Binûn

Yâsîn Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ (٣٣) وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ (٣٤) لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٣٥)

{ وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ (٣٣) وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ (٣٤) لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٣٥) } “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler. (33) Orada hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler kıldık ve orada pınarlar fışkırttık. (34) Ta ki onun ürününden ve ellerinin yaptıklarından yesinler. Hâlâ şükretmezler mi? (35)”

كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَأَقُولُ أَيْضًا آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sanki şöyle demektedir: 'Ben ayrıca 'Ölü toprak onlar için bir delildir' diyorum.' Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ؟ نَقُولُ مُنَاسِبٌ لِمَا قَبْلَهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ:

Birinci Mesele: Bunun kendisinden öncekiyle irtibatının yönü nedir? Deriz ki: İki açıdan kendisinden öncekiyle irtibatlıdır. Birincisi: [Yüce Allah] şöyle buyurduğu zaman:

وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ [يس: ٣٢] كَانَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى الْحَشْرِ، فَذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى إِمْكَانِهِ قَطْعًا لِإِنْكَارِهِمْ وَاسْتِبْعَادِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ وَعِنَادِهِمْ، فَقَالَ: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا كَذَلِكَ نُحْيِي الْمَوْتَى وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الْمُرْسَلِينَ وَإِهْلَاكَ الْمُكَذِّبِينَ وَكَانَ شَغْلُهُمُ التَّوْحِيدَ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَبَدَأَ بِالْأَرْضِ لِكَوْنِهَا مَكَانَهُمْ لَا مُفَارَقَةَ لَهُمْ مِنْهَا عِنْدَ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ.

{ وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ } [Yâsîn 32] “Onların hepsi mutlaka [toplanıp] huzurumuza getirileceklerdir” [buyurması], haşre bir işaret idi. Onların inkârlarını, uzak görmelerini, ısrarlarını ve inatlarını kesip atmak için haşrin imkânına delalet eden şeyi zikretti de şöyle buyurdu: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا } “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik”, [yani] ölüleri de işte böyle diriltiriz. İkincisi: Gönderilen peygamberlerin halini ve yalanlayanların helak edilişini zikrettiğinde –ki onların asıl meşgalesi tevhid idi– tevhidi gösteren delili zikretti. Onların mekânı olması, hareket ve sükûn halinde ondan hiç ayrılmamaları sebebiyle de söze yer ile başladı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَرْضُ آيَةٌ مُطْلَقًا فَلِمَ خَصَّصَهَا بِهِمْ حَيْثُ قَالَ: وَآيَةٌ لَهُمُ نَقُولُ: الْآيَةُ تُعَدَّدُ وَتُسْرَدُ لِمَنْ لَمْ يَعْرِفِ الشَّيْءَ بِأَبْلَغِ الْوُجُوهِ، وَأَمَّا مَنْ عَرَفَ الشَّيْءَ بِطَرِيقِ الرُّؤْيَةِ لَا يُذْكَرُ لَهُ دَلِيلٌ، فَإِنَّ النَّبِيَّ وَعِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ عَرَفُوا اللَّهَ قَبْلَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ، فَلَيْسَتِ الْأَرْضُ مُعَرَّفَةً لَهُمْ، وَهَذَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ [فُصِّلَتْ: ٥٣] وَقَالَ: أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ [فُصِّلَتْ: ٥٣] يَعْنِي أَنْتَ كَفَاكَ رَبُّكَ مُعَرِّفًا، بِهِ عَرَفْتَ كُلَّ شَيْءٍ فَهُوَ شَهِيدٌ لَكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَأَمَّا هَؤُلَاءِ تَبَيَّنَ لهم الحق بالآفاق والأنفس، وكذلك هاهنا آيَةٌ لَهُمْ.

İkinci Mesele: Yeryüzü mutlak olarak bir delildir; öyleyse { وَآيَةٌ لَهُمُ } “Onlar için bir delildir” buyurarak neden onu onlara tahsis etti? Deriz ki: Delil, bir şeyi en beliğ vecihlerle tanımamış olan kimseye sayılır ve art arda sıralanır. Bir şeyi müşahede yoluyla tanıyan kimseye ise delil zikredilmez. Nitekim Peygamber ve Allah'ın ihlâslı kulları, yeri ve göğü tanımadan önce Allah'ı tanıdılar; dolayısıyla yer, onlar için [Allah'ı] tanıtıcı değildir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } [Fussilet 53] “Biz onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde delillerimizi göstereceğiz ki onun hak olduğu onlara açıkça belli olsun”; yine şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } [Fussilet 53] “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” Yani, tanıtan olarak Rabbin sana yeter; her şeyi O'nunla bildin, dolayısıyla O, her şeye karşı senin şahidindir. Bu kimselere gelince, hak onlara ufuklar ve nefisler vasıtasıyla açıklığa kavuşmuştur. İşte burada da { آيَةٌ لَهُمْ } “onlar için bir delildir” [buyrulması] böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنْ قُلْنَا إِنَّ الْآيَةَ مَذْكُورَةٌ لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى جَوَازِ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى فَيَكْفِي قَوْلُهُ: أَحْيَيْناها وَلَا حَاجَةَ إِلَى قَوْلِهِ: وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهَا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ وَوَحْدَتِهِ فَلَا فَائِدَةَ فِي قَوْلِهِ: الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها لِأَنَّ نَفْسَ الْأَرْضِ دَلِيلٌ ظَاهِرٌ وَبُرْهَانٌ بَاهِرٌ، ثُمَّ هَبْ أَنَّهَا غَيْرُ كَافِيَةٍ فَقَوْلُهُ: الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها كَافٍ فِي التَّوْحِيدِ فَمَا فَائِدَةُ قَوْلِهِ: وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا نقول مذكورة للاستدلال عليها ولكل ما ذكره الله تعالى فائدة. أما قَوْلِهِ: وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَلَهُ فَائِدَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَيَانِ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا أَحْيَا الْأَرْضَ وَأَخْرَجَ مِنْهَا حَبًّا كَانَ ذَلِكَ إِحْيَاءً تَامًّا لِأَنَّ الْأَرْضَ الْمُخْضَرَّةَ الَّتِي لَا تُنْبِتُ الزَّرْعَ وَلَا تُخْرِجُ الْحَبَّ دُونَ مَا تُنْبِتُهُ فِي الْحَيَاةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى الَّذِي أَحْيَا الْأَرْضَ إِحْيَاءً كَامِلًا مُنْبِتًا لِلزَّرْعِ يُحْيِي الْمَوْتَى إِحْيَاءً كَامِلًا بِحَيْثُ تُدْرِكُ الْأُمُورَ، وَأَمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ فَلِأَنَّ فِيهِ تَعْدِيدَ النِّعَمِ كَأَنَّهُ يَقُولُ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ فَإِنَّهَا مَكَانُهُمْ وَمَهْدُهُمُ الَّذِي فِيهِ تَحْرِيكُهُمْ وَإِسْكَانُهُمْ وَالْأَمْرُ الضَّرُورِيُّ الَّذِي عِنْدَهُ وُجُودُهُمْ وَإِمْكَانُهُمْ وَسَوَاءٌ كَانَتْ مَيْتَةً أَوْ لَمْ تَكُنْ فَهِيَ مَكَانٌ لَهُمْ لَا بد لهم منها فهي نِعْمَةٌ ثُمَّ إِحْيَاؤُهَا بِحَيْثُ تَخْضَرُّ نِعْمَةٌ ثَانِيَةٌ فَإِنَّهَا تَصِيرُ أَحْسَنَ وَأَنْزَهَ، ثُمَّ إِخْرَاجُ الْحَبِّ مِنْهَا نِعْمَةٌ ثَالِثَةٌ فَإِنَّ قُوتَهُمْ يَصِيرُ فِي مَكَانِهِمْ، وَكَانَ يُمْكِنُ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ رِزْقَهُمْ فِي السَّمَاءِ أَوْ فِي الْهَوَاءِ فَلَا يَحْصُلُ لَهُمُ الْوُثُوقُ، ثُمَّ جَعَلَ الْجَنَّاتِ فِيهَا نِعْمَةً رَابِعَةً لِأَنَّ الْأَرْضَ تُنْبِتُ الْحَبَّ فِي كُلِّ سَنَةٍ، وَأَمَّا الْأَشْجَارُ بِحَيْثُ تُؤْخَذُ مِنْهَا الثِّمَارُ فَتَكُونُ بَعْدَ الْحَبِّ وُجُودًا، ثُمَّ فَجَّرْنَا فِيهَا الْعُيُونَ لِيَحْصُلَ لَهُمُ الِاعْتِمَادُ بِالْحُصُولِ وَلَوْ كَانَ مَاؤُهَا مِنَ السَّمَاءِ لَحَصَلَ وَلَكِنْ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّهَا أَيْنَ تُغْرَسُ وَأَيْنَ يَقَعُ الْمَطَرُ وَيَنْزِلُ القطر وبالنسبة إِلَى بَيَانِ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى كُلُّ ذَلِكَ مُفِيدٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا كَالْإِشَارَةِ إِلَى الْأَمْرِ الضَّرُورِيِّ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ وَقَوْلُهُ: وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ كَالْأَمْرِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ الَّذِي إِنْ لَمْ يَكُنْ لَا يُغْنِي الْإِنْسَانَ لَكِنَّهُ يَبْقَى مُخْتَلَّ الْحَالِ وَقَوْلُهُ: وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ إِشَارَةٌ إِلَى الزِّينَةِ الَّتِي إِنْ لم تكن لا تغني الْإِنْسَانَ وَلَا يَبْقَى فِي وَرْطَةِ الْحَاجَةِ، لَكِنَّهُ لَا يَكُونُ عَلَى أَحْسَنِ مَا يَنْبَغِي، وَكَأَنَّ حَالَ الْإِنْسَانِ بِالْحَبِّ كَحَالِ الْفَقِيرِ الَّذِي لَهُ مَا يَسُدُّ خَلَّتَهُ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ وَلَا يَدْفَعُ حَاجَتَهُ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ وَبِالثِّمَارِ وَيُعْتَبَرُ حَالُهُ كَحَالِ الْمُكْتَفِي بِالْعُيُونِ الْجَارِيَةِ الَّتِي يَعْتَمِدُ عَلَيْهَا الْإِنْسَانُ وَيُقَوِّي بِهَا قَلْبَهُ كَالْمُسْتَغْنِي الْغَنِيِّ الْمُدَّخِرِ لِقُوتِ سِنِينَ، فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿ كَمَا فَعَلْنَا فِي مَوَاتِ الْأَرْضِ كَذَلِكَ نَفْعَلُ فِي الْأَمْوَاتِ فِي الْأَرْضِ فَنُحْيِيهِمْ وَنُعْطِيهِمْ مَا لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْهُ فِي

Üçüncü Mesele: Şayet bu ayetin ölülerin diriltilmesinin caiz olduğuna delil getirmek için zikredildiğini söylersek, { أَحْيَيْناها } “onu dirilttik” buyurması yeterlidir; { وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا } “ve ondan taneler çıkardık” ve benzeri ifadelere ihtiyaç yoktur. Şayet ilahın varlığına ve birliğine delil getirmek için olduğunu söylersek, { الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها } “ölü topraktır; biz onu dirilttik” buyurmasında bir fayda olmaz; zira yeryüzünün bizzat kendisi açık bir delil ve parlak bir bürhandır. Farz edelim ki bu kafi gelmesin, o takdirde de { الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها } “ölüyü dirilttik” ifadesi tevhid için yeterlidir; o halde { وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا } “ve ondan taneler çıkardık” buyurmasının faydası nedir? Deriz ki: Bunlar her ikisine de delil getirmek için zikredilmiştir ve Yüce Allah'ın zikrettiği her şeyin bir faydası vardır. { وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا } “ve ondan taneler çıkardık” buyruğuna gelince, bunun ölülerin diriltilmesini açıklama açısından bir faydası vardır. Çünkü toprağı diriltip ondan dane çıkardığı zaman bu tam bir diriltme olur; zira ekin bitirmeyen ve dane çıkarmayan yeşermiş toprak, dirilik bakımından ekin bitiren topraktan daha aşağı seviyededir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Toprağı ekin bitirecek şekilde tam bir diriltmeyle dirilten zat, ölüleri de her şeyi idrak edecek şekilde tam bir diriltmeyle diriltir. Tevhid açısından ise durum şöyledir: Çünkü bunda nimetlerin sayılması vardır. Sanki şöyle demektedir: Toprak onlar için bir delildir; zira o, onların mekânı, hareket ve sükûnlarının gerçekleştiği beşikleri ve varlıkları ile imkânlarının yanında bulunduğu zaruri bir şeydir. İster ölü olsun ister olmasın, o onlar için vazgeçilmez bir mekândır ve bu bir nimettir. Sonra onun yeşerecek şekilde diriltilmesi ikinci bir nimettir; zira daha güzel ve daha ferahlatıcı hale gelir. Sonra ondan dane çıkarılması üçüncü bir nimettir; zira azıkları bulundukları mekânda var olur. Halbuki Allah onların rızkını gökte veya havada da kılabilirdi ve o zaman kendilerinde güven hissi oluşmazdı. Sonra orada bahçeler kılması dördüncü bir nimettir; çünkü toprak daneyi her yıl bitirir, ağaçlar ise –kendisinden meyve alınacak şekilde– daneden sonra var olur. Sonra [meyveleri] elde etmeye güvenebilsinler diye orada pınarlar fışkırttık. Şayet suyu gökten olsaydı yine elde edilirdi; fakat ağaçların nereye dikileceği, yağmurun nereye düşüp damlaların nereye ineceği bilinmezdi. Ölülerin diriltilmesini açıklama açısından da bütün bunlar faydalıdır. Çünkü O'nun { وَأَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا } “ve ondan taneler çıkardık” buyruğu, vazgeçilmez olan zaruri bir duruma işaret gibidir. { وَجَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ } “ve orada bahçeler kıldık” buyruğu ise ihtiyaç duyulan, bulunmadığı takdirde insanı helak etmeyen fakat halini perişan bırakan bir duruma işaret gibidir. { وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ } “ve orada pınarlar fışkırttık” buyruğu da bir süse işarettir ki o bulunmadığında insan helak olmaz ve ihtiyaç girdabında kalmaz; ancak en güzel şekilde de olamaz. Sanki insanın dane karşısındaki durumu, ihtiyacını bir yönden gideren fakat her yönden ihtiyacını bertaraf edemeyen fakirin durumu gibidir; meyveler karşısındaki durumu ise yetinen kimsenin durumu gibidir; insanın bel bağladığı ve kalbini ferahlattığı akarsular karşısındaki durumu ise yılların azığını biriktirmiş, zengin ve müstağni kimsenin durumu gibidir. İşte Yüce Allah şöyle buyurur: Biz ölü toprağa ne yaptıysak, topraktaki ölülere de öyle yapacağız; onları dirilteceğiz ve onlara

بَقَائِهِمْ وَتَكْوِينِهِمْ مِنَ الْأَعْضَاءِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهَا وَقُوَاهَا كَالْعَيْنِ وَالْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ وَالْأُذُنِ وَالْقُوَّةِ السَّامِعَةِ وَغَيْرِهِمَا وَنَزِيدُ لَهُ مَا هُوَ زِينَةٌ كَالْعَقْلِ الْكَامِلِ وَالْإِدْرَاكِ الشَّامِلِ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ نُحْيِي الْمَوْتَى إِحْيَاءً تَامًّا كَمَا أَحْيَيْنَا الْأَرْضَ إِحْيَاءً تَامًّا.

varlıklarını sürdürmeleri ve yaratılışları için muhtaç oldukları göz ve görme kuvveti, kulak ve işitme kuvveti gibi organları ve güçleri vereceğiz; ayrıca tam akıl ve kuşatıcı idrak gibi ziynet olan şeyleri de onlara ziyadeleştireceğiz. Böylece sanki şöyle buyurmuş olmaktadır: Ölü toprağı tam bir diriltmeyle dirilttiğimiz gibi, ölüleri de tam bir diriltmeyle dirilteceğiz.

المسألة الرابعة: قال عند ذِكْرِ الْحَبِّ فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ وَفِي الْأَشْجَارِ وَالثِّمَارِ قَالَ: لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَبَّ قُوتٌ لَا بُدَّ مِنْهُ فَقَالَ: فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ أَيْ هُمْ آكِلُوهُ، وَأَمَّا الثِّمَارُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ إِنْ كُنَّا مَا أَخْرَجْنَاهَا كَانُوا يَبْقَوْنَ مِنْ غَيْرِ أَكْلٍ فَأَخْرَجْنَاهَا لِيَأْكُلُوهَا.

Dördüncü Mesele: Daneyi zikrederken { فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } “ondan yerler” buyurmuş, ağaçlar ve meyvelerde ise { لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “ürününden yesinler diye” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Dane, vazgeçilmez bir azıktır; bu yüzden { فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } yani 'onlar onu yiyicidirler' demiştir. Meyveler ise öyle değildir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Şayet biz [meyveleri] çıkarmasaydık, onlar yemeksiz kalacak değillerdi; fakat biz onları yesinler diye çıkardık.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: خَصَّصَ النَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ بِالذِّكْرِ مِنْ سَائِرِ الْفَوَاكِهِ لِأَنَّ أَلَذَّ الْمَطْعُومِ الْحَلَاوَةُ، وَهِيَ فِيهَا أَتَمُّ وَلِأَنَّ التَّمْرَ وَالْعِنَبَ قُوتٌ وَفَاكِهَةٌ، وَلَا كَذَلِكَ غَيْرُهُمَا وَلِأَنَّهُمَا أَعَمُّ نَفْعًا فَإِنَّهَا تُحْمَلُ مِنَ الْبِلَادِ إِلَى الْأَمَاكِنِ الْبَعِيدَةِ، فَإِنْ قِيلَ فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ الرُّمَّانَ وَالزَّيْتُونَ فِي الْأَنْعَامِ وَالْقَضْبَ وَالزَّيْتُونَ وَالتِّينَ فِي مَوَاضِعَ، نَقُولُ فِي الْأَنْعَامِ وَغَيْرِهَا الْمَقْصُودُ ذِكْرُ الْفَوَاكِهِ وَالثِّمَارِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ [الأنعام: ٩٩] وَإِلَى قَوْلِهِ: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ [عَبَسَ: ٢٤] فاستوفى الأنواع بالذكر وهاهنا الْمَقْصُودُ ذِكْرُ صِفَاتِ الْأَرْضِ فَاخْتَارَ مِنْهَا الْأَلَذَّ الْأَنْفَعَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ مَا يُسْتَفَادُ مِنْهُ الْفَوَائِدُ وَيُعْلَمُ مِنْهُ فَائِدَةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ [الرَّحْمَنِ: ٦٨] .

Beşinci Mesele: Hurmalıkları ve üzüm bağlarını diğer meyveler arasından özellikle zikretmiştir; çünkü yenilen şeylerin en lezzetlisi tatlı olanıdır ve tatlılık bu ikisinde daha tamdır; ayrıca hurma ve üzüm hem temel azık hem de meyvedir, diğer meyveler ise böyle değildir; bir de bu ikisinin faydası daha yaygındır, zira memleketlerden uzak yerlere taşınabilirler. Şayet: 'Allah, En'âm suresinde narı ve zeytini; muhtelif yerlerde de yonca, zeytin ve inciri zikretmiştir' denilirse, deriz ki: En'âm ve diğer surelerde maksat, meyveleri ve ürünleri zikretmektir. Görmez misin Yüce Allah'ın: { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ } [En'âm 99] “Gökten bir su indirdi de onunla çıkardık...” buyruğuna ve { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ } [Abese 24] “İnsan yediği yiyeceğine bir baksın” buyruğuna; buralarda çeşitleri zikrederek tamamlamıştır. Burada ise maksat, yeryüzünün vasıflarını zikretmektir; dolayısıyla onlardan en lezzetli ve en faydalı olanını seçmiştir. En'âm suresinde, kendisinden istifade edilecek ve Yüce Allah'ın: { فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } [Rahmân 68] “Meyveler, hurma ve nar...” buyruğunun hikmeti anlaşılabilecek hususları zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ الْفَوَاكِهَ لَمْ يَذْكُرِ التَّمْرَ بِلَفْظِ شَجَرَتِهِ وَهِيَ النَّخْلَةُ وَلَمْ يَذْكُرِ الْعِنَبَ بِلَفْظِ شَجَرَتِهِ بَلْ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْعِنَبِ وَالْأَعْنَابِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْكَرْمَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعِنَبَ شَجَرَتُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ثَمَرَتِهِ حَقِيرَةٌ قَلِيلَةُ الْفَائِدَةِ وَالنَّخْلُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ثَمَرَتِهِ عَظِيمَةٌ جَلِيلَةُ الْقَدْرِ كَثِيرَةُ الْجَدْوَى، فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الظُّرُوفِ مِنْهَا يُتَّخَذُ وَبِلِحَائِهَا يُنْتَفَعُ وَلَهَا شَبَهٌ بِالْحَيَوَانِ فَاخْتَارَ مِنْهَا مَا هُوَ الْأَعْجَبُ مِنْهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ آيَةٌ عَظِيمَةٌ لِأَنَّ الْأَرْضَ أَجْزَاؤُهَا بِحُكْمِ الْعَادَةِ لَا تَصْعَدُ وَنَحْنُ نَرَى مَنَابِعَ الْأَنْهَارِ وَالْعُيُونِ فِي الْمَوَاضِعِ الْمُرْتَفِعَةِ وَذَلِكَ دَلِيلُ الْقُدْرَةِ وَالِاخْتِيَارِ وَالْقَائِلُونَ بِالطَّبَائِعِ قَالُوا إِنَّ الْجِبَالَ كَالْقِبَابِ الْمَبْنِيَّةِ وَالْأَبْخِرَةُ تَرْتَفِعُ إِلَيْهَا كَمَا تَرْتَفِعُ إِلَى سُقُوفِ الْحَمَّامَاتِ وَتَتَكَوَّنُ هُنَاكَ قَطَرَاتٌ مِنَ الْمَاءِ ثُمَّ تَجْتَمِعُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ قَوِيَّةً تَحْصُلُ الْمِيَاهُ الرَّاكِدَةُ كَالْآبَارِ وَتَجْرِي فِي الْقَنَوَاتِ، إِنْ كَانَتْ قَوِيَّةً تَشُقُّ الْأَرْضَ وَتَخْرُجُ أَنْهَارًا جَارِيَةً وَتَجْتَمِعُ فَتَحْصُلُ الْأَنْهَارُ الْعَظِيمَةُ وَتَمُدُّهَا مِيَاهُ الْأَمْطَارِ وَالثُّلُوجِ، فَنَقُولُ اخْتِصَاصُ بَعْضِ الْجِبَالِ بِالْعُيُونِ دَلِيلٌ ظَاهِرٌ عَلَى الِاخْتِيَارِ وَمَا ذَكَرُوهُ تَعَسُّفٌ، فَالْحَقُّ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْمَاءَ فِي الْمَوَاضِعِ الْمُرْتَفِعَةِ وَسَاقَهَا فِي الْأَنْهَارِ وَالسَّوَاقِي أَوْ صَعَدَ الْمَاءُ مِنَ المواضع المستفلة إِلَى الْأَمَاكِنِ الْمُرْتَفِعَةِ بِأَمْرِ اللَّهِ وَجَرَى فِي الْأَوْدِيَةِ إِلَى الْبِقَاعِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى أهلها.

Altıncı Mesele: Allah Teâlâ meyveleri zikrettiği yerlerde hurmayı, ağacının lafzıyla yani en-nahle (النَّخْلَةُ) olarak zikretmemiş; üzümü de ağacının lafzıyla değil, el-ineb (الْعِنَبُ) ve el-a'nâb (الْأَعْنَابُ) lafzıyla zikretmiş, el-kerm (الْكَرْمُ / asma) şeklinde zikretmemiştir. Bunun sebebi şudur: Üzümün ağacı, meyvesine kıyasla hakirdir ve faydası azdır; hurma ağacı ise meyvesine kıyasla azametli, kadr-u kıymeti yüce ve faydası çoktur; zira kap kacağın birçoğu ondan yapılır, liflerinden yararlanılır ve hayvana benzerliği vardır. Bu sebeple onlardan en hayret verici olanını seçmiştir. Yüce Allah'ın: { وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ } “orada pınarlar fışkırttık” buyruğu da büyük bir ayettir. Çünkü yeryüzünün parçaları adet gereği yukarı çıkmaz; halbuki biz nehirlerin ve pınarların kaynaklarını yüksek yerlerde görmekteyiz. Bu da kudret ve tercihin (ihtiyarın) delilidir. Tabiatçılar şöyle demiştir: 'Dağlar yapılmış kubbeler gibidir; hamamların tavanlarına buharların yükseldiği gibi buharlar da dağlara yükselir ve orada su damlaları oluşup birikir. Eğer güçlü olmazsa kuyular gibi durgun sular meydana gelir ve kanallarda akar; eğer güçlü olursa yeri yarar ve akar nehirler halinde çıkar, birleşerek büyük nehirleri oluşturur; yağmur ve kar suları da onları besler.' Biz deriz ki: Bazı dağların pınarlara tahsis edilmesi, tercihin (ihtiyarın) açık bir delilidir; onların zikrettikleri ise bir zorlamadır. Doğru olan şudur: Allah Teâlâ suyu yüksek yerlerde yaratmış ve nehirlerde ile arklarda akıtmıştır; yahut su, alçak yerlerden Allah'ın emriyle yüksek yerlere çıkmış ve vadilerde, Allah'ın halkına nimet verdiği topraklara doğru akmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ وَالتَّرْتِيبُ ظَاهِرٌ وَيَظْهَرُ أَيْضًا فِي التَّفْسِيرِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Ta ki onun ürününden ve ellerinin yaptıklarından yesinler. Hâlâ şükretmezler mi?” Buradaki tertip açıktır ve tefsirde de açıklığa kavuşacaktır. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِمَ أَخَّرَ التَّنْبِيهَ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِقَوْلِهِ: لِيَأْكُلُوا عَنْ ذِكْرِ الثِّمَارِ حَتَّى قَالَ: وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ وَقَالَ فِي الْحَبِّ: فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ عَقِيبَ ذِكْرِ الْحَبِّ، وَلَمْ يَقُلْ عَقِيبَ ذِكْرِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ لِيَأْكُلُوا؟ نَقُولُ الْحَبُّ قُوتٌ وَهُوَ يَتِمُّ وُجُودُهُ بِمِيَاهِ الْأَمْطَارِ وَلِهَذَا يُرَى أَكْثَرُ الْبِلَادِ لَا يَكُونُ بِهَا شَيْءٌ مِنَ الْأَشْجَارِ وَالزَّرْعِ وَالْحِرَاثَةُ لَا تَبْطُلُ هُنَاكَ اعْتِمَادًا عَلَى مَاءِ السَّمَاءِ وَهَذَا لُطْفٌ مِنَ اللَّهِ حَيْثُ جَعَلَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْإِنْسَانُ أَعَمَّ

Birinci Mesele: { لِيَأْكُلُوا } “yesinler diye” buyruğuyla faydalanmaya dikkat çekmeyi, { وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ } “ve orada pınarlar fışkırttık” deyinceye kadar meyvelerin zikrinden neden sonraya bıraktı da danede hemen zikrinin peşinden { فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } “ondan yerler” dedi ve hurmalıklar ile üzüm bağlarının zikrinin peşinden hemen 'yesinler diye' demedi? Deriz ki: Dane bir azıktır ve onun varlığı yağmur sularıyla tamamlanır. Bu sebeple memleketlerin çoğunda ağaç ve ekin namına hiçbir şey bulunmadığı halde, göğün suyuna güvenilerek ziraat ve çiftçilik terk edilmez. Bu, insanın muhtaç olduğu şeyi daha yaygın

وُجُودًا، وَأَمَّا الثِّمَارُ فَلَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْأَنْهَارِ وَلَا تَصِيرُ الْأَشْجَارُ حَامِلَةً لِلثِّمَارِ إِلَّا بَعْدَ وُجُودِ الْأَنْهَارِ فَلِهَذَا أَخَّرَ.

kılmak suretiyle Allah'ın bir lütfudur. Meyvelere gelince, onlar ancak nehirlerle tamamlanır ve ağaçlar meyve verir hale ancak nehirlerin varlığından sonra gelir; işte bu yüzden [bu ifadeyi] sonraya bıraktı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ ثَمَرِهِ عَائِدٌ إِلَى أَيِّ شَيْءٍ؟ نَقُولُ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ أَيْ/ لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِ اللَّهِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ الثِّمَارَ بَعْدَ وُجُودِ الْأَشْجَارِ وَجَرَيَانِ الْأَنْهَارِ لَمْ تُوجَدْ إِلَّا بِاللَّهِ تَعَالَى وَلَوْلَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ لَمْ تُوجَدْ فَالثَّمَرُ بَعْدَ جَمِيعِ مَا يَظُنُّ الظَّانُّ أَنَّهُ سَبَبُ وُجُودِهِ لَيْسَ إِلَّا بِاللَّهِ تَعَالَى وَإِرَادَتِهِ فَهِيَ ثَمَرُهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَعُودَ إِلَى النَّخِيلِ وَتَرَكَ الْأَعْنَابَ لِحُصُولِ الْعِلْمِ بِأَنَّهَا فِي حُكْمِ النَّخِيلِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْمَذْكُورِ أَيْ مِنْ ثَمَرِ مَا ذَكَرْنَا، وَهَذَانِ الْوَجْهَانِ نَقَلَهُمَا الزَّمَخْشَرِيُّ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ أَغْرَبَ وَأَقْرَبَ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنَ الثَّمَرِ الْفَوَائِدُ يُقَالُ ثَمَرَةُ التِّجَارَةِ الرِّبْحُ وَيُقَالُ ثَمَرَةُ الْعِبَادَةِ الثَّوَابُ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى التَّفْجِيرِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ تَفْجِيرًا لِيَأْكُلُوا مِنْ فَوَائِدِ ذَلِكَ التَّفْجِيرِ وَفَوَائِدُهُ أَكْثَرُ مِنَ الثِّمَارِ بَلْ يَدْخُلُ فِيهِ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا [عَبَسَ: ٢٥] إِلَى أَنْ قَالَ: فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَعِنَباً وَقَضْباً وَزَيْتُوناً وَنَخْلًا وَحَدائِقَ غُلْباً وَفاكِهَةً وَأَبًّا [عَبَسَ: ٢٧- ٣١] وَالتَّفْجِيرُ أَقْرَبُ فِي الذِّكْرِ مِنَ النَّخِيلِ، وَلَوْ كَانَ عَائِدًا إِلَى اللَّهِ لَقَالَ مِنْ ثَمَرِنَا كَمَا قَالَ (وَجَعَلْنَا) (وَفَجَّرْنَا) .

İkinci Mesele: { مِنْ ثَمَرِهِ } “onun ürününden” buyruğundaki zamir neye dönmektedir? Deriz ki: Meşhur olan görüş, Allah'a döndüğüdür; yani 'Allah'ın ürününden yesinler diye'. Bunda latif bir nükte vardır: O da şudur ki, ağaçların varlığından ve nehirlerin akmasından sonra meyveler ancak Allah Teâlâ'nın var etmesiyle oluşur; şayet Allah onu yaratmasaydı var olmazdı. Dolayısıyla zannedenin onun varlık sebebi olduğunu sandığı bütün şeylerden sonra meyve, ancak Allah Teâlâ ve O'nun iradesi ile vardır; binaenaleyh o, O'nun meyvesidir. Hurmalıklara dönmesi de muhtemeldir; üzüm bağlarının da hurmalıkların hükmünde olduğu bilindiği için zikri bırakılmıştır. Zikredilen şeylere dönmesi de muhtemeldir; yani 'zikrettiğimiz şeylerin ürününden'. Bu iki vechi Zemahşerî nakletmiştir. Daha garip ve daha yakın diğer bir vecih daha muhtemeldir ki o da şudur: Meyveden muradın faydalar olduğu söylenir; nitekim 'ticaretin meyvesi kârdır', 'ibadetin meyvesi sevaptır' denilir. Bu durumda zamir, { وَفَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ } “ve orada pınarlar fışkırttık” ifadesinin delalet ettiği 'fışkırtma' (tefcîr) eylemine döner; yani 'o fışkırtmanın faydalarından yesinler diye'. O fışkırtmanın faydaları ise sadece meyvelerden ibaret olmayıp çok daha fazladır; hatta Allah Teâlâ'nın: { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا } [Abese 25] “Biz suyu bol bol döktük” ayetinden itibaren { فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَعِنَباً وَقَضْباً وَزَيْتُوناً وَنَخْلًا وَحَدائِقَ غُلْباً وَفاكِهَةً وَأَبًّا } [Abese 27-31] “Böylece orada taneler, üzümler, yoncalar, zeytinlikler, hurmalıklar, sık bahçeler, meyveler ve çayırlar bitirdik” buyruğuna kadar geçen şeyler de buna dahildir. Ayrıca 'fışkırtma' zikirde hurmalıklara göre daha yakındır. Şayet Allah'a dönüyor olsaydı, { وَجَعَلْنَا } [ve kıldık] ve { وَفَجَّرْنَا } [ve fışkırttık] dediği gibi 'ürünümüzden' (min semerinâ) derdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا فِي قَوْلِهِ: وَما عَمِلَتْهُ مِنْ أَيِ الْمَاءَاتِ هِيَ؟ نَقُولُ فِيهَا وُجُوهٌ أَحَدُهَا: نَافِيَةٌ كَأَنَّهُ قَالَ:

Üçüncü Mesele: { وَما عَمِلَتْهُ } “ve ellerinin yaptığı” buyruğundaki mâ (مَا) hangi 'mâ'lardandır? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Nefiy (olumsuzluk) mâ'sıdır. Sanki şöyle buyurmuştur:

وَمَا عَمِلَتِ التَّفْجِيرُ أَيْدِيهِمْ بَلِ اللَّهُ فَجَّرَ وَثَانِيهَا: مَوْصُولَةٌ بِمَعْنَى الَّذِي كَأَنَّهُ قَالَ وَالَّذِي عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ مِنَ الْغِرَاسِ بَعْدَ التَّفْجِيرِ يَأْكُلُونَ مِنْهُ أَيْضًا وَيَأْكُلُونَ مِنْ ثَمَرِ اللَّهِ الَّذِي أَخْرَجَهُ مِنْ غَيْرِ سَعْيٍ مِنَ النَّاسِ، فَعَطَفَ الَّذِي عَمِلَتْهُ الْأَيْدِي عَلَى مَا خلقه الله من غير مدخل للإنسان فيه وَثَالِثُهَا: هِيَ مَصْدَرِيَّةٌ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ (وَمَا عَمِلَتْ) مِنْ غَيْرِ ضَمِيرٍ عَائِدٍ مَعْنَاهُ لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَعَمَلِ أَيْدِيهِمْ يَعْنِي يَغْرِسُونَ وَاللَّهُ يُنْبِتُهَا وَيَخْلُقُ ثَمَرَهَا فَيَأْكُلُونَ مَجْمُوعَ عَمَلِ أَيْدِيهِمْ وَخَلْقِ اللَّهِ، وَهَذَا الْوَجْهُ لَا يُمْكِنُ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ مَعَ الضَّمِيرِ.

Fışkırtmayı onların elleri yapmadı, bilakis Allah fışkırttı. İkincisi: Ellezî (الَّذِي) manasında ism-i mevsûldür; sanki şöyle demiştir: Fışkırtmadan sonra ellerinin diktiği şeylerden de yerler ve insanların hiçbir emeği olmaksızın Allah'ın çıkardığı meyveden de yerler. Böylece ellerin yaptığını, insanın onda hiçbir dahli bulunmaksızın Allah'ın yarattığı şeye atfetmiştir. Üçüncüsü: Dönen bir zamir olmaksızın (وَمَا عَمِلَتْ) şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre masdariyyedir; manası: 'Onun ürününden ve ellerinin emeğinden yesinler diye'dir. Yani onlar dikerler, Allah da onu bitirir ve meyvesini yaratır; böylece onlar ellerinin emeği ile Allah'ın yaratmasının toplamından yerler. Bu vecih, zamirle birlikte okuyan kimsenin kıraatine göre mümkün değildir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: عَلَى قَوْلِنَا مَا مَوْصُولَةٌ، يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْ بِالتِّجَارَةِ كَأَنَّهُ ذَكَرَ نَوْعَيْ مَا يَأْكُلُ الْإِنْسَانُ بِهِمَا، وَهُمَا الزِّرَاعَةُ وَالتِّجَارَةُ، وَمِنَ النَّبَاتِ مَا يُؤْكَلُ مِنْ غَيْرِ عَمَلِ الْأَيْدِي كَالْعِنَبِ وَالتَّمْرِ وَغَيْرِهِمَا وَمِنْهُ مَا يَعْمَلُ فِيهِ عَمَلَ صَنْعَةٍ فَيُؤْكَلُ كَالْأَشْيَاءِ الَّتِي لَا تُؤْكَلُ إِلَّا مَطْبُوخَةً أَوْ كَالزَّيْتُونِ الَّذِي لَا يُؤْكَلُ إِلَّا بَعْدَ إِصْلَاحٍ، ثُمَّ لَمَّا عَدَّدَ النِّعَمَ أَشَارَ إِلَى الشُّكْرِ بِقَوْلِهِ: أَفَلا يَشْكُرُونَ وَذُكِرَ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ لِمَا بَيَّنَّا من فوائد الاستفهام فيما تقدم. ثم قال تعالى:

Dördüncü Mesele: Mâ'nın mevsûl olduğu görüşümüze göre, { وَما عَمِلَتْهُ } yani 'ticaretle yaptıkları şey' manasında olması muhtemeldir; sanki insanın kendisiyle rızıklandığı iki türü zikretmiştir ki bunlar ziraat ve ticarettir. Bitkilerden, üzüm ve hurma gibi el emeği olmaksızın yenen şeyler olduğu gibi; pişirilmedikçe yenmeyen şeyler yahut terbiye edilmedikçe yenmeyen zeytin gibi üzerinde bir sanat emeği harcanarak yenen şeyler de vardır. Sonra nimetleri sayınca { أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?” buyruğuyla şükre işaret etti. Daha önce istifhamın faydalarını açıkladığımız üzere, bu soru kalıbıyla zikredilmiştir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٣٦]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 36]

سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)

{ سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ (٣٦) } “Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve daha bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan [Allah] münezzehtir. (36)”

قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ لَفْظَةَ سُبْحَانَ عَلَمٌ دَالٌّ عَلَى التَّسْبِيحِ وَتَقْدِيرُهُ سَبِّحْ تَسْبِيحَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا، وَمَعْنَى سَبِّحْ نَزِّهْ، وَوَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: أَفَلا يَشْكُرُونَ [يس: ٣٥] وَشُكْرُ/ اللَّهِ بِالْعِبَادَةِ وَهُمْ تَرَكُوهَا وَلَمْ يَقْتَنِعُوا بِالتَّرْكِ بَلْ عَبَدُوا غَيْرَهُ وَأَتَوْا بِالشِّرْكِ فَقَالَ: سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ وَغَيْرُهُ لَمْ يَخْلُقْ شَيْئًا فَقَالَ أَوْ نَقُولُ، لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الْآيَاتِ وَلَمْ يَشْكُرُوا بَيَّنَ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ الْعَاقِلُ فَقَالَ: سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها أَوْ نَقُولُ لَمَّا بَيَّنَ الْآيَاتِ قَالَ: سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ مَا ذَكَرَهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ أَوْ يَكُونَ عَاجِزًا عَنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sübhân (سُبْحَانَ) lafzının tesbihe delalet eden bir alem olduğunu ve takdirinin 'Bütün çiftleri yaratanı tesbih et' şeklinde olduğunu, 'tesbih et' ifadesinin de 'tenzih et' manasına geldiğini zikretmiştik. Bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatının yönü şudur: Yüce Allah { أَفَلا يَشْكُرُونَ } [Yâsîn 35] “Hâlâ şükretmezler mi?” buyurunca –ki Allah'a şükür ibadetle olur– onlar ibadeti terk ettiler; sadece terk etmekle de kalmayıp O'ndan başkasına ibadet ettiler ve şirk koştular. Bunun üzerine O: 'Bütün çiftleri yaratan münezzehtir; O'ndan başkası ise hiçbir şey yaratmamıştır' buyurdu. Veyahut şöyle deriz: Onların ayetleri inkâr edip şükretmediklerini beyan edince, akıllı bir kimsenin takınması gereken tavrı beyan ederek { سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها } “Bütün çiftleri yaratan [Allah] münezzehtir” buyurdu. Yahut şöyle deriz: Ayetleri beyan edince; zikrettiği şeyleri yaratan Allah'ın, bir ortağının bulunmasından yahut ölüleri diriltmekten aciz olmasından münezzeh olduğunu bildirdi. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: كُلَّها يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ لِأَنَّ الزَّوْجَ هُوَ الصِّنْفُ وأفعال العباد

Birinci Mesele: { كُلَّها } “bütün” buyruğu, kulların fiillerinin Allah'ın mahlûku olduğuna delalet eder; çünkü zevc (الزَّوْجُ) çeşittir ve kulların fiilleri de

أصناف ولها أشباه هي وَاقِعَةٌ تَحْتَ أَجْنَاسِ الْأَعْرَاضِ فَتَكُونُ مِنَ الْكُلُّ الَّذِي قَالَ اللَّهُ فِيهَا إِنَّهُ خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا، لَا يُقَالُ مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ، يُخْرِجُ الْكَلَامَ عَنِ الْعُمُومِ لِأَنَّ مَنْ قَالَ أَعْطَيْتُ زَيْدًا كُلَّ مَا كَانَ لِي يَكُونُ لِلْعُمُومِ إِنِ اقْتَصَرَ عَلَيْهِ، فَإِذَا قَالَ بَعْدَهُ مِنَ الثِّيَابِ لَا يَبْقَى الْكَلَامُ عَلَى عُمُومِهِ لِأَنَّا نَقُولُ ذَلِكَ إِذَا كَانَتْ مِنْ لِبَيَانِ التَّخْصِيصِ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ لِتَأْكِيدِ الْعُمُومِ فَلَا، بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ قَالَ أَعْطَيْتُهُ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الدَّوَابِّ وَالثِّيَابِ وَالْعَبِيدِ وَالْجَوَارِي يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ يُعَدِّدُ الْأَصْنَافَ لِتَأْكِيدِ الْعُمُومِ وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تعالى في حم: الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ [الزُّخْرُفِ: ١٢] مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ.

çeşit çeşit olup benzerleri vardır; bunlar da arazların cinsleri altına girer. Dolayısıyla Allah'ın, bütün çiftlerini yarattığını bildirdiği o 'küll' (bütün) kapsamına dahil olurlar. '{ مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } “yerin bitirdiklerinden” ifadesi sözü umumilikten çıkarır' denilemez. Zira bir kimse 'Zeyd'e sahip olduğum her şeyi verdim' dese, bununla yetindiği takdirde umumi olur; bundan sonra 'elbiselerden' derse söz umumiliği üzere kalmaz. Çünkü biz deriz ki: Bu durum, min (مِنْ) edatı tahsis bildirmek için olduğunda geçerlidir. Fakat umumiliği tekit etmek için olursa öyle olmaz; nitekim 'Ona bineklerden, elbiselerden, kölelerden ve cariyelerden her şeyi verdim' diyen kimsenin, çeşitleri umumiliği pekiştirmek için saydığı anlaşılır. Hâ-Mîm [Zuhruf] suresindeki şu buyruk da hiçbir kayıt olmaksızın bunu desteklemektedir: { الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ } [Zuhruf 12] “O ki bütün çiftleri yarattı ve sizin için bineceğiniz gemiler ve hayvanlar var etti”.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أُمُورًا ثَلَاثَةً يَنْحَصِرُ فِيهَا الْمَخْلُوقَاتُ فَقَوْلُهُ: مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ يَدْخُلُ فِيهَا مَا فِي الْأَرْضِ مِنَ الْأُمُورِ الظَّاهِرَةِ كَالنَّبَاتِ وَالثِّمَارِ وَقَوْلُهُ: وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ يَدْخُلُ فِيهَا الدَّلَائِلُ النَّفْسِيَّةُ وَقَوْلُهُ: وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ يدخل ما في أقطار السموات وَتُخُومِ الْأَرَضِينَ وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ لِلتَّخْصِيصِ بِدَلِيلِ أَنَّ الْأَنْعَامَ مِمَّا خَلَقَهَا اللَّهُ وَالْمَعَادِنَ لَمْ يَذْكُرْهَا وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْأَشْيَاءَ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الْعُمُومِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي الْمِثَالِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ, yaratılmışların kendisinde toplandığı üç husus zikretmiştir: { مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } “yerin bitirdiklerinden” buyruğuna bitkiler ve meyveler gibi yeryüzündeki açık durumlar girer. { وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ } “ve kendi nefislerinden” buyruğuna nefislere ait deliller girer. { وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } “ve daha bilmedikleri şeylerden” buyruğuna ise göklerin ufuklarında ve yerlerin derinliklerinde bulunan şeyler girer. Bu da bunu tahsis için zikretmediğinin delilidir; nitekim hayvanlar da Allah'ın yarattıklarındandır, madenleri ise zikretmemiştir. Bu şeyleri ancak misalde zikrettiğimiz gibi umumilik manasını tekit etmek için zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ فِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ كَوْنَ الْكُلِّ مَخْلُوقًا لِيُنَزِّهَ اللَّهَ عَنِ الشَّرِيكِ فَإِنَّ الْمَخْلُوقَ لَا يَصْلُحُ شَرِيكًا لِلْخَلْقِ، لَكِنَّ التَّوْحِيدَ الْحَقِيقِيَّ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالِاعْتِرَافِ بِأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَقَالَ تَعَالَى اعْلَمُوا أَنَّ الْمَانِعَ مِنَ التَّشْرِيكِ فِيمَا تَعْلَمُونَ وَمَا لَا تَعْلَمُونَ لِأَنَّ الْخَلْقَ عَامٌّ وَالْمَانِعَ مِنَ الشَّرِكَةِ الْخَلْقُ فَلَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا مِمَّا تَعْلَمُونَ فَإِنَّكُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مَخْلُوقٌ وَمِمَّا لَا تَعْلَمُونَ فَإِنَّهُ عِنْدَ اللَّهِ كُلُّهُ مَخْلُوقٌ لكون كله ممكنا. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: { وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } “ve daha bilmedikleri şeylerden” buyruğunda latif bir mana vardır: O da şudur ki, Yüce Allah her şeyin yaratılmış olduğunu sırf Allah'ı ortaktan tenzih etmek için zikretmiştir; çünkü yaratılmış olan bir şey, Yaratan'a ortak olmaya elverişli değildir. Fakat gerçek tevhid ancak 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) ikrarıyla hasıl olur. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Biliniz ki gerek bildiğiniz gerekse bilmediğiniz şeylerde şirk koşmaya engel olan bir durum vardır; çünkü yaratılmış olma vasfı geneldir ve ortaklığa engel olan da yaratılmış olmaktır. Öyleyse bildiğiniz şeylerden hiçbir şeyi Allah'a ortak koşmayınız; zira siz onun yaratılmış olduğunu bilmektesiniz; bilmediğiniz şeyleri de [ortak koşmayınız], zira Allah katında onların tamamı mümkin varlık olmaları hasebiyle yaratılmıştır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٣٧]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 37]

وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ (٣٧)

{ وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ (٣٧) } “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de onlar birden karanlıkta kalıverirler. (37)”

لَمَّا اسْتَدَلَّ اللَّهُ بِأَحْوَالِ الْأَرْضِ وَهِيَ الْمَكَانُ الْكُلِّيُّ اسْتَدَلَّ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ الزَّمَانُ الْكُلِّيُّ فَإِنَّ دَلَالَةَ الْمَكَانِ وَالزَّمَانِ مُنَاسِبَةٌ لِأَنَّ الْمَكَانَ لَا تَسْتَغْنِي عَنْهُ الْجَوَاهِرُ وَالزَّمَانُ لَا تَسْتَغْنِي عَنْهُ الْأَعْرَاضُ، لِأَنَّ كُلَّ عَرَضٍ فَهُوَ فِي زَمَانٍ وَمَثَلُهُ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ/ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ [فُصِّلَتْ: ٣٧] ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ [فُصِّلَتْ: ٣٩] حَيْثُ اسْتَدَلَّ بِالزَّمَانِ وَالْمَكَانِ هُنَاكَ أَيْضًا، لَكِنَّ الْمَقْصُودَ أَوَّلًا هُنَاكَ إِثْبَاتُ الْوَحْدَانِيَّةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ [فُصِّلَتْ: ٣٧] ثُمَّ الْحَشْرُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى [فصلت: ٣٩] وهاهنا الْمَقْصُودُ أَوَّلًا إِثْبَاتُ الْحَشْرِ لِأَنَّ السُّورَةَ فِيهَا ذِكْرُ الْحَشْرِ أَكْثَرُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ النَّظَرُ فِي السُّورَةِ، وَهُنَاكَ ذِكْرُ التَّوْحِيدِ أَكْثَرُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تعالى فيه: قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ [فُصِّلَتْ: ٩] إِلَى غَيْرِهِ وَآخِرُ السُّورَتَيْنِ يُبَيِّنُ الْأَمْرَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ küllî mekân olan yeryüzünün halleriyle delil getirince, küllî zaman olan gece ve gündüzle de delil getirdi. Mekân ve zamanın delaleti birbirine pek uygundur; zira cevherler mekândan müstağni olamaz, arazlar da zamandan müstağni olamaz; çünkü her araz bir zaman içindedir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğunda da zikredilmiştir: { وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } [Fussilet 37] “Gece, gündüz, güneş ve ay O'nun delillerindendir”; sonra bunun ardından şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } [Fussilet 39] “O'nun delillerinden biri de şudur ki: Sen toprağı boynu bükük (kupkuru) görürsün; üzerine suyu indirdiğimiz zaman titreşir ve kabarır”. Orada da hem zaman hem mekânla delil getirmiştir. Ancak orada öncelikli maksat tevhidi ispat etmektir; nitekim Yüce Allah'ın { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ } [Fussilet 37] “Güneşe secde etmeyin” buyruğu buna delildir; sonra da haşri ispattır; nitekim { إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى } [Fussilet 39] “Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de elbette dirilticidir” buyruğu buna delildir. Burada ise öncelikli maksat haşri ispattır; zira surenin bütününde haşrin zikri daha çoktur; sureye dikkatle bakıldığında bu anlaşılır. Orada ise tevhidin zikri daha çoktur; nitekim oradaki { قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } [Fussilet 9] “De ki: Siz yeri iki günde yaratanı gerçekten inkâr mı ediyorsunuz?” ve benzeri ayetler buna delildir; iki surenin sonu da bu durumu açıklamaktadır. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَكَانُ يَدْفَعُ عَنْ أَهْلِ السُّنَّةِ شُبَهَ الْفَلَاسِفَةِ، وَالزَّمَانُ يَدْفَعُ عَنْهُمْ شُبَهَ الْمُشَبِّهَةِ.

Birinci Mesele: Mekân, Ehl-i Sünnet'ten felsefecilerin şüphelerini defeder; zaman ise onlardan müşebbihenin (Allah'ı mahlûkata benzetenlerin) şüphelerini defeder.

أَمَّا بَيَانُ الْأَوَّلِ: فَذَلِكَ لِأَنَّ الْفَلْسَفِيَّ يَقُولُ لَوْ كَانَ عَدَمُ الْعَالَمِ قَبْلَ وُجُودِهِ لَكَانَ عِنْدَ فَرْضِ عَدَمِ الْعَالَمِ قَبْلُ، وَقَبْلُ وَبَعْدُ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بِالزَّمَانِ، فَقَبْلَ الْعَالَمِ زَمَانٌ وَالزَّمَانُ مِنْ جُمْلَةِ الْعَالَمِ فَيَلْزَمُ وُجُودُ الشيء عند عدمه وهو محال، فنقول لهم قد وافقتمونا على أن الأمكنة متناهية، لأن الأبعاد متناهية بالاتفاق، فإذن فوق السطح الأعلى

Birincisinin açıklamasına gelince: Felsefeci der ki: 'Şayet âlemin varlığından önce yokluğu olsaydı, âlemin yokluğu varsayıldığında bir 'önce' bulunurdu; 'önce' ve 'sonra' ise ancak zaman ile gerçekleşir. O halde âlemden önce bir zaman vardır; zaman ise âlemin bir parçasıdır; bu durumda bir şeyin kendi yokluğu anında var olması gerekir ki bu muhaldir.' Biz onlara deriz ki: Boyutların ittifakla sonlu olması hasebiyle mekânların sonlu olduğu konusunda bizimle aynı fikirdesiniz. O halde âlemin en üst yüzeyinin yukarısı

من العالم يكون عدما وهو موصوف بالفوقية، وفوق وتحت لا يتحقق إلا بالمكان ففوق العالم مكان والمكان من الْعَالَمِ فَيَلْزَمُ وُجُودُ الشَّيْءِ عِنْدَ عَدَمِهِ، فَإِنْ أَجَابُوا بِأَنَّ فَوْقَ السَّطْحِ الْأَعْلَى لَا خَلًّا وَلَا مَلًّا، نَقُولُ قَبْلَ وُجُودِ الْعَالَمِ لَا آن ولا زمان موجود.

yokluk olur ve 'yukarılık' vasfıyla nitelenir; yukarı ve aşağı ise ancak mekân ile gerçekleşir. O halde âlemin yukarısında bir mekân vardır ve mekân da âlemdendir; dolayısıyla bir şeyin kendi yokluğu anında var olması gerekir. Eğer 'En üst yüzeyin yukarısında ne boşluk ne de doluluk vardır' diye cevap verirlerse, biz de deriz ki: Âlemin varlığından önce ne bir an ne de bir zaman mevcuttur.

وأما بَيَانُ الثَّانِي: فَلِأَنَّ الْمُشَبِّهِيَّ يَقُولُ لَا يُمْكِنُ وُجُودُ مَوْجُودٍ إِلَّا فِي مَكَانٍ، فَاللَّهُ فِي مَكَانٍ فَنَقُولُ فَيَلْزَمُكُمْ أَنْ تَقُولُوا اللَّهُ فِي زَمَانٍ لِأَنَّ الْوَهْمَ كَمَا لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُولَ هُوَ مَوْجُودٌ وَلَا مَكَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُولَ هُوَ كَانَ مَوْجُودًا وَلَا زَمَانَ وكل زمان فهو حَادِثٌ وَقَدْ أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِيمٌ.

İkincisinin açıklamasına gelince: Müşebbihe der ki: 'Mevcut olan bir varlığın bir mekânda bulunmaksızın var olması mümkün değildir; o halde Allah bir mekândadır.' Biz de deriz ki: O takdirde sizin 'Allah bir zaman içindedir' demeniz gerekir; zira vehim gücü 'O mevcuttur ama mekânı yoktur' diyemediği gibi, 'O mevcuttu ama zaman yoktu' da diyemez; halbuki her zaman hadistir (sonradan yaratılmıştır) ve Allah Teâlâ'nın kadîm olduğu hususunda hepimiz icma etmiş bulunmaktayız.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَوْ قَالَ قَائِلٌ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِدْلَالَ بِالزَّمَانِ فَلِمَ اخْتَارَ اللَّيْلَ حَيْثُ قَالَ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ؟ نَقُولُ لَمَّا اسْتَدَلَّ بِالْمَكَانِ الَّذِي هُوَ الْمُظْلِمُ وَهُوَ الْأَرْضُ وَقَالَ: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ [يس: ٣٣] اسْتَدَلَّ بِالزَّمَانِ الَّذِي فِيهِ الظُّلْمَةُ وَهُوَ اللَّيْلُ وَوَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ اللَّيْلَ فِيهِ سُكُونُ النَّاسِ وَهُدُوءُ الْأَصْوَاتِ وَفِيهِ النَّوْمُ وَهُوَ كَالْمَوْتِ وَيَكُونُ بَعْدَهُ طُلُوعُ الشَّمْسِ كَالنَّفْخِ فِي الصُّورِ فَيَتَحَرَّكُ النَّاسُ فَذَكَرَ الْمَوْتَ كَمَا قَالَ فِي الْأَرْضِ: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ [يس: ٣٣] فذكر من الزَّمَانَيْنِ أَشْبَهَهُمَا بِالْمَوْتِ كَمَا ذَكَرَ مِنَ الْمَكَانَيْنِ أَشْبَهَهُمَا بِالْمَوْتِ.

İkinci Mesele: Biri çıkıp: 'Eğer bundan maksat zamanla delil getirmek ise, { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } “Gece de onlar için bir delildir” buyurarak neden geceyi seçti?' derse, deriz ki: Karanlık olan mekânla yani yer ile delil getirip { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ } [Yâsîn 33] “Toprak onlar için bir delildir” deyince, içinde karanlık bulunan zamanla yani gece ile delil getirdi. Diğer bir vecih de şudur: Gecede insanların sükûnet bulması ve seslerin dinmesi vardır; onda uyku vardır ki uyku ölüm gibidir; onun ardından güneşin doğuşu ise Sûr'a üflenmesi gibidir ve insanlar harekete geçer. Dolayısıyla yer hakkında: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ } [Yâsîn 33] “Ölü toprak onlar için bir delildir” buyurduğu gibi ölümü zikretti. İki mekândan ölüme en çok benzeyenini zikrettiği gibi, iki zamandan da ölüme en çok benzeyenini zikretti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا مَعْنَى سَلْخُ النَّهَارِ مِنَ اللَّيْلِ؟ نَقُولُ مَعْنَاهُ تَمْيِيزُهُ مِنْهُ يُقَالُ انْسَلَخَ النَّهَارُ مِنَ اللَّيْلِ إِذَا أَتَى آخِرُ النَّهَارِ وَدَخَلَ أَوَّلُ اللَّيْلِ وَسَلَخَهُ اللَّهُ مِنْهُ فَانْسَلَخَ هُوَ مِنْهُ، وَأَمَّا إِذَا اسْتُعْمِلَ بِغَيْرِ كَلِمَةِ مِنْ فَقِيلَ سَلَخَتِ النَّهَارَ أَوِ الشَّمْسَ فَمَعْنَاهُ دَخَلَتْ فِي آخِرِهِ، فَإِنْ قِيلَ فَاللَّيْلُ فِي نَفْسِهِ آيَةٌ فَأَيَّةُ حَاجَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ؟ نَقُولُ الشَّيْءُ تَتَبَيَّنُ بِضِدِّهِ مَنَافِعُهُ وَمَحَاسِنُهُ، وَلِهَذَا لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ اللَّيْلَ وَحْدَهُ آيَةً فِي مَوْضِعٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ إِلَّا وَذَكَرَ آيَةَ النَّهَارِ مَعَهَا، وَقَوْلُهُ: فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ أَيْ دَاخِلُونَ فِي الظَّلَامِ، وَإِذَا للمفاجأة أي ليس بيدهم بعد ذلك أَمْرٍ وَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنَ الدُّخُولِ فِيهِ/ وقوله تعالى:

Üçüncü Mesele: Gündüzün geceden sıyrılıp çekilmesinin (selh) manası nedir? Deriz ki: Manası, onun ondan ayırt edilmesidir. Gündüzün sonu gelip gecenin başı girdiğinde ve Allah gündüzü geceden sıyırıp çekip o da ondan sıyrıldığında 'Gündüz geceden sıyrıldı' (inselaha'n-nehâru mine'l-leyl) denir. Min (مِنْ) kelimesi olmaksızın kullanılıp da 'Gündüzü yahut güneşi sıyırdı' (selehatü'n-nehâra / eş-şemse) denildiğinde ise 'onun sonuna girdi' manasına gelir. Şayet: 'Gecenin bizzat kendisi bir delildir; öyleyse { نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } “ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” buyruğuna ne ihtiyaç vardır?' denilirse, deriz ki: Bir şeyin menfaatleri ve güzellikleri zıddıyla açığa çıkar; bu yüzden Allah hiçbir yerde gündüz delilini beraberinde zikretmeksizin geceyi tek başına delil kılmamıştır. { فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ } “onlar birden karanlıkta kalıverirler” buyruğu ise 'karanlığa girenlerdir' demektir. İza (إِذَا) sürpriz/ani oluş (müfâceet) içindir; yani bundan sonra ellerinde hiçbir şey kalmaz ve mutlaka karanlığa girmeleri gerekir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

[سورة يس (٣٦) : آية ٣٨]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 38]

وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٣٨)

{ وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٣٨) } “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider. Bu, mutlak güç sahibi ve hakkıyla bilen [Allah]ın takdiridir. (38)”

يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى اللَّيْلِ تَقْدِيرُهُ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ وَالشَّمْسُ تَجْرِي وَالْقَمَرُ قَدَّرْنَاهُ، فَهِيَ كُلُّهَا آيَةٌ، وَقَوْلُهُ: وَالشَّمْسُ تَجْرِي إِشَارَةٌ إِلَى سَبَبِ سَلْخِ النَّهَارِ فَإِنَّهَا تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا وَهُوَ وَقْتُ الْغُرُوبِ فَيَنْسَلِخُ النَّهَارُ، وَفَائِدَةُ ذِكْرِ السَّبَبِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا قَالَ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ وَكَانَ غَيْرُ بَعِيدٍ مِنَ الْجُهَّالِ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ مِنْهُمْ سَلْخُ النَّهَارِ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ إِنَّمَا يُسْلَخُ النَّهَارُ بِغُرُوبِ الشَّمْسِ فَقَالَ تَعَالَى: وَالشَّمْسُ تجري لمستقر لها بأمر الله فمغرب الشمس سالخ للنهار فبذكر السبب يتبين صحة الدعوى ويحتمل أن يقال بأن قوله:

Vâv'ın (وَ) geceye atıf için olması muhtemeldir; takdiri şöyledir: 'Gece onlar için bir delildir, [gündüzü] sıyırırız; güneş akıp gider; ayı da takdir ettik...' Bunların hepsi birer delildir. { وَالشَّمْسُ تَجْرِي } “Güneş de akıp gider” buyruğu, gündüzün sıyrılıp çekilmesinin sebebine işarettir; zira güneş kendi karargâhına doğru yani batış vaktine doğru akıp gider ve gündüz sıyrılır. Sebebin zikredilmesinin faydası şudur: Allah { نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } “ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” buyurduğunda, cahillerden birinin 'Gündüzün sıyrılması Allah'tan değildir; gündüz ancak güneşin batmasıyla sıyrılır' demesi uzak bir ihtimal değildi. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: Güneş, Allah'ın emriyle kendi karargâhına doğru akıp gitmektedir; dolayısıyla güneşin batışı gündüzü sıyırıp çekendir. Böylece sebebin zikredilmesiyle iddianın doğruluğu açıklığa kavuşmuş olmaktadır. Şöyle denilmesi de muhtemeldir:

وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها إِشَارَةً إِلَى نِعْمَةِ النَّهَارِ بَعْدَ اللَّيْلِ كَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] ذَكَرَ أَنَّ الشَّمْسَ تَجْرِي فَتَطْلُعُ عِنْدَ انْقِضَاءِ اللَّيْلِ فَيَعُودُ النَّهَارُ بِمَنَافِعِهِ، وَقَوْلُهُ: لِمُسْتَقَرٍّ اللَّامُ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِلْوَقْتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

{ وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها } “Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider” buyruğu, geceden sonraki gündüz nimetine bir işarettir. Sanki Yüce Allah { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn 37] “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” buyurunca, güneşin akıp gittiğini, gecenin bitiminde doğduğunu ve böylece gündüzün menfaatleriyle geri döndüğünü zikretmiştir. { لِمُسْتَقَرٍّ } ifadesindeki lâm'ın (لِ), Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi vakit bildirmek için olması muhtemeldir: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [İsrâ 78] “Güneşin batıya kayması anında namazı kıl”; yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [الطَّلَاقِ: ١] وَوَجْهُ اسْتِعْمَالِ اللَّامِ لِلْوَقْتِ هُوَ أَنَّ اللَّامَ الْمَكْسُورَةَ فِي الْأَسْمَاءِ لِتَحْقِيقِ مَعْنَى الْإِضَافَةِ لَكِنَّ إِضَافَةَ الْفِعْلِ إِلَى سَبَبِهِ أَحْسَنُ الْإِضَافَاتِ لِأَنَّ الْإِضَافَةَ لِتَعْرِيفِ الْمُضَافِ بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:

{ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } [Talâk 1] “Onları iddetleri vaktinde boşayın”. Lâm'ın vakit için kullanılmasının yönü şudur: İsimlerdeki kesreli lâm, izafet manasını gerçekleştirmek içindir; ancak fiilin sebebine izafesi, izafetlerin en güzelidir; zira izafet, tamlananın (muzaf) tamlayan (muzafun ileyh) ile tanıtılması içindir; nitekim:

دَارُ زَيْدٍ لَكِنَّ الْفِعْلَ يُعْرَفُ بِسَبَبِهِ فَيُقَالُ اتْجُرْ لِلرِّبْحِ وَاشْتَرِ لِلْأَكْلِ، وَإِذَا عَلِمَ أَنَّ اللَّامَ تُسْتَعْمَلُ لِلتَّعْلِيلِ فَنَقُولُ وَقْتُ الشَّيْءِ يُشْبِهُ سَبَبَ الشَّيْءِ لِأَنَّ الْوَقْتَ يَأْتِي بِالْأَمْرِ الْكَائِنِ فِيهِ، وَالْأُمُورُ مُتَعَلِّقَةٌ بِأَوْقَاتِهَا فيقال خرج لعشر من كذا

'Zeyd'in evi' (dâru Zeyd) sözünde böyledir. Fakat fiil sebebiyle bilinir; nitekim 'Kâr etmek için ticaret yap' (itcer li'r-ribh) ve 'Yemek için satın al' (işteri li'l-ekl) denilir. Lâm'ın ta'lil (gerekçe bildirme) için kullanıldığı bilindiğinde deriz ki: Bir şeyin vakti, o şeyin sebebine benzer; çünkü vakit, içinde meydana gelen işle birlikte gelir ve işler vakitlerine bağlıdır; nitekim 'Falanca vaktin onuncu gününde çıktı' (harace li-aşrin min kezâ) denilir.

وأَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الإسراء: ٧٨] لِأَنَّ الْوَقْتَ مُعَرِّفٌ كَالسَّبَبِ وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَاهُ تَجْرِي الشَّمْسُ وَقْتَ اسْتِقْرَارِهَا أَيْ كُلَّمَا اسْتَقَرَّتْ زَمَانًا أُمِرَتْ بِالْجَرْيِ فَجَرَتْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بمعنى إلى أي إلى مُسْتَقَرٍّ لَهَا وَتَقْرِيرُهُ هُوَ أَنَّ اللَّامَ تُذْكَرُ لِلْوَقْتِ وَلِلْوَقْتِ طَرَفَانِ ابْتِدَاءٌ وَانْتِهَاءٌ يُقَالُ سِرْتُ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ إِلَى يَوْمِ الْخَمِيسِ فَجَازَ اسْتِعْمَالُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ فِي أَحَدِ طَرَفَيْهِ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الِاتِّصَالِ وَيُؤَيِّدُ هَذَا قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ وَالشَّمْسُ تَجْرِي إِلَى مُسْتَقَرٍّ لَهَا وَعَلَى هَذَا فَفِي ذَلِكَ الْمُسْتَقَرِّ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَعِنْدَهُ تَسْتَقِرُّ وَلَا يَبْقَى لَهَا حَرَكَةٌ الثَّانِي:

Ve { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [İsrâ 78] “Güneşin batıya kayması anında namazı kıl” buyrulmuştur; çünkü vakit, sebep gibi tanıtıcıdır. Buna göre mana şöyle olur: Güneş durduğu anda akıp gider; yani bir süre karar kıldığında kendisine akması emredilir ve o da akar. Lâm'ın ilâ (إِلَى) yani 'kendi karargâhına doğru' (ilâ müstekarrin lehâ) manasında olması da muhtemeldir. Bunun açıklaması şudur: Lâm vakit için zikredilir; vaktin ise başlangıç ve bitiş olmak üzere iki ucu vardır. 'Cuma gününden perşembe gününe kadar yürüdüm' (sirtü min yevmi'l-cumuati ilâ yevmi'l-hamîs) denilir; dolayısıyla aralarındaki irtibattan ötürü, vakit için kullanılan harfin onun iki ucundan biri için kullanılması caiz olmuştur. (وَالشَّمْسُ تَجْرِي إِلَى مُسْتَقَرٍّ لَهَا) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bunu desteklemektedir. Buna göre söz konusu karargâh hakkında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kıyamet günüdür; o gün geldiğinde karar kılar ve onun için hiçbir hareket kalmaz. İkincisi:

السُّنَّةُ الثَّالِثُ: اللَّيْلُ أَيْ تَجْرِي إِلَى اللَّيْلِ الرَّابِعُ: أَنَّ ذَلِكَ الْمُسْتَقَرَّ لَيْسَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الزَّمَانِ بَلْ هُوَ لِلْمَكَانِ وَحِينَئِذٍ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: هُوَ غَايَةُ ارْتِفَاعِهَا فِي الصَّيْفِ وَغَايَةُ انْخِفَاضِهَا فِي الشِّتَاءِ أَيْ تَجْرِي إِلَى أَنْ تَبْلُغَ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ فَتَرْجِعُ الثَّانِي: هُوَ غَايَةُ مَشَارِقِهَا فَإِنَّ فِي كُلِّ يَوْمٍ لَهَا مَشْرِقٌ إِلَى سِتَّةِ أَشْهُرٍ ثُمَّ تَعُودُ إِلَى تِلْكَ الْمُقَنْطَرَاتِ وَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي الِارْتِفَاعِ فَإِنَّ اخْتِلَافَ الْمَشَارِقِ بِسَبَبِ اخْتِلَافِ الِارْتِفَاعِ الثَّالِثُ: هُوَ وُصُولُهَا إِلَى بَيْتِهَا فِي الِابْتِدَاءِ الرَّابِعُ: هُوَ الدَّائِرَةُ الَّتِي عَلَيْهَا حَرَكَتُهَا حَيْثُ لَا تَمِيلُ عَنْ مِنْطَقَةِ الْبُرُوجِ عَلَى مُرُورِ الشَّمْسِ وَسَنَذْكُرُهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ لِمُسْتَقَرٍّ لَها أَيْ تَجْرِي مَجْرَى مُسْتَقَرِّهَا. فَإِنَّ أَصْحَابَ الْهَيْئَةِ قَالُوا الشَّمْسُ فِي فَلَكٍ وَالْفَلَكُ يَدُورُ فَيُدِيرُ الشَّمْسَ/ فَالشَّمْسُ تَجْرِي مَجْرَى مُسْتَقَرِّهَا، وَقَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرِّهَا أَيْ لِأَمْرٍ لَوْ وَجَدَهَا لَاسْتَقَرَّ وَهُوَ اسْتِخْرَاجُ الْأَوْضَاعِ الْمُمْكِنَةِ وَهُوَ فِي غَايَةِ السُّقُوطِ، وَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ أي ليس لإرادتها وَإِنَّمَا ذَلِكَ بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ وَتَدْبِيرِهِ وَتَسْخِيرِهِ إِيَّاهَا، فَإِنْ قِيلَ عَدَّدْتَ الْوُجُوهَ الْكَثِيرَةَ وَمَا ذَكَرْتَ الْمُخْتَارَ، فَمَا الْوَجْهُ الْمُخْتَارُ عِنْدَكَ؟ نَقُولُ الْمُخْتَارُ هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمُسْتَقَرِّ الْمَكَانُ أَيْ تَجْرِي لِبُلُوغِ مُسْتَقَرِّهَا وَهُوَ غَايَةُ الِارْتِفَاعِ وَالِانْخِفَاضِ فَإِنَّ ذَلِكَ يَشْمَلُ الْمَشَارِقَ وَالْمَغَارِبَ وَالْمَجْرَى الَّذِي لَا يَخْتَلِفُ وَالزَّمَانَ وَهُوَ السَّنَّةُ وَاللَّيْلَ فَهُوَ أَتَمُّ فَائِدَةً، وَقَوْلُهُ: ذلِكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى جَرْيِ الشَّمْسِ أَيْ ذَلِكَ الْجَرْيُ تَقْدِيرُ اللَّهِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إلى المستقر أي لمستقر لها وذلك الْمُسْتَقَرُّ تَقْدِيرُ اللَّهِ وَالْعَزِيزُ الْغَالِبُ وَهُوَ بِكَمَالِ الْقُدْرَةِ يَغْلِبُ، وَالْعَلِيمُ كَامِلُ الْعِلْمِ أَيِ الَّذِي قَدَرَ عَلَى إِجْرَائِهَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَنْفَعِ وَعَلِمَ الْأَنْفَعَ فَأَجْرَاهَا عَلَى ذَلِكَ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ الشَّمْسَ فِي سِتَّةِ أَشْهُرٍ كُلَّ يَوْمٍ تَمُرُّ عَلَى مُسَامَتَةِ شَيْءٍ لَمْ تَمُرَّ مِنْ أَمْسِهَا عَلَى تِلْكَ الْمُسَامَتَةِ، وَلَوْ قَدَّرَ اللَّهُ مُرُورَهَا عَلَى مُسَامَتَةٍ وَاحِدَةٍ لَاحْتَرَقَتِ الْأَرْضُ الَّتِي هِيَ مُسَامِتَةٌ لِمَمَرِّهَا وَبَقِيَ الْمَجْمُوعُ مُسْتَوْلِيًا عَلَى الْأَمَاكِنِ الْأُخَرِ فَقَدَّرَ اللَّهُ لَهَا بُعْدًا لِتَجَمُّعِ الرُّطُوبَاتِ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ وَالْأَشْجَارِ فِي زَمَانِ الشِّتَاءِ ثُمَّ قَدَّرَ قُرْبَهَا بِتَدْرِيجٍ لتخريج النَّبَاتُ وَالثِّمَارُ مِنَ الْأَرْضِ وَالشَّجَرِ وَتَنْضُجُ وَتُجَفَّفُ، ثُمَّ تَبْعُدُ لِئَلَّا يَحْتَرِقَ وَجْهُ الْأَرْضِ وَأَغْصَانُ الْأَشْجَارِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ اللَّهَ قَدَّرَ لَهَا فِي كُلِّ يَوْمٍ طُلُوعًا وَفِي كُلِّ لَيْلَةٍ غُرُوبًا لِئَلَّا تَكِلَّ الْقُوَى وَالْأَبْصَارُ بِالسَّهَرِ وَالتَّعَبِ وَلَا يَخْرُبُ الْعَالَمُ بِتَرْكِ الْعِمَارَةِ بِسَبَبِ الظُّلْمَةِ الدَّائِمَةِ، الثَّالِثُ: جَعَلَ سَيْرَهَا أَبْطَأَ مِنْ سَيْرِ الْقَمَرِ وَأَسْرَعَ مِنْ سَيْرِ زُحَلَ لِأَنَّهَا كَامِلَةُ النُّورِ فَلَوْ كَانَتْ بَطِيئَةَ السَّيْرِ لَدَامَتْ زَمَانًا كَثِيرًا فِي مُسَامَتَةِ شَيْءٍ وَاحِدٍ فَتَحْرِقُهُ، وَلَوْ كانت سريعة السير لما حصل لَهَا لُبْثٌ بِقَدْرِ مَا يُنْضِجُ الثِّمَارَ فِي بقعة واحدة. ثم قال تعالى:

Senedir. Üçüncüsü: Gecedir; yani geceye doğru akar. Dördüncüsü: Bu karargâh zamana göre değil, mekâna göredir. Bu takdirde bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Yazın en yüksek noktası, kışın ise en alçak noktasıdır; yani o yere ulaşıncaya kadar akar, sonra geri döner. İkincisi: Doğuş yerlerinin son sınırıdır; zira altı aya kadar her gün onun için bir doğuş yeri vardır, sonra bu dairelere (mukantarata) geri döner. Bu da yükseklik hakkında geçen görüştür; zira doğuş yerlerinin farklılığı, yükselme derecesinin farklılığı sebebiyledir. Üçüncüsü: Başlangıçtaki burcuna ulaşmasıdır. Dördüncüsü: Güneşin akışı boyunca burçlar kuşağından (mıntakatü'l-burûc) sapmadığı, üzerindeki hareket dairesidir; bunu ileride zikredeceğiz. { لِمُسْتَقَرٍّ لَها } ifadesinin 'karargâhının aktığı gibi akar' manasında olması da muhtemeldir. Zira astronomi âlimleri (ashâb-ı hey'et) şöyle demiştir: Güneş bir feleğin içindedir; felek döner ve güneşi de döndürür; dolayısıyla güneş karargâhının aktığı gibi akar. Felsefeciler ise şöyle demiştir: Kendi karargâhı için akar; yani bulduğu takdirde karar kılacağı bir durum için [akar] ki o da mümkün konumların ortaya çıkarılmasıdır; bu ise son derece tutarsız bir sözdür. Allah Teâlâ buna { ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “Bu, mutlak güç sahibi ve hakkıyla bilen [Allah]ın takdiridir” buyruğuyla cevap vermiştir; yani bu akış onun kendi iradesiyle değil, ancak Allah'ın iradesi, takdiri, tedbiri ve onu boyun eğdirmesi iledir. Şayet: 'Pek çok vecih saydın fakat tercih edileni zikretmedin; sence tercih edilen vecih hangisidir?' denilirse, deriz ki: Tercih edilen görüş, karargâhtan muradın mekân olduğudur; yani karargâhına, yani en yüksek ve en alçak noktasına ulaşmak için akar; çünkü bu hem doğuş ve batış yerlerini, hem değişmeyen yörüngeyi, hem de sene ve gece olan zamanı kapsar; dolayısıyla faydası daha tamdır. O'nun { ذلِكَ } “Bu” buyruğunun güneşin akışına işaret olması muhtemeldir; yani 'Bu akış Allah'ın takdiridir'. Karargâha işaret olması da muhtemeldir; yani 'kendi karargâhına doğru akar ve o karargâh Allah'ın takdiridir'. el-Azîz (الْعَزِيزُ), galip olandır ve O, tam kudretiyle galip gelir. el-Alîm (الْعَلِيمُ) ise ilmi tam olandır; yani onu en faydalı vecih üzere akıtmaya kadir olan ve en faydalı olanı bilip onu bu şekilde akıtandır. Bunun açıklaması birkaç vecihten yapılır: Birincisi: Güneş altı ay boyunca her gün, dünden farklı bir hizadan geçer. Şayet Allah onun hep aynı hizadan geçmesini takdir etseydi, geçiş hizasındaki topraklar yanıp kavrulur, [soğukluk da] diğer mekânlara tamamen hâkim olurdu. Bu sebeple Allah, kış mevsiminde yerin ve ağaçların içinde rutubet toplansın diye ona bir uzaklık takdir etti; sonra bitkiler ve meyveler topraktan ve ağaçtan çıksın, olgunlaşsın ve kurusun diye kademeli bir yakınlık takdir etti; ardından yerin yüzü ve ağaçların dalları yanmasın diye tekrar uzaklaşır. İkincisi: Uykusuzluk ve yorgunluk sebebiyle kuvvetler ve gözler bitap düşmesin, sürekli karanlık sebebiyle de imarın terk edilmesiyle âlem harap olmasın diye Allah onun için her gün bir doğuş, her gece de bir batış takdir etti. Üçüncüsü: Güneş tam nurlu olduğu için onun hareketini ayın hareketinden daha yavaş, Zühal'in hareketinden ise daha hızlı kıldı. Şayet hareketi yavaş olsaydı, aynı hizada uzun süre kalır ve orayı yakardı; şayet hareketi hızlı olsaydı, tek bir bölgedeki meyveleri olgunlaştıracak kadar kalması mümkün olmazdı. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٣٩]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 39]

وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (٣٩)

{ وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (٣٩) } “Ay için de birtakım menziller takdir ettik; nihayet o, eski kuru hurma dalı gibi dönüverdi. (39)”

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: لَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ لَفْظٍ يَتِمُّ بِهِ مَعْنَى الْكَلَامِ لِأَنَّ الْقَمَرَ لَمْ يَجْعَلْ نَفْسَهُ مَنَازِلَ فَالْمَعْنَى أَنَّا قَدَّرْنَا سَيْرَهُ مَنَازِلَ وَعَلَى مَا ذَكَرَهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْهُ، وَالْقَمَرُ قَدَّرْنَاهُ ذَا مَنَازِلَ لِأَنَّ ذَا الشَّيْءِ قَرِيبٌ مِنَ الشَّيْءِ وَلِهَذَا جَازَ قَوْلُ الْقَائِلِ عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ لِأَنَّ ذَا الشَّيْءِ كَالْقَائِمِ بِهِ الشَّيْءُ فَأَتَوْا بِلَفْظِ الْوَصْفِ.

Zemahşerî şöyle demiştir: Sözün manasının kendisiyle tamamlanacağı takdiri bir lafız gereklidir; zira ay, bizzat kendisini menziller kılmış değildir. Dolayısıyla mana: 'Biz onun seyrini birtakım menziller olarak takdir ettik' şeklindedir. Onun zikrettiğine göre maksadın 'Ayı menziller sahibi kıldık' şeklinde olduğu da söylenebilir; çünkü bir şeye sahip olan kimse o şeye yakındır; bu sebeple 'hoşnut edici bir yaşayış' (îşetün râdiyeh) denilmesi caiz olmuştur; zira bir şeye sahip olan kimse, o şey kendisiyle kaim olan gibidir; dolayısıyla sıfat lafzıyla ifade etmişlerdir.

وَقَوْلُهُ: حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ أَيْ رَجَعَ فِي الدِّقَّةِ إِلَى حَالَتِهِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا مِنْ قَبْلُ.

{ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ } “nihayet o, eski kuru hurma dalı gibi dönüverdi” buyruğu ise, incelikte daha önce bulunduğu haline geri döndü demektir.

وَالْعُرْجُونُ مِنَ الِانْعِرَاجِ يُقَالُ لِعُودِ الْعَذْقِ عُرْجُونٌ، وَالْقَدِيمُ الْمُتَقَادِمُ الزَّمَانِ، قِيلَ إِنَّ مَا غَبَرَ عَلَيْهِ سَنَةٌ فَهُوَ قَدِيمٌ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذِهِ بِعَيْنِهَا لَا تُشْتَرَطُ فِي جَوَازِ إِطْلَاقِ الْقَدِيمِ عَلَيْهِ وَإِنَّمَا تُعْتَبَرُ الْعَادَةُ، حَتَّى لَا يُقَالَ لِمَدِينَةٍ بُنِيَتْ مِنْ سَنَةٍ وَسَنَتَيْنِ إِنَّهَا بِنَاءٌ قَدِيمٌ أَوْ هِيَ قَدِيمَةٌ/ وَيُقَالُ لِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ إِنَّهُ قَدِيمٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ سَنَةٌ، وَلِهَذَا جَازَ أَنْ يُقَالَ بَيْتٌ قَدِيمٌ وَبِنَاءٌ قَدِيمٌ وَلَمْ يَجُزْ أَنْ يُقَالَ فِي الْعَالَمِ إِنَّهُ قَدِيمٌ، لِأَنَّ الْقِدَمَ فِي الْبَيْتِ وَالْبِنَاءِ يَثْبُتُ بِحُكْمِ تَقَادُمِ الْعَهْدِ وَمُرُورِ السِّنِينَ عَلَيْهِ، وَإِطْلَاقُ الْقَدِيمِ عَلَى الْعَالَمِ لَا يُعْتَادُ إِلَّا عِنْدَ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ لَا أول له ولا سابق عليه. ثم قال تعالى:

el-Urcûn (الْعُرْجُونُ), eğrilmekten (el-in'irâc) gelir; hurma salkımının sapına urcûn denir. el-Kadîm (الْقَدِيمُ) ise üzerinden uzun zaman geçendir. Üzerinden bir yıl geçen şeyin kadîm olduğu söylenmiştir. Doğru olan şudur: Bir şeye kadîm denilmesinin caiz olması için bizzat bu şart koşulmaz; aksine örf dikkate alınır. Nitekim bir iki yıl önce inşa edilmiş bir şehre 'eski (kadîm) bir yapı' veya 'o eskidir' denilmez; bazı şeylere ise üzerinden bir yıl geçmemiş olsa bile 'eskidir' denilir. Bu sebeple 'eski ev' (beytün kadîm) ve 'eski bina' (binâün kadîm) denilmesi caiz olmuş, fakat âlem hakkında 'o kadîmdir' denilmesi caiz olmamıştır; zira ev ve binada kıdem, zamanın geçmesi ve üzerinden yılların aşması hükmüyle sabit olur. Kadîm lafzının âlem için kullanılması ise, ancak onun başlangıcı ve öncesi olmadığına inanan kimselerin nezdinde adet olmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٤٠]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 40]

لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٤٠)

{ لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٤٠) } “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır ne de gece gündüzü geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedirler. (40)”

إِشَارَةً إِلَى أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ خُلِقَ عَلَى وَفْقِ الْحِكْمَةِ، فَالشَّمْسُ لَمْ تَكُنْ تَصْلُحُ لَهَا سُرْعَةُ الْحَرَكَةِ بِحَيْثُ تُدْرِكُ الْقَمَرَ وَإِلَّا لَكَانَ فِي شَهْرٍ وَاحِدٍ صَيْفٌ وَشِتَاءٌ فَلَا تُدْرَكُ الثِّمَارُ وَقَوْلُهُ: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ قِيلَ فِي تَفْسِيرِهِ إِنَّ سُلْطَانَ اللَّيْلِ وَهُوَ الْقَمَرُ لَيْسَ يَسْبِقُ الشَّمْسَ وَهِيَ سُلْطَانُ النَّهَارِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارَ أَيِ اللَّيْلُ لَا يَدْخُلُ وَقْتَ النَّهَارِ وَالثَّانِي بَعِيدٌ لِأَنَّ ذَلِكَ يَقَعُ إِيضَاحًا لِلْوَاضِحِ وَالْأَوَّلُ صَحِيحٌ إِنْ أُرِيدَ بِهِ مَا بَيَّنْتُهُ وَهُوَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ أَنَّ الْقَمَرَ إِذَا كَانَ عَلَى أُفُقِ الْمَشْرِقِ أَيَّامَ الِاسْتِقْبَالِ تَكُونُ الشَّمْسُ فِي مُقَابَلَتِهِ عَلَى أُفُقِ الْمَغْرِبِ، ثُمَّ إِنَّ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ يَطْلُعُ الْقَمَرُ وَعِنْدَ طُلُوعِهَا يَغْرُبُ الْقَمَرُ، كَأَنَّ لَهَا حَرَكَةً وَاحِدَةً مَعَ أَنَّ الشَّمْسَ تَتَأَخَّرُ عَنِ الْقَمَرِ فِي لَيْلَةٍ مِقْدَارًا ظَاهِرًا فِي الْحِسِّ، فَلَوْ كَانَ لِلْقَمَرِ حَرَكَةٌ وَاحِدَةٌ بِهَا يَسْبِقُ الشَّمْسَ وَلَا تُدْرِكُهُ الشَّمْسُ وَلِلشَّمْسِ حَرَكَةٌ وَاحِدَةٌ بِهَا تَتَأَخَّرُ عَنِ الْقَمَرِ وَلَا تُدْرِكُ الْقَمَرَ لَبَقِيَ الْقَمَرُ وَالشَّمْسُ مُدَّةً مَدِيدَةً فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ حَرَكَةَ الشَّمْسِ كُلَّ يَوْمٍ دَرَجَةٌ فَخَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى فِي جَمِيعِ الْكَوَاكِبِ حَرَكَةً أُخْرَى غَيْرَ حَرَكَةِ الشَّهْرِ وَالسَّنَةِ، وَهِيَ الدَّوْرَةُ الْيَوْمِيَّةُ وَبِهَذِهِ الدَّوْرَةِ لَا يَسْبِقُ كَوْكَبٌ كَوْكَبًا أَصْلًا، لِأَنَّ كُلَّ كَوْكَبٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ إِذَا طَلَعَ غَرُبَ مُقَابِلُهُ وَكُلَّمَا تَقَدَّمَ كَوْكَبٌ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي فِيهِ الْكَوْكَبُ الْآخَرُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا تَقَدَّمَ ذَلِكَ الْكَوْكَبُ، فبهذه الحركة لا يسبق القمر الشَّمْسَ، فَتَبَيَّنَ أَنَّ سُلْطَانَ اللَّيْلِ لَا يَسْبِقُ سُلْطَانَ النَّهَارِ فَالْمُرَادُ مِنَ اللَّيْلِ الْقَمَرُ وَمِنَ النَّهَارِ الشَّمْسُ، فَقَوْلُهُ: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ إِشَارَةٌ إِلَى حَرَكَتِهَا الْبَطِيئَةِ الَّتِي تُتِمُّ الدَّوْرَةَ فِي سَنَةٍ وَقَوْلُهُ: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ إِشَارَةٌ إِلَى حَرَكَتِهَا الْيَوْمِيَّةِ الَّتِي بِهَا تَعُودُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَشْرِقِ مَرَّةً أُخْرَى فِي يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Bu], zikredilen şeylerden her birinin hikmete uygun olarak yaratıldığına bir işarettir. Zira güneşe, aya yetişecek derecede hızlı hareket etmesi uygun düşmezdi; aksi takdirde bir ay içinde hem yaz hem kış yaşanır ve meyveler olgunlaşamazdı. Yüce Allah'ın { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } “Ne de gece gündüzü geçebilir” buyruğunun tefsirinde; gecenin sultanı olan ayın, gündüzün sultanı olan güneşi geçemeyeceği söylenmiştir. Bir görüşe göre de bunun manası; 'Ne de gece gündüzü geçebilir', yani gece gündüzün vaktine girmez demektir. İkinci görüş uzaktır (zayıftır); çünkü bu, zaten açık olan bir şeyi açıklamaya kalkışmak olur. Birinci görüş ise şayet bununla açıkladığım şey kastedilmişse doğrudur. O da şudur: Yüce Allah'ın { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } “Ne de gece gündüzü geçebilir” buyruğunun manası; ay, dolunay günlerinde doğu ufkunda olduğunda güneşin onun karşısında batı ufkunda bulunmasıdır. Sonra güneşin batışı esnasında ay doğar, doğuşu esnasında ise ay batar. Güneş her bir gecede aydan duyularla açıkça hissedilecek bir miktarda geri kaldığı halde sanki onların tek bir hareketi varmış gibidir. Şayet ayın, kendisiyle güneşi geçtiği ve güneşin ona yetişemediği tek bir hareketi olsaydı; güneşin de kendisiyle aydan geri kaldığı ve aya yetişemediği tek bir hareketi olsaydı, ay ile güneş uzun bir süre aynı yerde kalırlardı. Çünkü güneşin hareketi her gün bir derecedir. Bu sebeple Allah Teâlâ bütün yıldızlarda ay ve yıl hareketinden başka bir hareket daha yaratmıştır ki o da günlük dönüştür. Bu dönüş sayesinde hiçbir yıldız diğer bir yıldızı asla geçemez. Çünkü yıldızlardan herhangi biri doğduğunda onun tam karşısındaki batar; bir yıldız bize göre diğer yıldızın bulunduğu konuma doğru her ilerlediğinde, o yıldız da ilerler. Dolayısıyla bu hareketle ay güneşi geçemez. Böylece gecenin sultanının gündüzün sultanını geçemediği açıklığa kavuşmuş olur. [Buna göre] geceden kasıt ay, gündüzden kasıt ise güneştir. O'nun { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ } “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır” buyruğu, [güneşin] bir yılda dönüşünü tamamlayan yavaş hareketine bir işarettir; { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } “ne de gece gündüzü geçebilir” buyruğu ise bir gün ve gecede doğudan tekrar doğuya döndüğü günlük hareketine bir işarettir. Buna göre bunda [şu] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي إِطْلَاقِ اللَّيْلِ وَإِرَادَةِ سُلْطَانِهِ وَهُوَ الْقَمَرُ، وَمَاذَا يَكُونُ لَوْ قَالَ وَلَا الْقَمَرُ سَابِقُ الشَّمْسِ؟ نَقُولُ لَوْ قَالَ وَلَا الْقَمَرُ سَابِقُ الشَّمْسِ مَا كَانَ يُفْهَمُ أَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى الْحَرَكَةِ الْيَوْمِيَّةِ فَكَانَ يُتَوَهَّمُ التَّنَاقُضُ، فَإِنَّ الشَّمْسَ إِذَا كانت لا تدرك القمر والقمر أَسْرَعَ ظَاهِرًا، وَإِذَا قَالَ/ وَلَا الْقَمَرُ سَابِقٌ يُظَنُّ أَنَّ الْقَمَرَ لَا يَسْبِقُ فَلَيْسَ بِأَسْرَعَ، فَقَالَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ لِيُعْلَمَ أَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى الْحَرَكَةِ الَّتِي بِهَا تَتِمُّ الدَّوْرَةُ فِي مُدَّةِ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، وَيَكُونُ لِجَمِيعِ الْكَوَاكِبِ أَوْ عَلَيْهَا طُلُوعٌ وَغُرُوبٌ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ.

Birinci Mesele: Gece lafzını mutlak olarak zikredip onun sultanı olan ayı kastetmesindeki hikmet nedir? 'Ay güneşi geçemez' deseydi ne olurdu? Deriz ki: Şayet 'Ay güneşi geçemez' deseydi, işaretin günlük harekete olduğu anlaşılmaz ve bir çelişki zannı doğardı; zira güneş aya yetişemediğine göre ay görünürde daha hızlıdır; 'Ay da geçemez' dediğinde ise ayın geçemediği, dolayısıyla daha hızlı olmadığı zannedilirdi. Bu sebeple, dönüşün bir gün ve gece süresinde kendisiyle tamamlandığı ve bütün yıldızların gece ve gündüzde doğuş ve batışlarının bulunduğu o harekete işaret edildiği bilinsin diye 'gece' ve 'gündüz' lafzını kullandı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ وَقَوْلِهِ:

İkinci Mesele: Yüce Allah'ın { لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ } “Ne güneşin ... yetişmesi yaraşır” buyruğunda fiil kipi kullanmasında ve [devamındaki] buyruğunda...

وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، وَلَمْ يَقُلْ وَلَا اللَّيْلُ يَسْبِقُ وَلَا قَالَ مُدْرِكَةُ الْقَمَرِ؟ نَقُولُ الْحَرَكَةُ الْأَوَّلِيَّةُ الَّتِي لِلشَّمْسِ، وَلَا يُدْرَكُ بِهَا الْقَمَرُ مُخْتَصَّةٌ بِالشَّمْسِ، فَجَعَلَهَا كَالصَّادِرَةِ مِنْهَا، وَذُكِرَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ لِأَنَّ صِيغَةَ الْفِعْلِ لَا تُطْلَقُ عَلَى مَنْ لَا يَصْدُرُ مِنْهُ الْفِعْلُ فَلَا يُقَالُ هُوَ يَخِيطُ وَلَا يَكُونُ يَصْدُرُ مِنْهُ الْخِيَاطَةُ. وَالْحَرَكَةُ الثَّانِيَةُ لَيْسَتْ مُخْتَصَّةً بِكَوْكَبٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ بَلِ الْكُلُّ فِيهَا مشتركة بسبب حركة فلك ليس ذَلِكَ فَلَكًا لِكَوْكَبٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ، فَالْحَرَكَةُ لَيْسَتْ كَالصَّادِرَةِ مِنْهُ فَأَطْلَقَ اسْمَ الْفَاعِلِ لِأَنَّهُ لَا يَسْتَلْزِمُ صُدُورَ الْفِعْلِ يُقَالُ فُلَانٌ خَيَّاطٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ خَيَّاطًا، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً [الْأَعْرَافِ: ٥٤] يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَا ذَكَرْتُمْ، لِأَنَّ النَّهَارَ إِذَا كَانَ يَطْلُبُ اللَّيْلَ فَاللَّيْلُ سَابِقُهُ، وَقُلْتُمْ إِنَّ قَوْلَهُ: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ مَعْنَاهُ مَا ذَكَرْتُمْ فَيَكُونُ اللَّيْلُ سَابِقًا وَلَا يَكُونُ سَابِقًا، نقول قد ذكرنا أن المراد بالليل هاهنا سُلْطَانُ اللَّيْلِ وَهُوَ الْقَمَرُ، وَهُوَ لَا يَسْبِقُ الشَّمْسَ بِالْحَرَكَةِ الْيَوْمِيَّةِ السَّرِيعَةِ، وَالْمُرَادُ مِنَ اللَّيْلِ هُنَاكَ نَفْسُ اللَّيْلِ وَكُلُّ وَاحِدٍ لَمَّا كَانَ فِي عَقِيبِ الْآخَرِ فَكَأَنَّهُ طَالِبُهُ، فَإِنْ قِيلَ فلم ذكر هاهنا سابِقُ النَّهارِ وَقَدْ ذَكَرَ هُنَاكَ يَطْلُبُهُ، وَلَمْ يَقُلْ طَالِبُهُ؟ نَقُولُ ذَلِكَ لِمَا بَيَّنَّا مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ اللَّيْلِ كواكب اللَّيْلِ، وَهِيَ فِي هَذِهِ الْحَرَكَةِ كَأَنَّهَا لَا حَرَكَةَ لَهَا وَلَا تَسْبِقُ، وَلَا مِنْ شَأْنِهَا أَنَّهَا سَابِقَةٌ، وَالْمُرَادُ هُنَاكَ نَفْسُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمَا زَمَانَانِ وَالزَّمَانُ لَا قَرَارَ لَهُ فَهُوَ يُطْلَبُ حَثِيثًا لِصُدُورِ التَّقَصِّي مِنْهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ يُحَقِّقُ مَا ذَكَرْنَا أَيْ لِلْكُلِّ طُلُوعٌ وَغُرُوبٌ فِي يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ لَا يَسْبِقُ بَعْضُهَا بَعْضًا، بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذِهِ الْحَرَكَةِ وَكُلُّ حَرَكَةٍ فِي فَلَكٍ تَخُصُّهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

“ne de gece gündüzü geçebilir” buyruğunu ise ism-i fâil (özne-fiil) kipiyle zikretmesindeki fayda nedir? Neden “gece geçemez” [şeklinde fiil kipiyle] demedi veya [güneş için] “aya erişici” demedi? Deriz ki: Güneşin sahip olduğu ve kendisiyle aya yetişilemeyen birincil hareket güneşe özgüdür. Bu yüzden onu güneşten sâdır olmuş gibi kılmış ve fiil kipiyle zikretmiştir; zira fiil kipi, kendisinden fiil sâdır olmayan kimse için kullanılmaz; nitekim kendisinden dikiş dikme fiili sâdır olmayan biri hakkında “o dikiş dikiyor” denilmez. İkinci hareket ise yıldızlardan herhangi birine özgü değildir; bilakis yıldızlardan hiçbirine ait olmayan bir feleğin hareketi sebebiyle hepsi bu harekette ortaktır. Dolayısıyla bu hareket yıldızdan sâdır olmuş gibi değildir. Bu sebeple ism-i fâil kalıbını mutlak olarak kullandı; zira bu kalıp fiilin bizzat sâdır olmasını gerektirmez. Nitekim bir kimse [o an] dikiş dikmiyor olsa bile “falan kişi terzidir” denilebilir. Şayet: Allah Teâlâ'nın { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “Geceyi, kendisini peş peşe kovalayan gündüze bürür” [A‘râf 54] buyruğu sizin zikrettiğinizin hilafına delalet etmektedir; çünkü gündüz geceyi kovalıyorsa gece onu geçmiş demektir. Siz ise { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } “Ne de gece gündüzü geçebilir” buyruğunun anlamının zikrettiğiniz şekilde olduğunu söylediniz. Bu durumda gece hem geçmiş hem de geçmemiş olur, denilirse; deriz ki: Biz burada geceden kastın gecenin sultanı olan ay olduğunu, onun da hızlı olan günlük hareketle güneşi geçemediğini belirtmiştik. Oradaki geceden kasıt ise bizzat gecenin kendisidir. Her biri diğerinin peşi sıra geldiği için sanki onu kovalıyor gibidir. Şayet: Burada { سابِقُ النَّهارِ } “gündüzü geçici” denmişken, orada { طَالِبُهُ } “onu kovalayıcıdır” denmeyip { يَطْلُبُهُ } “onu kovalar” denilmesinin sebebi nedir? denilirse; deriz ki: Bu, açıkladığımız üzere bu surede geceden kastın gece yıldızları olmasından ötürüdür. Onlar bu harekette sanki hiçbir hareketleri yokmuş ve geçmiyorlarmış gibidir, onların şanından olan geçicilik de değildir. Orada kastedilen ise bizzat gece ve gündüzdür; bu ikisi iki zamandır ve zamanın kararı yoktur; dolayısıyla tükeniş ondan sâdır olduğu için peş peşe kovalanır. Allah Teâlâ'nın { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Hepsi bir felekte yüzmektedir” buyruğu zikrettiğimizi doğrulamaktadır; yani bir gün ve gecede hepsinin bir doğuşu ve batışı vardır ve bu harekete nispetle biri diğerini geçmez. Her hareket, kendisine has bir felektedir. Bunda [şu] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّنْوِينُ فِي قَوْلِهِ (وَكَلٌّ) عِوَضٌ عَنِ الْإِضَافَةِ مَعْنَاهُ كُلُّ وَاحِدٍ وَإِسْقَاطُ التَّنْوِينِ لِلْإِضَافَةِ حَتَّى لَا يَجْتَمِعَ التَّعْرِيفُ وَالتَّنْكِيرُ فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ فَلَمَّا سَقَطَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ لَفْظًا رُدَّ التَّنْوِينُ عَلَيْهِ لَفْظًا، وَفِي الْمَعْنَى مُعَرَّفٌ بِالْإِضَافَةِ، فَإِنْ قِيلَ فَهَلْ يَخْتَلِفُ الْأَمْرُ عِنْدَ الْإِضَافَةِ لَفْظًا وَتَرْكِهَا؟ فَنَقُولُ نَعَمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ كَذَا لَا يَذْهَبُ الْفَهْمُ إِلَى غَيْرِهِمْ فَيُفِيدُ اقْتِصَارَ الْفَهْمِ عَلَيْهِ، فَإِذَا قَالَ كُلُّ كَذَا يَدْخُلُ فِي الْفَهْمِ عُمُومٌ أَكْثَرُ مِنَ الْعُمُومِ عِنْدَ الْإِضَافَةِ ، وَهَذَا كَمَا فِي قَبْلُ وَبَعْدُ إِذَا قُلْتَ افْعَلْ قَبْلَ كَذَا فَإِذَا حَذَفْتَ الْمُضَافَ وَقُلْتَ افْعَلْ قَبْلُ أَفَادَ فَهْمُ الْفِعْلِ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ، فَإِنْ قِيلَ فَهَلْ بَيْنَ قَوْلِنَا كُلٌّ مِنْهُمْ وَبَيْنَ قَوْلِنَا كُلُّهُمْ وَبَيْنَ كُلٌّ فَرْقٌ؟ نَقُولُ نَعَمْ عِنْدَ قَوْلِكَ كُلُّهُمْ تُثْبِتُ الْأَمْرَ لِلِاقْتِصَارِ عَلَيْهِمْ، وَعِنْدَ قَوْلِكَ كُلٌّ مِنْهُمْ تُثْبِتُ الْأَمْرَ أَوَّلًا لِلْعُمُومِ، ثُمَّ اسْتَدْرَكْتَ بالتخصيص فقلت منهم، وعند قولك كل تثبت الْأَمْرَ عَلَى الْعُمُومِ وَتَتْرُكُهُ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: { وَكُلٌّ } “Hepsi” buyruğundaki tenvin, izâfetin yerini tutmaktadır; anlamı “onların her biri” demektir. Bir şeyde belirlilik (marife) ile belirsizliğin (nekire) bir arada bulunmaması için izâfet sebebiyle tenvin düşer. Muzâfun ileyh (tamlanan) lafızdan düşünce, lafız olarak tenvin ona geri döndürülmüştür; mânâ bakımından ise izâfetle belirlidir. Şayet: Lafzan izâfet yapılması ile yapılmaması arasında bir fark var mıdır? denilirse, deriz ki: Evet, çünkü bir kimsenin “insanların her biri şöyledir” demesi durumunda zihin başkasına kaymaz ve böylece anlama bir sınır koyma faydası sağlar. “Her biri şöyledir” dediğinde ise zihne, izâfet halindeki umûmîlikten daha geniş bir umûmîlik girer. Bu, “önce” (kable) ve “sonra” (ba'de) kelimelerinde olduğu gibidir; “şundan önce yap” dediğinde [durum başkadır], muzâfı hazfedip “önceden yap” dediğinde ise fiilin her şeyden önce yapılması manasını ifade eder. Şayet: “Küllün minhum” (onların her biri), “kulluhum” (hepsi) ve “küllün” (her biri) ifadelerimiz arasında bir fark var mıdır? denilirse, deriz ki: Evet; “kulluhum” dediğinde hükmü sadece onlara has kılarak sabit kılarsın; “küllün minhum” dediğinde hükmü önce umumi olarak sabit kılar, sonra “onlardan” diyerek tahsis ile telafi edersin; “küllün” dediğinde ise hükmü umumi olarak sabit kılar ve onu o umûmîlik üzere bırakırsın.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا كَانَ كُلٌّ بِمَعْنَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَالْمَذْكُورُ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ فَكَيْفَ قَالَ: يَسْبَحُونَ؟

İkinci Mesele: Şayet { كُلٌّ } “hepsi”, “onların her biri” manasında ise ve zikredilenler de güneş ile aydan ibaretse, nasıl { يَسْبَحُونَ } “yüzmektedirler” [şeklinde çoğul kipiyle] buyurmuştur?

نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: مَا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ كُلٌّ لِلْعُمُومِ فَكَأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ كُلِّ كَوْكَبٍ فِي السَّمَاءِ سَيَّارٍ ثَانِيهَا: إِنَّ لَفْظَ كُلٍّ يَجُوزُ أَنْ يُوَحَّدَ نَظَرًا إِلَى كَوْنِهِ لَفْظًا مُوَحَّدًا غَيْرَ مُثَنًّى وَلَا مَجْمُوعٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يُجْمَعَ لِكَوْنِ مَعْنَاهُ جَمْعًا، وَأَمَّا التَّثْنِيَةُ فَلَا يَدُلُّ عَلَيْهَا اللَّفْظُ وَلَا الْمَعْنَى فَعَلَى هَذَا يَحْسُنُ أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُ زَيْدٌ وَعَمْرٌو كُلٌّ جَاءَ أَوْ كُلٌّ جَاءُوا وَلَا يَقُولُ كُلٌّ جَاءَا بِالتَّثْنِيَةِ وَثَالِثُهَا: لَمَّا قَالَ: وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَالْمُرَادُ مَا فِي اللَّيْلِ مِنَ الْكَوَاكِبِ قَالَ: يَسْبَحُونَ.

Deriz ki: Buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Açıkladığımız üzere { كُلٌّ } “hepsi” lafzının umûmîlik bildirmesidir; dolayısıyla sanki gökteki hareket eden bütün gezegenlerden haber vermiştir. İkincisi: { كُلٌّ } “küll” lafzı, tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) olmayan tekil bir lafız olması yönüyle tekil kılınabileceği gibi, manasının çoğul olması sebebiyle çoğul da kılınabilir. Tesniyeye (ikile) gelince, ne lafız ne de mana ona delalet eder. Buna göre bir kimsenin “Zeyd ve Amr, her biri geldi” [tekil] veya “her biri geldiler” [çoğul] demesi uygundur; fakat ikil olarak “her biri [ikisi] geldi” demez. Üçüncüsü: { وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ } “Ne de gece gündüzü geçebilir” buyurup bununla gecedeki yıldızları kastettiğinde { يَسْبَحُونَ } “yüzmektedirler” [çoğul kipiyle] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْفَلَكُ مَاذَا؟ نَقُولُ الْجِسْمُ الْمُسْتَدِيرُ أَوِ السَّطْحُ الْمُسْتَدِيرُ أَوِ الدَّائِرَةُ لِأَنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ فَلَكَةَ الْمِغْزَلِ سُمِّيَتْ فَلَكَةً لِاسْتِدَارَتِهَا وَفَلَكَةُ الْخَيْمَةِ هِيَ الْخَشَبَةُ الْمُسَطَّحَةُ الْمُسْتَدِيرَةُ الَّتِي تُوضَعُ عَلَى رَأْسِ الْعَمُودِ لِئَلَّا يُمَزِّقَ الْعَمُودُ الْخَيْمَةَ وَهِيَ صَفْحَةٌ مُسْتَدِيرَةٌ، فَإِنْ قِيلَ فَعَلَى هذا تكون السماء مستديرة. وقد

Üçüncü Mesele: Felek nedir? Deriz ki: [Felek,] yuvarlak cisim veya yuvarlak yüzey yahut dairedir. Zira dil ehli, iğin ağırşağına (feleketü'l-miğzel) yuvarlaklığından dolayı "feleke" adı verildiği; çadırın felekesinin de direğin çadırı yırtmaması için direğin tepesine konulan yuvarlak, yassı tahta olduğu ve bunun yuvarlak bir levhadan ibaret bulunduğu hususunda ittifak etmiştir. Şayet: "Buna göre göğün yuvarlak olması gerekir. Halbuki...

اتَّفَقَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ السَّمَاءَ مَبْسُوطَةٌ لَيْسَ لَهَا أَطْرَافٌ عَلَى جِبَالٍ وَهِيَ كَالسَّقْفِ الْمُسْتَوِي. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ [الطُّورِ: ٥] نَقُولُ لَيْسَ فِي النُّصُوصِ مَا يَدُلُّ دَلَالَةً قَاطِعَةً عَلَى كَوْنِ السَّمَاءِ مَبْسُوطَةً غَيْرَ مُسْتَدِيرَةٍ، وَدَلَّ الدَّلِيلُ الْحِسِّيُّ عَلَى كَوْنِهَا مُسْتَدِيرَةً فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ. أَمَّا الْأَوَّلُ فَظَاهِرٌ لِأَنَّ السقف المقبب لا يخرج عن كَوْنِهِ سَقْفًا، وَكَذَلِكَ كَوْنُهَا عَلَى جِبَالٍ، وَأَمَّا الدَّلِيلُ الْحِسِّيُّ فَوُجُوهٌ أَحَدُهَا: إِنَّ مَنْ أَمْعَنَ فِي السَّيْرِ فِي جَانِبِ الْجَنُوبِ يَظْهَرُ لَهُ كَوَاكِبُ مِثْلُ سُهَيْلٍ وَغَيْرُهُ ظُهُورًا أَبَدِيًّا حَتَّى أَنَّ مَنْ يَرْصُدُ يَرَاهُ دَائِمًا وَيَخْفَى عَلَيْهِ بَنَاتُ نَعْشٍ وَغَيْرُهَا خَفَاءً أَبَدِيًّا، وَلَوْ كَانَ السَّمَاءُ مُسَطَّحًا مُسْتَوِيًا لَبَانَ الْكُلُّ لِلْكُلِّ بِخِلَافِ مَا إِذَا كَانَ مُسْتَدِيرًا فَإِنَّ بَعْضَهُ حِينَئِذٍ يَسْتَتِرُ بِأَطْرَافِ الْأَرْضِ فَلَا يُرَى الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الشَّمْسَ إِذَا كَانَتْ مُقَارِنَةً لِلْحَمَلِ مَثَلًا فَإِذَا غَرَبَتْ ظَهَرَ لَنَا كَوْكَبٌ فِي مِنْطَقَةِ الْبُرُوجِ مِنَ الْحَمَلِ إِلَى الْمِيزَانِ ثُمَّ فِي قَلِيلٍ يَسْتَتِرُ الْكَوْكَبُ الَّذِي كَانَ غُرُوبُهُ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَيَظْهَرُ الْكَوْكَبُ الَّذِي كَانَ طُلُوعُهُ بعد طلوع الشمس وبالعكس وهو دَلِيلٌ ظَاهِرٌ وَإِنْ بُحِثَ فِيهِ يَصِيرُ قَطْعِيًّا الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ الشَّمْسَ قَبْلَ طُلُوعِهَا وَبَعْدَ غروبها يظهر ضوءها وَيَسْتَنِيرُ الْجَوُّ بَعْضَ الِاسْتِنَارَةِ ثُمَّ يَطْلُعُ وَلَوْلَا أَنَّ بَعْضَ السَّمَاءِ مُسْتَتِرٌ بِالْأَرْضِ وَهُوَ مَحَلُّ الشَّمْسِ فَلَا يُرَى جِرْمُهَا وَيَنْتَشِرُ نُورُهَا لَمَّا كَانَ كَذَا بَلْ كَانَ عِنْدَ إِعَادَتِهَا إِلَى السَّمَاءِ يَظْهَرُ لِكُلِّ أَحَدٍ جِرْمُهَا وَنُورُهَا مَعًا لِكَوْنِ السَّمَاءِ مُسْتَوِيَةً حِينَئِذٍ مَكْشُوفَةً كُلُّهَا لِكُلِّ أَحَدٍ الرَّابِعُ: الْقَمَرُ إِذَا انْكَسَفَ فِي سَاعَةٍ مِنَ اللَّيْلِ فِي جَانِبِ الشَّرْقِ، ثُمَّ سُئِلَ أَهْلُ الْغَرْبِ عَنْ وَقْتِ الْكُسُوفِ أَخْبَرُوا عَنِ الْخُسُوفِ فِي سَاعَةٍ أُخْرَى قَبْلَ تِلْكَ السَّاعَةِ الَّتِي رَأَى أَهْلُ الْمَشْرِقِ فِيهَا الْخُسُوفَ لَكِنَّ الْخُسُوفَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ فِي جَمِيعِ نَوَاحِي الْعَالَمِ وَاللَّيْلُ مُخْتَلِفٌ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ اللَّيْلَ فِي جَانِبِ الْمَشْرِقِ قَبْلَ اللَّيْلِ فِي جَانِبِ الْمَغْرِبِ فَالشَّمْسُ غَرَبَتْ مِنْ عِنْدِ أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَهِيَ بَعْدُ فِي السَّمَاءِ ظَاهِرَةٌ لِأَهْلِ الْمَغْرِبِ فَعُلِمَ اسْتِتَارُهَا بِالْأَرْضِ وَلَوْ كَانَتْ مُسْتَوِيَةً/ لَمَا كَانَ كَذَلِكَ الْخَامِسُ: لَوْ كَانَتِ السَّمَاءُ مَبْسُوطَةً لكان القمر عند ما يكون فوق رءوسنا على المسامتة أقرب إلينا وعند ما يَكُونُ عَلَى الْأُفُقِ أَبْعَدَ مِنَّا لِأَنَّ الْعُمُومَ أَصْغَرُ مِنَ الْقُطْرِ وَالْوَتَدِ، وَكَذَلِكَ فِي الشَّمْسِ وَالْكَوَاكِبِ كَانَ يَجِبُ أَنْ يُرَى أَكْبَرَ لِأَنَّ الْقَرِيبَ يُرَى أَكْبَرَ وَلَيْسَ كَذَلِكَ فَإِنْ قِيلَ جَازَ أَنْ يَكُونَ وَهُوَ عَلَى الْأُفُقِ عَلَى سطح السماء وعند ما يَكُونُ عَلَى مُسَامَتَةِ رُؤُوسِنَا فِي بَحْرِ السَّمَاءِ غَائِرًا فِيهَا لِأَنَّ الْخَرْقَ جَائِزٌ عَلَى السَّمَاءِ، نَقُولُ لَا تَنَازُعَ فِي جَوَازِ الْخَرْقِ لَكِنَّ الْقَمَرَ حِينَئِذٍ تَكُونُ حَرَكَتُهُ فِي دَائِرَةٍ لَا عَلَى خَطٍّ مُسْتَقِيمٍ وَهُوَ غَرَضُنَا وَلِأَنَّا نَقُولُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْقَمَرُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَهُوَ فِي مُنْتَصَفِ نَهَارِهِمْ أَكْبَرَ مِقْدَارًا لِكَوْنِهِ قَرِيبًا مِنْ رُؤُوسِهِمْ ضَرُورَةَ فَرْضِهِ عَلَى سَطْحِ السَّمَاءِ الْأَدْنَى وَعِنْدَنَا فِي بَحْرِ السَّمَاءِ، وَبِالْجُمْلَةِ الدَّلَائِلُ كَثِيرَةٌ. وَالْإِكْثَارُ مِنْهَا يَلِيقُ بِكُتُبِ الْهَيْئَةِ الَّتِي الْغَرَضُ مِنْهَا بَيَانُ ذَلِكَ الْعِلْمِ، وَلَيْسَ الْغَرَضُ فِي التَّفْسِيرِ بَيَانَ ذَلِكَ غَيْرَ أَنَّ الْقَدْرَ الَّذِي أَوْرَدْنَاهُ يَكْفِي فِي بَيَانِ كَوْنِهِ فَلَكًا مُسْتَدِيرًا.

müfessirlerin çoğunluğu göğün düz yayılmış olduğu, dağlar üzerinde uçları bulunmadığı ve düz bir tavan gibi olduğu konusunda görüş birliğine varmışlardır. Allah Teâlâ'nın { وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ } “Ve yükseltilmiş tavana” [Tûr 5] buyruğu da buna delalet eder, denilirse; deriz ki: Nasslarda göğün yuvarlak olmayıp düz yayılmış olduğuna kesin delalet eden bir şey yoktur. Hissî delil ise onun yuvarlak olduğuna delalet etmiştir; binaenaleyh ona uymak vacip olmuştur. Birinci hususa gelince, bu açıktır; çünkü kubbeli tavan, tavan olmaktan çıkmaz; aynı şekilde dağların üzerinde olması da böyledir. Hissî delile gelince, bu birkaç yöndendir: Birincisi: Güney tarafına doğru yolculukta derinleşen bir kimseye Süheyl ve benzeri yıldızlar sürekli olarak görünür, öyle ki gözlemleyen kimse onu daima görür; Büyük Ayı (Benâtü Na‘ş) ve diğerleri ise ondan sürekli olarak gizlenir. Şayet gök düz ve engebesiz olsaydı, hepsi herkese görünürdü; yuvarlak olduğunda ise durum böyle değildir; zira o zaman bir kısmı yerin kenarlarıyla örtülür ve görülmez. İkincisi: Güneş mesela Koç burcuyla hizalandığında battığı vakit, Koç'tan Terazi'ye kadar burçlar kuşağında bize bir yıldız görünür. Sonra çok geçmeden batışı güneşin batışından sonra olan yıldız örtülür ve doğuşu güneşin doğuşundan sonra olan yıldız görünür; bunun aksi de geçerlidir. Bu açık bir delildir; üzerinde araştırma yapıldığında ise kesinlik kazanır. Üçüncüsü: Güneş doğmadan önce ve battıktan sonra ışığı ortaya çıkar, atmosfer bir miktar aydınlanır, sonra güneş doğar. Göğün bir kısmı -ki o güneşin bulunduğu yerdir- yer ile perdelenmiş olup cismi görülmeyip ışığı yayılıyor olmasaydı böyle olmazdı; bilakis [güneş] göğe yeniden çıktığında gök o esnada düz ve bütünüyle herkese açık olacağından cismi de ışığı da herkese aynı anda görünürdü. Dördüncüsü: Ay gecenin bir saatinde doğu tarafında tutulduğunda, batı ehline bu tutulmanın vakti sorulsa, onlar doğu ehlinin tutulmayı gördüğü o saatten önceki başka bir saatte ay tutulması olduğunu haber verirler. Oysa ay tutulması dünyanın bütün bölgelerinde aynı anda gerçekleşir; ancak gece farklıdır. Bu da doğu tarafındaki gecenin batı tarafındaki geceden önce olduğuna delalet eder. Demek ki güneş doğu ehlinin yanından batmışken batı ehline göre henüz gökte görünür haldedir. Böylece onun yer ile perdelendiği anlaşılmıştır; şayet düz olsaydı durum böyle olmazdı. Beşincisi: Şayet gök düz yayılmış olsaydı, ay tam başımızın hizasında tepe noktasında bulunduğu zaman bize en yakın, ufukta olduğu zaman ise bizden en uzak olurdu; çünkü dikme boyutu, çap ve kirişten daha küçüktür. Güneş ve yıldızlarda da durum böyledir; yakın olan daha büyük göründüğü için [tepe noktasındayken] daha büyük görülmesi gerekirdi, oysa durum böyle değildir. Şayet: Ayın ufukta iken göğün yüzeyinde bulunması, başlarımızın hizasında iken ise gökte yarılma caiz olduğu için gök denizinin içinde derinlere gömülmüş olması caizdir, denilirse; deriz ki: Yarılmanın caiz oluşunda bir ihtilaf yoktur; fakat ayın o andaki hareketi düz bir çizgi üzerinde değil bir daire üzerinde olur ki bizim gayemiz de budur. Ayrıca biz deriz ki: Şayet öyle olsaydı, ay doğu ehline göre gün ortasında iken -göğün en yakın yüzeyinde varsayılması zorunluluğundan ötürü- başlarına yakın olacağı için boyutu daha büyük olurdu; bize göre ise gök denizinin içinde bulunurdu. Velhasıl deliller pek çoktur. Bunları çoğaltmak, gayesi o ilmi açıklamak olan astronomi kitaplarına yakışır. Tefsirdeki gaye ise bunu açıklamak değildir; şu kadar var ki getirdiğimiz miktar, onun yuvarlak bir felek olduğunu açıklamak için yeterlidir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِكُلِّ كَوْكَبٍ فَلَكًا، فَمَا قَوْلُكُ فيه؟ نقول: أما السبعة السيارة» فلكل

Dördüncü Mesele: Bu, her yıldızın bir feleği olduğuna delalet eder; bu husustaki görüşün nedir? Deriz ki: Yedi seyyareye (gezegene) gelince, her biri

فَلَكٍ، وَأَمَّا الْكَوَاكِبُ الْأُخَرُ فَقِيلَ لِلْكُلٍّ فَلَكٌ وَاحِدٌ، وَلْنَذْكُرْ كَلَامًا مُخْتَصَرًا فِي هَذَا الْبَابِ مِنَ الْهَيْئَةِ حَيْثُ وَجَبَ الشُّرُوعُ بِسَبَبِ تَفْسِيرِ الْفَلَكِ فَنَقُولُ: قِيلَ إِنَّ لِلْقَمَرِ فَلَكًا لِأَنَّ حَرَكَتَهُ أَسْرَعُ مِنْ حَرَكَةِ السِّتَّةِ الْبَاقِيَةِ، وَكَذَلِكَ لِكُلِّ كَوْكَبٍ فَلَكٌ لِاخْتِلَافِ سَيْرِهَا بِالسُّرْعَةِ وَالْبُطْءِ وَالْمَمَرِّ، فَإِنَّ بَعْضَهَا يَمُرُّ فِي دَائِرَةٍ وَبَعْضُهَا فِي دَائِرَةٍ أُخْرَى حَتَّى فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ يَمُرُّ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ وَلَا يَكْسِفُهُ وَفِي بَعْضِ الأوقات يكسفه فلكل كوكب فلك، ثم إن أَهْلُ الْهَيْئَةِ قَالُوا فَكُلُّ فَلَكٍ هُوَ جِسْمُ كُرَةٍ وَذَلِكَ غَيْرُ لَازِمٍ بَلِ اللَّازِمُ أَنْ نَقُولَ لِكُلِّ فَلَكٍ هُوَ كُرَةٌ أَوْ صَفْحَةٌ أَوْ دَائِرَةٌ يَفْعَلُهَا الْكَوْكَبُ بِحَرَكَتِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ الْكَوْكَبَ فِي كُرَةٍ يَكُونُ وُجُودُهُ فِيهَا كَوُجُودِ مِسْمَارٍ مُغْرَقٍ فِي ثِخْنِ كُرَةٍ مُجَوَّفَةٍ وَيُدِيرُ الْكُرَةَ فَيَدُورُ الْكَوْكَبُ بِدَوَرَانِ الْكُرَةِ، وَعَلَى مَذْهَبِ أَرْبَابِ الْهَيْئَةِ حَرَكَةُ الْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَكَذَلِكَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ حَلْقَةً يُحِيطُ بِهَا أَرْبَعُ سُطُوحٍ مُتَوَازِيَةٍ بِهَا فَإِنَّهَا أَرْبَعُ دَوَائِرَ مُتَوَازِيَةٍ كَحَجَرِ الرَّحَى إِذَا قَوَّرْنَاهُ وَأَخْرَجْنَا مِنْ وَسَطِهِ طاحونة وطواحين الْيَدِ وَيَبْقَى مِنْهُ حَلْقَةٌ يُحِيطُ بِهَا سُطُوحٌ وَدَوَائِرُ كَمَا ذَكَرْنَا وَتَكُونُ الْكَوَاكِبُ فِيهِ وَهُوَ فَلَكٌ فَتَدُورُ تِلْكَ الْحَلْقَةُ وَتُدِيرُ الْكَوْكَبَ، وَالْحَرَكَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَإِنْ كَانَتْ مَقْدُورَةً لَكِنْ لَمْ يَذْهَبْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِمَّنْ يُعْتَبَرُ وَكَذَلِكَ هُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَجْعَلَ الْكَوَاكِبَ بِحَيْثُ تَشُقُّ السَّمَاءَ فَتَجْعَلُ دَائِرَةً مُتَوَهَّمَةً كَمَا لَوْ فرضت سمكة في الماء على وجهه تَنْزِلُ مِنْ جَانِبٍ وَتَصْعَدُ إِلَى مَوْضِعٍ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ عَلَى اسْتِدَارَةٍ وَهَذَا هُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَالظَّاهِرُ أَنَّ حَرَكَةَ الْكَوَاكِبِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَأَرْبَابُ الْهَيْئَةِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ وَقَالُوا لَا تَجُوزُ الْحَرَكَةُ/ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِأَنَّ الْكَوْكَبَ لَهُ جِرْمٌ فَإِذَا شَقَّ السَّمَاءَ وَتَحَرَّكَ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُ دَوَرَانِهِ يَنْشَقُّ وَيَلْتَئِمُ كَالْمَاءِ تُحَرِّكُهُ السَّمَكَةُ أَوْ لَا يَنْشَقُّ وَلَا يَلْتَئِمُ، بَلْ هُنَاكَ خَلَاءٌ يَدُورُ الْكَوْكَبُ فِيهِ، لَكِنَّ الْخَلَاءَ مُحَالٌ وَالسَّمَاءُ لَا تَقْبَلُ الشَّقَّ وَالِالْتِئَامَ، هَذَا مَا اعْتَمَدُوا عَلَيْهِ، وَنَحْنُ نَقُولُ كِلَاهُمَا جَائِزٌ. أما الخلاء فلا يحتاج إليه هاهنا، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَسْبَحُونَ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ بِشَقٍّ وَالْتِئَامٍ، وَأَمَّا امْتِنَاعُ الشَّقِّ وَالِالْتِئَامِ فَلَا دَلِيلَ لَهُمْ عَلَيْهِ وَشُبْهَتُهُمْ فِي الْمُحَدِّدِ لِلْجِهَاتِ وَهِيَ هُنَاكَ ضَعِيفَةٌ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَالُوا عَلَى مَا بَيَّنَّا تَخْرُجُ الْحَرَكَاتُ وَبِهِ عَلِمْنَا الْكُسُوفَاتِ، وَلَوْ كَانَ لَهَا حَرَكَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ لَمَا وَجَبَ الْكُسُوفُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُحْكَمُ فِيهِ بِالْكُسُوفِ وَالْخُسُوفِ وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ لِلشَّمْسِ فَلَكَانِ أَحَدُهُمَا: مَرْكَزُهُ مَرْكَزُ الْعَالَمِ ثَانِيهِمَا: مَرْكَزُهُ فَوْقَ مَرْكَزِ الْعَالَمِ وَهُوَ مِثْلُ بَيَاضِ الْبَيْضِ بَيْنَ صُفْرَتِهِ وَبَيْنَ الْقَيْضِ وَالشَّمْسُ كُرَةٌ فِي الْفَلَكِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ تَدُورُ بِدَوَرَانِهِ فِي السَّنَةِ دَوْرَةً، فَإِذَا جُعِلَتْ فِي الْجَانِبِ الْأَعْلَى تَكُونُ بَعِيدَةً عَنِ الْأَرْضِ فَيُقَالُ إِنَّهَا فِي الْأَوْجِ، وَإِذَا حَصَلَتْ فِي الْجَانِبِ الْأَسْفَلِ تَكُونُ قَرِيبَةً مِنَ الْأَرْضِ فَتَكُونُ فِي الْحَضِيضِ، وَأَمَّا الْقَمَرُ فَلَهُ فَلَكٌ شَامِلٌ لِجَمِيعِ أَجْزَائِهِ وَأَفْلَاكِهِ وَفَلَكٌ آخَرُ هُوَ بَعْضٌ مِنَ الْفَلَكِ الْأَوَّلِ مُحِيطٌ بِهِ كَالْقِشْرَةِ الْفَوْقَانِيَّةِ مِنَ الْبَصَلَةِ وَفَلَكٌ ثَالِثٌ فِي الْفَلَكِ التَّحْتَانِيِّ كَمَا كَانَ فِي الْفَلَكِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ فِي فَلَكِ الشَّمْسِ وَفِي الْفَلَكِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ كُرَةٌ مِثْلُ جِرْمِ الشَّمْسِ وَفِي الْكُرَةِ الْقَمَرُ مَرْكُوزٌ كَمِسْمَارٍ فِي كُرَةٍ مُغْرَقٍ فِيهَا وَيُسَمَّى الْفَلَكُ الْفَوْقَانِيُّ الْجَوْزَهْرَ وَالْخَارِجُ الْمَرْكَزِ الْفَلَكَ الْحَامِلَ وَالْفَلَكُ التَّحْتَانِيُّ الَّذِي فِيهِ الْفَلَكُ الْحَامِلُ الْفَلَكَ الْمَائِلَ وَالْكُرَةُ الَّتِي فِي الْحَامِلِ تُسَمَّى فَلَكَ التَّدْوِيرِ، وَكَذَلِكَ قَالُوا فِي الْكَوَاكِبِ الْخَمْسَةِ الْبَاقِيَةِ مِنَ السَّيَّارَاتِ غَيْرَ أَنَّ الْفَوْقَانِيَّ الَّذِي سَمَّوْهُ فلك الْجَوْزَهْرَ لَمْ يُثْبِتُوهُ لَهَا فَأَثْبَتُوا أَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ فَلَكًا، الْفَلَكَ الْأَعْلَى وَفَلَكَ الْبُرُوجِ، وَلِزُحَلَ ثَلَاثَةُ أَفْلَاكٍ الْمُمَثِّلُ وَالْحَامِلُ وَفَلَكُ التَّدْوِيرِ، وَلِلْمُشْتَرِي ثَلَاثَةٌ كَمَا لِزُحَلَ، وَلِلْمِرِّيخِ كَذَلِكَ ثَلَاثَةٌ، وَلِلشَّمْسِ فَلَكَانِ الممثل والخارج المركز، وَلِلزُّهْرَةِ ثَلَاثَةُ أَفْلَاكٍ كَمَا لِلْعُلْوِيَّاتِ، وَلِعُطَارِدٍ أَرْبَعَةُ أَفْلَاكٍ الثَّلَاثَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي الْعُلْوِيَّاتِ، وَفَلَكٌ آخَرُ يُسَمُّونَهُ الْمُدِيرَ، وَلِلْقَمَرِ أَرْبَعَةُ أَفْلَاكٍ وَالرَّابِعُ يُسَمُّونَهُ فَلَكَ الْجَوْزَهْرَ وَالْمُدِيرُ لَيْسَ كَالْجَوْزَهْرِ لِأَنَّ الْمُدِيرَ غَيْرُ مُحِيطٍ بِأَفْلَاكِ عُطَارِدٍ

bir felek vardır; diğer yıldızlara gelince, hepsi için tek bir felek olduğu söylenmiştir. Feleğin tefsiri sebebiyle [bu konuya] giriş yapmak vacip olduğundan, astronomi ilminin bu bahsinde muhtasar bir söz zikredelim ve diyelim ki: Ayın hareketi kalan altı gezegenin hareketinden daha hızlı olduğu için ayın bir feleği olduğu söylenmiştir. Aynı şekilde hız, yavaşlık ve geçiş yolu bakımından seyirleri farklı olduğu için her gezegenin bir feleği vardır; zira kimi bir dairede, kimi başka bir dairede geçer; hatta kimi zaman birbirinin yanından geçer ve onu örtmez (tutulma yapmaz), kimi zaman ise onu örter. Dolayısıyla her gezegenin bir feleği vardır. Sonra astronomi âlimleri “her felek bir küre cismidir” dediler. Oysa bu zorunlu değildir; bilakis her feleğin bir küre, bir levha veya gezegenin hareketiyle oluşturduğu bir daire olduğunu söylemek gerekir. Allah Teâlâ, gezegeni bir küre içinde yaratmaya kādirdir; öyle ki gezegenin o kürede bulunuşu, içi boş bir kürenin kalınlığına gömülmüş bir çivi gibi olur ve O küreyi döndürdüğünde gezegen de kürenin dönmesiyle döner. Astronomi erbabının mezhebine göre gezegenlerin hareketi bu şekildedir. Aynı şekilde O, birbirine paralel dört yüzeyle kuşatılmış bir halka yaratmaya da kādirdir ki bunlar birbirine paralel dört dairedir; tıpkı değirmen taşını oyup ortasından el değirmenini çıkardığımızda geriye zikrettiğimiz gibi yüzeylerin ve dairelerin kuşattığı bir halkanın kalması gibidir; gezegenler onun içinde yer alır, o da bir felektir, böylece o halka döner ve gezegeni döndürür. Bu şekildeki hareket O'nun kudreti dahilinde olsa da itibar edilen kimselerden hiçbiri bu görüşe gitmemiştir. Aynı şekilde O, gezegenleri göğü yaracak şekilde kılmaya da kādirdir; böylece tıpkı suyun yüzeyindeki bir balığın bir taraftan dalıp dairesel olarak diğer taraftaki bir yere yükseldiği varsayıldığı gibi, farazi bir daire oluşturur. Allah Teâlâ'nın { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Hepsi bir felekte yüzmektedir” buyruğundan anlaşılan da budur. Zahir olan da yıldızların hareketinin bu şekilde olmasıdır. Astronomi erbabı ise bunu inkâr etmiş ve şöyle demişlerdir: Bu şekilde bir hareket caiz değildir; çünkü gezegenin bir cismi vardır, göğü yarıp hareket ettiğinde dönüş yaptığı yer ya balığın hareket ettirdiği su gibi yarılıp tekrar birleşir ya da yarılıp birleşmez, bilakis orada gezegenin içinde döndüğü bir boşluk bulunur. Oysa boşluk (vakum) imkânsızdır, gök de yarılıp birleşmeyi kabul etmez. Onların dayandıkları gerekçe budur. Biz ise deriz ki: İkisi de caizdir. Boşluğa gelince, burada ona ihtiyaç yoktur; çünkü Allah Teâlâ'nın { يَسْبَحُونَ } “yüzmektedirler” buyruğundan bunun yarılıp birleşmeyle olduğu anlaşılmaktadır. Yarılıp birleşmenin imkânsızlığına gelince, bu konuda onların hiçbir delili yoktur; şüpheleri cihetleri belirleyen felek (el-muhaddid) hakkındadır ki bu hususta da o zayıftır. Sonra onlar dediler ki: Hareketler açıkladığımız şekle göre ortaya çıkar, tutulmaları da bununla bildik; şayet onların farklı hareketleri olsaydı, güneş ve ay tutulmasına hükmedilen vakitte tutulma gerçekleşmezdi. Zira biz deriz ki: Güneşin iki feleği vardır: Birincisi: Merkezi âlemin merkezidir. İkincisi: Merkezi âlemin merkezinin üstündedir; bu da yumurtanın sarısı ile kabuğu arasındaki akı gibidir. Güneş, merkezi dışta olan felekte (felek-i hâricü'l-merkez) bulunan bir küredir; onun dönmesiyle yılda bir dönüş yapar. Üst tarafta yer aldığında yerden uzak olur ve onun “evc” (doruk) noktasında olduğu söylenir; alt tarafta yer aldığında ise yere yakın olur ve “hadîz” (en yakın nokta) durumunda bulunur. Aya gelince, onun bütün cüzlerini ve feleklerini kuşatan bir feleği, birinci feleğin bir parçası olup onu soğanın üst kabuğu gibi çevreleyen başka bir feleği ve güneşin feleğinde merkezi dışta olan felekte bulunduğu gibi alt feleğin içinde üçüncü bir feleği vardır. Merkezi dışta olan bu feleğin içinde güneşin cismi gibi bir küre bulunur. Bu kürenin içinde ay, bir küreye çakılıp gömülmüş çivi gibi yerleştirilmiştir. Üstteki feleğe “cevzeher”, merkezi dışta olana “hâmil felek”, içinde hâmil feleğin bulunduğu alttaki feleğe “mâil felek”, hâmil felekteki küreye ise “tedvir feleği” adı verilir. Geriye kalan beş gezegen hakkında da böyle söylediler; şu kadar var ki onlar için cevzeher feleği adını verdikleri üst feleği kabul etmediler. Böylece yirmi dört felek kabul ettiler: En yüksek felek (felek-i a‘lâ), burçlar feleği; Satürn (Zühal) için üç felek: mümessek, hâmil ve tedvir feleği; Jüpiter (Müşteri) için Satürn'deki gibi üç; Mars (Merrih) için aynı şekilde üç; Güneş için iki felek: mümessil ve hâricü'l-merkez; Venüs (Zühre) için üst gezegenlerdeki gibi üç felek; Merkür (Utarid) için üst gezegenlerde zikrettiğimiz üç felek ve “müdir” adını verdikleri bir felek daha olmak üzere dört felek; Ay için dört felek olup dördüncüsüne cevzeher feleği adını verirler. Müdir feleği cevzeher gibi değildir; çünkü müdir, Merkür'ün feleklerini kuşatmaz,

وَفَلَكَ الْجَوْزَهْرِ مُحِيطٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ زَادَ فِي الْخَمْسَةِ فِي كُلِّ فَلَكٍ فَلَكَيْنِ آخَرَيْنِ وَجَعَلَ تَدْوِيرَاتِهَا مُرَكَّبَةً مِنْ ثَلَاثَةِ أَفْلَاكٍ، وَقَالُوا إِنَّ بِسَبَبِ هَذِهِ الْأَجْرَامِ تَخْتَلِفُ حَرَكَاتُ الْكَوَاكِبِ وَيَكُونُ لها عروض ورجوع واستقامة وبطء وسرعة. هذا كَلَامُهُمْ عَلَى سَبِيلِ الِاقْتِنَاصِ وَالِاقْتِصَارِ وَنَحْنُ نَقُولُ لَا يَبْعُدُ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ خَلْقُ مِثْلِ ذَلِكَ، وَأَمَّا عَلَى

cevzeher feleği ise kuşatır. Onlardan bazısı bu beş gezegenin her bir feleğine ikişer felek daha ekleyip bunların tedvirlerini üçer felekten mürekkep kıldılar ve dediler ki: Gezegenlerin hareketleri bu cisimler sebebiyle farklılaşır ve bunların enlemleri, geri dönüşleri (ric'at), doğru hareketleri (istikamet), yavaşlık ve hızları bulunur. Bu, onların özet ve ana hatlarıyla görüşleridir. Biz ise deriz ki: Allah'ın kudretinin böyle bir şeyi yaratması uzak bir ihtimal değildir. Fakat bunun...

سَبِيلِ الْوُجُوبِ فَلَا نُسَلِّمُ وَرُجُوعُهَا وَاسْتِقَامَتُهَا بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَكَذَلِكَ عَرْضُهَا وَطُولُهَا وَبُطْؤُهَا وَسُرْعَتُهَا وَقُرْبُهَا وَبُعْدُهَا هَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ.

zorunluluk yoluyla olduğunu kabul etmeyiz. Gezegenlerin geri dönüşleri ve doğru hareketleri Allah'ın iradesiyledir; aynı şekilde enlemleri, boylamları, yavaşlıkları, hızları, yakınlık ve uzaklıkları da böyledir. Bu bahsin tamamı bundan ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْمُنَجِّمُونَ الْكَوَاكِبُ أَحْيَاءٌ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَسْبَحُونَ وَذَلِكَ لَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى الْعَاقِلِ، نَقُولُ إِنْ أَرَدْتُمُ الْقَدْرَ الَّذِي يَصِحُّ بِهِ التَّسْبِيحُ فَنَقُولُ بِهِ لِأَنَّهُ مَا مِنْ شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِلَّا وَهُوَ يُسَبِّحُ بِحَمْدِ اللَّهِ وَإِنْ أَرَدْتُمْ شَيْئًا آخَرَ فَلَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ وَالِاسْتِعْمَالُ لَا يَدُلُّ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي حَقِّ الْأَصْنَامِ ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ [الصافات: ٩٢] وقوله: [ألا تنطقون] . / ثم قال تعالى:

Beşinci Mesele: Astrologlar, Allah Teâlâ'nın { يَسْبَحُونَ } “Yüzmektedirler” buyurmasını ve bunun ancak akıl sahibi varlıklar için kullanılmasını delil getirerek gezegenlerin canlı olduğunu söylemişlerdir. Deriz ki: Şayet tesbihin kendisiyle sahih olduğu miktarı kastediyorsanız, biz de bunu kabul ederiz; zira bu varlıklardan Allah'ı hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Şayet başka bir şey kastediyorsanız bu sabit olmamıştır; zira Allah Teâlâ'nın putlar hakkındaki { ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ } “Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?” [Sâffât 92] ve “Konuşmaz mısınız?” buyruğunda olduğu gibi, bu kullanım [onların canlı olduğuna] delalet etmez. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٤١]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 41]

وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (٤١)

{ وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Onlar için bir delil de bizim, onların nesillerini dolu bir gemide taşımış olmamızdır.” (41)

وَلَهَا مُنَاسَبَةٌ مَعَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَّ بِإِحْيَاءِ الْأَرْضِ وَهِيَ مَكَانُ الْحَيَوَانَاتِ بَيَّنَ أَنَّهُ لَمْ يَقْتَصِرْ بَلْ جَعَلَ لِلْإِنْسَانِ طَرِيقًا يُتَّخَذُ مِنَ الْبَحْرِ خَيْرًا وَيَتَوَسَّطُهُ أَوْ يَسِيرُ فِيهِ كَمَا يَسِيرُ فِي الْبَرِّ وَهَذَا حِينَئِذٍ كَقَوْلِهِ: وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ [يس: ٤٢] إِذَا فَسَّرْنَاهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ الْإِبِلُ فَإِنَّهَا كَسُفُنِ الْبَرَارِيِّ وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ سِبَاحَةَ الْكَوَاكِبِ فِي الْأَفْلَاكِ وَذَكَرَ مَا هُوَ مِثْلُهُ وَهُوَ سِبَاحَةُ الْفُلْكِ فِي الْبِحَارِ، وَلَهَا وَجْهٌ ثَالِثٌ: وَهِيَ أَنَّ الْأُمُورَ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَى عِبَادِهِ مِنْهَا ضَرُورِيَّةٌ وَمِنْهَا نَافِعَةٌ وَالْأَوَّلُ لِلْحَاجَةِ وَالثَّانِي لِلزِّينَةِ فَخَلْقُ الْأَرْضِ وَإِحْيَاؤُهَا مِنَ الْقَبِيلِ الْأَوَّلِ فَإِنَّهَا الْمَكَانُ الَّذِي لَوْلَاهُ لَمَا وُجِدَ الْإِنْسَانُ وَلَوْلَا إِحْيَاؤُهَا لَمَا عَاشَ وَاللَّيْلُ وَالنَّهَارُ فِي قَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ [يس: ٣٧] أَيْضًا مِنَ الْقَبِيلِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُ الزَّمَانُ الَّذِي لَوْلَاهُ لَمَا حَدَثَ الْإِنْسَانُ، وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَحَرَكَتُهُمَا لَوْ لَمْ تَكُنْ لَمَا عَاشَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنَ الْقَبِيلِ الْأَوَّلِ آيَتَيْنِ ذَكَرَ مِنَ الْقَبِيلِ الثَّانِي وَهُوَ الزِّينَةُ آيَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا:

Bu ayetin önceki ayetlerle iki yönden münasebeti vardır: Birincisi: Allah Teâlâ canlıların mekânı olan yeryüzünü diriltmekle lütufta bulunduğunda, bununla yetinmeyip insan için denizden hayır elde edeceği, içine gireceği veya karada yol aldığı gibi onda yol alacağı bir yol kıldığını beyan etmiştir. Bu durum o takdirde O'nun { وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Onları karada ve denizde taşıdık” [İsrâ 70] buyruğu gibi olur. Bunu, O'nun { وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } “Ve onlar için bunun benzeri binecekleri şeyler yarattık” [Yâsîn 42] buyruğu da destekler; tabii eğer bunu develer olarak tefsir edersek; zira develer çöl gemileri gibidir. İkincisi: Allah Teâlâ yıldızların feleklerde yüzmesini beyan edince, onun bir benzeri olan geminin denizlerde yüzmesini zikretmiştir. Üçüncü bir yön daha vardır ki o da şudur: Allah'ın kullarına bahşettiği nimetler zorunlu olanlar ve faydalı olanlar şeklinde kısımlara ayrılır; birincisi ihtiyaç için, ikincisi ise zinet içindir. Yeryüzünün yaratılması ve diriltilmesi birinci kısımdandır; zira orası, o olmasaydı insanın var olamayacağı mekândır; onun diriltilmesi olmasaydı insan yaşayamazdı. { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } “Gece de onlar için bir delildir” [Yâsîn 37] buyruğundaki gece ve gündüz de birinci kısımdandır; zira o, kendisi olmasaydı insanın meydana gelemeyeceği zamandır; güneş, ay ve bunların hareketleri olmasaydı insan yaşayamazdı. Sonra Allah Teâlâ birinci kısımdan iki delil zikredince, ikinci kısımdan yani zinet kabilinden de iki delil zikretti. Bunlardan biri:

الْفُلْكُ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ فَيُسْتَخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ مَا يُتَزَيَّنُ بِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ [فَاطِرٍ: ١٢] وَثَانِيَتُهُمَا: الدَّوَابُّ الَّتِي هِيَ فِي الْبَرِّ كَالْفُلْكِ فِي الْبَحْرِ فِي قَوْلِهِ: وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ [يس: ٤٢] فَإِنَّ الدَّوَابَّ زِينَةٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النَّحْلِ: ٨] وَقَالَ: وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ [النَّحْلِ: ٦] فَيَكُونُ اسْتِدْلَالًا عَلَيْهِمْ بِالضَّرُورِيِّ وَالنَّافِعِ لَا يُقَالُ بِأَنَّ النَّافِعَ ذَكَرَهُ في قوله: جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ [يس: ٣٤] فَإِنَّهَا لِلزِّينَةِ لِأَنَّا نَقُولُ ذَلِكَ حَصَلَ تَبَعًا لِلضَّرُورِيِّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْأَرْضَ مُنْبِتَةً لِدَفْعِ الضَّرُورَةِ وَأَنْزَلَ الْمَاءَ عَلَيْهَا كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ النَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ، وَأَمَّا الْفُلْكُ فَمَقْصُودٌ لَا تَبَعٌ، ثُمَّ إِذَا عُلِمَتِ الْمُنَاسَبَةُ فَفِي الْآيَاتِ أَبْحَاثٌ لغوية ومعنوية:

Allah Teâlâ'nın { وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ } “Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz bir süs eşyası çıkarırsınız; gemilerin de onda suları yara yara gittiğini görürsün” [Fâtır 12] buyurduğu gibi, denizde akıp giden ve kendisinden süslenilecek şeylerin çıkarıldığı gemilerdir. İkincisi ise { وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } “Ve onlar için bunun benzeri binecekleri şeyler yarattık” [Yâsîn 42] buyruğunda geçen, denizdeki gemiler gibi karada bulunan binek hayvanlarıdır. Zira hayvanlar, Allah Teâlâ'nın { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } “Atları, katırları ve eşekleri binesiniz diye ve bir zinet olarak yarattı” [Nahl 8] ve { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ } “Akşamleyin getirirken ve sabahleyin salıverirken onlarda sizin için bir güzellik vardır” [Nahl 6] buyurduğu gibi bir zinettir. Dolayısıyla bu, onlara karşı hem zorunlu olanla hem de faydalı olanla delil getirme kabilindendir. Faydalı olanın O'nun { جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ } “Hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler” [Yâsîn 34] buyruğunda zikredildiği, çünkü bunların zinet için olduğu söylenemez; zira deriz ki: Bu durum zorunlu olana tâbi olarak gerçekleşmiştir; çünkü Allah Teâlâ yeryüzünü zarureti gidermek üzere bitki bitirici olarak yaratıp üzerine de suyu indirince, Allah'ın kudretiyle o bahçeden hurmaları ve üzümleri çıkarması da bunun gereği olmuştur. Gemiye gelince, o tâbi olarak değil bizzat kastedilmiştir. Münasebet anlaşıldığına göre, bu ayetlerde lügavî ve manevî incelemeler vardır:

أما اللغوية: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ الذُّرِّيَّةُ هُمُ الْآبَاءُ أَيْ حَمَلْنَا آبَاءَكُمْ فِي الْفُلْكِ وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلتَّعْرِيفِ أَيْ فُلْكِ نُوحٍ وَهُوَ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ [هُودٍ: ٣٧] وَمَعْلُومٌ عِنْدَ الْعَرَبِ فَقَالَ الْفُلْكَ، هذا قول بعضهم،

Lügat yönüne gelince: Müfessirler şöyle demiştir: Zürriyet babalardır; yani 'Babalarınızı gemide taşıdık.' [Kelimenin başındaki] elif-lâm ise belirlilik (ta‘rîf) içindir, yani Nûh'un gemisidir. Bu da O'nun { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ } “Gemiyi yap” [Hûd 37] kavlinde zikredilmiştir ve Araplar nezdinde bilinmektedir; bundan dolayı [belirlilik takısıyla] “el-fulk” (o gemiyi) buyurmuştur. Bu, bazılarının görüşüdür.

وَأَمَّا الْأَكْثَرُونَ فَعَلَى أَنَّ الذُّرِّيَّةَ لَا تُطْلَقُ إِلَّا عَلَى الْوَلَدِ وَعَلَى هَذَا فَلَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ الْمَعْنَى، فَنَقُولُ الْفُلْكُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْفُلْكَ الْمُعَيَّنَ الَّذِي كَانَ لِنُوحٍ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْجِنْسَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ [الزُّخْرُفِ: ١٢] وَقَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ [فَاطِرٍ: ١٢] وَقَالَ تَعَالَى:

Çoğunluğa göre ise “zürriyet” ancak evlada ıtlak olunur. Buna göre mananın açıklanması gerekir. Deriz ki: “El-fulk” (gemi) ile ya Nuh'un sahip olduğu muayyen gemi kastedilmiştir ya da Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعامِ مَا تَرْكَبُونَ } “Sizin için bineceğiniz gemiler ve hayvanlar var etti” [Zuhruf 12], { وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ } “Gemilerin onda suları yara yara gittiğini görürsün” [Fâtır 12] ve:

فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنِ اسْتِعْمَالِ لَامِ التَّعْرِيفِ فِي الْفُلْكِ لِبَيَانِ الْجِنْسِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ سَفِينَةَ نُوحٍ ﵇ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّا حَمَلْنَا أَوْلَادَكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِي ذَلِكَ الْفُلْكِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا بَقِيَ لِلْآدَمِيِّ نَسْلٌ وَلَا عَقِبٌ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: / حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ بَدَلُ قَوْلِهِ:

{ فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } “Gemiye bindikleri zaman” [Ankebût 65] buyruklarında ve cinsi beyan etmek için “el-fulk” kelimesinde belirlilik takısının kullanıldığı diğer yerlerde olduğu gibi cins kastedilmiştir. Şayet kastedilen Nuh aleyhisselâm'ın gemisi ise bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Anlamın, “Kıyamet gününe kadar gelecek çocuklarınızı o gemide taşıdık” şeklinde olmasıdır; zira o olmasaydı insanoğlunun hiçbir nesli ve zürriyeti kalmazdı. Buna göre O'nun { حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } “nesillerini taşıdık” buyruğu, “onları taşıdık” ifadesinin yerine geçerek...

حَمَلْنَاهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ النِّعْمَةِ أَيْ لَمْ تَكُنِ النِّعْمَةُ مُقْتَصِرَةً عَلَيْكُمْ بَلْ مُتَعَدِّيَةً إِلَى أَعْقَابِكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، هَذَا مَا قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَيُحْتَمَلُ عِنْدِي أَنَّ يُقَالَ عَلَى هَذَا إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَصَّ الذُّرِّيَّةَ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ الْمَوْجُودِينَ كَانُوا كُفَّارًا لَا فَائِدَةَ فِي وُجُودِهِمْ فَقَالَ: حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ أَيْ لَمْ يَكُنِ الْحَمْلُ حَمْلًا لَهُمْ، وَإِنَّمَا كَانَ حَمْلًا لِمَا فِي أَصْلَابِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا أَنَّ مَنْ حَمَلَ صُنْدُوقًا لَا قِيمَةَ لَهُ وَفِيهِ جَوَاهِرُ إِذَا قِيلَ لَهُ لِمَ تَحْمِلُ هَذَا الصُّنْدُوقَ وَتَتْعَبُ فِي حَمْلِهِ وَهُوَ لَا يُشْتَرَى بِشَيْءٍ؟ يَقُولُ: لَا أَحْمِلُ الصُّنْدُوقَ وَإِنَّمَا أَحْمِلُ مَا فِيهِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالذُّرِّيَّةِ الْجِنْسُ مَعْنَاهُ حَمَلْنَا أَجْنَاسَهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ وَلَدَ الْحَيَوَانِ مِنْ جِنْسِهِ وَنَوْعِهِ وَالذُّرِّيَّةُ تُطْلَقُ عَلَى الْجِنْسِ وَلِهَذَا يُطْلَقُ عَلَى النِّسَاءِ نَهْيُ النَّبِيِّ ﵌ عَنْ قَتْلِ الذَّرَارِيِّ، أَيِ النِّسَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ وَإِنْ كَانَتْ صِنْفًا غَيْرَ صِنْفِ الرَّجُلِ لَكِنَّهَا مِنْ جِنْسِهِ وَنَوْعِهِ يُقَالُ ذَرَارِينَا أَيْ أَمْثَالُنَا فَقَوْلُهُ: أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ أَيْ أَمْثَالَهُمْ وَآبَاؤُهُمْ حِينَئِذٍ تَدْخُلُ فِيهِمْ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمْ عَائِدٌ إلى العباد حيث قال: يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] وقال بعد ذلك: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ [يس: ٣٣] وقال: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ [يس: ٣٧] وَقَالَ: وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ إِذَا عُلِمَ هَذَا فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَآيَةٌ لِلْعِبَادِ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّاتِ الْعِبَادِ وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالضَّمِيرِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ أَشْخَاصًا مُعَيَّنِينَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٩] ويريد بعضكم بَعْضًا، وَكَذَلِكَ إِذَا تَقَاتَلَ قَوْمٌ وَمَاتَ الْكُلُّ فِي الْقِتَالِ، يُقَالُ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ هُمْ قَتَلُوا أَنْفُسَهُمْ، فَهُمْ فِي الْمَوْضِعَيْنِ يَكُونُ عَائِدًا إِلَى الْقَوْمِ وَلَا يَكُونُ الْمُرَادُ أَشْخَاصًا مُعَيَّنِينَ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ بَعْضَهُمْ قَتَلَ بَعْضًا، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

nimetin kemaline bir işarettir; yani “Nimet sadece sizinle sınırlı kalmadı, bilakis kıyamet gününe kadar gelecek nesillerinize de sirayet etti.” Bu, Zemahşerî'nin söylediğidir. Bana göre buna dair şöyle denilmesi de muhtemeldir: Allah Teâlâ zürriyeti özellikle zikretmiştir; çünkü mevcut olanlar, varlıklarında bir fayda bulunmayan kâfirlerdi. Bu sebeple “Onların nesillerini taşıdık” buyurdu; yani taşıma eylemi onlar için değil, onların sulblerinde bulunan müminler için gerçekleşmiştir; tıpkı değersiz fakat içinde mücevherler bulunan bir sandığı taşıyan kimseye “Hiçbir şeye satın alınmayacak bu sandığı niçin taşıyor ve taşımakta zahmet çekiyorsun?” denildiğinde onun “Sandığı taşımıyorum, ancak içindekini taşıyorum” demesi gibidir. İkincisi: Zürriyetten kastın cins olmasıdır; manası “Onların cinslerini taşıdık” demektir. Zira canlının yavrusu kendi cinsinden ve türündendir; zürriyet ise cinse de ıtlak olunur. Bu sebeple kadınlara da bu lafız kullanılır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zürriyetlerin yani kadınların öldürülmesini yasaklaması böyledir. Zira kadın, erkeğin sınıfından başka bir sınıf olsa da onun cinsinden ve türündendir. “Bizim zürriyetimiz” yani “bizim gibiler” denilir. Dolayısıyla “Onların zürriyetlerini taşıdık” buyruğu “Onların benzerlerini [taşıdık]” demektir ve ataları da bu durumda onların içine girer. Üçüncüsü: { وَآيَةٌ لَهُمْ } “Onlar için bir delildir” buyruğundaki zamir, { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!” [Yâsîn 30], ardından { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ } “Yeryüzü onlar için bir delildir” [Yâsîn 33], { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } “Gece onlar için bir delildir” [Yâsîn 37] ve { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } “Onlar için bir delil de bizim onların nesillerini taşımamızdır” buyurduğu yerde kullara dönmektedir. Bu bilindiğine göre, sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kullar için bir delil de bizim kulların nesillerini taşımış olmamızdır.” Her iki yerdeki zamirle muayyen şahısların kastedilmiş olması gerekmez; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi öldürmeyin” [Nisâ 29] buyurarak bir kısmınız bir kısmınızı kastetmesi böyledir. Aynı şekilde bir topluluk birbiriyle savaşıp savaşta hepsi öldüğünde “Bu kavim kendi kendilerini öldürdü” denilir; her iki yerdeki “kendileri” o topluluğa döner ve kastedilen muayyen şahıslar olmaz, bilakis bazısının bazısını öldürdüğü kastedilir. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir:

وَآيَةٌ لَهُمْ أَيْ آيَةٌ لِكُلِّ بَعْضٍ منهم أنا حملنا ذرية كل بَعْضٍ مِنْهُمْ، أَوْ ذُرِّيَّةَ بَعْضٍ مِنْهُمْ. وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ جِنْسُ الْفُلْكِ فَهُوَ أَظْهَرُ، لِأَنَّ سَفِينَةَ نُوحٍ لَمْ تَكُنْ بِحَضْرَتِهِمْ وَلَمْ يَعْلَمُوا مَنْ حُمِلَ فِيهَا، فَأَمَّا جِنْسُ الْفُلْكِ فَإِنَّهُ ظَاهِرٌ لِكُلِّ أَحَدٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي سَفِينَةِ نُوحٍ: وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٥] أَيْ بِوُجُودِ جِنْسِهَا وَمِثْلِهَا، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ [لُقْمَانَ: ٣١] فَنَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ أَيْ ذُرِّيَّاتِ الْعِبَادِ وَلَمْ يَقُلْ حَمَلْنَاهُمْ، لِأَنَّ سُكُونَ الْأَرْضِ عَامٌّ لِكُلِّ أَحَدٍ يَسْكُنُهَا فَقَالَ: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ إلى أن قال: فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ [يس: ٣٣] لِأَنَّ الْأَكْلَ عَامٌّ، وَأَمَّا الْحَمْلُ فِي السَّفِينَةِ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ لَا يَرْكَبُهَا فِي عُمْرِهِ وَلَا يُحْمَلُ فِيهَا، وَلَكِنْ ذُرِّيَّةُ الْعِبَادِ لَا بدلهم مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّ فِيهِمْ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَيْهَا فَيُحْمَلُ فِيهَا.

{ وَآيَةٌ لَهُمْ } “Onlar için bir delildir” yani onların her bir kesimi için bizim onların her bir kesiminin neslini veya onlardan bir kısmının neslini taşımış olmamız bir delildir. Şayet kastedilenin gemi cinsi olduğunu söylersek bu daha açıktır; çünkü Nuh'un gemisi onların huzurunda değildi ve onda kimin taşındığını bilmiyorlardı; gemi cinsi ise herkese açıktır. Allah Teâlâ'nın Nuh'un gemisi hakkındaki { وَجَعَلْناها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz onu âlemlere bir ibret kıldık” [Ankebût 15] buyruğu, onun cinsinin ve benzerinin varlığıyladır. Bunu, Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } “Görmedin mi ki gemiler Allah'ın nimetiyle denizde akıp gidiyor; ta ki size ayetlerinden göstersin. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için deliller vardır” [Lokmân 31] buyruğu da destekler. Deriz ki: Allah Teâlâ'nın { حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } “onların nesillerini taşıdık” buyruğu, yani kulların nesillerini demektir; “onları taşıdık” buyurmamıştır; çünkü yeryüzünde ikamet etmek orada ikamet eden herkes için geneldir; bu sebeple { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ } “Ölü toprak onlar için bir delildir” buyurup { فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ } “Ondan yerler” [Yâsîn 33] buyruğuna kadar devam etmiştir; çünkü yemek geneldir. Gemiye binmeye gelince, insanlardan ömründe ona hiç binmeyen ve onda taşınmayanlar vardır; fakat kulların nesillerinin bundan geri kalması düşünülemez, zira onların içinde ona ihtiyaç duyup da onda taşınanlar mutlaka bulunur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: جُعِلَ الْفُلْكُ تَارَةً جَمْعًا حَيْثُ قَالَ: وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ [فاطر: ١٢] جمع ماخرة وَأُخْرَى فَرْدًا حَيْثُ قَالَ: فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ نَقُولُ فِيهِ تَدْقِيقٌ مَلِيحٌ مِنْ عِلْمِ اللُّغَةِ، وَهُوَ أَنَّ الْكَلِمَةَ قَدْ تَكُونُ حَرَكَتُهَا مِثْلَ حركة تلك الكلمة في الصورة، والحركتان متخلفتان فِي الْمَعْنَى مِثَالُهَا قَوْلُكَ: سَجَدَ يَسْجُدُ سُجُودًا

İkinci Mesele: { وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ } “Gemilerin onda suları yara yara gittiğini görürsün” [Fâtır 12] buyruğunda [mâhire'nin çoğulu olan] mevâhir ile cem (çoğul) kılındığı gibi “el-fulk” (gemi) kelimesi bazen çoğul yapılmış, { فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “dolu gemide” buyruğunda ise tekil yapılmıştır. Deriz ki: Bunda lügat ilminden latif bir incelik vardır; o da şudur: Bir kelimenin harekesi, suret itibariyle o kelimenin harekesi gibi olabilir; fakat iki hareke mana bakımından birbirinden farklıdır. Bunun misali, senin masdar için “secde etti, secde ediyor, secde etmek (sücûden)”...

لِلْمَصْدَرِ وَهُمْ قَوْمٌ سُجُودٌ فِي جَمْعِ سَاجِدٍ، تَظُنُّ أَنَّهُمَا كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ لِمَعْنَيَيْنِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلِ السُّجُودُ عِنْدَ كَوْنِهِ مَصْدَرًا حَرَكَتُهُ أَصْلِيَّةٌ إِذَا قُلْنَا إِنَّ الْفِعْلَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَصْدَرِ/ وَحَرَكَةُ السُّجُودِ عِنْدَ كَوْنِهِ لِلْجَمْعِ حَرَكَةٌ مُتَغَيِّرَةٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْجَمْعَ يُشْتَقُّ مِنَ الْوَاحِدِ، وَيَنْبَغِي أَنْ يَلْحَقَ الْمُشْتَقَّ تَغْيِيرٌ فِي حَرَكَةٍ أَوْ حَرْفٍ أَوْ فِي مَجْمُوعِهِمَا، فَسَاجِدٌ لَمَّا أَرَدْنَا أَنْ يُشْتَقَّ مِنْهُ لَفْظُ جَمْعٍ غَيَّرْنَاهُ، وَجِئْنَا بِلَفْظِ السُّجُودِ، فَإِذًا السُّجُودُ لِلْمَصْدَرِ وَالْجَمْعُ لَيْسَ مِنْ قَبِيلِ الْأَلْفَاظِ الْمُشْتَرَكَةِ الَّتِي وُضِعَتْ بِحَرَكَةٍ وَاحِدَةٍ لِمَعْنَيَيْنِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الْفُلْكُ عِنْدَ كَوْنِهِ وَاحِدًا مِثْلُ قُفْلٍ وَبُرْدٍ، وَعِنْدَ كَوْنِهَا جَمْعًا مِثْلُ خُشُبٍ وَمُرُدٍ وَغَيْرِهِمَا، فَإِنْ قُلْتَ فَإِذَا جَعَلْتَهُ جَمْعًا مَاذَا يَكُونُ وَاحِدًا مِثْلُ قُفْلٍ وَبُرْدٍ، وَعِنْدَ كَوْنِهَا جَمْعًا مِثْلُ خُشُبٍ وَمُرُدٍ وَغَيْرِهِمَا، فَإِنْ قُلْتَ فَإِذَا جَعَلْتَهُ جَمْعًا مَاذَا يَكُونُ وَاحِدُهَا؟ نَقُولُ جَازَ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُهَا فُلْكَةً أَوْ غَيْرَهَا مِمَّا لَمْ يُسْتَعْمَلْ كَوَاحِدِ النِّسَاءِ حَيْثُ لَمْ يُسْتَعْمَلْ، وكذا القول في: إِمامٍ مُبِينٍ [يس: ١٢] وَفِي قَوْلِهِ: نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ [الْإِسْرَاءِ: ٧١] أَيْ بِأَئِمَّتِهِمْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِمامٍ مُبِينٍ إمام كَزِمَامٍ وَكِتَابٍ وَعِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ إِمَامٌ كَسِهَامٍ وَكِرَامٍ وَجِعَابٍ وَهَذَا مِنْ دَقِيقِ التَّصْرِيفِ وَأَمَّا الْمَعْنَوِيَّةُ: فَنَذْكُرُهَا فِي مَسَائِلَ:

ve “sâcid” (secde eden) kelimesinin çoğulu olarak “onlar secde eden bir topluluktur (kavmun süccûdun)” demendir. Sen bu ikisinin iki mana için tek bir kelime olduğunu zannedersin; oysa durum böyle değildir. Bilakis masdar olduğunda “sücûd”un harekesi -fiilin masdardan türediğini söylediğimiz takdirde- aslîdir; çoğul olduğunda “sücûd”un harekesi ise, çoğulun tekilden türetilmesi hasebiyle değişmiş bir harekedir. Zira türetilene bir hareke, bir harf veya her ikisinde birden bir değişimin bitişmesi gerekir. Biz “sâcid” kelimesinden bir çoğul lafzı türetmek istediğimizde onu değiştirdik ve “sücûd” lafzını getirdik. Dolayısıyla masdar ve çoğul için kullanılan “sücûd”, iki mana için tek bir harekeyle vaz'edilmiş ortak lafızlar kabilinden değildir. Bunu bildiğinde deriz ki: “Fulk” kelimesi tekil olduğunda “kufl” (kilit) ve “bürd” (hırka) gibidir; çoğul olduğunda ise “huşub” (kütükler) ve “mürud” (bıyıksız gençler) ve benzerleri gibidir. Şayet: Onu çoğul kıldığında tekili ne olur? dersen, deriz ki: Tekilinin “fülke” veya kullanılmayan “nisâ” kelimesinin tekili gibi kullanılmamış başka bir lafız olması caizdir. { إِمامٍ مُبِينٍ } “Apaçık bir kütük” [Yâsîn 12] buyruğu ile { نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün” [İsrâ 71] yani “imamlarıyla (önderleriyle)” buyruğu hakkındaki söz de böyledir. Allah Teâlâ'nın { إِمامٍ مُبِينٍ } buyruğundaki “imâm”, “zimâm” ve “kitâb” veznindedir; Allah Teâlâ'nın { كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } buyruğundaki “imâm” ise “sihâm”, “kirâm” ve “ci‘âb” veznindedir. Bu, sarf ilminin inceliklerindendir. Manevî meselelere gelince, onları [şu] meselelerde zikredeceğiz:

المسألة الأولى: قال هاهنا: حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِحَمْلِ ذُرِّيَّتِهِمْ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ [الْحَاقَّةِ: ١١] مَنَّ هُنَاكَ عَلَيْهِمْ بِحَمْلِ أَنْفُسِهِمْ، نَقُولُ لِأَنَّ مَنْ يَنْفَعُ الْمُتَعَلِّقَ بِالْغَيْرِ يَكُونُ قَدْ نَفَعَ ذَلِكَ الْغَيْرَ، وَمَنْ يَدْفَعُ الضَّرَرَ عن الْمُتَعَلِّقِ بِالْغَيْرِ لَا يَكُونُ قَدْ دَفَعَ الضَّرَرَ عَنْ ذَلِكَ الْغَيْرِ، بَلْ يَكُونُ قَدْ نَفَعَهُ مِثَالُهُ مَنْ أَحْسَنَ إِلَى وَلَدِ إِنْسَانٍ وَفَرَّحَهُ فَرِحَ بِفَرَحِهِ أَبُوهُ، وَإِذَا دَفَعَ وَاحِدٌ الْأَلَمَ عَنْ وَلَدِ إِنْسَانٍ يَكُونُ قَدْ فَرَّحَ أَبَاهُ وَلَا يَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ قَدْ أَزَالَ الْأَلَمَ عن أبيه، فعند طُغْيَانِ الْمَاءِ كَانَ الضَّرَرُ يَلْحَقُهُمْ فَقَالَ دَفَعْتُ عَنْكُمُ الضَّرَرَ، وَلَوْ قَالَ دَفَعْتُ عَنْ أَوْلَادِكُمُ الضَّرَرَ لَمَا حَصَلَ بَيَانُ دَفْعِ الضَّرَرِ عَنْهُمْ، وهاهنا أَرَادَ بَيَانَ الْمَنَافِعِ فَقَالَ: حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ لِأَنَّ النَّفْعَ حَاصِلٌ بِنَفْعِ الذُّرِّيَّةِ وَيَدُلُّكَ عَلَى هَذَا أن هاهنا قَالَ: فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَإِنَّ امْتِلَاءَ الْفُلْكِ مِنَ الْأَمْوَالِ يَحْصُلُ بِذِكْرِهِ بَيَانُ الْمَنْفَعَةِ، وَأَمَّا دَفْعُ الْمَضَرَّةِ فَلَا، لِأَنَّ الْفُلْكَ كُلَّمَا كَانَ أَثْقَلَ كَانَ الْخَلَاصُ بِهِ أَبْطَأَ وَهُنَالِكَ السَّلَامَةُ، فَاخْتَارَ هُنَالِكَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْخَلَاصِ مِنَ الضرر وهو الجري، وهاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْمَنْفَعَةِ وَهُوَ الشَّحْنُ، فَإِنْ قِيلَ قَالَ تَعَالَى: وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] وَلَمْ يَقُلْ: وَحَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بَيَانُ النِّعْمَةِ، لَا دَفْعُ النِّقْمَةِ، نَقُولُ لَمَّا قَالَ: فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ عَمَّ الْخَلْقَ، لِأَنَّ مَا مِنْ أَحَدٍ إلا وحمل فِي الْبَرِّ أَوِ الْبَحْرِ، وَأَمَّا الْحَمْلُ فِي الْبَحْرِ فَلَمْ يَعُمَّ، فَقَالَ إِنْ كُنَّا مَا حَمَلْنَاكُمْ بِأَنْفُسِكُمْ فَقَدْ حَمَلْنَا مَنْ يُهِمُّكُمْ أَمْرُهُ مِنَ الْأَوْلَادِ وَالْأَقَارِبِ وَالْإِخْوَانِ وَالْأَصْدِقَاءِ.

Birinci Mesele: Burada { حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } “onların nesillerini taşıdık” buyurarak nesillerini taşımakla onlara lütufta bulunmuş; Allah Teâlâ [başka bir ayette ise] { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } “Şüphesiz su taştığı zaman sizi akıp giden o gemide taşıdık” [Hâkka 11] buyurarak orada bizzat kendilerini taşımakla lütufta bulunmuştur. Deriz ki: Çünkü başkasıyla ilişkili olan kimseye fayda sağlayan kişi, o başkasına da fayda sağlamış olur; başkasıyla ilişkili olan kimseden zararı defeden kişi ise o başkasından zararı defetmiş olmaz, bilakis ona bir fayda sağlamış olur. Bunun misali, bir kimsenin çocuğuna iyilik edip onu sevindiren kişinin, çocuğun sevinciyle babasını da sevindirmesidir; bir kimse bir insanın çocuğundan elemi giderdiğinde babasını sevindirmiş olur, fakat hakikatte babasından elemi gidermiş olmaz. Suyun taştığı vakitte zarar bizzat onlara dokunacaktı; bu sebeple “Sizden zararı defettim” buyurdu; şayet “Çocuklarınızdan zararı defettim” deseydi onlardan zararın defedildiği beyanı gerçekleşmiş olmazdı. Burada ise menfaatleri beyan etmeyi murad etti; bu yüzden { حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } “nesillerini taşıdık” buyurdu; zira neslin fayda görmesiyle menfaat hâsıl olur. Burada { فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “dolu bir gemide” buyurması da sana bunu gösterir; zira geminin mallarla dolu oluşu zikredilmekle menfaatin beyanı hâsıl olur; zararın defi ise böyle değildir; çünkü gemi ne kadar ağır olursa onunla kurtuluş o kadar yavaş olur, halbuki orada maksat selamettir. Bu sebeple orada zarardan kurtuluşa delalet eden şeyi yani akıp gitmeyi (el-câriye) seçmiş, burada ise menfaatin kemaline delalet eden şeyi yani dolu olmayı (eş-şahn) seçmiştir. Şayet: Allah Teâlâ her iki yerde de maksat cezanın defi değil nimetin beyanı olduğu halde { وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Onları karada ve denizde taşıdık” [İsrâ 70] buyurmuş da “onların nesillerini taşıdık” buyurmamıştır, denilirse; deriz ki: { فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karada ve denizde” buyurduğunda bütün mahlukatı kapsamıştır; çünkü karada veya denizde taşınmamış hiç kimse yoktur. Sadece denizde taşınmaya gelince, bu herkesi kapsamaz. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: Şayet sizi bizzat taşımadıysak bile, durumu sizi ilgilendiren çocuklarınızı, akrabalarınızı, kardeşlerinizi ve dostlarınızı taşıdık.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: الْمَشْحُونِ يُفِيدُ فَائِدَةً أُخْرَى غَيْرَ مَا ذَكَرْنَا وَهِيَ أَنَّ الْآدَمِيَّ يَرْسُبُ فِي الْمَاءِ وَيَغْرَقُ، فَحَمْلُهُ فِي الْفُلْكِ وَاقِعٌ بِقُدْرَتِهِ، لَكِنَّ مِنَ الطَّبِيعِيِّينَ مَنْ يَقُولُ الْخَفِيفُ لَا يَرْسُبُ فِي الْمَاءِ، لِأَنَّ الْخَفِيفَ يَطْلُبُ جِهَةَ فَوْقُ فَقَالَ: الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ أَثْقَلُ مِنَ الثِّقَالِ الَّتِي تَرْسُبُ، وَمَعَ هَذَا حَمَلَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ فِيهِ مَعَ ثِقَلِهِ، فَإِنْ قَالُوا ذَلِكَ لِامْتِنَاعِ الْخَلَاءِ نَقُولُ قَدْ ذَكَرْنَا الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى جَوَازِ الْخَلَاءِ فِي الْكُتُبِ الْعَقْلِيَّةِ، فَإِذَنْ لَيْسَ حِفْظُ الثَّقِيلِ فَوْقَ الْمَاءِ إِلَّا بِإِرَادَةِ اللَّهِ.

İkinci Mesele: O'nun { الْمَشْحُونِ } “dolu” buyruğu zikrettiğimizden başka bir fayda daha ifade eder; o da şudur: İnsanoğlu suda batar ve boğulur; dolayısıyla onun gemide taşınması O'nun kudretiyle vuku bulur. Ancak tabiatçılardan bazıları “hafif olan suda batmaz, çünkü hafif olan yukarı yönü arar” derler. Allah Teâlâ ise [buna cevaben] dolu geminin batacak olan ağır şeylerden daha ağır olduğunu, buna rağmen Allah'ın insanı ağırlığıyla birlikte onda taşıdığını bildirmiştir. Şayet tabiatçılar “Bu, boşluğun imkânsızlığındandır” derlerse; deriz ki: Akli ilimlere dair kitaplarda boşluğun caiz olduğuna delalet eden delilleri zikretmiştik. O halde ağır olanın suyun üstünde tutulması ancak Allah'ın iradesiyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثالثة: قال تعالى: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ [يس: ٣٣] وقال: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ [يس: ٣٧] ولم يقل

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ } “[Ölü] toprak onlar için bir delildir” [Yâsîn 33] ve { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ } “Gece de onlar için bir delildir” [Yâsîn 37] buyurmuş; [şöyle] dememiştir:

وَآيَةٌ لَهُمُ الْفُلْكُ جَعَلْنَاهَا بِحَيْثُ تَحْمِلُهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ حَمْلَهُمْ فِي الْفُلْكِ هُوَ الْعَجَبُ. أَمَّا نَفْسُ الْفُلْكِ فَلَيْسَ بِعَجَبٍ لِأَنَّهُ كَبَيْتٍ مَبْنِيٍّ مِنْ خَشَبٍ. وَأَمَّا نَفْسُ الْأَرْضِ فَعَجَبٌ وَنَفْسُ اللَّيْلِ عَجَبٌ لَا قُدْرَةَ عَلَيْهِمَا لِأَحَدٍ إِلَّا الله. ثم قال تعالى:

“Gemi onlar için bir delildir, onu kendilerini taşıyacak şekilde kıldık” buyurmamıştır. Zira onların gemide taşınması ibret verici bir durumdur. Geminin bizzat kendisine gelince bu şaşılacak bir şey değildir; çünkü o ahşaptan yapılmış bir ev gibidir. Yeryüzünün bizzat kendisi ve gecenin bizzat kendisi ise, Allah'tan başka hiç kimsenin güç yetiremeyeceği şaşılacak delillerdir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٤٢]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 42]

وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ (٤٢)

{ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } “Ve onlar için onun benzerinden binecekleri şeyler yarattık.” (42)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [şu] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْ حَيْثُ اللُّغَةُ وَالْمَعْنَى. أَمَّا اللُّغَةُ فَقَوْلُهُ لَهُمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الذُّرِّيَّةِ، أَيْ حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ وَخَلَقْنَا لِلْمَحْمُولِينَ مَا يَرْكَبُونَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْعِبَادِ الَّذِينَ عَادَ إِلَيْهِمْ قَوْلُهُ: وَآيَةٌ لَهُمْ [يس: ٤١] وَهُوَ الْحَقُّ لِأَنَّ الظَّاهِرَ عَوْدُ الضَّمَائِرِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ.

Birinci Mesele: Lügat ve mana bakımından: Lügate gelince, O'nun { لَهُمْ } “onlar için” buyruğunun zürriyete dönmesi muhtemeldir; yani “Onların nesillerini taşıdık ve taşınanlar için binecekleri şeyler yarattık.” { وَآيَةٌ لَهُمْ } “Onlar için bir delildir” [Yâsîn 41] buyruğunun döndüğü kullara dönmesi de muhtemeldir; doğru olan da budur, çünkü zahir olan zamirlerin tek bir şeye dönmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (مِنْ) يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ صِلَةً تَقْدِيرُهُ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِثْلَهُ، وَهَذَا عَلَى رَأْيِ الْأَخْفَشِ، وَسِيبَوَيْهِ يَقُولُ: مَنْ لَا يَكُونُ صِلَةً إِلَّا عِنْدَ النَّفْيِ، تَقُولُ مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ [ق: ٣٨] ، وَثَانِيهِمَا: هِيَ مُبَيِّنَةٌ كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ [الْأَحْقَافِ: ٣١] كأنه لما قال: خَلَقْنا لَهُمْ وَالْمَخْلُوقُ كَانَ أَشْيَاءَ قَالَ مِنْ مِثْلِ الْفُلْكِ لِلْبَيَانِ.

İkinci Mesele: { مِنْ } “-den/dan” edatının iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: Sıla (zâit) olmasıdır; takdiri “ve onlar için onun benzerini yarattık” şeklindedir. Bu, Ahfeş'in görüşüne göredir. Sîbeveyh ise “min ancak nefy (olumsuzluk) halinde sıla olur; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } 'Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı' [Kâf 38] buyruğunda olduğu gibi 'bana hiçbir kimse gelmedi' dersin” demektedir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “Günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” [Ahkâf 31] buyruğunda olduğu gibi beyan edici olmasıdır; sanki { خَلَقْنا لَهُمْ } “onlar için yarattık” buyurup yaratılan şeyler pek çok olunca, açıklama sadedinde “geminin benzerinden” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الضَّمِيرُ فِي مِثْلِهِ عَلَى قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ عَائِدٌ إِلَى الْفُلْكِ فَيَكُونُ هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ [ص: ٥٨] وَعَلَى هَذَا فَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْفُلْكَ الْآخَرَ الْمَوْجُودَ فِي زَمَانِهِمْ وَيُؤَيِّدُ هَذَا هُوَ أنه تعالى قال: وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ [يس: ٤٣] وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ الْإِبِلَ عَلَى مَا قَالَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لَكَانَ قَوْلُهُ: وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ فَاصِلًا بَيْنَ مُتَّصِلَيْنِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ تَقْدِيرُهُ أَنْ يُقَالَ: وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ فِي قَوْلِهِ: خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ [يس: ٣٦] وَهَذَا كَمَا قَالُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ [يس: ٣٥] إِنَّ الْهَاءَ عَائِدٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا، أَيْ مِنْ ثَمَرِ مَا ذَكَرْنَا، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: خَلَقْنا لَهُمْ فِيهِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّ مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَلَهُ رَكُوبٌ مَرْكُوبٌ مِنَ الدَّوَابِّ وَلَيْسَ كُلُّ أَحَدٍ يَرْكَبُ الْفُلْكَ فَقَالَ فِي الْفُلْكِ حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ وَإِنْ كُنَّا مَا حَمَلْنَاهُمْ، وَأَمَّا الْخَلْقُ فَلَهُمْ عَامٌّ وَمَا يَرْكَبُونَ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: هُوَ الْفُلْكُ الَّذِي مِثْلُ فُلْكِ نُوحٍ ثَانِيهِمَا: هُوَ الْإِبِلُ الَّتِي هِيَ سُفُنُ الْبَرِّ، فَإِنْ قِيلَ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ سَفِينَةَ نُوحٍ فَمَا وَجْهُ مُنَاسَبَةِ الْكَلَامِ؟ نَقُولُ ذَكَّرَهُمْ بِحَالِ قَوْمِ نُوحٍ وَأَنَّ الْمُكَذِّبِينَ هَلَكُوا وَالْمُؤْمِنِينَ فَازُوا فَكَذَلِكَ هُمْ إِنْ آمَنُوا يَفُوزُوا وإن كذبوا يهلكوا.

Üçüncü Mesele: { مِثْلِهِ } “onun benzerinden” ifadesindeki zamir, çoğunluğun görüşüne göre gemiye dönmektedir; bu durumda bu ayet, Allah Teâlâ'nın { وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ } “Ve o türden daha başka çiftler...” [Sâd 58] buyruğu gibi olur. Buna göre en zahir olan, kendi zamanlarında mevcut olan diğer gemilerin kastedilmiş olmasıdır. Bunu destekleyen husus da Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ } “Dilersek onları suda boğarız” [Yâsîn 43] buyurmuş olmasıdır; zira bazı müfessirlerin söylediği gibi kastedilen develer olsaydı, { وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } buyruğu birbiriyle bağlantılı iki sözün arasını ayırmış olurdu. Zamirin zikredilmemiş ancak bilinen bir şeye dönmesi de muhtemeldir; takdiri şöyle denilmesidir: “{ خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ } 'Yerin bitirdiklerinden bütün çiftleri yaratan...' [Yâsîn 36] buyruğunda zikrettiğimiz mahlukların benzerinden onlar için yarattık.” Bu, Allah Teâlâ'nın { لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “Onun meyvesinden yesinler diye” [Yâsîn 35] buyruğundaki “hâ” zamirinin zikrettiğimiz şeye döndüğünü, yani “zikrettiğimiz şeylerin meyvesinden” manasında olduğunu söyledikleri gibidir. Buna göre O'nun { خَلَقْنا لَهُمْ } “onlar için yarattık” buyruğunda latif bir nükte vardır; o da şudur: Hiçbir kimse yoktur ki hayvanlardan bineceği bir bineği olmasın; fakat herkes gemiye binmez. Bu sebeple gemi hakkında, kendilerini taşımamış olsak bile “onların nesillerini taşıdık” buyurdu; yaratmaya gelince o, hepsi için geneldir. { مَا يَرْكَبُونَ } “binecekleri şeyler” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Nuh'un gemisi gibi olan gemilerdir. İkincisi: Kara gemileri olan develerdir. Şayet: Kastedilen Nuh'un gemisi ise sözün münasebet yönü nedir? denilirse; deriz ki: Onlara Nuh kavminin halini, yalanlayanların helak olup müminlerin kurtulduğunu hatırlattı; dolayısıyla onlar da iman ederlerse kurtulurlar, yalanlarlarsa helak olurlar.

[سورة يس (٣٦) : آية ٤٣]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 43]

وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ (٤٣)

{ وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } “Eğer dilersek onları suda boğarız da onlar için ne bir feryat yetişen bulunur ne de onlar kurtarılırlar.” (43)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ إِشَارَةً إِلَى فَائِدَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا: إِنَّ فِي حَالِ النِّعْمَةِ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَأْمَنُوا عَذَابَ اللَّهِ وَثَانِيَتُهُمَا: هُوَ أَنَّ ذَلِكَ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ وَهُوَ أَنَّ الطَّبِيعِيَّ يَقُولُ السَّفِينَةُ تَحْمِلُ بِمُقْتَضَى الطَّبِيعَةِ وَالْمُجَوَّفُ لَا يَرْسُبُ فَقَالَ لَيْسَ كَذَلِكَ بَلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَغْرَقَهُمْ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُقْتَضَى الطَّبْعِ وَلَوْ صَحَّ كَلَامُهُ الْفَاسِدُ لَكَانَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: أَلَسْتَ تُوَافِقُ أَنَّ مِنَ السُّفُنِ مَا يَنْقَلِبُ/ وَيَنْكَسِرُ وَمِنْهَا مَا يَثْقُبُهُ ثَاقِبٌ فَيَرْسُبُ وَكُلُّ ذَلِكَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ فَإِنْ شَاءَ اللَّهُ إِغْرَاقَهُمْ أَغْرَقَهُمْ مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَسْبَابِ كَمَا هُوَ مَذْهَبُ أَهْلِ السُّنَّةِ أَوْ بِشَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْأَسْبَابِ كَمَا تُسَلِّمُ أنت.

Sonra Allah Teâlâ, iki faydaya işaret etmek üzere { وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ } “Eğer dilersek onları suda boğarız” buyurdu. Birincisi: Nimet halinde iken Allah'ın azabından emin olmamaları gerektiğidir. İkincisi: Bunun takdiri bir soruya cevap olmasıdır; o da tabiatçının “Gemi tabiatın gereği olarak taşır, içi boş olan ise batmaz” demesidir. Allah Teâlâ durumun böyle olmadığını, bilakis Allah dileseydi onları boğacağını, bunun tabiatın gereğiyle olmadığını bildirmiştir. Şayet onun bu bâtıl sözü doğru olsaydı, bir kimsenin şöyle deme hakkı olurdu: Sen de kabul etmez misin ki gemilerden alabora olan ve kırılanlar, bir delen tarafından delinip batanlar vardır ve bütün bunlar Allah'ın dilemesiyledir? O halde Allah onları boğmayı dilerse, Ehl-i Sünnet'in mezhebi üzere bu sebeplerin hiçbiri olmaksızın da boğar veya senin kabul ettiğin gibi o sebeplerden biriyle de boğar.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا صَرِيخَ لَهُمْ أَيْ لَا مُغِيثَ لَهُمْ يَمْنَعُ عَنْهُمُ الْغَرَقَ.

Allah Teâlâ'nın { فَلا صَرِيخَ لَهُمْ } “onlar için ne bir feryat yetişen bulunur” buyruğu, yani boğulmayı onlardan engelleyecek hiçbir yardımcıları olmaz demektir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ إِذَا أَدْرَكَهُمُ الْغَرَقُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَلَاصَ مِنَ الْعَذَابِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِدَفْعِ الْعَذَابِ مِنْ أَصْلِهِ أَوْ بِرَفْعِهِ بَعْدَ وُقُوعِهِ فَقَالَ: لَا صَرِيخَ لَهُمْ يَدْفَعُ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ بَعْدَ الْوُقُوعِ فِيهِ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ فَقَوْلُهُ: فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ فِيهِ فَائِدَةٌ أُخْرَى غَيْرُ الْحَصْرِ وهي أنه تعالى قال لا صريخ لهم وَلَمْ يَقُلْ وَلَا مُنْقِذَ لَهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ لَا يَكُونُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَنْصُرَ لا يشرع في النصرة مَخَافَةَ أَنْ يُغْلَبَ وَيَذْهَبَ مَاءُ وَجْهِهِ، وَإِنَّمَا يَنْصُرُ وَيُغِيثُ مَنْ يَكُونُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُغِيثَ فَقَالَ لَا صَرِيخَ لَهُمْ، وَأَمَّا مَنْ لَا يَكُونُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُنْقِذَ إِذَا رَأَى مَنْ يَعِزُّ عَلَيْهِ فِي ضُرٍّ يَشْرَعُ فِي الْإِنْقَاذِ، وَإِنْ لَمْ يَثِقْ بِنَفْسِهِ فِي الْإِنْقَاذِ وَلَا يَغْلِبْ عَلَى ظَنِّهِ. وَإِنَّمَا يَبْذُلُ الْمَجْهُودَ فَقَالَ: وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ وَلَمْ يَقُلْ ولا منقذ لهم.

Allah Teâlâ'nın { وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } “ne de onlar kurtarılırlar” buyruğu ise boğulma onları yakaladığında demektir. Zira azaptan kurtuluş ya azabı kökünden defetmekle ya da vuku bulduktan sonra onu kaldırmakla olur. Bu sebeple [azabı] defedecek “hiçbir yardımcıları yoktur” ve azabın içine düştükten sonra “kurtarılmazlar da” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın { لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ } “Onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni kurtaramazlar” buyruğu gibidir. O'nun { فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } buyruğunda hasr (sınırlandırma) dışında bir başka fayda daha vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ “onlar için bir kurtarıcı yoktur” demeyip { لَا صَرِيخَ لَهُمْ } “onlar için bir yardımcı/feryat yetişen yoktur” buyurmuştur. Zira yardım etmek şanından olmayan kimse, mağlup olup yüzsuyu dökülmesin korkusuyla yardıma girişmez; ancak yardım etmek ve imdada yetişmek şanından olan kimse yardım ve imdada koşar; bu sebeple “onlar için hiçbir yardımcı yoktur” buyurdu. Kurtarmak şanından olmayan kimseye gelince, o değer verdiği birini bir sıkıntı içinde gördüğünde, kendini kurtarma konusunda yetkin görmese ve zann-ı galibi olmasa bile kurtarmaya girişir; ancak bütün çabasını sarf eder. Bu sebeple “onlar için bir kurtarıcı yoktur” demeyip { وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } “ne de onlar kurtarılırlar” buyurdu.

ثم استثنى فقال:

Sonra istisna yaparak şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٤٤]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 44]

إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٤٤)

{ إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَمَتاعاً إِلى حِينٍ } “Ancak tarafımızdan bir rahmet ve bir vakte kadar yaşatıp faydalandırma müstesnadır.” (44)

وَهُوَ يُفِيدُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: انْقِسَامُ الْإِنْقَاذِ إِلَى قِسْمَيْنِ الرَّحْمَةِ وَالْمَتَاعِ، أَيْ فِيمَنْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُ أَنَّهُ يُؤْمِنُ فَيُنْقِذُهُ اللَّهُ رَحْمَةً، وَفِيمَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ فَلِيَتَمَتَّعَ زَمَانًا وَيَزْدَادَ إِثْمًا وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ بَيَانٌ لِكَوْنِ الْإِنْقَاذِ غَيْرَ مُفِيدٍ لِلدَّوَامِ بَلِ الزَّوَالُ فِي الدُّنْيَا لَا بُدَّ مِنْهُ فَيُنْقِذُهُ اللَّهُ رَحْمَةً وَيُمَتِّعُهُ إِلَى حِينٍ، ثم يميته فالزوال لازم أن يقع. ثم قال تعالى:

Bu [ayet] iki hususu ifade eder: Birincisi: Kurtarmanın rahmet ve faydalandırma olarak iki kısma ayrılmasıdır; yani Allah'ın iman edeceğini bildiği kimseyi bir rahmet olarak kurtarması, iman etmeyeceğini bildiği kimseyi ise bir süre faydalanıp günahını artırsın diye kurtarmasıdır. İkincisi: Kurtarmanın ebedilik ifade etmediğinin, bilakis dünyada zevalin kaçınılmaz olduğunun beyanıdır; zira Allah onu bir rahmet olarak kurtarır ve bir vakte kadar faydalandırır, sonra onu vefat ettirir; dolayısıyla zevalin vuku bulması kaçınılmazdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٤٥]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 45]

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٥)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Onlara: 'Önünüzdekinden ve arkanızdakinden sakının, umulur ki merhamet olunursunuz' denildiği zaman...” (45)

وَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ الْآيَاتِ بِقَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ ... وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ ... وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ [يس: ٣٣، ٣٧، ٤١] وَكَانَتِ الْآيَاتُ تُفِيدُ الْيَقِينَ وَتُوجِبُ الْقَطْعَ بِمَا قَالَ تَعَالَى وَلَمْ تُفِدْهُمُ الْيَقِينَ، قَالَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يَحْتَرِزُوا عَنِ الْعَذَابِ فَإِنَّ مَنْ أُخْبِرَ بِوُقُوعِ عَذَابٍ يَتَّقِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَقْطَعْ بِصِدْقِ قَوْلِ الْمُخْبِرِ احْتِيَاطًا فَقَالَ تَعَالَى إذا ذكر لهم الدليل القاطع لا يعترفون بِهِ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا لَا يَتَّقُونَ فَهُمْ فِي غَايَةِ الْجَهْلِ وَنِهَايَةِ الْغَفْلَةِ، لَا مِثْلَ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الْبُرْهَانَ، وَلَا مِثْلَ الْعَامَّةِ الَّذِينَ يَبْنُونَ الْأَمْرَ عَلَى الْأَحْوَطِ، وَيَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بِحَرْفِ التَّمَنِّي أَيْ فِي ظَنِّكُمْ فَإِنَّ مَنْ يَخْفَى عَلَيْهِ وَجْهُ الْبُرْهَانِ لَا يَتْرُكُ طَرِيقَةَ الاحتراز والاحتياط، وجواب قوله: إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَحْذُوفٌ مَعْنَاهُ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ ذَلِكَ لَا يَتَّقُونَ أَوْ يُعْرِضُونَ، وَإِنَّمَا حُذِفَ لِدَلَالَةِ مَا بَعْدَهُ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ [الْأَنْعَامِ: ٤] وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ/ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ الْآخِرَةُ فَإِنَّهُمْ مُسْتَقْبِلُونَ لَهَا وَما خَلْفَكُمْ الدُّنْيَا فَإِنَّهُمْ تَارِكُونَ لَهَا وَثَانِيهَا: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ مِثْلِ الْغَرَقِ وَالْحَرَقِ، وَغَيْرِهِمَا الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ [يس: ٤٣] وَمَا خَلْفَكُمْ مِنَ الْمَوْتِ الطَّالِبِ لَكُمْ إِنْ نَجَوْتُمْ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَلَا نَجَاةَ لَكُمْ مِنْهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَتاعاً إِلى حِينٍ [يس: ٤٤] وَثَالِثُهَا: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِنْ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﵌ فَإِنَّهُ حَاضِرٌ عِنْدَكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ مِنْ أَمْرِ الْحَشْرِ فَإِنَّكُمْ إِذَا اتَّقَيْتُمْ تَكْذِيبَ مُحَمَّدٍ ﵌ وَالتَّكْذِيبَ بِالْحَشْرِ رَحِمَكُمُ اللَّهُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ مَعَ أَنَّ الرَّحْمَةَ وَاجِبَةٌ، فِيهِ وجوه ذكرناها مرارا ونزيد هاهنا وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: اتَّقُوا بِمَعْنَى أَنَّكُمْ إِنْ لَمْ تَقْطَعُوا بِنَاءً عَلَى الْبَرَاهِينِ فَاتَّقُوا احْتِيَاطًا قَالَ: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ يَعْنِي أَرْبَابَ الْيَقِينِ يُرْحَمُونَ

Ayetin öncesiyle irtibat yönü şudur: Allah Teâlâ { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ ... وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ ... وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } “Yeryüzü onlar için bir delildir... Gece onlar için bir delildir... Bizim onların nesillerini taşımamız da onlar için bir delildir” [Yâsîn 33, 37, 41] buyruklarıyla delilleri sayıp döktüğünde ve bu deliller kesin bilgi (yakîn) ifade edip Allah Teâlâ'nın buyurduğu hususta kesin kanaat getirmeyi gerektirdiği halde onlara yakîn ifade etmeyince, [şöyle] buyurdu: Hiç değilse azaptan sakınsınlar; zira kendisine azabın vuku bulacağı haber verilen kimse, haber verenin doğruluğuna kesin olarak inanmasa bile tedbir gereği azaptan sakınır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuş oldu: Kendilerine kesin delil zikredildiğinde onu kabul etmezler, “Sakının” denildiğinde ise sakınmazlar; dolayısıyla onlar cehaletin ve gafletin son noktasındadırlar; ne delile tabi olan âlimler gibidirler ne de işi ihtiyat üzerine bina eden avam gibidirler. Zikrettiğimize Allah Teâlâ'nın temennî harfiyle { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz” yani zannınızca [merhamet edilirsiniz] buyurması delalet eder; zira delilin mahiyeti kendisine gizli kalan kimse, sakınma ve ihtiyat yolunu terk etmez. { إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا } “Onlara sakının denildiği zaman” ifadesinin cevabı mahzuftur; manası “onlara bu söylendiği zaman sakınmazlar veya yüz çevirirler” demektir. Kendisinden sonra gelen { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeye dursun...” [En‘âm 4] buyruğunun delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın { مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ } “Önünüzdekinden ve arkanızdakinden” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } “önünüzdeki” âhirettir; zira onlar onu karşılamaktadırlar; { وَما خَلْفَكُمْ } “arkanızdaki” ise dünyadır; zira onlar onu arkalarında bırakmaktadırlar. İkincisi: “Önünüzdeki”, Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } [Yâsîn 43] buyruğuyla delalet edilen boğulma, yanma ve benzeri azap türleridir; “arkanızdaki” ise bu şeylerden kurtulsanız bile kendisinden kaçışınız olmayan ve sizi kovalayan ölümdür ki buna Allah Teâlâ'nın { وَمَتاعاً إِلى حِينٍ } “Bir vakte kadar faydalandırma” [Yâsîn 44] buyruğu delalet eder. Üçüncüsü: “Önünüzdeki”, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasıdır; zira o aranızda hazırdır; “arkanızdaki” ise haşr meselesidir; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaktan ve haşri inkâr etmekten sakınırsanız Allah size merhamet eder. Rahmet [muttakîler için] vacip olduğu halde Allah Teâlâ'nın { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz” buyurmasında defalarca zikrettiğimiz vechiler vardır; burada bir vecih daha ekleyelim: O da şudur: Allah Teâlâ { اتَّقُوا } “Sakının” buyruğunu “delillere dayanarak kesin bilgiye ulaşmadıysanız bile tedbir olarak sakının” manasında buyurunca, { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “umulur ki merhamet olunursunuz” buyurdu; yani yakîn sahiplerine kesin olarak merhamet edilir,

جَزْمًا وَأَرْبَابَ الِاحْتِيَاطِ يُرْجَى أَنْ يُرْحَمُوا، وَالْحَقُّ مَا ذَكَرْنَا مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: اتَّقُوا رَاجِينَ الرَّحْمَةَ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّ الِاتِّقَاءَ نَظَرًا إِلَيْهِ أَمْرٌ يُفِيدُ الظَّنَّ بِالرَّحْمَةِ فَإِنْ كَانَ يَقْطَعُ بِهِ أَحَدٌ لِأَمْرٍ مِنْ خَارِجٍ فَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ الرَّجَاءَ فَإِنَّ الْمَلِكَ إِذَا كَانَ فِي قَلْبِهِ أَنْ يُعْطِيَ مَنْ يَخْدِمُهُ أَكْثَرَ مِنْ أُجْرَتِهِ أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً لَكِنَّ الْخِدْمَةَ لَا تَقْتَضِي ذَلِكَ، يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَقُولَ افْعَلْ كَذَا وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَصِلَ إِلَيْكَ أُجْرَتُكَ أَكْثَرَ مِمَّا تستحق. ثم قال تعالى:

ihtiyat sahiplerinin ise merhamete ermesi umulur. Hak olan ise iki yönden zikrettiğimizdir: Birincisi: Rahmeti umarak sakının; zira Allah'a hiçbir şey vacip değildir. İkincisi: Sakınmak, bizzat kendisine bakıldığında rahmete dair zann-ı galip ifade eden bir durumdur; şayet bir kimse harici bir sebepten ötürü bundan kesin olarak emin oluyorsa bu durum ümit etmeye engel değildir. Zira hükümdarın gönlünde, kendisine hizmet eden kimseye ücretinin kat kat fazlasını vermek bulunsa fakat yapılan hizmet bunu gerektirmese bile, hükümdarın 'şöyle yap, ücretinin hak ettiğinden fazlasıyla sana ulaşması uzak değildir' demesi sahihtir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة يس (٣٦) : آية ٤٦]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 46]

وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٤٦)

{ وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden herhangi bir ayet gelmeye dursun, mutlaka ondan yüz çevirirler.” (46)

وَهَذَا مُتَعَلِّقٌ بِمَا تقدم من قوله تعالى: يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ [يس: ٣٠] ، وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ يَعْنِي إِذَا جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ كَذَّبُوهُمْ فَإِذَا أُتُوا بِالْآيَاتِ أَعْرَضُوا عَنْهَا وَمَا الْتَفَتُوا إِلَيْهَا وَقَوْلُهُ: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ إلى قوله: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ [يس: ٣١- ٤٥] كَلَامٌ بَيْنَ كَلَامَيْنِ مُتَّصِلَيْنِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْآيَةِ وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا [يس: ٤٥] وَكَانَ فِيهِ تَقْدِيرُ أَعْرَضُوا قَالَ لَيْسَ إِعْرَاضُهُمْ مُقْتَصِرًا عَلَى ذَلِكَ بَلْ هُمْ عَنْ كُلِّ آيَةٍ مُعْرِضُونَ أَوْ يُقَالُ إِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا اقْتَرَحُوا آيَاتٍ مِثْلَ إِنْزَالِ الْمَلَكِ وَغَيْرِهِ فَقَالَ: وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ وَعَلَى هَذَا كَانُوا فِي الْمَعْنَى يَكُونُ زَائِدًا مَعْنَاهُ إِلَّا يُعْرِضُونَ عَنْهَا أَيْ لَا تَنْفَعُهُمُ الْآيَاتُ وَمَنْ كذب بالبعض هان عليه التكذيب بالكل. وقوله تعالى:

Bu ayet, daha önce geçen Allah Teâlâ'nın { يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Yazıklar olsun o kullara! Kendilerine hiçbir peygamber gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar” [Yâsîn 30] buyruğu ile { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden herhangi bir ayet gelmeye dursun, mutlaka ondan yüz çevirirler” buyruğuyla irtibatlıdır; yani peygamberler kendilerine geldiğinde onları yalanladılar; deliller kendilerine getirildiğinde ise onlardan yüz çevirdiler ve onlara hiç iltifat etmediler. O'nun { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” buyruğundan { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz” [Yâsîn 31-45] buyruğuna kadar olan kısım, birbiriyle bağlantılı iki kelam arasındaki [ara] sözdür. Kendisinden önceki ayete bağlı olması da muhtemeldir; bunun beyanı şudur: Allah Teâlâ { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا } “Onlara sakının denildiği zaman” [Yâsîn 45] buyurup bunda “yüz çevirdiler” takdiri bulununca, onların yüz çevirmelerinin sadece bununla sınırlı olmadığını, bilakis her ayetten yüz çevirdiklerini beyan etmiştir. Veyahut şöyle denilir: Onlara “Sakının” denildiğinde, meleğin indirilmesi ve benzeri ayetler (mucizeler) teklif ettiler; bunun üzerine O, { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden herhangi bir ayet gelmeye dursun, mutlaka ondan yüz çevirirler” buyurdu. Buna göre { كَانُوا } mana bakımından zâit olup “ondan mutlaka yüz çevirirler” manasındadır; yani ayetler onlara fayda vermez; bir kısmını yalanlayana ise tamamını yalanlamak kolay gelir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

[سورة يس (٣٦) : آية ٤٧]

[Yâsîn Suresi (36), Âyet 47]