فَبَيَّنَ أَنَّ النَّازِلَ لَمْ يَكُنْ جُنْدًا لَهُمْ عَظَمَةٌ وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ بِصَيْحَةٍ أَخْمَدَتْ نَارَهُمْ وَخَرَّبَتْ دِيَارَهُمْ.
bu kaydın faydası nedir? Deriz ki: Bunun cevabı iki vecihtir: Birincisi: Murâdın 'Onların üzerine gökten gelen bir emirle hiçbir ordu indirmedik' olmasıdır; böylece umumi olur. İkincisi: Azap onların üzerine gökten inmiştir; dolayısıyla inen şeyin büyüklük sahibi bir ordu olmadığını, aksine bunun onların ateşini söndüren ve yurtlarını harap eden tek bir çığlıkla olduğunu açıklamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ أَيَّةُ فَائِدَةٍ فِيهِ مَعَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما أَنْزَلْنا يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مِنَ الْمُنْزِلِينَ؟ نَقُولُ قَوْلُهُ: وَما كُنَّا أَيْ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نُنْزِلَ لِأَنَّ الْأَمْرَ كَانَ يَتِمُّ بِدُونِ ذَلِكَ فَمَا أَنْزَلْنَا وَمَا كُنَّا مُحْتَاجِينَ إِلَى إِنْزَالٍ، أَوْ نَقُولُ: وَما أَنْزَلْنا ... وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ فِي مِثْلِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ جُنْدًا فِي غَيْرِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، فَإِنْ قِيلَ فَكَيْفَ أَنْزَلَ اللَّهُ جُنُودًا فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ حَيْثُ قَالَ: وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها [التَّوْبَةِ: ٢٦] ؟ نَقُولُ ذَلِكَ تَعْظِيمًا لِمُحَمَّدٍ ﵌ وَإِلَّا كَانَ تَحْرِيكُ رِيشَةٍ مِنْ جَنَاحِ مَلَكٍ كَافِيًا فِي اسْتِئْصَالِهِمْ وَمَا كَانَ رُسُلُ عِيسَى ﵇ فِي دَرَجَةِ مُحَمَّدٍ ﵌.
Beşinci Mesele: { وَما كُنَّا مُنْزِلِينَ } “ve indirecek de değildik” ifadesinde ne fayda vardır? Oysa { وَما أَنْزَلْنا } “indirmedik” buyruğu zaten indirenlerden olmadığını gerektirmektedir. Deriz ki: { وَما كُنَّا } sözünün manası 'Bizim indirmemiz gerekmezdi, çünkü iş bundan başkasıyla tamam oluyordu; bu yüzden indirmedik ve indirmeye de muhtaç değildik' demektir. Yahut deriz ki: 'Biz indirmedik... ve böylesi bir hadisede diğer hadiselerde olduğu gibi bir ordu indirecek de değildik' demektir. Şayet 'Peki Allah: { وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها } “Görmediğiniz ordular indirdi” [Tevbe, 26] buyurduğu halde Bedir gününde ve başka yerlerde nasıl ordular indirdi?' denilirse, deriz ki: Bu Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şanını yüceltmek içindir; aksi takdirde bir meleğin kanadından bir tüyün hareketi onların kökünü kazımaya yeterdi; İsa (aleyhisselâm)'ın elçileri ise Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in derecesinde değildi.
[سورة يس (٣٦) : آية ٢٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 29]
إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ (٢٩)
{ إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ } “Sadece tek bir çığlık oldu; bir de baktın ki onlar sönüp gitmişlerdir.”
ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى مَا كَانَ بِقَوْلِهِ: إِنْ كانَتْ الْوَاقِعَةُ إِلَّا صَيْحَةً وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ أَصْلُهُ إِنْ كَانَ شَيْءٌ إِلَّا صَيْحَةً فَكَانَ الْأَصْلُ أَنْ يُذْكَرَ، لَكِنَّهُ تَعَالَى أَنَّثَ لِمَا بَعْدَهُ مِنَ الْمُفَسِّرِ وَهُوَ الصَّيْحَةُ.
Sonra Yüce Allah olan şeyi şu buyruğuyla açıkladı: { إِنْ كانَتْ } yani vuku bulan şey { إِلَّا صَيْحَةً } “tek bir çığlıktan başkası değildi”. Zemahşerî şöyle demiştir: Aslı 'bir çığlıktan başka bir şey olmadı' takdirindedir; dolayısıyla asıl olan müzekker kılınmasıydı; fakat Yüce Allah kendisinden sonraki açıklayıcı kelime çığlık (sayha) müennes olduğu için fiili müennes kılmıştır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: واحِدَةً تَأْكِيدٌ لِكَوْنِ الْأَمْرِ هَيِّنًا عِنْدَ اللَّهِ.
Yüce Allah'ın: { واحِدَةً } “tek bir” buyruğu, işin Allah katında ne kadar kolay olduğunu teyit etmektedir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا هُمْ خامِدُونَ فِيهِ إِشَارَةٌ إلى سرعة الهلاك فإن خمودهم كان مع الصَّيْحَةِ وَفِي وَقْتِهَا لَمْ يَتَأَخَّرْ، وَوَصْفُهُمْ بِالْخُمُودِ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَيَّ فِيهِ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ وَكُلَّمَا كَانَتِ الْحَرَارَةُ أَوْفَرَ كَانَتِ القوة الغصبية وَالشَّهْوَانِيَّةُ أَتَمَّ وَهُمْ كَانُوا كَذَلِكَ، أَمَّا الْغَضَبُ فَإِنَّهُمْ قَتَلُوا مُؤْمِنًا كَانَ يَنْصَحُهُمْ، وَأَمَّا الشَّهْوَةُ فَلِأَنَّهُمُ احْتَمَلُوا الْعَذَابَ الدَّائِمَ بِسَبَبِ اسْتِيفَاءِ اللَّذَّاتِ الْحَالِيَّةِ فَإِذَنْ كَانُوا كَالنَّارِ الْمُوقَدَةِ، وَلِأَنَّهُمْ كَانُوا جَبَّارِينَ مُسْتَكْبِرِينَ كَالنَّارِ وَمَنْ خُلِقَ مِنْهَا فَقَالَ: فَإِذا هُمْ خامِدُونَ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الْعَنَاصِرَ الْأَرْبَعَةَ يَخْرُجُ بَعْضُهَا عَنْ طَبِيعَتِهِ الَّتِي خَلَقَهُ اللَّهُ عَلَيْهَا وَيَصِيرُ الْعُنْصُرُ الْآخَرُ بِإِرَادَةِ اللَّهِ فَالْأَحْجَارُ تَصِيرُ مِيَاهًا، وَالْمِيَاهُ تَصِيرُ أَحْجَارًا وَكَذَلِكَ الْمَاءُ يَصِيرُ هَوَاءً عِنْدَ الْغَلَيَانِ وَالسُّخُونَةِ وَالْهَوَاءُ يَصِيرُ مَاءً لِلْبَرْدِ وَلَكِنَّ ذَلِكَ فِي الْعَادَةِ بِزَمَانٍ، وَأَمَّا الْهَوَاءُ فَيَصِيرُ نَارًا والنار تصير هواء بالاشتغال وَالْخُمُودِ فِي أَسْرَعِ زَمَانٍ، فَقَالَ خَامِدِينَ بِسَبَبِهَا فَخُمُودُ النَّارِ فِي السُّرْعَةِ كَإِطْفَاءِ سِرَاجٍ أَوْ شعلة.
Yüce Allah'ın: { فَإِذا هُمْ خامِدُونَ } “bir de baktın ki onlar sönüp gitmişlerdir” buyruğunda helakin süratine işaret vardır; çünkü onların sönmesi çığlıkla beraber ve onun vaktinde olmuş, gecikmemiştir. Onların sönmeyle (humûd) nitelenmesi son derece güzeldir; zira canlıda fıtrî sıcaklık (harâret-i garîziyye) vardır; sıcaklık ne kadar bol olursa öfke ve şehvet kuvveti o kadar tam olur. Onlar da böyleydi: Öfkeye gelince, kendilerine nasihat eden bir mümini öldürdüler. Şehvete gelince, anlık lezzetleri tüketmek uğruna ebedî azabı göze aldılar. Dolayısıyla onlar tutuşturulmuş bir ateş gibiydiler; ayrıca ateş ve ondan yaratılan [İblis] gibi zorba ve kibirli oldukları için { فَإِذا هُمْ خامِدُونَ } “bir de baktın ki onlar sönüp gitmişlerdir” buyurmuştur. Bunda başka bir vecih daha vardır: Dört unsurun (anâsır-ı erbaa) bazısı Allah'ın kendisini yarattığı tabiatından çıkıp Allah'ın dilemesiyle diğer bir unsura dönüşür; taşlar su olur, sular taş olur; aynı şekilde su kaynama ve ısınma anında hava olur, hava da soğuk sebebiyle su olur; ancak bu âdette bir zaman içinde gerçekleşir. Havaya gelince o ateşe dönüşür, ateş de alev alma ve sönmeyle en hızlı zamanda havaya dönüşür. Bu sebeple onlar hakkında 'sönenler' demiştir; nitekim ateşin sönmesi sürat bakımından bir kandilin veya bir meşalenin söndürülmesi gibidir.
[سورة يس (٣٦) : آية ٣٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 30]
يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٠)
{ يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Yazıklar olsun o kullara! Kendilerine hiçbir elçi gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar.”
ثم قال تعالى: يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ أَيْ هَذَا وَقْتُ الْحَسْرَةِ فَاحْضُرِي يَا حَسْرَةُ وَالتَّنْكِيرُ لِلتَّكْثِيرِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce Allah: { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!” buyurdu. Yani 'Bu hasret vaktidir, ey hasret gel!' demektir. [Hasret kelimesinin] tenvinli (nekre) gelişi çokluk bildirmek içindir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْعِبَادِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: لِلْمَعْهُودِ وَهُمُ الَّذِينَ أَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ فَيَا حَسْرَةً عَلَى أُولَئِكَ وَثَانِيهِمَا: لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ جِنْسِ الْكُفَّارِ الْمُكَذِّبِينَ.
Birinci Mesele: { الْعِبَادِ } kelimesindeki elif-lâm iki ihtimale açıktır: Birincisi: Ahd içindir ki bunlar çığlığın yakaladığı kimselerdir; yani 'yazıklar olsun onlara!' demektir. İkincisi: Cins içindir ki bu da yalanlayan kâfirler cinsidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَنِ الْمُتَحَسِّرُ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: لَا مُتَحَسِّرَ أَصْلًا فِي الْحَقِيقَةِ إِذِ الْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ وَقْتَ طَلَبِ الْحَسْرَةِ حَيْثُ تَحَقَّقَتِ النَّدَامَةُ عِنْدَ تَحَقُّقِ العذاب.
İkinci Mesele: Hasret çeken kimdir? Deriz ki: Bunda vecihler vardır: Birincisi: Hakikatte hasret çeken hiç kimse yoktur; zira maksat azabın gerçekleşmesi anında pişmanlığın vuku bulması sebebiyle o vaktin hasret talep etme vakti olduğunu açıklamaktır.
وهاهنا بَحْثٌ لُغَوِيٌّ: وَهُوَ أَنَّ الْمَفْعُولَ قَدْ يُرْفَضُ رَأْسًا إِذَا كَانَ الْغَرَضُ غَيْرَ مُتَعَلِّقٍ بِهِ يُقَالُ إِنَّ فُلَانًا يُعْطِي وَيَمْنَعُ وَلَا يَكُونُ هُنَاكَ شَيْءٌ مُعْطًى إِذِ الْمَقْصُودُ أَنَّ لَهُ الْمَنْعَ وَالْإِعْطَاءَ، وَرَفْضُ الْمَفْعُولِ كَثِيرٌ وَمَا نَحْنُ فيه رفض
Burada lügavî bir inceleme vardır: Şöyle ki maksat mefulle ilgili olmadığında meful tamamen terk edilebilir; nitekim 'Falanca verir ve vermez (engeller)' denilir de orada verilen bir şey zikredilmez, zira maksat onun verme ve engelleme vasfına sahip olduğunu belirtmektir. Mefulün terk edilmesi çoktur; bizim burada ele aldığımız ise
الْفَاعِلِ وَهُوَ قَلِيلٌ، وَالْوَجْهُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَا، إِنَّ ذِكْرَ الْمُتَحَسِّرِ غَيْرُ مَقْصُودٍ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنَّ الْحَسْرَةَ مُتَحَقِّقَةٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الثَّانِي: أَنَّ قَائِلَ يَا حَسْرَةً هُوَ اللَّهُ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ تَعْظِيمًا لِلْأَمْرِ وَتَهْوِيلًا لَهُ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ كَالْأَلْفَاظِ الَّتِي وَرَدَتْ فِي حَقِّ اللَّهِ كَالضَّحِكِ وَالنِّسْيَانِ وَالسُّخْرِ وَالتَّعَجُّبِ وَالتَّمَنِّي، أَوْ نَقُولُ لَيْسَ مَعْنَى قَوْلِنَا يَا حَسْرَةً وَيَا نَدَامَةً، أَنَّ الْقَائِلَ مُتَحَسِّرٌ أَوْ نَادِمٌ بَلِ الْمَعْنَى أَنَّهُ مُخْبِرٌ عَنْ وُقُوعِ النَّدَامَةِ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تجوز في بيان كونه تعالى قال:
failin terk edilmesidir ve bu azdır. Bunun gerekçesi de zikrettiğimiz üzere hasret çekenin zikredilmesinin kastedilmemiş olması, yalnızca o vakitte hasretin gerçekleştiğinin kastedilmiş olmasıdır. İkincisi: { يَا حَسْرَةً } diyenin, meseleyi büyütmek ve dehşetini göstermek amacıyla istiare yoluyla bizzat Allah olmasıdır. Bu takdirde gülme, unutma, alay etme, taaccüp ve temenni gibi Allah hakkında vârit olan lafızlar gibi olur. Yahut deriz ki: Bizim 'Ey hasret!' ve 'Ey nedamet!' dememizin anlamı söyleyenin hasret çeken veya pişman olan biri olması değildir; aksine anlamı, onun nedametin vuku bulduğunu haber vermesidir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın:
يا حَسْرَةً بَلْ يُخْبِرُ بِهِ عَلَى حَقِيقَتِهِ إِلَّا فِي النداء، فَإِنَّ النِّدَاءَ مَجَازٌ وَالْمُرَادَ الْإِخْبَارُ الثَّالِثُ: الْمُتَلَهِّفُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمَلَائِكَةِ أَلَا تَرَى إِلَى مَا حُكِيَ عَنْ حَبِيبٍ أَنَّهُ حِينَ الْقَتْلِ كَانَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ اهْدِ قَوْمِي وَبَعْدَ مَا قَتَلُوهُ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ قَالَ: يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ، فَيَجُوزُ أَنْ يَتَحَسَّرَ الْمُسْلِمُ لِلْكَافِرِ وَيَتَنَدَّمَ لَهُ وَعَلَيْهِ.
{ يا حَسْرَةً } “Yazıklar olsun” buyurmasını açıklarken nida hariç mecaza ihtiyaç duyulmaz; çünkü nida mecazdır, murat ise hakikati üzere haber vermektir. Üçüncüsü: [Hasret çekenlerin] müslümanlardan ve meleklerden üzülen kimseler olmasıdır. Görmez misin ki Habîb'den rivayet edildiğine göre o öldürülürken 'Allahım, kavmime hidayet et' diyordu; onu öldürdükten sonra cennete girdirildiğinde ise { يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ } “Keşke kavmim bilseydi” demiştir. Dolayısıyla müslümanın kâfir için hasret çekmesi, onun adına ve onun durumuna üzülmesi caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قُرِئَ يَا حَسْرَةً بِالتَّنْوِينِ، وَ (يَا حَسْرَةَ الْعِبَادِ) بِالْإِضَافَةِ مِنْ غَيْرِ كَلِمَةِ عَلَى، وَقُرِئَ يَا حَسْرَةً عَلَى بِالْهَاءِ إِجْرَاءً لِلْوَصْلِ مَجْرَى الْوَقْفِ.
Üçüncü Mesele: Tenvinle { يَا حَسْرَةً } şeklinde, { عَلَى } kelimesi olmaksızın izafetle (يَا حَسْرَةَ الْعِبَادِ) şeklinde ve vaslı vakıf yerine koyarak he harfiyle (يَا حَسْرَةَهْ عَلَى) şeklinde okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَنِ الْمُرَادُ بِالْعِبَادِ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الرُّسُلُ الثَّلَاثَةُ كَأَنَّ الْكَافِرِينَ يَقُولُونَ عِنْدَ ظُهُورِ الْبَأْسِ يَا حَسْرَةً عَلَيْهِمْ يَا لَيْتَهُمْ كَانُوا حَاضِرِينَ شَأْنَنَا لِنُؤْمِنَ بِهِمْ وَثَانِيهَا: هُمْ قَوْمُ حَبِيبٍ وَثَالِثُهَا: كُلُّ مَنْ كَفَرَ وَأَصَرَّ وَاسْتَكْبَرَ وَعَلَى الْأَوَّلِ فَإِطْلَاقُ الْعِبَادِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الْحِجْرِ: ٤٢] وقوله: يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا [الزُّمَرِ: ٥٣] وَعَلَى الثَّانِي فَإِطْلَاقُ الْعِبَادِ عَلَى الْكُفَّارِ، وَفَرَّقَ بَيْنَ الْعَبْدِ مُطْلَقًا وَبَيْنَ الْمُضَافِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ الْإِضَافَةَ إِلَى الشَّرِيفِ تَكْسُو الْمُضَافَ شَرَفًا تَقُولُ بَيْتُ اللَّهِ فَيَكُونُ فِيهِ مِنَ الشَّرَفِ مَا لَا يَكُونُ فِي قَوْلِكَ الْبَيْتُ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِبادُ الرَّحْمنِ [الْفُرْقَانِ: ٦٣] مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ: إِنَّ عِبادِي [الحجر: ٤٢] وكذلك عِبادَ اللَّهِ [الصافات: ٧٤] .
Dördüncü Mesele: 'Kullar' ile kastedilenler kimlerdir? Deriz ki: Bunda vecihler vardır: Birincisi: Üç elçidir; sanki kâfirler azap ortaya çıktığında 'Onlara yazık oldu, keşke durumumuza şahit olsalardı da onlara iman etseydik' demektedirler. İkincisi: Habîb'in kavmidir. Üçüncüsü: İnkâr eden, inat edip büyüklük taslayan herkestir. Birinciye göre kullar (ibâd) lafzının müminlere ıtlakı, Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” [Hicr, 42] ve { يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا } “Ey [haddi aşarak] nefislerine karşı aşırı giden kullarım!” [Zümer, 53] buyruklarında olduğu gibidir. İkinciye göre ise kullar lafzının kâfirlere ıtlakıdır; mutlak olarak kul (abd) ile Yüce Allah'a izafe edilen kul arasında fark vardır. Zira şerefli bir varlığa izafe edilmek, muzafa şeref kazandırır; nitekim 'Beytullah' (Allah'ın evi) dersin de bunda 'el-Beyt' (ev) demende bulunmayan bir şeref bulunur. Buna göre Yüce Allah'ın: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ } “Rahmân'ın kulları” [Furkân, 63] buyruğu, { إِنَّ عِبادِي } “Şüphesiz kullarım” [Hicr, 42] ve aynı şekilde { عِبادَ اللَّهِ } “Allah'ın kulları” [Sâffât, 74] buyruğu kabilindendir.
ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى سَبَبَ الْحَسْرَةِ بِقَوْلِهِ تعالى: مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ وَهَذَا سَبَبُ النَّدَامَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ جَاءَهُ مَلِكٌ مِنْ بَادِيَةٍ، وَأَعْرَفَهُ نَفْسَهُ، وَطَلَبَ مِنْهُ أمرا هينا فكذبه ولم يجبه إلا مَا دَعَاهُ، ثُمَّ وَقَفَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُوَ عَلَى سَرِيرِ مُلْكِهِ فَعَرَّفَهُ أَنَّهُ ذَلِكَ، يَكُونُ عِنْدَهُ مِنَ النَّدَامَةِ مَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ هُمْ مُلُوكٌ وَأَعْظَمُ مِنْهُمْ بِإِعْزَازِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ وَجَعَلَهُمْ نُوَّابَهُ كَمَا قَالَ: إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣١] وَجَاءُوا وَعَرَّفُوا أَنْفُسَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ عَظَمَةٌ ظَاهِرَةٌ فِي الْحِسِّ، ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْ عِنْدَ ظُهُورِ الْبَأْسِ ظَهَرَتْ عَظَمَتُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ لَهُمْ، وَكَانَ مَا يَدْعُونَ إِلَيْهِ أَمْرًا هَيِّنًا نَفْعُهُ عَائِدٌ إِلَيْهِمْ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا يَسْأَلُونَ عَلَيْهِ أَجْرًا، فَعِنْدَ ذَلِكَ تكون الندامة الشديدة، وكيف لا وهم لم يقتنعوا بِالْإِعْرَاضِ حَتَّى آذَوْا وَاسْتَهْزَءُوا وَاسْتَخَفُّوا وَاسْتَهَانُوا/ وَقَوْلُهُ: مَا يَأْتِيهِمْ الضَّمِيرُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى قَوْمِ حَبِيبٍ، أَيْ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ مِنَ الرُّسُلِ الثَّلَاثَةِ إِلَّا كَانُوا بِهِ يستهزءون عَلَى قَوْلِنَا الْحَسْرَةُ عَلَيْهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عائدا إلى الكفار المصرين.
Sonra Yüce Allah: { مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Kendilerine hiçbir elçi gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar” buyruğuyla hasretin sebebini açıklamıştır. Pişmanlığın sebebi budur; çünkü çölde yanına bir kral gelip kendisini tanıtan ve kendisinden kolay bir şey isteyen, ancak onu yalanlayıp davetine icabet etmeyen, sonra da tahtı üzerindeyken onun huzuruna çıkarılıp onun o kişi olduğunu anlayan bir kimsenin duyacağı pişmanlığın son noktası yoktur. Aynı şekilde elçiler de krallardır; hatta Allah'ın onları aziz kılması ve onları vekilleri kılması sebebiyle onlardan da büyüktürler; nitekim Allah: { إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân, 31] buyurmuştur. Onlar gelip kendilerini tanıttılar, oysa hissî olarak görünürde bir büyüklükleri yoktu; sonra kıyamet gününde veya azap belirdiğinde onların Allah katındaki büyüklüğü kendilerine aşikâr oldu; davet ettikleri şey ise Allah'a ibadet etmekten ibaret olan, faydası kendilerine dönen kolay bir şeydi ve bunun için bir ücret de istemiyorlardı. İşte o vakit şiddetli pişmanlık olur. Nasıl olmasın ki onlar sadece yüz çevirmekle yetinmeyip eziyet ettiler, alay ettiler, hafife aldılar ve hakir gördüler. Ayetteki { مَا يَأْتِيهِمْ } sözündeki zamirin Habîb'in kavmine ait olması caizdir; yani 'hasret onlaradır' görüşümüze göre 'Bu üç elçiden kendilerine hangi elçi geldiyse onunla mutlaka alay ediyorlardı' demektir; zamirin inatçı kâfirlere ait olması da caizdir.
[سورة يس (٣٦) : آية ٣١]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 31]
أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ (٣١)
{ أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi, onların artık kendilerine dönmediklerini görmediler mi?”
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْأَوَّلِينَ قَالَ لِلْحَاضِرِينَ: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَيِ الْبَاقُونَ لَا يَرَوْنَ مَا جَرَى عَلَى مَنْ تَقَدَّمَهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يقال: إن الذين قيل في حقهم: يا حَسْرَةً [يس: ٣٠] هُمُ الَّذِينَ قَالَ فِي حَقِّهِمْ: أَلَمْ يَرَوْا وَمَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ مَهْلِكٍ تَقَدَّمَهُ قَوْمٌ كَذَّبُوا وَأُهْلِكُوا إِلَى قَوْمِ نُوحٍ وَقَبْلَهُ.
Sonra Yüce Allah öncekilerin halini açıkladığında hazır bulunanlara: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” buyurdu. Yani geride kalanlar kendilerinden öncekilerin başına gelenleri görmüyorlar mı? Haklarında { يا حَسْرَةً } “Yazıklar olsun!” [Yâsîn, 30] denilenlerin, haklarında { أَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi?” denilen kimseler olduğu da söylenebilir. Bunun anlamı, Nuh kavmine ve ondan öncesine varıncaya kadar helak edilen her kavimden önce yalanlayıp helak edilmiş bir kavmin geçmiş olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ بَدَلٌ فِي الْمَعْنَى عَنْ قَوْلِهِ: كَمْ أَهْلَكْنا وَذَلِكَ لِأَنَّ مَعْنَى: كَمْ أَهْلَكْنا أَلَمْ يَرَوْا كَثْرَةَ إِهْلَاكِنَا، وفيه مَعْنَى، أَلَمْ يَرَوُا الْمُهْلَكِينَ الْكَثِيرِينَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ كَبَدَلِ الِاشْتِمَالِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِ الْمُهْلَكِينَ، أَيْ أُهْلِكُوا بِحَيْثُ لَا رُجُوعَ لَهُمْ إِلَيْهِمْ فَيَصِيرُ كَقَوْلِكَ: أَلَا تَرَى زَيْدًا أَدَبَهُ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا:
Ayetteki: { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } “onların artık kendilerine dönmediklerini” sözü mana bakımından { كَمْ أَهْلَكْنا } “nice helak ettiğimizi” ifadesinden bedeldir. Çünkü { كَمْ أَهْلَكْنا } ifadesinin manası 'helakimizin çokluğunu görmediler mi?' demektir; bunda 'o çok sayıdaki helak edilenlerin kendilerine geri dönmediğini görmediler mi?' manası vardır. Bu takdirde bedel-i iştimal gibi olur; çünkü { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } sözü helak edilenlerin hallerinden bir haldir; yani 'onlara bir daha dönüşleri olmayacak şekilde helak edildiler' demektir; nitekim bu 'Zeyd'in edebini görmüyor musun?' demen gibidir. Buna göre { أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ } buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi:
أُهْلِكُوا إِهْلَاكًا لَا رُجُوعَ لَهُمْ إِلَى مَنْ فِي الدُّنْيَا وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَيْهِمْ، أَيِ الْبَاقُونَ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى الْمُهْلَكِينَ بِنَسَبٍ وَلَا وِلَادَةٍ، يَعْنِي أَهْلَكْنَاهُمْ وَقَطَعْنَا نَسْلَهُمْ، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ الْإِهْلَاكَ الَّذِي يَكُونُ مَعَ قَطْعِ النَّسْلِ أَتَمُّ وَأَعَمُّ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَشْهَرُ نَقْلًا، وَالثَّانِي أظهر عقلا، ثم قال تعالى:
Dünyadakilere bir daha dönüşleri olmayacak şekilde helak edilmiş olmalarıdır. İkincisi: 'Onların kendilerine dönmemesi', yani geride kalanların helak edilenlere nesep ve doğum bakımından bağlanmamasıdır; yani 'Biz onları helak ettik ve nesillerini kestik' demektir. Şüphe yok ki neslin kesilmesiyle birlikte olan helak daha tam ve daha kapsamlıdır. Birinci vecih nakil bakımından daha meşhur, ikincisi ise akıl bakımından daha açıktır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٣٢]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 32]
وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (٣٢)
{ وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } “Onların hepsi toplanıp huzurumuza getirileceklerdir.”
لَمَّا بَيَّنَ الْإِهْلَاكَ بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ مَنْ أَهْلَكَهُ اللَّهُ تَرَكَهُ، بَلْ بَعْدَهُ جَمْعٌ وَحِسَابٌ وَحَبْسٌ وَعِقَابٌ، وَلَوْ أَنَّ مَنْ أُهْلِكَ تُرِكَ لَكَانَ الْمَوْتُ رَاحَةً، وَنِعْمَ مَا قَالَ الْقَائِلُ:
[Yüce Allah] helaki açıkladığında, Allah'ın helak ettiği kimseyi öylece başıboş bırakmadığını, aksine bundan sonra toplanma, hesap, hapis ve cezanın olduğunu beyan etti. Şayet helak edilen kimse öylece bırakılsaydı ölüm bir rahatlık olurdu. Şair ne güzel söylemiştir:
وَلَوْ أَنَّا إِذَا مِتْنَا تُرِكْنَا ... لَكَانَ الْمَوْتُ رَاحَةَ كُلِّ حَيْ
Öldüğümüzde terk edilip [öylece] bırakılsaydık / Ölüm her canlının rahatı olurdu.
وَلَكِنَّا إِذَا مِتْنَا بُعِثْنَا ... وَنُسْأَلُ بعده عن كل شيء
Fakat biz öldüğümüzde diriltiliriz / Ve sonra her şeyden hesaba çekiliriz.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا فِي إِنْ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَاللَّامُ فِي لَمَّا فَارِقَةٌ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّافِيَةِ، وَمَا زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ فِي الْمَعْنَى، وَالْقِرَاءَةُ حِينَئِذٍ بِالتَّخْفِيفِ فِي لَمَّا وَثَانِيهِمَا: أَنَّهَا نَافِيَةٌ وَلَمَّا بِمَعْنَى إِلَّا، قَالَ سِيبَوَيْهِ: يُقَالُ نَشَدْتُكَ بِاللَّهِ لَمَّا فَعَلْتَ، بِمَعْنَى إِلَّا فَعَلْتَ، وَالْقِرَاءَةُ حِينَئِذٍ بِالتَّشْدِيدِ فِي لَمَّا، يُؤَيِّدُ هَذَا مَا رُوِيَ أَنَّ أُبَيًّا قَرَأَ وَمَا كَلٌّ إِلَّا جَمِيعٌ وَفِي قَوْلِ سِيبَوَيْهِ: لَمَّا بِمَعْنَى إِلَّا وَارِدُ مَعْنًى مُنَاسِبٍ وَهُوَ أَنَّ لَمَّا كَأَنَّهَا حَرْفَا نَفْيٍ جُمِعَا وَهُمَا لَمْ وَمَا فَتَأَكَّدَ النَّفْيُ، وَلِهَذَا يُقَالُ فِي/ جَوَابِ مَنْ قَالَ قَدْ فَعَلَ لَمَّا يَفْعَلُ، وَفِي جَوَابِ مَنْ قَالَ فَعَلَ لَمْ يَفْعَلْ، وَإِلَّا كَأَنَّهَا حَرْفَا نَفْيٍ إِنْ وَلَا فَاسْتُعْمِلَ أَحَدُهُمَا مَكَانَ الْآخَرِ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ كُلٌّ وَجَمِيعٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَكَيْفَ جُعِلَ جَمِيعًا خَبَرًا لِكُلٍّ حَيْثُ دَخَلَتِ اللَّامُ عَلَيْهِ، إِذِ التَّقْدِيرُ وَإِنْ كُلٌّ لَجَمِيعٌ، نَقُولُ مَعْنَى جَمِيعٍ مَجْمُوعٌ، وَمَعْنَى كُلٍّ كُلُّ فَرْدٍ بحيث لَا يَخْرُجُ عَنِ الْحُكْمِ أَحَدٌ، فَصَارَ الْمَعْنَى كُلُّ فَرْدٍ مَجْمُوعٌ مَعَ الْآخَرِ مَضْمُومٌ إِلَيْهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ مُحْضَرُونَ، يَعْنِي عَمَّا ذَكَرَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ: وَإِنْ جَمِيعٌ لَجَمِيعٌ مُحْضَرُونَ، لَكَانَ كَلَامًا صَحِيحًا وَلَمْ يُوجَدْ مَا ذَكَرَهُ مِنَ الْجَوَابِ، بَلِ الصَّحِيحُ أَنَّ مُحْضَرُونَ كَالصِّفَةِ لِلْجَمِيعِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ جَمِيعٌ جَمِيعٌ مُحْضَرُونَ، كَمَا يُقَالُ الرَّجُلُ رَجُلٌ عَالِمٌ، وَالنَّبِيُّ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، وَالْوَاوُ فِي وَإِنْ كُلٌّ لِعَطْفِ الْحِكَايَةِ عَلَى الْحِكَايَةِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ بَيَّنْتُ لَكَ مَا ذَكَرْتُ، وَأُبَيِّنُ أَنَّ كُلًّا لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ، وَكَذَلِكَ الواو في قوله تعالى:
Ayetteki: { وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا } ifadesinde geçen 'in' (إِنْ) edatında iki vecih vardır: Birincisi: Şeddeli inneden hafifletilmiş (muhaffefe) olmasıdır; 'lemâ'daki lâm, onunla nefiy edatı olan in arasını ayıran fârika lâmdır; 'mâ' ise mana bakımından tekit edici bir zâidedir. Bu takdirde kıraat { لَمَا } şeklinde şeddesizdir (tahfif iledir). İkincisi: Nefiy edatı olması ve 'lemmâ'nın (لَمَّا) illâ (إِلَّا) manasında olmasıdır. Sîbeveyhi şöyle demiştir: 'Şunu yapmandan başka bir şey istemiyorum' anlamında 'Neşedtüke billâhi lemmâ fea'lte' denilir ki bu 'illâ fe'alte' demektir. Bu takdirde kıraat { لَمَّا } şeklinde şeddelidir. Übeyy'in (وَمَا كُلٌّ إِلَّا جَمِيعٌ) şeklinde okuduğuna dair rivayet de bunu desteklemektedir. Sîbeveyhi'nin 'lemmâ, illâ manasındadır' sözünde uygun bir anlam vardır; o da lemmâ'nın sanki iki nefiy harfinin –ki bunlar lem (لَمْ) ve mâ (مَا) harfleridir– bir araya getirilmiş hali gibi olmasıdır ve böylece nefiy pekişmiştir. Bu sebeple 'Yaptı' (kad feale) diyen kimseye cevap olarak 'Henüz yapmadı' (lemmâ yef'al) denir; 'Yaptı' (feale) diyen kimseye cevap olarak ise 'Yapmadı' (lem yef'al) denir. 'İllâ' (إِلَّا) da sanki in (إِنْ) ve lâ (لَا) şeklinde iki nefiy harfi gibidir; bu yüzden biri diğerinin yerine kullanılmıştır. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Şayet biri 'küll' (كُلٌّ) ve 'cemî'' (جَمِيعٌ) aynı manadadır; takdir { وَإِنْ كُلٌّ لَجَمِيعٌ } şeklinde olup lâm da onun üzerine dahil olmuşken 'cemî'' kelimesi nasıl 'küll' kelimesinin haberi yapılmıştır?' derse, deriz ki: 'Cemî'' kelimesinin manası 'toplanmış' demektir; 'küll' kelimesinin manası ise hükmün dışına hiç kimsenin çıkmayacağı şekilde 'her bir fert' demektir. Böylece mana: 'Her bir fert diğeriyle bir araya getirilmiş, ona eklenmiştir' şeklinde olur. [Haberin] { مُحْضَرُونَ } kelimesi olduğu da söylenebilir; yani onun zikrettiğine ihtiyaç kalmaz. Çünkü 'Şüphesiz hepsi huzura getirilecek bir topluluktur' (Ve in cemîun le-cemîun muhdarûn) denseydi bu sahih bir söz olurdu ve onun zikrettiği cevap bulunmazdı. Aksine doğru olan, { مُحْضَرُونَ } kelimesinin 'cemî'' kelimesinin sıfatı gibi olmasıdır; sanki 'Toplananların hepsi huzura getirilenlerdir' denmiştir; nitekim 'O adam âlim bir adamdır' ve 'O peygamber gönderilmiş bir peygamberdir' denilmesi gibidir. { وَإِنْ كُلٌّ } ifadesindeki vâv, bir kıssayı diğer bir kıssaya atfetmek içindir; sanki 'Sana zikrettiğim şeyi açıkladım; şimdi de hepsinin huzurumuza getirileceklerini açıklıyorum' demektedir. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki vâv da böyledir:
[سورة يس (٣٦) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 33-35]