وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٧)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Onlara: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin' denildiği zaman inkâr edenler, iman edenlere: 'Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım? Siz apaçık bir sapıklık içindesiniz' dediler.” (47)
إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ يَبْخَلُونَ بِجَمِيعِ مَا عَلَى الْمُكَلَّفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ عَلَيْهِ التَّعْظِيمُ لِجَانِبِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ وَهُمْ تَرَكُوا التَّعْظِيمَ حَيْثُ قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا فَلَمْ يَتَّقُوا وَتَرَكُوا الشَّفَقَةَ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ حَيْثُ قِيلَ لَهُمْ:
Bu, mükellefe gereken şeylerin tamamında cimrilik ettiklerine bir işarettir. Çünkü mükellefe gereken şey, Allah'ın zatını tazim etmek ve Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermektir. Onlar ise, kendilerine “Sakının” denildiğinde sakınmayarak tazimi terk ettiler; kendilerine:
أَنْفِقُوا فَلَمْ يُنْفِقُوا وَفِيهِ لَطَائِفُ الْأُولَى خُوطِبُوا بِأَدْنَى الدَّرَجَاتِ فِي التَّعْظِيمِ وَالشَّفَقَةِ فَلَمْ يَأْتُوا بِشَيْءٍ مِنْهُ وَعِبَادُ اللَّهِ الْمُخْلَصُونَ خُوطِبُوا بِالْأَدْنَى فَأَتَوْا بِالْأَعْلَى إِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ فِي التَّقْوَى أُمِرُوا بِأَنْ يَتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنَ الْعَذَابِ أَوِ الْآخِرَةِ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْعَذَابِ وَهُوَ أَدْنَى مَا يَكُونُ مِنَ الِاتِّقَاءِ، وَأَمَّا الْخَاصُّ فَيَتَّقِي تَغْيِيرَ قَلْبِ الْمَلِكِ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يُعَاقِبْهُ وَمُتَّقِي الْعَذَابِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْبَعِيدِ، فَهُمْ لَمْ يَتَّقُوا مَعْصِيَةَ اللَّهِ وَلَمْ يَتَّقُوا عَذَابَ اللَّهِ، وَالْمُخْلَصُونَ اتَّقَوُا اللَّهَ وَاجْتَنَبُوا مُخَالَفَتَهُ سَوَاءٌ كَانَ يُعَاقِبُهُمْ عَلَيْهِ أَوْ لَا يُعَاقِبُهُمْ، وَأَمَّا فِي الشَّفَقَةِ فَقِيلَ لَهُمْ:
“İnfak edin” denildiğinde de infak etmeyerek Allah'ın yarattıklarına şefkati terk ettiler. Bunda bazı latifeler vardır: Birincisi: Kendilerine tazim ve şefkat konusunda en alt dereceyle hitap edildiği halde ondan hiçbir şey yerine getirmediler. Allah'ın ihlaslı (muhlis) kullarına ise en alt dereceyle hitap edilmiş, onlar en üst dereceyi yerine getirmişlerdir. Bunu şu sebeple söyledik: Çünkü onlara takva hususunda, önlerindeki azaptan veya ahiretten ve arkalarındaki ölümden veya azaptan sakınmaları emredildi ki bu sakınmanın en alt derecesidir. Havas (seçkin kul) ise kendisine ceza vermese bile Hükümdar'ın kalbinin kendisine karşı değişmesinden sakınır. Azaptan sakınmak ise ancak uzakta olan [avam] için söz konusudur. Onlar ne Allah'a isyandan sakındılar ne de Allah'ın azabından sakındılar. İhlaslı kullar ise kendilerine azap etsin veya etmesin Allah'tan sakındılar ve O'na muhalefetten kaçındılar. Şefkat hususunda ise kendilerine:
أَنْفِقُوا مِمَّا أي بعض ما هو لله ما فِي أَيْدِيكُمْ فَلَمْ يُنْفِقُوا، وَالْمُخْلَصُونَ آثَرُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَبَذَلُوا كُلَّ مَا فِي أَيْدِيهِمْ، بَلْ أَنْفُسَهُمْ صَرَفُوهَا إِلَى نَفْعِ عِبَادِ اللَّهِ وَدَفْعِ الضَّرَرِ عَنْهُمْ الثَّانِيَةُ: كَمَا أَنَّ فِي جَانِبِ التَّعْظِيمِ مَا كَانَ فَائِدَةُ التَّعْظِيمِ رَاجِعَةً إِلَّا إِلَيْهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ مُسْتَغْنٍ عَنْ تَعْظِيمِهِمْ كَذَلِكَ فِي جَانِبِ الشَّفَقَةِ مَا كَانَ فَائِدَةُ الشَّفَقَةِ رَاجِعَةً إِلَّا إِلَيْهِمْ، فَإِنَّ مَنْ لَا يَرْزُقُهُ الْمُتَمَوِّلُ لَا يَمُوتُ إِلَّا بِأَجَلِهِ وَلَا بُدَّ مِنْ وُصُولِ رِزْقِهِ إِلَيْهِ، لَكِنَّ السَّعِيدَ مَنْ قَدَّرَ اللَّهُ إِيصَالَ الرِّزْقِ عَلَى يَدِهِ إِلَى غَيْرِهِ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مِمَّا رَزَقَكُمُ إِشَارَةٌ إِلَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْبُخْلَ بِهِ فِي غَايَةِ الْقُبْحِ فَإِنَّ أَبْخَلَ الْبُخَلَاءِ مَنْ يَبْخَلُ بِمَالِ الْغَيْرِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَمْنَعَكُمْ مِنْ ذَلِكَ مَخَافَةُ الْفَقْرِ فَإِنَّ اللَّهَ رَزَقَكُمْ فَإِذَا أَنْفَقْتُمْ فَهُوَ يَخْلُفُهُ لَكُمْ ثَانِيًا كَمَا رَزَقَكُمْ أَوَّلًا وَفِيهِ مَسَائِلُ أَيْضًا:
“{ أَنْفِقُوا مِمَّا } yani ellerinizde bulunan Allah'a ait şeylerin bir kısmından infak edin” denildi, yine de infak etmediler. İhlaslı kullar ise [başkalarını] kendilerine tercih ettiler, ellerinde bulunan her şeyi verdiler, hatta kendilerini Allah'ın kullarına fayda sağlamaya ve onlardan zararı defetmeye adadılar. İkincisi: Tazim cihetinde tazimin faydası yalnızca kendilerine döndüğü gibi —çünkü Allah onların taziminden müstağnidir— şefkat cihetinde de şefkatin faydası yalnızca kendilerine döner. Zira varlıklı kimsenin rızık vermediği kişi ancak eceliyle ölür ve rızkı mutlaka ona ulaşır; fakat bahtiyar kimse, Allah'ın rızkı kendi eliyle başkasına ulaştırmayı takdir ettiği kimsedir. Üçüncüsü: O'nun { مِمَّا رَزَقَكُمُ } buyruğu iki hususa işarettir: Birincisi: Bunda cimrilik etmek son derece çirkindir; çünkü cimrilerin en cimrisi, başkasının malında cimrilik edendir. İkincisi: Fakirlik korkusunun sizi bundan alıkoymaması gerekir; çünkü sizi rızıklandıran Allah'tır. Dolayısıyla infak ettiğinizde, ilk başta rızıklandırdığı gibi ikinci olarak da onun yerine yenisini verir. Bunda başka meseleler de vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا حذف الجواب، وهاهنا أَجَابَ وَأَتَى بِأَكْثَرَ مِنَ
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا } buyruğunda cevap hazfedilmişken, burada cevap vermiş ve cevaptan daha fazlasını
الْجَوَابِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ قَالَ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا قَالُوا: أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ لَكَانَ كَافِيًا، فَمَا الْفَائِدَةُ في قوله تعالى: قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا؟ نَقُولُ الْكُفَّارُ كَانُوا يَقُولُونَ بِأَنَّ الْإِطْعَامَ مِنَ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ وَكَانُوا يَفْتَخِرُونَ بِهِ، وَإِنَّمَا أَرَادُوا بِذَلِكَ الْقَوْلِ رَدًّا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَقَالُوا نَحْنُ نُطْعِمُ الضُّيُوفَ مُعْتَقِدِينَ بِأَنَّ أَفْعَالَنَا ثَنَاءٌ، وَلَوْلَا إِطْعَامُنَا لَمَا انْدَفَعَ حَاجَةُ الضَّيْفِ وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِلَهَكُمْ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ، فَلِمَ تَقُولُونَ لَنَا أَنْفِقُوا؟ فَلَمَّا كَانَ غَرَضُهُمُ الرَّدَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لَا الِامْتِنَاعَ مِنَ الْإِطْعَامِ. قَالَ تَعَالَى عنهم: قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا إِشَارَةً إِلَى الرَّدِّ، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِمْ: اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ [يس: ٤٥] فَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ رَدٌّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَأَعْرَضُوا وَأَعْرَضَ اللَّهُ عَنْ ذِكْرِ إِعْرَاضِهِمْ لِحُصُولِ الْعِلْمِ بِهِ.
getirmiştir. Çünkü Allah Teâlâ: “Onlara infak edin denildiği zaman: ‘Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?’ dediler” buyursaydı yeterli olurdu. O halde Allah Teâlâ'nın { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا } “inkâr edenler, iman edenlere dedi” buyurmasındaki fayda nedir? Şöyle deriz: Kafirler yedirip içirmenin övülen sıfatlardan olduğunu söylüyor ve bununla övünüyorlardı. Bu sözle sadece müminlere bir reddiye yapmayı amaçladılar ve şöyle dediler: “Biz yaptığımız işlerin övgüye değer olduğuna inanarak misafirleri doyuruyoruz; bizim yedirmemiz olmasaydı misafirin ihtiyacı giderilmezdi. Siz ise İlahınızın dilediğini rızıklandırdığını söylüyorsunuz; o halde niçin bize ‘İnfak edin’ diyorsunuz?” Amaçları doyurmaktan kaçınmak değil müminlere reddiye yapmak olunca Allah Teâlâ onlar hakkında bu reddiyeye işaret etmek üzere: { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا } “inkâr edenler, iman edenlere dediler” buyurmuştur. { اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } “Önünüzdekinden sakının” [Yâsîn 45] sözünde ise müminlere verecekleri bir reddiye yoktu; bu yüzden yüz çevirdiler, Allah Teâlâ da bilindiği için onların yüz çevirmesini zikretmekten sarf-ı nazar etti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَغْيِيرِ اللَّفْظِ فِي جَوَابِهِمْ حَيْثُ لَمْ يَقُولُوا أَنُنْفِقُ عَلَى مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ رَزَقَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالْإِنْفَاقِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا فَكَانَ جَوَابُهُمْ بِأَنْ/ يَقُولُوا أَنُنْفِقُ فَلِمَ قَالُوا:
İkinci Mesele: “Allah'ın dileseydi rızıklandıracağı kimseye biz mi infak edelim?” demeyip de cevaplarında lafzı değiştirmelerindeki fayda nedir? Çünkü onlara { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا } buyruğunda infak emredilmişti; bu yüzden cevaplarının “İnfak mı edelim?” şeklinde olması gerekirdi. Niçin:
أَنُطْعِمُ؟ نَقُولُ فِيهِ بَيَانُ غَايَةِ مُخَالَفَتِهِمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا أُمِرُوا بِالْإِنْفَاقِ وَالْإِنْفَاقُ يَدْخُلُ فِيهِ الْإِطْعَامُ وَغَيْرُهُ لَمْ يَأْتُوا بِالْإِنْفَاقِ وَلَا بِأَقَلَّ مِنْهُ وَهُوَ الْإِطْعَامُ وَقَالُوا لَا نُطْعِمُ، وَهَذَا كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِغَيْرِهِ أَعْطِ زَيْدًا دِينَارًا يَقُولُ لَا أُعْطِيهِ دِرْهَمًا مَعَ أَنَّ الْمُطَابِقَ هُوَ أَنْ يَقُولَ لَا أُعْطِيهِ دِينَارًا وَلَكِنَّ الْمُبَالَغَةَ فِي هَذَا الْوَجْهِ أَتَمُّ فكذلك هاهنا.
{ أَنُطْعِمُ } “[Biz mi] doyuralım?” dediler? Şöyle deriz: Bunda onların muhalefetinin son noktasının beyanı vardır. Zira kendilerine infak emredildiğinde —ki infakın içine yedirmek ve diğerleri girer— onlar ne infakı ne de ondan daha azı olan yedirmeyi yerine getirdiler ve “Doyurmayız” dediler. Bu, bir kimsenin başkasına “Zeyd'e bir dinar ver” demesine karşılık onun “Ona bir dirhem bile vermem” demesi gibidir; oysa uygun olan “Ona bir dinar vermem” demesidir, fakat mübalağa bu şekilde daha tamdır. İşte burada da böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَانَ كَلَامُهُمْ حَقًّا فَإِنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ أَطْعَمَهُ فَلِمَاذَا ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ؟ نَقُولُ لِأَنَّ مُرَادَهُمْ كَانَ الْإِنْكَارَ لِقُدْرَةِ اللَّهِ أَوْ لِعَدَمِ جَوَازِ الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ مَعَ قُدْرَةِ اللَّهِ وَكِلَاهُمَا فَاسِدٌ بَيَّنَ اللَّهُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: مِمَّا رَزَقَكُمُ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى قُدْرَتِهِ وَيُصَحِّحُ أَمْرَهُ بِالْإِعْطَاءِ لِأَنَّ مَنْ كَانَ لَهُ فِي يَدِ الْغَيْرِ مَالٌ وَلَهُ فِي خَزَائِنِهِ مَالٌ فَهُوَ مُخَيَّرٌ إِنْ أَرَادَ أَعْطَى مِمَّا فِي خَزَائِنِهِ وَإِنْ أَرَادَ أَمَرَ مَنْ عِنْدَهُ الْمَالُ بِالْإِعْطَاءِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ مَنْ بِيَدِهِ مَالُهُ فِي خَزَائِنِكَ أَكْثَرُ مِمَّا فِي يَدِي أَعْطِهِ مِنْهُ، وَقَوْلُهُ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ إِشَارَةٌ إِلَى اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ قَطَعُوا الْمُؤْمِنِينَ بِهَذَا الْكَلَامِ وَأَنَّ أَمْرَهُمْ بِالْإِنْفَاقِ مَعَ قَوْلِهِمْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ ظَاهِرُ الْفَسَادِ وَاعْتِقَادُهُمْ هُوَ الْفَاسِدُ وَفِيهِ مَبَاحِثُ لُغَوِيَّةٌ وَمَعْنَوِيَّةٌ.
Üçüncü Mesele: Onların sözü doğruydu; zira Allah dileseydi onu doyururdu. O halde Allah bunu niçin yergi makamında zikretti? Şöyle deriz: Çünkü onların maksadı, Allah'ın kudretini yahut Allah'ın kudreti varken infakı emretmesinin caiz olmadığını inkâr etmekti. İkisi de batıldır. Allah bunu { مِمَّا رَزَقَكُمُ } buyruğunda beyan etmiştir; çünkü bu O'nun kudretine delalet eder ve vermeyi emretmesini sahih kılar. Zira başkasının elinde malı bulunan ve hazinelerinde de malı olan kimse muhayyerdir: Dilerse hazinelerindekinden verir, dilerse yanında mal bulunan kimseye vermesini emreder. Elinde malı bulunan kimsenin: “Senin hazinelerinde benim elimdekinden daha çok mal var, ona ondan ver” demesi caiz değildir. O'nun { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } buyruğu ise, bu sözle müminleri ilzam ettiklerine (susturduklarına) ve Allah'ın kudretini kabul etmeleriyle birlikte infakı emretmelerinin apaçık batıl olduğuna dair inançlarına işarettir; oysa asıl batıl olan onların kendi inancıdır. Bunda lügavî ve manevî bahisler vardır:
أَمَّا اللُّغَوِيَّةُ: فَنَقُولُ: (إِنْ) وَرَدَتْ لِلنَّفْيِ بِمَعْنَى ما، وكان الأرض فِي إِنْ أَنْ تَكُونَ لِلشَّرْطِ وَالْأَصْلُ فِي مَا أَنْ تَكُونَ لِلنَّفْيِ لَكِنَّهُمَا اشْتَرَكَا مِنْ بعض الوجوه فتقارضا وَاسْتَعْمَلَ مَا فِي الشَّرْطِ وَاسْتَعْمَلَ إِنْ فِي النَّفْيِ، أَمَّا الْوَجْهُ الْمُشْتَرَكُ فَهُوَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَرْفٌ مُرَكَّبٌ مِنْ حَرْفَيْنِ مُتَقَارِبَيْنِ فَإِنَّ الْهَمْزَةَ تَقْرُبُ مِنَ الْأَلِفِ وَالْمِيمَ مِنَ النُّونِ وَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الَّذِي يَدْخُلُ عَلَيْهِ مَا وَإِنْ لَا يَكُونُ ثَابِتًا، أَمَّا فِي مَا فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا فِي إِنْ فَلِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ إِنْ جَاءَنِي زَيْدٌ أُكْرِمْهُ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ فِي الْحَالِ مَجِيءٌ فَاسْتَعْمَلَ إِنْ مَكَانَ مَا، وَقِيلَ إِنْ زَيْدٌ قَائِمٌ أَيْ مَا زَيْدٌ بِقَائِمٍ وَاسْتَعْمَلَ مَا فِي الشَّرْطِ تَقُولُ مَا تَصْنَعْ أَصْنَعْ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّ مَا النَّافِيَةَ تُسْتَعْمَلُ حَيْثُ لَا تُسْتَعْمَلُ إِنْ وَذَلِكَ لِأَنَّكَ تَقُولُ مَا إِنْ جَلَسَ زَيْدٌ فَتَجْعَلُ إِنْ صِلَةً وَلَا تَقُولُ إِنْ جَلَسَ زَيْدٌ بِمَعْنَى النَّفْيِ وَبِمَعْنَى الشَّرْطِ تَقُولُ إِمَّا تَرَيِنَّ فَتَجْعَلُ إِنْ أَصْلًا وَمَا صِلَةً، فَدَلَّنَا هَذَا عَلَى أَنَّ إِنْ فِي الشَّرْطِ أَصْلٌ وَمَا دَخِيلٌ وَمَا فِي النَّفْيِ بِالْعَكْسِ.
Lügavî olanlara gelince: Şöyle deriz: *İn* (إِنْ), *mâ* (ما) anlamında nefy (olumsuzluk) için gelmiştir. Aslolan *in* edatının şart için, *mâ* edatının ise nefy için olmasıdır. Fakat bazı yönlerden ortak oldukları için birbirlerinin yerine ödünç kullanılmışlar; *mâ* şartta, *in* ise nefyde kullanılmıştır. Ortak yöne gelince: Her ikisi de birbirine yakın iki harften oluşan birer harftir (edattır); zira hemze elife, mim de nuna yakındır. Ayrıca hem *mâ* hem de *in* edatının dahil olduğu mananın sabit olmaması gerekir. *Mâ* edatında bu açıktır; *in* edatında ise sen: “Zeyd bana gelirse ona ikram ederim” dediğinde şu an için onun gelmemiş olması gerekir. Böylece *mâ* yerine *in* kullanılmış ve “Zeyd ayakta değildir” anlamında *in Zeydün kâimün* (إِنْ زَيْدٌ قَائِمٌ) denilmiştir. *Mâ* da şartta kullanılmış; sen: “Ne yaparsan onu yaparım” dersin. Zikrettiğimize delil şudur: Nefy edatı olan *mâ*, *in* edatının kullanılmadığı yerde kullanılır; zira sen *mâ in celese Zeydün* der, *in* edatını sıla (zâit) kılarsın; nefy anlamında *in celese Zeydün* demezsin. Şart anlamında ise *immâ terayinne* der, *in* edatını asıl, *mâ* edatını ise sıla kılarsın. Bu da bize göstermektedir ki *in* şartta asıl, *mâ* ise dahildir (ferdir); nefyde ise durum bunun tersinedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا يُفِيدُ مَا لَا يُفِيدُ قَوْلُهُ: أَنْتُمْ فِي ضَلَالٍ لِأَنَّهُ يُوجِبُ الْحَصْرَ وَأَنَّهُ لَيْسُوا فِي غَيْرِ الضَّلَالِ.
İkinci Bahis: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا } buyruğunun, “Siz sapıklık içindesiniz” sözünün ifade etmediği bir manayı ifade ettiğini belirtmiştik; çünkü bu hasr (sınırlandırma) ifade eder ve onların sapıklıktan başka bir halde olmadıklarını bildirir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: وَصْفُ الضَّلَالِ بِالْمُبِينِ قَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَاهُ أَنَّهُ لِظُهُورِهِ يُبَيِّنُ نَفْسَهُ أَنَّهُ ضَلَالٌ أَيْ فِي ضَلَالٍ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ أَنَّهُ ضَلَالٌ.
Üçüncü Bahis: Sapıklığın *mübîn* (apaçık) olarak nitelenmesinin manasını belirtmiştik ki o, açıklığından ötürü kendisinin sapıklık olduğunu bizzat beyan eder; yani hiç kimseye sapıklık olduğu gizli kalmayan bir sapıklık içindedirler.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: فِي ضَلالٍ يُفِيدُ كَوْنَهُمْ مَغْمُورِينَ فِيهِ غائصين، وقوله في مواضع عَلى بَيِّنَةٍ [الأنعام: ٥٧] وعَلى هُدىً [الْبَقَرَةِ: ٥] إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِمْ رَاكِبِينَ مَتْنَ الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ قَادِرِينَ عَلَيْهِ.
Dördüncü Bahis: { فِي ضَلالٍ } buyruğunun onların onun içine gömülmüş ve dalmış olduklarını ifade ettiğini, çeşitli yerlerdeki { عَلى بَيِّنَةٍ } “bir delil üzere” [En'âm 57] ve { عَلى هُدىً } “bir hidayet üzere” [Bakara 5] buyruklarının ise dosdoğru yolun sırtına binmiş ve ona hakim durumda olduklarına işaret ettiğini belirtmiştik.
وَأَمَّا الْمَعْنَوِيَّةُ: فَهِيَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا وَصَفُوا الَّذِينَ آمَنُوا بِكَوْنِهِمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ لِكَوْنِهِمْ ظَانِّينَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ كَلَامَهُ مُتَنَاقِضٌ وَمَنْ تَنَاقَضَ كَلَامُهُ يَكُونُ فِي غَايَةِ الضَّلَالِ، إِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: أَنُطْعِمُ مَنْ/ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ اللَّهَ إِنْ شَاءَ أَنْ يُطْعِمَهُمْ كَانَ يُطْعِمُهُمْ فَلَا تَقْدِرُ عَلَى إِطْعَامِهِمْ لِأَنَّهُ يَكُونُ تَحْصِيلًا لِلْحَاصِلِ، وَإِنْ لَمْ يَشَأِ اللَّهُ إِطْعَامَهُمْ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى إِطْعَامِهِمْ لِامْتِنَاعِ وُقُوعِ مَا لَمْ يَشَأِ اللَّهُ فَلَا قُدْرَةَ لَنَا عَلَى الْإِطْعَامِ، فَكَيْفَ تَأْمُرُونَا بِالْإِطْعَامِ وَوَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا أَرَادَ اللَّهُ تَجْوِيعَهُمْ فَلَوْ أطعمناهم يَكُونُ ذَلِكَ سَعْيًا فِي إِبْطَالِ فِعْلِ اللَّهِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ أَطْعِمُوهُمْ فَهُوَ ضَلَالٌ وَلَمْ يَكُنْ فِي الضَّلَالِ إِلَّا هُمْ حَيْثُ نَظَرُوا إِلَى الْمُرَادِ وَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى الطَّلَبِ وَالْأَمْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَمَرَهُ السَّيِّدُ بِأَمْرٍ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكْشِفَ سَبَبَ الْأَمْرِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَى الْمَقْصُودِ الَّذِي أُمِرَ بِهِ لِأَجْلِهِ. مِثَالُهُ: الْمَلِكُ إِذَا أَرَادَ الرُّكُوبَ لِلْهُجُومِ عَلَى عَدُوِّهِ بِحَيْثُ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ أَحَدٌ وَقَالَ لِعَبْدِهِ أَحْضِرِ الْمَرْكُوبَ، فَلَوْ تَطَلَّعَ وَاسْتَكْشَفَ الْمَقْصُودَ الَّذِي لِأَجْلِهِ الرُّكُوبُ لَنُسِبَ إِلَى أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُطْلِعَ عَدُوَّهُ عَلَى الْحَذَرِ مِنْهُ وَكَشْفِ سِرِّهِ، فَالْأَدَبُ فِي الطَّاعَةِ وَهُوَ اتِّبَاعُ الْأَمْرِ لَا تَتَبُّعُ الْمُرَادِ، فَاللَّهُ تَعَالَى إِذَا قَالَ: أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولُوا: لِمَ لَمْ يُطْعِمْهُمُ اللَّهُ مِمَّا فِي خزائنه. ثم قال تعالى:
Manevî olanlara gelince: Onlar iman edenleri, sözlerinin çelişkili olduğunu zannettikleri ve sözü çelişkili olan kimsenin de son derece sapıklık içinde bulunacağı gerekçesiyle apaçık bir sapıklık içinde olmakla nitelendirdiler. Bunu şu sebeple söyledik: Çünkü onlar: { أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } “Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?” dediler. Bu, Allah onları doyurmayı dileseydi doyururdu; [o halde] onları doyurmaya gücünüz yetmez çünkü bu tahsîl-i hâsıl (olmuş olanı elde etmeye çalışmak) olur; eğer Allah onları doyurmayı dilememişse Allah'ın dilemediği şeyin gerçekleşmesi imkânsız olduğu için hiç kimsenin onları doyurmaya gücü yetmez; öyleyse bizim doyurmaya gücümüz yoktur, o halde bize nasıl doyurmayı emredersiniz, anlamına bir işarettir. Diğer bir vecih: Onlar şöyle dediler: “Allah onları aç bırakmayı diledi; şayet biz onları doyurursak bu Allah'ın fiilini iptal etmeye çalışmak olur ki bu caiz değildir; siz ise ‘Onları doyurun’ diyorsunuz, bu ise bir sapıklıktır.” Oysa sapıklık içinde olanlar ancak kendileridir; çünkü onlar murada (kaderî iradeye) baktılar, talebe ve emre bakmadılar. Zira efendisi kula bir şey emrettiğinde, emrin sebebini ve kendisi için emredildiği maksadı araştırması kul için uygun düşmez. Bunun misali: Hükümdar hiç kimsenin haberi olmayacak şekilde düşmanına saldırmak üzere ata binmek istediğinde kölesine: “Bineği getir” dese, köle ata binilmesindeki maksadı araştırıp öğrenmeye kalkışsa, düşmanını sakınması konusunda haberdar etmek ve sırrı ifşa etmek istemekle itham edilir. Dolayısıyla itaatteki edep, muradın peşine düşmek değil emre uymaktır. Şu halde Allah Teâlâ: “Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” buyurduğunda, onların: “Allah hazinelerindeki şeylerden onları niçin doyurmadı?” demeleri caiz olmaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٤٨]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 48]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ve derler ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?’” (48)
وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا اعْتَقَدُوهُ وَهُوَ أَنَّ التَّقْوَى الْمَأْمُورَ بِهَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا [يس: ٤٥] وَالْإِنْفَاقَ الْمَذْكُورَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا [يس: ٤٧] لَا فَائِدَةَ فِيهِ لِأَنَّ الْوَعْدَ لَا حَقِيقَةَ لَهُ وَقَوْلُهُ: مَتى هذَا الْوَعْدُ أَيْ مَتَى يَقَعُ الْمَوْعُودُ بِهِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu, onların { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا } “Onlara sakının denildiği zaman” [Yâsîn 45] buyruğunda emredilen takvanın ve Allah Teâlâ'nın { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا } “Onlara infak edin denildiği zaman” [Yâsîn 47] buyruğunda zikredilen infakın bir faydası olmadığı, zira vaadin bir hakikatinin bulunmadığı şeklindeki inançlarına işarettir. O'nun { مَتى هذَا الْوَعْدُ } buyruğu, yani “Vaat edilen şey ne zaman gerçekleşecek?” demektir. Bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وهي أن إِنْ لِلشَّرْطِ وَهِيَ تَسْتَدْعِي جَزَاءً وَمَتَى اسْتِفْهَامٌ لَا يَصْلُحُ جَزَاءً فَمَا الْجَوَابُ؟ نَقُولُ هِيَ فِي الصُّورَةِ اسْتِفْهَامٌ، وَفِي الْمَعْنَى إِنْكَارٌ كَأَنَّهُمْ قَالُوا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي وُقُوعِ الْحَشْرِ فَقُولُوا مَتَى يَكُونُ.
Birinci Mesele: *İn* (إِنْ) şart içindir ve bir ceza (şartın cevabını) gerektirir; *metâ* (مَتَى) ise istifham (soru) olup ceza olmaya elverişli değildir. O halde cevap nedir? Şöyle deriz: O şekil bakımından istifham, mana bakımından ise inkârdır; sanki onlar: “Eğer haşrin gerçekleşeceği konusunda doğru sözlü iseniz ne zaman olacağını söyleyin” demişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخِطَابُ مَعَ مَنْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنْ كُنْتُمْ؟ نَقُولُ الظَّاهِرُ أَنَّهُ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَنْكَرُوا الرِّسَالَةَ قَالُوا إِنْ كُنْتُمْ يَا أَيُّهَا الْمُدَّعُونَ لِلرِّسَالَةِ صَادِقِينَ فَأَخْبِرُونَا مَتَى يَكُونُ.
İkinci Mesele: Onların { إِنْ كُنْتُمْ } “eğer siz iseniz” sözündeki hitap kimedir? Şöyle deriz: Zahir olan, peygamberleredir; çünkü onlar peygamberliği inkâr ettiklerinde: “Ey peygamberlik iddia edenler, eğer doğru sözlü iseniz onun ne zaman olacağını bize haber verin” dediler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَيْسَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَعْدٌ فَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: هذَا الْوَعْدُ إِلَى أَيِّ وَعْدٍ؟ نَقُولُ هُوَ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ [يس: ٤٥] مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ، أَوْ نَقُولُ هُوَ مَعْلُومٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَذْكُورًا لِكَوْنِ الْأَنْبِيَاءِ مُقِيمِينَ على تذكيرهم بالساعة والحساب والثواب والعقاب.
Üçüncü Mesele: Bu yerde bir vaat geçmemektedir; o halde { هذَا الْوَعْدُ } “bu vaat” sözündeki işaret hangi vaadedir? Şöyle deriz: Bu, Allah Teâlâ'nın { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ } “Onlara: ‘Önünüzdekinden ve arkanızdakinden sakının’ denildiği zaman” [Yâsîn 45] buyruğundaki kıyametin kopmasıdır. Yahut şöyle deriz: Peygamberler onlara sürekli kıyameti, hesabı, sevap ve cezayı hatırlattıkları için zikredilmemiş olsa bile bu bilinmektedir.
[سورة يس (٣٦) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 49-50]
مَا يَنْظُرُونَ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (٥٠)
{ مَا يَنْظُرُونَ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩) فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } “Onlar birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayacak tek bir çığlıktan başkasını beklemezler. (49) Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler.” (50)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً أَيْ لَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا الصَّيْحَةَ الْمَعْلُومَةَ وَالتَّنْكِيرُ لِلتَّكْثِيرِ، فَإِنْ
Sonra Allah Teâlâ: { مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } buyurdu; yani bilinen çığlıktan başkasını beklemezler; nekirelik (belirsizlik) ise çokluk/büyüklük içindir. Eğer
قِيلَ هُمْ مَا كَانُوا يَنْتَظِرُونَ بَلْ كَانُوا يَجْزِمُونَ بِعَدَمِهَا، فَنَقُولُ الِانْتِظَارُ فِعْلِيٌّ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَفْعَلُونَ مَا يَسْتَحِقُّ بِهِ فَاعِلُهُ الْبَوَارَ وَتَعْجِيلَ الْعَذَابِ وَتَقْرِيبَ السَّاعَةِ لَوْلَا حُكْمُ اللَّهِ وَقُدْرَتُهُ وَعِلْمُهُ فَإِنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ أَوْ نَقُولُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ مَتَى اسْتِفْهَامًا حَقِيقِيًّا قَالَ يَنْتَظِرُونَ انْتِظَارًا غَيْرَ حَقِيقِيٍّ، لِأَنَّ الْقَائِلَ مَتَى يفهم منه الانتظار نظرا إلى قوله. وقد ذكروا هاهنا فِي الصَّيْحَةِ أُمُورًا تَدُلُّ عَلَى/ هَوْلِهَا وَعِظَمِهَا أحدها: التنكير يقال لفلان مال أي كَثِيرٌ وَلَهُ قَلْبٌ أَيْ جَرِيءٌ وَثَانِيهَا: وَاحِدَةٌ أَيْ لَا يَحْتَاجُ مَعَهَا إِلَى ثَانِيَةٍ وَثَالِثُهَا: تَأْخُذُهُمْ أَيْ تَعُمُّهُمْ بِالْأَخْذِ وَتَصِلُ إِلَى مَنْ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ مِثْلَهَا لَا يَكُونُ إِلَّا عَظِيمًا.
“Onlar beklemiyorlardı, aksine onun olmayacağına kesin gözüyle bakıyorlardı” denilirse, şöyle deriz: Bu bekleme fiilîdir; zira Allah'ın hükmü, kudreti ve ilmi olmasaydı yapanın helaki, azabın çabuklaştırılmasını ve kıyametin yaklaştırılmasını hak edeceği fiilleri işliyorlardı. Yahut şöyle deriz: “Ne zaman?” sözü hakiki bir istifham olmayınca, O da hakiki olmayan bir bekleyişle “beklerler” buyurmuştur; zira “Ne zaman?” diyen kimseden, sözüne bakılarak bir bekleyiş anlaşılır. Âlimler burada sayha (çığlık) hakkında onun korkunçluğuna ve büyüklüğüne delalet eden hususlar zikretmişlerdir: Birincisi: Nekireliktir; nitekim “Falanın bir malı var” denir ki “çok malı var” demektir ve “Onun bir kalbi var” denir ki “cesur bir kalbi var” demektir. İkincisi: “Tek bir” ifadesidir; yani onunla birlikte ikincisine ihtiyaç duyulmaz. Üçüncüsü: “Onları yakalar” ifadesidir; yani yakalamasıyla onları kuşatır ve yeryüzünün doğularında ve batılarında bulunan kimselere ulaşır. Şüphe yok ki böylesi ancak pek büyük olabilir.
وَقَوْلُهُ: تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ، مِمَّا يَعْظُمُ بِهِ الْأَمْرُ لِأَنَّ الصَّيْحَةَ الْمُعْتَادَةَ إِذَا وَرَدَتْ عَلَى غَافِلٍ يَرْجُفُ فَإِنَّ الْمُقْبِلَ عَلَى مُهِمٍّ إِذَا صَاحَ بِهِ صَائِحٌ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ بِخِلَافِ الْمُنْتَظِرِ لِلصَّيْحَةِ، فَإِذَا كَانَ حَالُ الصَّيْحَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ وَتَرِدُ عَلَى الْغَافِلِ الَّذِي هُوَ مَعَ خصمه مشغول يكون الارتجاف أتم والإيحاف أَعْظَمَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: يَخِصِّمُونَ فِي الْبَعْثِ وَيَقُولُونَ لَا يَكُونُ ذَلِكَ أَصْلًا فَيَكُونُونَ غَافِلِينَ عَنْهُ بِخِلَافِ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ يَكُونُ فَيَتَهَيَّأُ له وَيَنْتَظِرُ وُقُوعَهُ فَإِنَّهُ لَا يَرْتَجِفُ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ [الزُّمَرِ: ٦٨] مِمَّنِ اعْتَقَدَ وُقُوعَهَا فَاسْتَعَدَّ لَهَا، وَقَدْ مَثَّلْنَا ذَلِكَ فِيمَنْ شَامَ بَرْقًا وَعَلِمَ أَنْ سَيَكُونَ رعد وَمَنْ لَمْ يَشِمْهُ وَلَمْ يَعْلَمْ ثُمَّ رَعَدَ الرَّعْدُ تَرَى الشَّائِمَ الْعَالِمَ ثَابِتًا وَالْغَافِلَ الذَّاهِلَ مَغْشِيًّا عَلَيْهِ، ثُمَّ بَيَّنَ شِدَّةَ الْأَخْذِ وَهِيَ بِحَيْثُ لَا تُمْهِلُهُمْ إِلَى أَنْ يُوصُوا. وَفِيهِ أُمُورٌ مُبَيِّنَةٌ لِلشِّدَّةِ أَحَدُهَا: عَدَمُ الِاسْتِطَاعَةِ فَإِنَّ قول القائل فلأن في هذه الْحَالِ لَا يُوصِي دُونَ قَوْلِهِ لَا يَسْتَطِيعُ التَّوْصِيَةَ لِأَنَّ مَنْ لَا يُوصِي قَدْ يَسْتَطِيعُهَا الثَّانِي: التَّوْصِيَةُ وَهِيَ بِالْقَوْلِ وَالْقَوْلُ يُوجَدُ أَسْرَعَ مما يوجد الفعل فقال: لا يَسْتَطِيعُونَ كَلِمَةً فَكَيْفَ فِعْلًا يَحْتَاجُ إِلَى زَمَانٍ طَوِيلٍ مِنْ أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ وَرَدِّ الْمَظَالِمِ الثَّالِثُ: اخْتِيَارُ التَّوْصِيَةِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْكَلِمَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى أَهَمِّ الْكَلِمَاتِ فَإِنَّ وَقْتَ الْمَوْتِ الْحَاجَةُ إِلَى التَّوْصِيَةِ أَمَسُّ الرَّابِعُ: التَّنْكِيرُ فِي التَّوْصِيَةِ لِلتَّعْمِيمِ أَيْ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَوْصِيَةٍ مَا وَلَوْ كَانَتْ بِكَلِمَةٍ يَسِيرَةٍ، وَلِأَنَّ التَّوْصِيَةَ قَدْ تَحْصُلُ بِالْإِشَارَةِ فَالْعَاجِزُ عَنْهَا عَاجِزٌ عَنْ غَيْرِهَا الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ بَيَانٌ لِشِدَّةِ الْحَاجَةِ إِلَى التَّوْصِيَةِ لِأَنَّ مَنْ يَرْجُو الْوُصُولَ إِلَى أَهْلِهِ قَدْ يُمْسِكُ عَنِ الْوَصِيَّةِ لِعَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا، وَأَمَّا مَنْ يَقْطَعُ بِأَنَّهُ لَا وُصُولَ لَهُ إِلَى أَهْلِهِ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ التَّوْصِيَةِ، فَإِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ مَعَ الْحَاجَةِ دَلَّ عَلَى غَايَةِ الشِّدَّةِ.
O'nun { تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } buyruğu da meselenin vahametini artıran hususlardandır; çünkü alışılagelmiş bir çığlık bile gafil birine ulaştığında o kimse sarsılır. Zira mühim bir işle meşgul olan kimseye biri haykırsa, o çığlığı bekleyen kimsenin aksine, onun kalbi titrer. Çığlığın durumu zikrettiğimiz şiddet ve güçte olup hasmıyla meşgul olan gafil kimseye ulaştığında ise sarsıntı daha tam, dehşet daha büyük olur. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Onlar öldükten sonra dirilme hakkında çekişip duruyor ve “Bu asla olmayacak” diyorlardı; bu yüzden onun hakkında gafil idiler. Bunun olacağına inanıp ona hazırlanan ve gerçekleşmesini bekleyen kimse ise böyle değildir, o sarsılmaz. Allah Teâlâ'nın: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ } “Göklerde ve yerde olanlar çarpılıp bayıldı; ancak Allah'ın diledikleri müstesna” [Zümer 68] buyruğuyla kastedilen de bunun gerçekleşeceğine inanıp ona hazırlanan kimsedir. Biz bunun misalini, şimşeği görüp gök gürültüsü olacağını bilen kimse ile onu görmeyen ve bilmeyen kimsede vermiştik; gök gürlediğinde şimşeği görüp bilenin sabit kaldığını, gafil ve habersiz olanın ise bayıldığını görürsün. Sonra yakalayışın şiddetini beyan etti ki o, vasiyet etmelerine dahi fırsat vermeyecek derecededir. Bunda şiddeti beyan eden hususlar vardır: Birincisi: Güç yetirememektir. Çünkü bir kimsenin “Falan bu halde vasiyet etmiyor” demesi, “Vasiyet etmeye güç yetiremiyor” demesinden daha aşağıdır; zira vasiyet etmeyen kimse buna güç yetirebiliyor olabilir. İkincisi: Vasiyettir; o da sözledir ve söz, fiilden daha hızlı meydana gelir. Dolayısıyla bir söze dahi güç yetiremediklerini bildirmiştir; o halde vacipleri eda etmek ve gasbedilen hakları iade etmek gibi uzun bir zamana muhtaç olan fiillere nasıl güç yetirecekler? Üçüncüsü: Diğer sözler arasından vasiyetin seçilmesi, onun en mühim kelimelere bile gücünün yetmediğine delalet eder; çünkü ölüm vaktinde vasiyete olan ihtiyaç son derece acildir. Dördüncüsü: Vasiyet kelimesindeki nekirelik genelleme içindir; yani az bir kelimeyle olsa bile hiçbir vasiyete güç yetiremez. Hem vasiyet işaretle de olabileceğinden, ona güç yetiremeyen başkasına hiç güç yetiremez. Beşincisi: { وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } “ailelerine de dönemezler” buyruğu vasiyete olan ihtiyacın şiddetinin beyanıdır. Çünkü ailesine ulaşmayı ümit eden kimse, ihtiyaç bulunmadığı için vasiyetten vazgeçebilir; ailesine ulaşamayacağını kesin olarak bilen kimsenin ise mutlaka vasiyet etmesi gerekir. İhtiyaç varken de buna güç yetiremeyince bu durum şiddetin son noktasına delalet eder.
وَفِي قَوْلِهِ: وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُمْ يَقْطَعُونَ بِأَنَّهُمْ لَا يُمْهَلُونَ إِلَى أَنْ يَجْتَمِعُوا بِأَهَالِيهِمْ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْحَاجَةَ إِلَى التَّوْصِيَةِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُمْ إِلَى أَهْلِهِمْ لَا يَرْجِعُونَ، يَعْنِي يَمُوتُونَ وَلَا رُجُوعَ لَهُمْ إِلَى الدُّنْيَا، وَمَنْ يُسَافِرُ سَفَرًا وَيَعْلَمُ أَنَّهُ لَا رُجُوعَ لَهُ مِنْ ذَلِكَ السَّفَرِ وَلَا اجْتِمَاعَ لَهُ بِأَهْلِهِ مَرَّةً أُخْرَى يَأْتِي بِالْوَصِيَّةِ. ثُمَّ بَيَّنَ مَا بَعْدَ بالصيحة الأول فقال:
O'nun { وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere aileleriyle bir araya gelinceye kadar kendilerine mühlet verilmeyeceğini kesin olarak bilmeleridir ki bu da vasiyete olan ihtiyacı gerektirir. İkincisi: Onların ailelerine dönmeyecek olmalarıdır; yani ölürler ve onlar için dünyaya dönüş yoktur. Bir yolculuğa çıkan ve o yolculuktan dönüşü olmadığını, ailesiyle bir daha bir araya gelmeyeceğini bilen kimse ise vasiyet eder. Sonra birinci sayhadan sonrasını beyan ederek şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٥١]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 51]
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١)
{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Sûra üfürülmüştür; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup gitmektedirler.” (51)
أَيْ نُفِخَ فِيهِ [مَرَّةً] أُخْرَى كَمَا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزُّمَرِ: ٦٨] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yani Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Sonra ona bir daha üfürüldü; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakıyorlar” [Zümer 68] buyurduğu gibi ona bir kere daha üflenmiştir. Bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ وَقَالَ هاهنا: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ وَالْقِيَامُ غَيْرُ النَّسَلَانِ وَقَوْلُهُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ: فَإِذا هُمْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَا مَعًا نَقُولُ الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْقِيَامَ لَا يُنَافِي الْمَشْيَ السَّرِيعَ لِأَنَّ الْمَاشِيَ قَائِمٌ وَلَا يُنَافِي النَّظَرَ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ السُّرْعَةَ مَجِيءُ الْأُمُورِ كَأَنَّ الْكُلَّ فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ كَقَوْلِ الْقَائِلِ:
Birinci Mesele: Allah Teâlâ başka bir yerde: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } buyurmuş, burada ise: { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } buyurmuştur; oysa ayakta durmak (kıyâm) hızlıca yürümekten (neselân) farklıdır ve her iki yerdeki { فَإِذا هُمْ } buyruğu bunların birlikte olmasını gerektirir. Şöyle deriz: Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Ayakta durmak hızlı yürümeye aykırı değildir; çünkü yürüyen kimse ayaktadır; bakmaya da aykırı değildir. İkincisi: İşlerin peş peşe gelişindeki sürat sebebiyle sanki hepsi aynı andadır; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
مِكَرٍّ مِفَرٍّ مُقْبِلٍ مُدْبِرٍ مَعًا ... [كَجُلْمُودِ صَخْرٍ حَطَّهُ السَّيْلُ مِنْ عَلِ]
“Baskın yapar, kaçar; aynı anda hem ileri atılır hem geri çekilir... [Sanki selin yukarıdan aşağı yuvarladığı koca bir kaya parçası gibi].”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَيْفَ صَارَتِ النَّفْخَتَانِ مُؤَثِّرَتَيْنِ فِي أَمْرَيْنِ مُتَضَادَّيْنِ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ؟ نَقُولُ لَا مُؤَثِّرَ غَيْرُ اللَّهِ وَالنَّفْخُ عَلَامَةٌ، ثُمَّ إِنَّ الصَّوْتَ الْهَائِلَ يُزَلْزِلُ الْأَجْسَامَ فَعِنْدَ الْحَيَاةِ كَانَتْ أَجْزَاءُ الْحَيِّ مُجْتَمِعَةً فَزَلْزَلَهَا فَحَصَلَ فِيهَا تَفْرِيقٌ، وَحَالَةَ الْمَوْتِ كَانَتِ الْأَجْزَاءُ مُتَفَرِّقَةً فَزَلْزَلَهَا فَحَصَلَ فِيهَا اجْتِمَاعٌ فَالْحَاصِلُ أَنَّ النَّفْخَتَيْنِ يُؤَثِّرَانِ تَزَلْزُلًا وَانْتِقَالًا لِلْأَجْرَامِ فَعِنْدَ الِاجْتِمَاعِ تَتَفَرَّقُ وَعِنْدَ الِافْتِرَاقِ تَجْتَمِعُ.
İkinci Mesele: İki üfürme nasıl oldu da diriltme ve öldürme gibi birbirine zıt iki şeyde tesirli oldu? Şöyle deriz: Allah'tan başka hakiki müessir yoktur, üfürme ise bir alamettir. Ayrıca o korkunç ses cisimleri sarsar. Hayat anında canlının cüzleri bir arada bulunuyordu; o ses onları sarsınca aralarında ayrışma meydana geldi. Ölüm halinde ise cüzler ayrışmış haldeydi; o ses onları sarsınca aralarında bir araya gelme meydana geldi. Netice olarak iki üfürme, cisimlerde sarsıntı ve yer değiştirme etkisi meydana getirir; böylece bir aradayken ayrılırlar, ayrı iken de bir araya gelirler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا التَّحْقِيقُ فِي إِذَا الَّتِي لِلْمُفَاجَأَةِ؟ نَقُولُ هِيَ إِذَا الَّتِي لِلظَّرْفِ مَعْنَاهُ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا نُفِخَ فِيهِ هُمْ يَنْسِلُونَ لَكِنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ ظَرْفًا لِلشَّيْءِ مَعْلُومًا كَوْنُهُ ظَرْفًا، فعند الكلام يعلم كونه ظرفا وعند الْمُشَاهَدَةِ لَا يَتَجَدَّدُ عِلْمٌ كَقَوْلِ الْقَائِلِ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ أَضَاءَ الْجَوُّ وَغَيْرُ ذَلِكَ، فَإِذَا رَأَى إِضَاءَةَ الْجَوِّ عِنْدَ الطُّلُوعِ لَمْ يَتَجَدَّدْ عِلْمٌ زَائِدٌ، وَأَمَّا إِذَا قُلْتَ خَرَجْتُ فَإِذَا أَسَدٌ بِالْبَابِ كَانَ ذَلِكَ الْوَقْتُ ظَرْفَ كَوْنِ الْأَسَدِ بِالْبَابِ. لَكِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَعْلُومًا فَإِذَا رَآهُ عَلِمَهُ فَحَصَلَ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ ظَرْفًا لَهُ مُفَاجَأَةٌ عِنْدَ الْإِحْسَاسِ فَقِيلَ إِذَا لِلْمُفَاجَأَةِ.
Üçüncü Mesele: Sürpriz/beklenmediklik (müfâcee) bildiren *izâ* (إِذَا) hakkındaki tahkik nedir? Şöyle deriz: O, zarf olan *izâ*dır; manası şudur: Sûra üflendi, sûra üflendiğinde onlar koşup giderler. Fakat bir şey başka bir şeye zarf olabilir ve zarf olduğu da bilinir; konuşma esnasında zarf olduğu bilinir, müşahede edildiğinde yeni bir bilgi meydana gelmez. Tıpkı bir kimsenin: “Güneş doğduğunda hava aydınlanır” ve benzeri sözleri gibi; güneşin doğuşunda havanın aydınlandığını gördüğünde ekstra yeni bir bilgi meydana gelmez. Fakat “Çıktım, bir de ne göreyim kapıda bir aslan var” dediğinde o vakit, aslanın kapıda bulunuşunun zarfı olur; ancak bilinmiyordu. Onu görünce bildi; böylece hissetme anında onun kendisine zarf olduğu bilgisi ansızın (müfâceeten) hasıl oldu ve buna müfâcee bildiren *izâ* denildi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَيْنَ يَكُونُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَجْدَاثٌ وَقَدْ زَلْزَلَتِ الصَّيْحَةُ الْجِبَالَ؟ نَقُولُ يَجْمَعُ اللَّهُ أَجْزَاءَ كُلِّ وَاحِدٍ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي قُبِرَ فِيهِ فَيَخْرُجُ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَهُوَ جَدَثُهُ.
Dördüncü Mesele: Çığlık dağları sarsmışken o vakit kabirler nerede bulunur? Şöyle deriz: Allah her birinin cüzlerini gömüldüğü yerde bir araya getirir; o da o yerden çıkar ki orası onun kabridir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمَوْضِعُ مَوْضِعُ ذِكْرِ الْهَيْبَةِ وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْكَافِرِ وَلَفْظُ الرَّبِّ يَدُلُّ عَلَى الرَّحْمَةِ فَلَوْ قَالَ بَدَلَ الرَّبِّ الْمُضَافِ إِلَيْهِمْ لَفْظًا دَالًّا عَلَى الْهَيْبَةِ هَلْ يَكُونُ أَلْيَقَ أَمْ لَا؟ قُلْنَا: هَذَا اللَّفْظُ أَحْسَنُ مَا يَكُونُ، لِأَنَّ مَنْ أَسَاءَ وَاضْطَرَّ إِلَى التَّوَجُّهِ إِلَى مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِ يَكُونُ ذَلِكَ أَشَدَّ أَلَمًا وَأَكْثَرَ نَدَمًا مِنْ غَيْرِهِ.
Beşinci Mesele: Bu makam heybeti zikretme makamıdır, daha önce de kafir zikredilmişti; “Rab” lafzı ise rahmete delalet eder. Onlara muzaf olan “Rab” yerine heybete delalet eden bir lafız söyleseydi daha uygun olur muydu, olmaz mıydı? Deriz ki: Bu lafız en güzel olanıdır; çünkü kötülük yapan ve kendisine iyilik etmiş olana yönelmek mecburiyetinde kalan kimsenin bu durumu, başkasına göre daha şiddetli bir elem ve daha çok bir pişmanlık sebebidir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْمُسِيءُ إِذَا تَوَجَّهَ إِلَى الْمُحْسِنِ يُقَدِّمُ رِجْلًا وَيُؤَخِّرُ أُخْرَى، وَالنَّسَلَانُ هُوَ سُرْعَةُ الْمَشْيِ فَكَيْفَ يُوجَدُ مِنْهُمْ ذَلِكَ؟ نَقُولُ: يَنْسِلُونَ مِنْ غَيْرِ اخْتِيَارِهِمْ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ [الصافات: ١٩] أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ وَنُفُوذَ إِرَادَتِهِ حَيْثُ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، فَيَكُونُ فِي وَقْتِهِ جَمْعٌ وَتَرْكِيبٌ وَإِحْيَاءٌ وَقِيَامٌ وَعَدْوٌ فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ، فَقَوْلُهُ: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ يَعْنِي فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ يَنْتَهُونَ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ وَهِيَ النَّسَلَانُ الَّذِي لا يكون إلا بعد مراتب. / ثم قال تعالى:
Altıncı Mesele: Kötülük yapan kimse iyilik yapana yöneldiğinde bir ayağını ileri atar, diğerini geri çeker (tereddüt eder); neselân ise hızlı yürümektir. O halde bu hal onlardan nasıl sadır olur? Şöyle deriz: İhtiyarları (iradeleri) olmaksızın koşup giderler. { فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar bakıp duruyorlar” [Sâffât 19] ayetinin tefsirinde O'nun, sûra üfürüldüğü anda aynı vakit içinde birleştirme, terkip etme, diriltme, ayağa kalkma ve koşmanın tek bir zamanda gerçekleşmesi suretiyle kudretinin kemalini ve iradesinin geçerliliğini beyan etmek istediğini belirtmiştik. Dolayısıyla O'nun { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } buyruğu, yani tek bir anda ancak merhalelerden sonra olabilecek bu dereceye, yani neselâna (koşup gitmeye) ulaşırlar demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٥٢]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 52]
قالُوا يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢)
{ قالُوا يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ } “Derler ki: ‘Eyvah bize! Yattığımız yerden bizi kim kaldırdı? Bu, Rahmân'ın vadettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir.’” (52)
يَعْنِي لَمَّا بُعِثُوا قَالُوا ذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ [يس: ٥١] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ بُعِثُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ
Yani diriltildiklerinde böyle dediler; çünkü O'nun: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üfürüldü” [Yâsîn 51] buyruğu onların diriltildiklerine delalet eder. Bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَوْ قَالَ قَائِلٌ: لَوْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ يَقُولُونَ: يَا وَيْلَنَا كَانَ أَلْيَقَ، نَقُولُ مَعَاذَ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] عَلَى مَا ذَكَرْنَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى فِي أَسْرَعِ زَمَانٍ يَجْمَعُ أَجَزَاءَهُمْ وَيُؤَلِّفُهَا وَيُحْيِيهَا وَيُحَرِّكُهَا، بِحَيْثُ يَقَعُ نَسَلَانُهُمْ فِي وَقْتِ النَّفْخِ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْجَمْعِ وَالتَّأْلِيفِ، فَلَوْ قَالَ يَقُولُونَ، لَكَانَ ذَلِكَ مِثْلَ الْحَالِ لِيَنْسِلُونَ، أَيْ يَنْسِلُونَ قَائِلِينَ يَا وَيْلَنَا وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ قَوْلَهُمْ يَا وَيْلَنَا قَبْلَ أَنْ يَنْسِلُوا، وَإِنَّمَا ذَكَرَ النَّسَلَانَ لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْفَوَائِدِ.
Birinci Mesele: Biri: “Allah Teâlâ ‘Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru: ‘Eyvah bize!’ diyerek koşup gitmektedirler’ buyursaydı daha uygun olurdu” dese, şöyle deriz: Hâşâ! Çünkü O'nun: { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup gitmektedirler” [Yâsîn 51] buyruğu zikrettiğimiz üzere, O'nun en kısa zamanda onların cüzlerini bir araya getirdiğine, terkip ettiğine, dirilttiğine ve harekete geçirdiğine işarettir; öyle ki —bunun için cüzlerin toplanması ve birleştirilmesi şart olmakla beraber— onların koşup gitmesi üfürme anında vuku bulur. Şayet “diyorlar” deseydi, bu { يَنْسِلُونَ } fiili için hâl gibi olurdu; yani “Eyvah bize diyerek koşup gidiyorlar” anlamına gelirdi, oysa durum böyle değildir; çünkü onların “Eyvah bize!” demeleri koşup gitmelerinden öncedir. Neselânı (koşup gitmeyi) ise zikrettiğimiz faydalardan ötürü zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَوْ قَالَ قَائِلٌ: قَدْ عَرَفْنَا مَعْنَى النِّدَاءِ فِي مِثْلِ يَا حَسْرَةً وَيَا حَسْرَتَا وَيَا وَيْلَنَا، وَلَكِنْ مَا الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِمْ وَقَوْلِ اللَّهِ حَيْثُ قال: يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] مِنْ غَيْرِ إِضَافَةٍ، وَقَالُوا: يَا حَسْرَتَا وَيَا حَسْرَتَنَا وَيَا وَيْلَنَا؟ نَقُولُ حَيْثُ كَانَ الْقَائِلُ هُوَ الْمُكَلَّفَ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ عِلْمٌ إِلَّا بِحَالَةٍ أَوْ بِحَالٍ مِنْ قُرْبٍ مِنْهُ، فَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مَشْغُولًا بِنَفْسِهِ، فَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ يَقُولُ: يَا حَسْرَتَنَا وَيَا ويلنا، فقوله: قالُوا يا وَيْلَنا أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ قَالَ يَا وَيْلِي، وَأَمَّا حَيْثُ قَالَ اللَّهُ قَالَ عَلَى سَبِيلِ الْعُمُومِ لِشُمُولِ عِلْمِهِ بِحَالِهِمْ.
İkinci Mesele: Biri: “*Yâ hasreten* (ey vah), *yâ hasretâ* ve *yâ veylenâ* (eyvah bize) gibi ifadelerdeki nida (seslenme) manasını anladık; fakat onların sözü ile Allah'ın izafetsiz (tamlamasız) olarak { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } “Yazıklar olsun o kullara!” [Yâsîn 30] buyurması ve onların ise *yâ hasretâ*, *yâ hasratenâ* ve *yâ veylenâ* demeleri arasındaki fark nedir?” dese, şöyle deriz: Sözü söyleyen mükellef olduğunda, hiç kimsenin kendi durumu veya kendisine yakın olanın durumu dışında bir bilgisi yoktu; binaenaleyh herkes kendisiyle meşguldü ve herkes “Vay başımıza gelenlere, eyvah bize!” diyordu. Dolayısıyla O'nun { قالُوا يا وَيْلَنا } buyruğu, yani her biri “Eyvah bana!” dedi demektir. Allah'ın söylediği yerde ise, O'nun onların durumunu kuşatan ilmi sebebiyle genel olarak söylemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا وَجْهُ تعلق: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا بقولهم: يا وَيْلَنا نَقُولُ لَمَّا بُعِثُوا تَذَكَّرُوا مَا كَانُوا يَسْمَعُونَ من الرسل، فقالوا: يا ويلنا مَنْ بَعَثَنَا أَبَعَثَنَا اللَّهُ الْبَعْثَ الْمَوْعُودَ بِهِ أَمْ كُنَّا نِيَامًا فَنَبَّهَنَا؟ وَهَذَا كَمَا إِذَا كَانَ إِنْسَانٌ مَوْعُودًا بِأَنْ يَأْتِيَهُ عَدُوٌّ لَا يُطِيقُهُ، ثُمَّ يَرَى رَجُلًا هَائِلًا يُقْبِلُ عَلَيْهِ فَيَرْتَجِفُ فِي نَفْسِهِ وَيَقُولُ: هَذَا ذَلِكَ أَمْ لَا؟ وَيَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا قَوْلُهُمْ: مِنْ مَرْقَدِنا حَيْثُ جَعَلُوا الْقُبُورَ مَوْضِعَ الرُّقَادِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ شَكُّوا فِي أَنَّهُمْ كَانُوا نِيَامًا فَنُبِّهُوا أَوْ كَانُوا مَوْتَى وَكَانَ الْغَالِبُ عَلَى ظَنِّهِمْ هُوَ الْبَعْثَ فَجَمَعُوا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، فَقَالُوا: مَنْ بَعَثَنا إِشَارَةً إِلَى ظَنِّهِمْ أَنَّهُ بَعْثُهُمُ الْمَوْعُودُ بِهِ، وَقَالُوا: مِنْ مَرْقَدِنا إِشَارَةً إِلَى تَوَهُّمِهِمُ احْتِمَالَ الِانْتِبَاهِ.
Üçüncü Mesele: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Yattığımız yerden bizi kim kaldırdı?” sözünün onların { يا وَيْلَنا } “Eyvah bize!” sözüyle irtibatının vechi nedir? Şöyle deriz: Diriltildiklerinde peygamberlerden işitmiş oldukları şeyleri hatırladılar ve: “Eyvah bize! Bizi kim kaldırdı? Allah bizi vadedilen dirilişle mi diriltti yoksa biz uyuyorduk da biri bizi mi uyandırdı?” dediler. Bu, kendisine baş edemeyeceği bir düşmanın geleceği vadedilen bir insanın, daha sonra üzerine doğru gelen korkunç bir adam görüp içinde ürpererek: “Bu o mu, değil mi?” demesi gibidir. Zikrettiğimize onların { مِنْ مَرْقَدِنا } “yattığımız yerden” sözü delalet eder; zira onlar uyuyor olup da uyandırıldıkları yahut ölü oldukları hususunda şüpheye düştüklerine işaret etmek üzere kabirleri uyku yeri kıldılar; zannı galipleri ise diriliş olduğu yönündeydi. Bu sebeple iki hususu bir arada zikrettiler: Vadedilen dirilişleri olduğuna dair zanlarına işaret etmek üzere { مَنْ بَعَثَنا } “bizi kim kaldırdı” dediler; uyanma ihtimaline dair vehimlerine işaret etmek üzere de { مِنْ مَرْقَدِنا } “yattığımız yerden” dediler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَرْقَدِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا فَيَكُونُ صِفَةً لِلْمَرْقَدِ يُقَالُ كَلَامِي هَذَا صِدْقٌ وَثَانِيهِمَا: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْبَعْثِ، أَيْ هَذَا الْبَعْثُ مَا وَعَدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ فِيهِ الْمُرْسَلُونَ.
Dördüncü Mesele: { هَذَا } “bu” kelimesi neye işarettir? Şöyle deriz: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Merkad'e (yattıkları yere) işarettir; sanki onlar: “Şu yattığımız yerden bizi kim kaldırdı?” demişlerdir; böylece merkad'in sıfatı olur; nitekim “Benim şu sözüm doğrudur” denilir. İkincisi: { هَذَا } ba'sa (öldükten sonra dirilmeye) işarettir; yani “Bu diriliş, Rahmân'ın vadettiği ve peygamberlerin hakkında doğru söylediği şeydir.”
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِذَا كَانَ هَذَا صِفَةً لِلْمَرْقَدِ فَكَيْفَ يَصِحُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ؟ نَقُولُ يَكُونُ مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ، مُبْتَدَأً خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ حَقٌّ، وَالْمُرْسَلُونَ صَدَقُوا، أَوْ يُقَالُ مَا وَعَدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ فِيهِ الْمُرْسَلُونَ حَقٌّ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِقِلَّةِ/ الْإِضْمَارِ، أَوْ يُقَالُ مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ هُوَ مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ مِنَ الْبَعْثِ لَيْسَ تَنْبِيهًا مِنَ النَّوْمِ، وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ فِيمَا أَخْبَرُوكُمْ بِهِ.
Beşinci Mesele: Şayet { هَذَا } merkad'in sıfatı olursa, Allah Teâlâ'nın { مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ } buyruğu nasıl sahih olur? Şöyle deriz: { مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ } haberi mahzuf bir mübteda (özne) olur; takdiri “Rahmân'ın vadettiği haktır, peygamberler de doğru söylemiştir” şeklindedir; yahut “Rahmân'ın vadettiği ve peygamberlerin doğru söylediği şey haktır” denilir; takdirin (gizli ögenin) azlığından ötürü birincisi daha zahirdir. Veyahut şöyle denilir: { مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ } mahzuf bir mübtedanın haberidir (yüklemidir); takdiri: “O, uykudan uyanma değil, Rahmân'ın vadettiği diriliştir; peygamberler de size haber verdikleri hususta doğru söylemiştir” şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِنْ قُلْنَا: هَذَا إِشَارَةً إِلَى الْمَرْقَدِ أَوْ إِلَى الْبَعْثِ، فَجَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ بِقَوْلِهِمْ مَنْ بَعَثَنا أَيْنَ يَكُونُ؟ نَقُولُ: لَمَّا كَانَ غَرَضُهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: مَنْ بَعَثَنا حُصُولَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ بَعْثٌ أَوْ تَنْبِيهٌ حَصَلَ الْجَوَابُ بِقَوْلِهِ هَذَا بَعْثٌ وَعَدَ الرَّحْمَنُ بِهِ لَيْسَ تَنْبِيهًا، كَمَا أَنَّ الْخَائِفَ إِذَا قَالَ لِغَيْرِهِ مَاذَا تَقُولُ أَيَقْتُلُنِي فُلَانٌ؟ فَلَهُ أَنْ يَقُولَ لَا تَخَفْ وَيَسْكُتُ، لِعِلْمِهِ أَنَّ غَرَضَهُ إِزَالَةُ الرُّعْبِ عَنْهُ وَبِهِ يَحْصُلُ الْجَوَابُ. ثم قال تعالى:
Altıncı Mesele: { هَذَا } kelimesinin merkad'e veya ba'sa işaret olduğunu söylersek, onların { مَنْ بَعَثَنا } “bizi kim kaldırdı” sözündeki istifhamın cevabı nerede olur? Şöyle deriz: Onların { مَنْ بَعَثَنا } sözünden maksatları bunun diriliş mi yoksa uyanma mı olduğunu bilmek olunca, cevap: “Bu, Rahmân'ın vadettiği diriliştir, uyanma değildir” sözüyle hasıl olmuştur. Nitekim korkan bir kimse başkasına: “Ne dersin, falan beni öldürür mü?” dediğinde, o kimsenin amacının korkusunu gidermek olduğunu bildiği için muhatabın “Korkma” deyip susması caizdir ve bununla cevap hasıl olur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٥٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 53]
إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (٥٣)
{ إِنْ كانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } “O sadece tek bir çığlıktan ibaretti; bir de bakarsın ki onların hepsi huzurumuza getirilmişlerdir.” (53)
أَيْ مَا كَانَتِ النَّفْخَةُ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً، يَدُلُّ عَلَى النَّفْخَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ [يس: ٥١] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنْ كَانَتِ الْوَاقِعَةُ، وَقُرِئَتِ الصَّيْحَةُ مَرْفُوعَةً عَلَى أَنَّ كَانَ هِيَ التَّامَّةُ، بِمَعْنَى مَا وَقَعَتْ إِلَّا صَيْحَةٌ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْأَحْسَنُ أَنْ يُقَالَ: إِنْ كَانَ، لِأَنَّ الْمَعْنَى حِينَئِذٍ مَا وَقَعَ شَيْءٌ إِلَّا صَيْحَةٌ، لَكِنَّ التَّأْنِيثَ جَائِزٌ إِحَالَةً عَلَى الظَّاهِرِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَقُولَ الَّذِي قَرَأَ بِالرَّفْعِ أَنَّ قَوْلَهُ: إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ [الْوَاقِعَةِ:
Yani o üfürme tek bir çığlıktan başkası değildi; üfürmeye Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üfürüldü” [Yâsîn 51] buyruğu delalet eder. [Gizli ismin] { الْوَاقِعَةُ } (vuku bulan hadise) olduğu da söylenebilir. *Sayha* kelimesi, *kâne*nin tam fiil olması üzere merfû (ötreli) olarak da okunmuştur ki “ancak bir çığlık vuku buldu” demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: Eğer böyle olsaydı, *in kâne* denilmesi daha güzel olurdu; çünkü bu takdirde mana: “Bir çığlıktan başka bir şey vuku bulmadı” şeklinde olur; ancak zahire havale edilerek müennes kılınması da caizdir. Merfû okuyan kimsenin O'nun { إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ } “O vaka vuku bulduğu zaman” [Vâkıa:
١] تَأْنِيثُ تَهْوِيلٍ وَمُبَالَغَةٍ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ [الواقعة: ٢] فإنها للمبالغة فكذلك هاهنا قَالَ:
1] buyruğunun tehvil (korkutma) ve mübalağa müennesliği olduğunu söylemesi mümkündür; buna O'nun: { لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ } “onun vuku buluşunu yalanlayan yoktur” [Vâkıa 2] buyruğu delalet eder, zira bu mübalağa içindir. İşte burada da:
إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً مُؤَنَّثَةٌ تَأْنِيثَ تَهْوِيلٍ، وَلِهَذَا جَاءَتْ أَسْمَاءُ يَوْمِ الْحَشْرِ كُلُّهَا مُؤَنَّثَةً كَالْقِيَامَةِ وَالْقَارِعَةِ وَالْحَاقَّةِ وَالطَّامَّةِ وَالصَّاخَّةِ إِلَى غَيْرِهَا، وَالزَّمَخْشَرِيُّ يَقُولُ كَاذِبَةٌ بِمَعْنَى لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا نَفْسٌ كَاذِبَةٌ، وَتَأْنِيثُ أَسْمَاءِ الْحَشْرِ لِكَوْنِ الْحَشْرِ مسمى بالقيامة، وقوله: مُحْضَرُونَ دل على أن كونهم يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] إِجْبَارِيٌّ لَا اخْتِيَارِيٌّ. ثُمَّ بَيَّنَ مَا يَكُونُ في ذلك اليوم بقوله تعالى:
{ إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً } buyurdu; tehvil müennesliği ile müennes kılındı. Bu yüzdendir ki haşir gününün isimlerinin tamamı el-Kıyâme, el-Kâria, el-Hâkka, et-Tâmme, es-Sâhha ve diğerleri gibi müennes olarak gelmiştir. Zemahşerî ise *kâzibetün* kelimesinin “onun vuku buluşunu yalanlayacak hiçbir nefis yoktur” manasında olduğunu, haşir isimlerinin müennes kılınmasının da haşrin “el-Kıyâme” olarak isimlendirilmesinden kaynaklandığını söylemektedir. O'nun { مُحْضَرُونَ } buyruğu, onların { يَنْسِلُونَ } [Yâsîn 51] (koşup gitmeleri) halinin ihtiyarî (isteğe bağlı) değil icbarî (zorunlu) olduğuna delalet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ o günde olacak şeyleri şu buyruğuyla beyan etti:
[سورة يس (٣٦) : آية ٥٤]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 54]
فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلا تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٤)
{ فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلا تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Artık bugün hiçbir kimseye zerre kadar zulmedilmez ve siz ancak yapmış olduklarınızın karşılığını görürsünüz.” (54)
فَقَوْلُهُ: لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ لِيَأْمَنَ الْمُؤْمِنُ وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ لِيَيْأَسَ الْمُجْرِمُ الْكَافِرُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ } “hiçbir kimseye zulmedilmez” buyruğu müminin güvende hissetmesi için; { وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “siz ancak yapmış olduklarınızın karşılığını görürsünüz” buyruğu ise günahkâr kâfirin ümitsizliğe düşmesi içindir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْفَائِدَةُ فِي الْخِطَابِ عِنْدَ الْإِشَارَةِ إِلَى يَأْسِ الْمُجْرِمِ بِقَوْلِهِ: وَلا تُجْزَوْنَ وَتَرْكِ الْخِطَابِ فِي الْإِشَارَةِ إِلَى أَمَانِ الْمُؤْمِنِ مِنَ الْعَذَابِ بِقَوْلِهِ: لَا تُظْلَمُ وَلَمْ يَقُلْ وَلَا تُظْلَمُونَ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ؟ نَقُولُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً يُفِيدُ الْعُمُومَ وَهُوَ كَذَلِكَ فَإِنَّهَا لَا تُظْلَمُ أَبَدًا وَلا تُجْزَوْنَ مُخْتَصٌّ بِالْكَافِرِ، فَإِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُؤْمِنَ وَإِنْ لم يفعل فإن الله فَضْلًا مُخْتَصًّا بِالْمُؤْمِنِ وَعَدْلًا عَامًّا، وَفِيهِ بِشَارَةٌ.
Birinci Mesele: { وَلا تُجْزَوْنَ } “siz cezalandırılmazsınız / karşılık görmezsiniz” buyruğuyla mücrim kimsenin ümitsizliğine işaret edilirken hitap kipi (ikinci şahıs) kullanılmasında; { لَا تُظْلَمُ } “zulmedilmez” buyruğuyla müminin azaptan emin olmasına işaret edilirken hitap kipinin bırakılmasında ve “Ey müminler, siz zulme uğramazsınız” denilmemesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Çünkü O'nun: { لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Hiçbir kimseye zerre kadar zulmedilmez” buyruğu umum (genellik) ifade eder ve bu böyledir, zira hiçbir nefse asla zulmedilmez. { وَلا تُجْزَوْنَ } “siz karşılık görmezsiniz” ise kâfire mahsustur. Çünkü Allah mümine [yapmadığı şeyden ötürü de] lütufta bulunur; zira Allah'ın mümine has bir lütfu, [herkese ise] genel bir adaleti vardır. Bunda bir müjde bulunmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْمُقْتَضِي لِذِكْرِ فَاءِ التَّعْقِيبِ؟ نقول لما قال: مُحْضَرُونَ [يس: ٥٣] مَجْمُوعُونَ وَالْجَمْعُ لِلْفَصْلِ وَالْحِسَابِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ إِذَا جُمِعُوا لَمْ يُجْمَعُوا إِلَّا لِلْفَصْلِ بِالْعَدْلِ، فَلَا ظُلْمَ عِنْدَ الْجَمْعِ لِلْعَدْلِ، فَصَارَ عَدَمُ الظُّلْمِ مُتَرَتِّبًا عَلَى الْإِحْضَارِ لِلْعَدْلِ، وَلِهَذَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِلْوَالِيِّ أَوْ لِلْقَاضِي: جَلَسْتَ لِلْعَدْلِ فَلَا تَظْلِمْ، أَيْ ذَلِكَ يَقْتَضِي هَذَا وَيَسْتَعْقِبُهُ.
İkinci Mesele: [Baştaki] takip fâ'sının (fâ-i ta'kîb) zikredilmesini gerektiren sebep nedir? Deriz ki: Allah Teâlâ: { مُحْضَرُونَ } “huzura getirilmişlerdir” [Yâsîn 53] yani toplanmışlardır buyurunca, toplanmak da hüküm ve hesap için olduğundan, sanki Teâlâ şöyle buyurmuştur: Onlar toplandıklarında ancak adaletle hüküm verilmesi için toplanmış olurlar; adalet için toplanmada ise zulüm olmaz. Böylece zulmün olmaması, adalet için huzura getirilmenin bir neticesi kılınmıştır. Nitekim bir kimse valiye veya kadıya: “Adalet için oturdun, öyleyse zulmetme” der; yani o durum bunu gerektirir ve ardından getirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَا يُجْزَوْنَ عَيْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، بَلْ يُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا أَوْ عَلَى مَا كَانُوا وَقَوْلُهُ: وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ بِعَيْنِ الْعَمَلِ، لَا يُقَالُ جَزَى يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ وَبِالْبَاءِ، يُقَالُ جَزَيْتُهُ خَيْرًا وَجَزَيْتُهُ بِخَيْرٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ هَذَا لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ جَزَيْتُهُ بِخَيْرٍ لَا يَكُونُ الْخَيْرُ مَفْعُولَكَ، بَلْ تَكُونُ الْبَاءُ لِلْمُقَابَلَةِ وَالسَّبَبِيَّةِ كَأَنَّكَ تَقُولُ جَزَيْتُهُ جَزَاءً بِسَبَبِ مَا فَعَلَ، فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ يَكُونَ ذَلِكَ إِشَارَةً عَلَى وَجْهِ الْمُبَالَغَةِ إِلَى عَدَمِ الزِّيَادَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْءَ لَا يَزِيدُ عَلَى عَيْنِهِ، فَنَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تجزون بما كانوا يعملون فِي الْمُسَاوَاةِ كَأَنَّهُ عَيْنُ مَا عَمِلُوا يُقَالُ فُلَانٌ يُجَاوِبُنِي حَرْفًا بِحَرْفٍ أَيْ لَا يَتْرُكُ شَيْئًا، وَهَذَا يُوجِبُ الْيَأْسَ الْعَظِيمَ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ مَا غَيْرُ رَاجِعٍ إِلَى الْخُصُوصِ، وَإِنَّمَا هِيَ لِلْجِنْسِ تَقْدِيرُهُ وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا جِنْسَ الْعَمَلِ أَيْ إِنْ كَانَ حَسَنَةً فَحَسَنَةً، وَإِنْ كَانَتْ سَيِّئَةً فَسَيِّئَةً فَتُجْزَوْنَ مَا تَعْمَلُونَ مِنَ السَّيِّئَةِ وَالْحَسَنَةِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Üçüncü Mesele: Onlar yaptıklarının bizzat kendisiyle değil, yaptıkları şey sebebiyle veya yaptıklarına karşılık olarak cezalandırılırlar. Oysa O'nun: { وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “siz ancak yapmış olduklarınızın karşılığını görürsünüz” buyruğu, karşılığın amelin bizzat kendisi olduğuna delalet eder. “Cezâ fiili hem bizzat geçişli olur hem de bâ harfi cerriyle geçişli olur; nitekim cezaytühû hayran ve cezaytühû bi-hayrin denir” denilemez; çünkü bu durum bundan değildir. Zira sen cezaytühû bi-hayrin dediğinde el-hayr senin mefulün olmaz; aksine bâ mukabele ve sebebiyet içindir, sanki sen “Yaptığı şey sebebiyle ona bir karşılık verdim” dersin. Buna iki yönden cevap veririz: Birincisi: Bu, mübalağa yoluyla [cezaya] hiçbir ilave yapılmayacağına işaret olmasıdır; çünkü bir şey kendi zatından fazla olamaz. Deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { تجزون بما كانوا يعملون } buyruğu eşitlik hususunda sanki amellerinin bizzat kendisi gibidir. Nitekim “Falan bana harfi harfine cevap veriyor” denir ki yani hiçbir şeyi bırakmıyor demektir; bu da büyük bir ümitsizlik doğurur. İkincisi: Mâ lafzı hususa raci olmayıp cins içindir; takdiri: “Amelin cinsinden başkasıyla cezalandırılmazsınız” şeklindedir. Yani eğer iyilik ise iyilikle, kötülük ise kötülükle [karşılık görürsünüz]; dolayısıyla işlediğiniz kötülük ve iyiliğin karşılığını görürsünüz. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir:
وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] .
{ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür” [Şûrâ 40].
ثم بين حال المحسن وقال:
Sonra iyilik edenin durumunu beyan edip şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 55-57]
إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ (٥٥) هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ (٥٦) لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧)
{ إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ (٥٥) هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ (٥٦) لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧) } “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler. (55) Kendileri ve eşleri gölgeliklerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır. (56) Orada onlar için meyveler vardır ve istedikleri her şey onlarındır. (57)”
وَقَوْلُهُ: فِي شُغُلٍ يحتمل وجوها: أحدهما: فِي شُغُلٍ عَنْ هَوْلِ الْيَوْمِ بِأَخْذِ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنَ الثَّوَابِ، فَمَا عِنْدَهُمْ خَبَرٌ مِنْ عَذَابٍ وَلَا حِسَابٍ، وَقَوْلُهُ: فاكِهُونَ يَكُونُ مُتَمِّمًا لِبَيَانِ سَلَامَتِهِمْ فَاللَّهُ لَوْ قَالَ:
O'nun { فِي شُغُلٍ } “bir meşguliyet içindedirler” buyruğu birkaç ihtimal taşır: Birincisi: Allah'ın kendilerine verdiği sevabı almakla o günün korkusundan meşgul kılınmışlardır; dolayısıyla onların azaptan ve hesaptan haberleri dahi yoktur. O'nun { فاكِهُونَ } “zevk sürmektedirler / neşelidirler” buyruğu ise onların selamette olduklarını beyan etmeyi tamamlar. Eğer Allah Teâlâ sadece:
فِي شُغُلٍ جَازَ أَنْ يُقَالَ هُمْ فِي شُغُلٍ عظم مِنَ التَّفَكُّرِ فِي الْيَوْمِ وَأَهْوَالِهِ، فَإِنَّ مَنْ يُصِيبُهُ فِتْنَةٌ عَظِيمَةٌ ثُمَّ يُعْرَضُ عَلَيْهِ أَمْرٌ مِنْ أُمُورِهِ وَيُخْبَرُ بِخُسْرَانٍ وَقَعَ فِي مَالِهِ، يَقُولُ أَنَا مَشْغُولٌ عَنْ هَذَا بِأَهَمَّ مِنْهُ، فَقَالَ: فاكِهُونَ أَيْ شُغِلُوا عَنْهُ بِاللَّذَّةِ وَالسُّرُورِ لَا بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَيَانًا لِحَالِهِمْ وَلَا يُرِيدُ أَنَّهُمْ شُغِلُوا عَنْ شَيْءٍ بَلْ يَكُونُ مَعْنَاهُ هُمْ فِي عَمَلٍ، ثُمَّ بَيَّنَ عَمَلَهُمْ بِأَنَّهُ لَيْسَ بِشَاقٍّ، بَلْ هُوَ مُلِذٌّ مَحْبُوبٌ وَثَالِثُهَا: فِي شُغُلٍ عَمَّا تَوَقَّعُوهُ فَإِنَّهُمْ تَصَوَّرُوا فِي الدُّنْيَا أُمُورًا وَقَالُوا نَحْنُ إِذَا دَخَلْنَا الْجَنَّةَ لَا نَطْلُبُ إِلَّا كَذَا وَكَذَا، فَرَأَوْا مَا لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ فَاشْتَغَلُوا بِهِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: غَيْرُ هَذِهِ ضَعِيفَةٌ أَحَدُهَا: قِيلَ افْتِضَاضُ الْأَبْكَارِ وَهَذَا مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْوَجْهِ الثَّالِثِ أَنَّ الْإِنْسَانَ/ قَدْ يَتَرَجَّحُ فِي نَظَرِهِ الْآنَ مُدَاعَبَةُ الْكَوَاعِبِ فَيَقُولُ فِي الْجَنَّةِ أَلْتَذُّ بِهَا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ رُبَّمَا يُؤْتِيهِ مَا يَشْغَلُهُ عَنْهَا وَثَانِيهَا قِيلَ فِي ضَرْبِ الْأَوْتَارِ وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ مَا ذَكَرْنَاهُ تَوَهُّمٌ وَثَالِثُهَا فِي التَّزَاوُرِ وَرَابِعُهَا: فِي ضِيَافَةِ اللَّهِ وَهُوَ قَرِيبٌ مِمَّا قُلْنَا لِأَنَّ ضِيَافَةَ اللَّهِ تَكُونُ بِأَلَذِّ مَا يُمْكِنُ وَحِينَئِذٍ تَشْغَلُهُ تِلْكَ عَمَّا تَوَهَّمَهُ فِي دُنْيَاهُ وَقَوْلُهُ: فاكِهُونَ خبر إن، وفِي شُغُلٍ بَيَانُ مَا فَكَاهَتُهُمْ فِيهِ يُقَالُ زَيْدٌ عَلَى عَمَلِهِ مُقْبِلٌ، وَفِي بَيْتِهِ جَالِسٌ فَلَا يَكُونُ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ خَبَرًا وَلَوْ نَصَبْتَ جَالِسًا لكان الجار والمحرور خَبَرًا. وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ فِي شُغُلٍ فَاكِهِينَ لَكَانَ مَعْنَاهُ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ مَشْغُولُونَ فَاكِهِينَ عَلَى الْحَالِ وَقُرِئَ بِالنَّصْبِ وَالْفَاكِهُ الْمُلْتَذُّ الْمُتَنَعِّمُ بِهِ وَمِنْهُ الْفَاكِهَةُ لِأَنَّهَا لَا تَكُونُ فِي السَّعَةِ إِلَّا لِلَذَّةٍ فَلَا تُؤْكَلُ لِدَفْعِ أَلَمِ الْجُوعِ، وَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ. وَهُوَ أَنَّهُ أَشَارَ بِقَوْلِهِ: فِي شُغُلٍ عَنْ عُدْمِهِمُ الْأَلَمَ فَلَا أَلَمَ عِنْدَهُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ بُقُولِهِ: فاكِهُونَ عَنْ وِجْدَانِهِمُ اللَّذَّةَ وَعَادِمُ الْأَلَمِ قَدْ لَا يَكُونُ وَاجِدًا لِلَذَّةٍ. فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ عَلَى أَتَمِّ حَالٍ ثُمَّ بَيَّنَ الْكَمَالَ بِقَوْلِهِ: هُمْ وَأَزْواجُهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ فِي لَذَّةٍ قَدْ تَتَنَغَّصُ عَلَيْهِ بِسَبَبِ تَفَكُّرِهِ فِي حَالِ مَنْ يُهِمُّهُ أَمْرُهُ فَقَالَ: هُمْ وَأَزْواجُهُمْ أَيْضًا فَلَا يَبْقَى لَهُمْ تَعَلُّقُ قَلْبٍ، وَأَمَّا مَنْ فِي النَّارِ مِنْ أَقَارِبِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ فَيَكُونُونَ هُمْ عَنْهُمْ فِي شُغُلٍ، وَلَا يَكُونُ مِنْهُمْ عِنْدَهُمْ أَلَمٌ وَلَا يَشْتَهُونَ حُضُورَهُمْ وَالْأَزْوَاجُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَشْكَالُهُمْ فِي الْإِحْسَانِ وَأَمْثَالُهُمْ فِي الْإِيمَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ [ص: ٥٨] ، وَثَانِيهِمَا: الْأَزْوَاجُ هُمُ الْمَفْهُومُونَ مِنْ زَوْجِ الْمَرْأَةِ وَزَوْجَةِ الرَّجُلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [الْمَعَارِجِ: ٣٠] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَذَرُونَ أَزْواجاً [الْبَقَرَةِ: ٢٣٤] فَإِنَّ الْمُرَادَ لَيْسَ هُوَ الْأَشْكَالَ، وَقَوْلُهُ: فِي ظِلالٍ جَمْعُ ظِلٍّ وَظُلَلٌ جَمْعُ ظُلَّةٍ وَالْمُرَادُ بِهِ الْوِقَايَةُ عَنْ مَكَانِ الْأَلَمِ، فَإِنَّ الْجَالِسَ تَحْتَ كِنٍّ لَا يَخْشَى الْمَطَرَ ولا حر الشمس فيكون به مُسْتَعِدًّا لِدَفْعِ الْأَلَمِ، فَكَذَلِكَ لَهُمْ مِنْ ظِلِّ اللَّهِ مَا يَقِيهِمُ الْأَسْوَاءَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ [فَاطِرٍ: ٣٥] وَقَالَ: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً
{ فِي شُغُلٍ } “[bir meşguliyet içindedirler]” deseydi; o günün ve dehşetlerinin tefekküründen kaynaklanan büyük bir meşguliyet içindedirler, denilmesi caiz olurdu. Zira başına büyük bir felaket gelen bir kimseye daha sonra kendi işlerinden bir iş arz edilse ve malında meydana gelen bir ziyandan haber verilse: “Ben buna nazaran daha mühim bir işle meşgulüm” der. İşte Cenâb-ı Hak { فاكِهُونَ } “zevk sürmektedirler” buyurarak, o günün dehşetinden azap ve helakle değil, lezzet ve sevinçle meşgul kılındıklarını bildirmiştir. İkincisi: Bunun onların durumunu bir beyan olması ve bir şeyden alıkonuldukları/meşgul edildikleri manasını kastetmeyip bilakis mananın “onlar bir meşguliyet/iş içindedirler” şeklinde olmasıdır. Ardından bu meşguliyetlerinin meşakkatli olmadığını, bilakis lezzetli ve sevimli olduğunu beyan etmiştir. Üçüncüsü: [Dünyada] bekleyip durdukları şeylerden başka bir meşguliyet içinde olmalarıdır. Zira onlar dünyada bazı şeyleri tasavvur edip: “Biz cennete girdiğimizde sadece şunları ve şunları talep ederiz” demişlerdi; fakat [orada] akıllarına dahi gelmeyen şeyleri görünce onunla meşgul olmuşlardır. Bu hususta bunların dışında zayıf birtakım görüşler de vardır: 1. Bunun bekâretlerin izalesi (hurilerle gerdeğe girmek) olduğu söylenmiştir. Bu da üçüncü vecihte zikrettiğimiz şey kabilindendir. Çünkü insan/ şu anda kendince göğüsleri tomurcuklanmış kızlarla oynaşmayı daha öncelikli görebilir ve: “Cennette bundan lezzet alırım” diyebilir; sonra da Allah belki ona kendisini bundan alıkoyacak [daha yüce] nimetler verir. 2. [Çalgı] tellerine vurmakla (musikiyle) meşgul olmalarıdır, denilmiştir. Bu da zikrettiğimiz vehim türündendir. 3. Birbirlerini ziyaret etmekle [meşgul olmalarıdır]. 4. Allah'ın ziyafetiyle [meşgul olmalarıdır]. Bu da bizim söylediğimize yakındır; zira Allah'ın ziyafeti mümkün olan en lezzetli şeylerle olur ve o vakit bu ziyafet, onu dünyasındayken vehmettiği şeylerden alıkoyup meşgul eder. Cenâb-ı Hakk'ın { فاكِهُونَ } buyruğu “İnne”nin haberidir; { فِي شُغُلٍ } ise neşelerinin/lezzetlerinin neyin içinde olduğunu beyan eder. Nitekim “Zeyd işine yönelmiştir (مقبل) ve evinde oturmaktadır (جالس)” denildiğinde car-mecrur haber olmaz; şayet “câlisen (جَالِسًا)” kelimesini mansub yapsaydın, car-mecrur haber olurdu. Aynı şekilde eğer { فِي شُغُلٍ فَاكِهِينَ } buyursaydı, manası hal olarak “Cennet ehli zevk sürer halde meşguldürler” demek olurdu. Bu kelime mansub olarak da okunmuştur. el-Fâkih (الْفَاكِهُ); kendisiyle lezzet alan, nimetlenen kimsedir. “el-Fâkihe” (meyve) kelimesi de bundan türemiştir; çünkü meyve, bolluk ve refah anında sadece lezzet için yenir, açlık elemini defetmek için yenmez. Bunda latif bir mana vardır: Cenâb-ı Hak { فِي شُغُلٍ } buyruğu ile onların elemden yoksun olduklarına işaret etmiştir; dolayısıyla onların nezdinde hiçbir elem yoktur. Ardından { فاكِهُونَ } buyruğu ile de onların lezzete eriştiklerini beyan etmiştir; zira elemi bulunmayan kimse her zaman lezzete erişmiş olmayabilir. Böylece onların en kâmil hâl üzere olduklarını beyan etmiştir. Daha sonra { هُمْ وَأَزْواجُهُمْ } “Kendileri ve eşleri” buyruğuyla bu kemali açıklamıştır. Çünkü lezzet içinde olan bir kimsenin lezzeti, kendisini ilgilendiren yakınlarının durumunu düşünmesi sebebiyle kaçabilir. Cenâb-ı Hak: “Onlar ve eşleri de...” buyurdu ki kalplerinde [başkasına dair] hiçbir bağ ve endişe kalmasın. Ateşte olan akraba ve kardeşlerine gelince; [cennetlikler] onlardan yana bir meşguliyet içindedirler, dolayısıyla onlar sebebiyle kendilerine bir elem gelmez ve onların huzurda bulunmalarını da arzulamazlar. “el-Ezvâc” (eşler) kelimesi iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ } [Sâd 58] “onun benzerinden çeşit çeşit...” buyruğunda olduğu gibi, iyilikteki denkleri ve imandaki emsalleridir. İkincisi: “Ezvâc”, Allah Teâlâ'nın { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } [Meâric 30] “eşleri yahut ellerinin altında bulunanlar müstesna” ve { وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } [Bakara 234] “geride eşler bırakırlar” buyruklarında olduğu gibi kadının kocası ve erkeğin karısından anlaşılan hakiki eşlerdir. Zira buradaki murat benzerler/emsaller değildir. Cenâb-ı Hakk'ın { فِي ظِلالٍ } “gölgeliklerde” buyruğundaki “zılâl”, “zıll” kelimesinin çoğuludur; “zulel” ise “zulleh” kelimesinin çoğuludur. Bununla murat edilen, elem mahallinden korunmaktır. Zira bir sığınak altında oturan kimse ne yağmurdan ne de güneşin sıcağından korkar; böylece onunla elemi savmaya hazır olur. İşte aynı şekilde onlar için de kendilerini kötülüklerden koruyacak Allah'ın gölgesi vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } [Fâtır 35] “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de bize orada bir usanç dokunur” ve yine: { لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } “Orada ne yakıcı bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk...”
[الْإِنْسَانِ: ١٣] إِشَارَةً إِلَى عَدَمِ الْآلَامِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ أَيْضًا وَهِيَ أَنَّ حَالَ الْمُكَلَّفِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ اخْتِلَالُهَا بِسَبَبِ مَا فِيهِ مِنَ الشُّغُلِ، وَإِنْ كَانَ فِي مَكَانٍ عَالٍ كَالْقَاعِدِ فِي حَرِّ الشَّمْسِ فِي الْبُسْتَانِ الْمُتَنَزَّهِ أَوْ يَكُونَ بِسَبَبِ الْمَكَانِ، وَإِنْ كَانَ الشُّغُلُ مَطْلُوبًا كَمُلَاعَبَةِ الْكَوَاعِبِ فِي الْمَكَانِ الْمَكْشُوفِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بِسَبَبِ الْمَأْكَلِ كَالْمُتَفَرِّجِ فِي الْبُسْتَانِ إِذَا أَعْوَزَهُ الطَّعَامُ، وَإِمَّا بِسَبَبِ فَقْدِ الْحَبِيبِ، وَإِلَى هَذَا يُشِيرُ أَهْلُ الْقَلْبِ فِي شَرَائِطِ السَّمَاعِ بِقَوْلِهِمُ: الزَّمَانُ وَالْمَكَانُ وَالْإِخْوَانُ فَقَالَ تَعَالَى: فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا فِي تَعَبٍ وَقَالَ:
“Orada ne yakıcı bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk” [İnsân 13] buyurarak acıların bulunmadığına işaret etmiştir. Bunda ayrıca latif bir nükte vardır: O da şudur: Mükellefin halinin bozulması, ya yüksek bir mevkide olsa bile içinde bulunduğu meşguliyet sebebiyle olur; mesire bahçesinde güneşin sıcağında oturan kimse gibi. Ya meşguliyet arzulanan bir şey olsa bile mekân sebebiyle olur; açık arazide tomurcuk memeli kızlarla oynaşmak gibi. Ya bahçede gezinirken yiyeceğe muhtaç kalan kimse gibi yiyecek sebebiyle olur; ya da sevdiğini kaybetmek sebebiyle olur. Kalp ehli semâın şartlarında “Zaman, mekân ve ihvân (dostlar)” sözleriyle buna işaret ederler. İşte Allah Teâlâ: { فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ } “bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler” buyurarak yorgunluk içinde olmadıklarına işaret etti; şöyle buyurdu:
هُمْ وَأَزْواجُهُمْ إِشَارَةً إِلَى عَدَمِ الْوَحْدَةِ الموحشة وقال: فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ إِشَارَةً إِلَى الْمَكَانِ وَقَالَ: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ إِشَارَةً إِلَى دَفْعِ جَمِيعِ حوائجهم وقوله: مُتَّكِؤُنَ إِشَارَةٌ إِلَى أَدَلِّ وَضْعٍ عَلَى الْقُوَّةِ وَالْفَرَاغَةِ فإن القائم قد يقوم لشغل والقائد قَدْ يَقْعُدُ لَهُمْ. وَأَمَّا الْمُتَّكِئُ فَلَا يَتَّكِئُ إِلَّا عِنْدَ الْفَرَاغِ وَالْقُدْرَةِ لِأَنَّ الْمَرِيضَ لَا يَقْدِرُ عَلَى الِاتِّكَاءِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ مُضْطَجِعًا أَوْ مُسْتَلْقِيًا وَالْأَرَائِكُ جَمْعُ أَرِيكَةٍ. وَهِيَ السَّرِيرُ الَّذِي عَلَيْهِ الْفَرْشُ وَهُوَ تَحْتَ الْحَجَلَاتِ فَيَكُونُ مَرْئِيًّا هُوَ/ وَمَا فَوْقَهُ وَقَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنْ لَا جُوعَ هُنَاكَ، وَلَيْسَ الْأَكْلُ لِدَفْعِ أَلَمِ الْجُوعِ، وَإِنَّمَا مَأْكُولُهُمْ فَاكِهَةٌ، وَلَوْ كَانَ لَحْمًا طَرِيًّا، لَا يُقَالُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ هُمْ وَأَزْواجُهُمْ } “kendileri ve eşleri” buyurarak ürkütücü bir yalnızlığın bulunmadığına işaret etti; { فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ } “gölgeliklerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır” buyurarak mekâna işaret etti; { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } “Orada onlar için meyveler vardır ve istedikleri her şey onlarındır” buyurarak bütün ihtiyaçlarının giderilmesine işaret etti. O'nun: { مُتَّكِؤُنَ } “yaslanmışlardır” buyruğu, kuvvete ve rahatlığa en çok delalet eden duruşa işarettir. Zira ayakta duran kimse bir meşguliyet için ayakta durabilir, oturan kimse de bir tasa sebebiyle oturabilir. Yaslanan kimse ise ancak rahatlık ve iktidar halinde yaslanır; çünkü hasta kimse yaslanmaya güç yetiremez, ancak yan yatar veya sırtüstü uzanır. el-Erâik, erîkenin çoğuludur; o da cibinlikler altında üzerinde sergi bulunan ve kendisi de üzerindeki de görünen tahttır. O'nun: { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ } “Orada onlar için meyveler vardır” buyruğu, orada açlığın bulunmadığına ve yemenin açlık elemini defetmek için olmadığına işarettir; zira onların yedikleri, taze et bile olsa meyvedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun:
وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٢١] يَدُلُّ عَلَى التَّغَايُرِ وَصِدْقِ الشَّهْوَةِ وَهُوَ الْجُوعُ لِأَنَّا نقول قوله: مِمَّا يَشْتَهُونَ يُؤَكِّدُ مَعْنَى عَدَمِ الْأَلَمِ لِأَنَّ أَكْلَ الشَّيْءِ قَدْ يَكُونُ لِلتَّدَاوِي مِنْ غَيْرِ شَهْوَةٍ فَقَالَ مِمَّا يَشْتَهُونَ لِأَنَّ لَحْمَ الطَّيْرِ فِي الدُّنْيَا يُؤْكَلُ فِي حَالَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا: حَالَةُ التَّنَعُّمِ وَالثَّانِيَةُ: حَالَةُ ضَعْفِ الْمَعِدَةِ وَحِينَئِذٍ لَا يَأْكُلُ لَحْمَ طَيْرٍ يَشْتَهِيهِ، وَإِنَّمَا يَأْكُلُ مَا يُوَافِقُهُ وَيَأْمُرُهُ بِهِ الطَّبِيبُ، وَأَمَّا أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى التَّغَايُرِ، فنقول مسلم ذَلِكَ لِأَنَّ الْخَاصَّ يُخَالِفُ الْعَامَّ، عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِي غَرَضِنَا، لِأَنَّا نَقُولُ إِنَّمَا اخْتَارَ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَأْكُولِ الْفَاكِهَةَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّهَا أَدَلُّ عَلَى التَّنَعُّمِ وَالتَّلَذُّذِ وَعَدَمِ الْجُوعِ وَالتَّنْكِيرُ لِبَيَانِ الْكَمَالِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا وَقَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَمْ يَقُلْ يَأْكُلُونَ، إِشَارَةً إِلَى كَوْنِ زِمَامِ الِاخْتِيَارِ بِيَدِهِمْ وَكَوْنِهِمْ مَالِكِينَ وَقَادِرِينَ وَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ فيه وجوه: أحدها: لهم فيها مَا يَدَّعُونَ لِأَنْفُسِهِمْ أَيْ دُعَاؤُهُمْ مُسْتَجَابٌ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ هَذَا افْتِعَالًا بِمَعْنَى الْفِعْلِ كَالِاحْتِمَالِ بِمَعْنَى الْحَمْلِ وَالِارْتِحَالِ بِمَعْنَى الرَّحِيلِ، وَعَلَى هَذَا فَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَدْعُونَ لِأَنْفُسِهِمْ دُعَاءً فَيُسْتَجَابُ دُعَاؤُهُمْ بَعْدَ الطَّلَبِ بَلْ مَعْنَاهُ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ لِأَنْفُسِهِمْ أَيْ ذَلِكَ لَهُمْ فَلَا حَاجَةَ لَهُمْ إِلَى الدُّعَاءِ وَالطَّلَبِ، كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا طَلَبَ مِنْهُ مَمْلُوكُهُ شَيْئًا يَقُولُ لَكَ ذَلِكَ فَيُفْهَمُ مِنْهُ تَارَةً أَنَّ طَلَبَكَ مُجَابٌ وَأَنَّ هَذَا أَمْرٌ هَيِّنٌ بِأَنْ تُعْطَى مَا طَلَبْتَ، وَيُفْهَمُ تَارَةً مِنْهُ الرَّدُّ وَبَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ لَكَ حَاصِلٌ فَلِمَ تَطْلُبُهُ فَقَالَ تَعَالَى: وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ وَيَطْلُبُونَ فَلَا طَلَبَ لَهُمْ وَتَقْرِيرُهُ هُوَ أَنْ يَكُونَ مَا يَدَّعُونَ بِمَعْنَى مَا يَصِحُّ أَنْ يُطْلَبَ وَيُدَّعَى يَعْنِي كُلَّ مَا يَصِحُّ أَنْ يُطْلَبَ فَهُوَ حَاصِلٌ لَهُمْ قَبْلَ الطَّلَبِ، أَوْ نَقُولُ الْمُرَادُ الطَّلَبُ وَالْإِجَابَةُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الطَّلَبَ مِنَ اللَّهِ أَيْضًا فِيهِ لَذَّةٌ فَلَوْ قَطَعَ اللَّهُ الْأَسْبَابَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ لَمَا كَانَ يَطِيبُ لَهُمْ فَأَبْقَى أَشْيَاءَ يُعْطِيهِمْ إِيَّاهَا عِنْدَ الطَّلَبِ لِيَكُونَ لَهُمْ عِنْدَ الطَّلَبِ لَذَّةٌ وَعِنْدَ الْعَطَاءِ، فَإِنَّ كَوْنَ الْمَمْلُوكِ بِحَيْثُ يَتَمَكَّنُ مِنْ أَنْ يُخَاطِبَ الْمَلِكَ فِي حَوَائِجِهِ مَنْصِبٌ عَظِيمٌ، وَالْمَلِكُ الْجَبَّارُ قَدْ يَدْفَعُ حَوَائِجَ الْمَمَالِيكِ بِأَسْرِهَا قَصْدًا مِنْهُ لِئَلَّا يُخَاطَبَ الثَّانِي: مَا يَدَّعُونَ مَا يَتَدَاعُونَ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ افْتِعَالًا بِمَعْنَى التَّفَاعُلِ كَالِاقْتِتَالِ بِمَعْنَى التَّقَاتُلِ، وَمَعْنَاهُ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ كُلَّ مَا يَصِحُّ أَنْ يَدْعُوَ أَحَدٌ صَاحِبَهُ إِلَيْهِ أَوْ يَطْلُبَهُ أَحَدٌ مِنْ صَاحِبِهِ فَهُوَ حَاصِلٌ لَهُمْ الثَّالِثُ: مَا يَتَمَنَّوْنَهُ الرَّابِعُ: بِمَعْنَى الدَّعْوَى وَمَعْنَاهُ حِينَئِذٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ فِي الدُّنْيَا أَنَّ لَهُمُ اللَّهَ وَهُوَ مَوْلَاهُمْ وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ. فَقَالَ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ مَا يَدَّعُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا، فَتَكُونُ الْحِكَايَةُ مَحْكِيَّةً فِي الدُّنْيَا، كَأَنَّهُ يَقُولُ فِي يَوْمِنَا هَذَا لَكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ غَدًا مَا تَدَّعُونَ الْيَوْمَ، لَا يُقَالُ بِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ
{ وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Canlarının çektiği kuş etlerinden” [Vâkıa 21] başkalığa ve arzunun hakikatine -ki o da açlıktır- delalet ettiği söylenemez; çünkü biz deriz ki: O'nun { مِمَّا يَشْتَهُونَ } buyruğu elemin bulunmadığı manasını pekiştirir. Zira bir şeyi yemek bazen arzu olmaksızın tedavi amacıyla olur; dolayısıyla { مِمَّا يَشْتَهُونَ } buyurdu; çünkü dünyada kuş eti iki halde yenir: Birincisi: Nimetlenme hali; ikincisi: Mide zafiyeti hali. Bu ikinci halde canının çektiği kuş etini yemez, ancak kendisine uygun olanı ve doktorun emrettiğini yer. Başkalığa delalet etmesine gelince, bunun teslim edildiğini söyleriz; zira has (özel), âmma (genele) muhaliftir. Bununla birlikte bu durum gayemize halel getirmez; çünkü deriz ki: Bu makamda yiyecek türlerinden meyveyi seçmiştir, çünkü meyve nimetlenmeye, lezzetlenmeye ve açlığın bulunmadığına daha çok delalet eder; nekrelik (belirsizlik) ise kemali beyan içindir ve bunu defalarca zikrettik. O'nun “yerler” demeyip { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ } “Orada onlar için meyve vardır” buyurması, ihtiyar (seçim) dizgininin kendi ellerinde olduğuna, malik ve muktedir olduklarına işarettir. O'nun: { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } “istedikleri her şey onlarındır” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kendileri için talep ettikleri şeyler onlarındır; yani duaları müstecaptır. Bu takdirde bu iftiâl babı, ihtimalin haml ve irtihalin rahil manasında olması gibi mücerret fiil manasındadır. Buna göre mana, onların kendileri için dua edip de taleplerinden sonra dualarının kabul edilmesi demek değildir; bilakis mana şudur: Kendileri için iddia ettikleri/istedikleri şey onlarındır, yani bu zaten onlarındır da dua ve talebe ihtiyaçları yoktur. Nitekim hükümdardan kölesi bir şey istediğinde “O senindir” der; bundan bazen talebinin kabul edildiği ve istediğin şeyin verilmesinin pek kolay olduğu anlaşılır; bazen de bundan ret ve o şeyin zaten senin elinde bulunduğu, öyleyse niçin talep ettiğinin beyanı anlaşılır. Allah Teâlâ: { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } yani talep ederler buyurdu ki onların bir talebi yoktur. Bunun izahı şudur: Mâ yeddeûn, talep edilmesi ve iddia edilmesi sahih olan şey manasında olur; yani talep edilmesi sahih olan her şey, talep edilmeden önce onlar için zaten hasıldır. Yahut deriz ki: Kastedilen talep ve icabettir (kabuldür). Zira Allah'tan talep etmekte de bir lezzet vardır; şayet Allah kendisiyle aralarındaki sebepleri kesip atsaydı bu onlar için hoş olmazdı. Bu sebeple talep anında da lezzet alsınlar, ihsan anında da lezzet alsınlar diye talep ettiklerinde kendilerine vereceği birtakım şeyleri baki kıldı. Zira bir kulun ihtiyaçları hususunda hükümdara hitap edebilecek durumda olması pek yüce bir makamdır; oysa zorba bir hükümdar kendisine hitap edilmesin diye kulların ihtiyaçlarını toptan savuşturabilir. İkincisi: Mâ yeddeûn, mâ yetedâavne (birbirlerinden talep ettikleri) demektir; bu takdirde iktitâlin tekâtül manasında olması gibi iftiâl babı tefâul manasındadır. Manası da zikrettiğimiz üzere birinin arkadaşını kendisine davet etmesi veya birinin arkadaşından talep etmesi sahih olan her şeyin kendileri için hasıl olmasıdır. Üçüncüsü: Temenni ettikleri şeylerdir. Dördüncüsü: Dava (iddia) manasındadır; bu takdirde manası şudur: Onlar dünyada Allah'ın kendilerinin Rabbi ve mevlası olduğunu, kâfirlerin ise hiçbir mevlası olmadığını iddia ediyorlardı. Allah da cennette dünyada iddia ettikleri şeyin kendilerine ait olduğunu bildirdi. Bu durumda anlatım dünyadaki bir anlatım olur; sanki bu günümüzde: “Ey müminler! Bugün iddia ettiğiniz şey yarın sizindir” demektedir. O'nun: { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ
الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ
الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ } “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler. Kendileri ve eşleri gölgeliklerdedir”
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ لِأَنَّا نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: هُمْ مُبْتَدَأٌ وَأَزْواجُهُمْ عَطْفٌ عَلَيْهِمْ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ فِي يَوْمِنَا هَذَا يُخْبِرُنَا أَنَّ الْمُؤْمِنَ وَأَزْوَاجَهُ فِي ظِلَالٍ غدا وله ما يدعيه والجواب الثَّانِي: / وَهُوَ أَوْلَى هُوَ أَنْ نَقُولَ: مَعْنَاهُ لَهُمْ مَا يَدَّعُونَ أَيْ مَا كَانُوا يَدَّعُونَ. لَا يُقَالُ بِأَنَّهُ إِضْمَارٌ حَيْثُ لَا ضَرُورَةَ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّا نَقُولُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا يَبْقَى الِادِّعَاءُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَاهُ الْمَشْهُورِ لِأَنَّ الدُّعَاءَ هُوَ الْإِتْيَانُ بِالدَّعْوَى وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ هَذَا أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلِهِ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] هُوَ فِي دَارِ الْآخِرَةِ وَهُوَ كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: مَا يَدَّعُونَ وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا يَدَّعُونَ مَذْكُورٌ بَيْنَ جُمَلٍ كُلُّهَا فِي الْآخِرَةِ فَمَا يَدَّعُونَ أَيْضًا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فِي الْآخِرَةِ وَفِي الْآخِرَةِ لَا يَبْقَى دَعْوَى وَبَيِّنَةٌ لِظُهُورِ الْأُمُورِ والفصل بين أهل الثبور والحبور. وقوله تعالى:
[buyruğunun], bu sözün kıyamet günü söyleneceğine delalet ettiği söylenemez; çünkü biz deriz ki buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: { هُمْ } kelimesi mübteda, { وَأَزْواجُهُمْ } ise ona matuftur. Dolayısıyla bu sözün bugünümüzde olması ve müminin ve eşlerinin yarın gölgeliklerde olacağını ve iddia ettiği şeyin kendisine verileceğini bize haber vermesi muhtemeldir. İkinci ve daha evla olan cevap şudur: Deriz ki: { لَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } buyruğunun manası “iddia etmiş oldukları şeyler onlarındır” demektir. “Zaruret bulunmayan yerde gizli tutma (izmar) vardır ve bu caiz değildir” denilemez; çünkü biz deriz ki: Zikrettiğimiz açıklamaya göre iddia meşhur manasında kullanılmış olarak kalır, zira dua bir iddiayı ortaya koymaktır. Bunun daha evla olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: { سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selam vardır” [Yâsîn 58] buyruğu ahiret yurdundadır ve { مَا يَدَّعُونَ } buyruğunun tefsiri gibidir; ayrıca { مَا يَدَّعُونَ } buyruğu tamamı ahirette olan cümleler arasında zikredilmiştir, bu sebeple { مَا يَدَّعُونَ } ifadesinin de ahirette olması gerekir. Ahirette ise işler açığa çıktığı ve helak ehli ile sevinç ehli birbirinden ayrıldığı için artık dava ve delil kalmaz. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٥٨]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 58]
سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (٥٨)
{ سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selam vardır.” (58)
هُوَ أَكْمَلُ الْأَشْيَاءِ وَهُوَ آخِرُهَا الَّذِي لَا شَيْءَ فَوْقَهُ وَلْنُبَيِّنْهُ فِي مَسَائِلَ:
Bu, nimetlerin en mükemmelidir ve üstünde hiçbir şey bulunmayan sonuncusudur. Bunu birtakım meselelerle açıklayalım:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الرَّافِعُ لِقَوْلِهِ سَلامٌ؟ نَقُولُ يَحْتَمِلُ ذَلِكَ وُجُوهًا أَحَدُهَا: هُوَ بَدَلٌ مِمَّا يَدَّعُونَ كَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قال: لَهُمْ ما يَدَّعُونَ [يس: ٥٧] بَيَّنَهُ بِبَدَلِهِ فَقَالَ لَهُمْ سَلَامٌ فَيَكُونُ فِي الْمَعْنَى كَالْمُبْتَدَأِ الَّذِي خَبَرُهُ جَارٌّ وَمَجْرُورٌ، كَمَا يُقَالُ فِي الدَّارِ رَجُلٌ وَلِزَيْدٍ مَالٌ، وَإِنْ كَانَ فِي النَّحْوِ لَيْسَ كَذَلِكَ بَلْ هُوَ بَدَلٌ وَبَدَلُ النَّكِرَةِ مِنَ الْمَعْرِفَةِ جَائِزٌ فَتَكُونُ مَا بِمَعْنَى الَّذِي مَعْرِفَةً وَسَلَامٌ نَكِرَةً، وَيُحْتَمَلُ عَلَى هَذَا أَنْ يُقَالَ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يَدَّعُونَ لَا مَوْصُوفَةٌ وَلَا مَوْصُولَةٌ بَلْ هِيَ نَكِرَةٌ تَقْدِيرُهُ لَهُمْ شَيْءٌ يَدَّعُونَ ثُمَّ بَيَّنَ بِذِكْرِ الْبَدَلِ فَقَالَ: سَلامٌ وَالْأَوَّلُ هُوَ الصَّحِيحُ وَثَانِيهَا: سَلَامٌ خَبَرُ مَا وَلَهُمْ لِبَيَانِ الْجِهَةِ تَقْدِيرُهُ مَا يَدَّعُونَ سَالِمٌ لَهُمْ أَيْ خَالِصٌ وَالسَّلَامُ بِمَعْنَى السَّالِمِ الْخَالِصِ أَوِ السليم يقال عبد السلام أَيْ سَلِيمٌ مِنَ الْعُيُوبِ كَمَا يُقَالُ لِزَيْدٍ الشَّرَفُ مُتَوَفِّرٌ وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ يَكُونُ لِبَيَانِ مَنْ لَهُ ذَلِكَ وَالشَّرَفُ هُوَ الْمُبْتَدَأُ وَمُتَوَفِّرٌ خَبَرُهُ وَثَالِثُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: سَلامٌ مُنْقَطِعٌ عَمَّا تَقَدَّمَ وَسَلَامٌ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ سَلَامُ عَلَيْهِمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي يَوْمِنَا هَذَا كَأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى لَنَا وَقَالَ: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ
Birinci Mesele: { سَلامٌ } kelimesini merfû (ötreli) kılan âmil nedir? Deriz ki: Bu birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: { مَا يَدَّعُونَ } ifadesinden bedel olmasıdır; sanki Teâlâ: { لَهُمْ ما يَدَّعُونَ } [Yâsîn 57] buyurunca bunu bedeliyle beyan edip “onlara selam vardır” buyurmuştur. Dolayısıyla manada, haberi câr ve mecrûr olan bir mübteda gibi olur; nitekim “Evde bir adam vardır” ve “Zeyd'in malı vardır” denir; her ne kadar nahivde böyle olmayıp bilakis bedel olsa da. Nekrenin marifeden bedel olması caizdir; bu takdirde ellezî manasındaki mâ marife, selâmün ise nekre olur. Buna binaen Allah Teâlâ'nın: { مَا يَدَّعُونَ } buyruğundaki mâ lafzının mevsûfe veya mevsûle olmayıp nekre olduğu da söylenebilir ki takdiri “Onlar için istedikleri bir şey vardır” şeklinde olur; sonra bedeli zikrederek bunu beyan edip: { سَلامٌ } buyurmuştur; birinci görüş ise sahih olandır. İkincisi: Selâmün, mânın haberidir; lehum ise ciheti beyan içindir. Takdiri: “İstedikleri şey onlara salimdir (kusursuz ve halistir)” demektir. es-Selâm, sâlim, hâlis veya selîm manasındadır. Nitekim Abdüsselâm denir ki “ayıplardan sâlim” demektir; tıpkı “Şeref, Zeyd için tamdır” denildiği gibi; câr ve mecrûr bunun kime ait olduğunu beyan için olur, şeref mübteda, tam ise onun haberidir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { سَلامٌ } buyruğu kendisinden öncesinden munkatı (bağımsız) olup selâmün mübtedadır, haberi ise mahzuftur; takdiri selâmün aleyhim (onlara selam olsun) şeklindedir. Böylece bu, Teâlâ'nın bize anlatıp: { إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ }
[يس: ٥٥] ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ كَمَالَ حَالِهِمْ قَالَ سَلَامٌ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سَلامٌ عَلى نُوحٍ [الصافات: ٧٩] سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ [الصَّافَّاتِ: ١٨١] فَيَكُونُ اللَّهُ تَعَالَى أَحْسَنَ إِلَى عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا أَحْسَنَ إِلَى عِبَادِهِ الْمُرْسَلِينَ وَهَذَا وَجْهٌ مُبْتَكَرٌ جَيِّدٌ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مَنْقُولٌ، أَوْ نَقُولُ تَقْدِيرُهُ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَيَكُونُ هَذَا نَوْعًا مِنَ الِالْتِفَاتِ حَيْثُ قَالَ لَهُمْ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ.
[Yâsîn 55] buyurduğu gibi bu günümüzde Allah Teâlâ'dan bir haber olur; sonra onların hallerinin kemalini beyan edince “Onlara selam olsun” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın: { سَلامٌ عَلى نُوحٍ } “Nûh'a selam olsun” [Sâffât 79] ve { سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “Peygamberlere selam olsun” [Sâffât 181] buyruklarında olduğu gibidir. Böylece Allah Teâlâ, peygamber kullarına ihsanda bulunduğu gibi mümin kullarına da ihsanda bulunmuş olur. Bu, nakledilen [rivayetlerin] delalet ettiği güzel ve orijinal bir vecihtir. Yahut deriz ki: Takdiri selâmün aleykum (size selam olsun) şeklindedir ve bu bir tür iltifat sanatı olur; zira onlara şöyle şöyle buyurmuş, sonra da “Size selam olsun” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلًا مَنْصُوبٌ بِمَاذَا؟ نَقُولُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ تَقْدِيرُهُ عَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادُ لَهُمْ سَلَامٌ هُوَ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ سَلَامٌ يَقُولُهُ اللَّهُ قَوْلًا أَوْ تَقُولُهُ الْمَلَائِكَةُ قَوْلًا وَعَلَى قَوْلِنَا مَا يَدَّعُونَ سَالِمٌ لَهُمْ تَقْدِيرُهُ قَالَ اللَّهُ ذَلِكَ قَوْلًا وَوَعَدَهُمْ بِأَنَّ لَهُمْ مَا يَدَّعُونَ سَالِمٌ وَعْدًا وَعَلَى قَوْلِنَا سَلَامٌ عَلَيْهِمْ تَقْدِيرُهُ أَقُولُهُ قَوْلًا وَقَوْلُهُ: مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ يَكُونُ لِبَيَانِ أَنَّ السَّلَامَ مِنْهُ أَيْ سَلَامٌ عَلَيْهِمْ مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ أَقُولُهُ قَوْلًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ عَلَى هَذَا إِنَّهُ تَمْيِيزٌ لِأَنَّ السَّلَامَ قَدْ يَكُونُ قَوْلًا وَقَدْ/ يَكُونُ فِعْلًا فَإِنَّ مَنْ يَدْخُلُ عَلَى الْمَلِكِ فَيُطَأْطِئُ رَأْسَهُ يَقُولُ سَلَّمْتُ عَلَى الْمَلِكِ، وَهُوَ حِينَئِذٍ كَقَوْلِ الْقَائِلِ الْبَيْعُ مَوْجُودٌ حُكْمًا لَا حِسًّا وَهَذَا مَمْنُوعٌ عَنْهُ قَطْعًا لَا ظَنًّا.
İkinci Mesele: { قَوْلًا } kelimesi ne ile mansûb kılınmıştır? Deriz ki: Birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Masdar olarak mansûb kılınmasıdır. “Murad olan onlara selamdır” şeklindeki görüşümüze göre takdiri şöyledir: Onlara, Allah'ın bir söz olarak söylediği veya meleklerin bir söz olarak söylediği selam denilir. “İstedikleri şey onlara salimdir/halistir” şeklindeki görüşümüze göre takdiri şöyledir: Allah bunu bir söz olarak söylemiş ve istedikleri şeyin onlara salim olduğunu bir vaad olarak vadetmiştir. “Onlara selam olsun” şeklindeki görüşümüze göre ise takdiri: “Bunu bir söz olarak söylerim” şeklindedir. O'nun: { مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden” buyruğu, selamın O'ndan olduğunu beyan içindir; yani çok merhametli bir Rabden onlara selam olsun, bunu bir söz olarak söylerim demektir. Buna binaen onun temyiz olduğu da söylenebilir; çünkü selam bazen sözle olur, bazen de fiille olur. Nitekim hükümdarın huzuruna girip başını eğen kimse “Hükümdara selam verdim” der. Bu durumda bu, bir kimsenin “Satış akdi hissen değil hükmen mevcuttur” ve “Bu, zannen değil kat'iyen yasaklanmıştır” demesi gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ فِي السَّلَامِ مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ وَقَالَ فِي غَيْرِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِكْرَامِ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ
Üçüncü Mesele: Selam hakkında { مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden” buyurmuş; diğer ikram türlerinde ise: { نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } “Gafûr ve Rahîm olan [Allah]tan bir ağırlama olarak”
[فُصِّلَتْ: ٣٢] فَهَلْ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ؟ نَقُولُ نَعَمْ، أَمَّا هُنَاكَ فَلِأَنَّ النُّزُلَ مَا يُرْزَقُ النَّزِيلُ أَوَّلًا، وَذَلِكَ وَإِنْ كَانَ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا بَعْدَهُ فَإِنَّ النَّزِيلَ إِذَا أُكْرِمَ أَوَّلًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُكْرَمٌ وَإِذَا أُخِلَّ بِإِكْرَامِهِ فِي الْأَوَّلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُهَانٌ دَائِمًا غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مَقْطُوعٍ بِهِ، لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ الْمَلِكُ وَاسِعَ الرِّزْقِ فَيَرْزُقُ نَزِيلَهُ أَوَّلًا وَلَا يَمْنَعُ مِنْهُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ وَيُنَاقِشُهُ فِي غَيْرِهِ فَقَالَ غَفُورٌ لِمَا صَدَرَ مِنَ الْعَبِيدِ لِيَأْمَنَ الْعَبْدُ وَلَا يَقُولَ بِأَنَّ الْإِطْعَامَ قَدْ يُوجَدُ مِمَّنْ يُعَاقَبُ بَعْدَهُ وَالسَّلَامُ يُظْهِرُ مَزِيَّةَ تَعْظِيمِهِ للمسلم عليه لا بمغفرة فقال: رَبٌّ غَفُورٌ لِأَنَّ رَبَّ الشَّيْءِ مَالِكُهُ الَّذِي إِذَا نَظَرَ إِلَى عُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ لَا يُرْجَى مِنْهُ الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ بِالتَّعْظِيمِ، فَإِذَا سَلَّمَ عَلَيْهِ يَعْجَبُ مِنْهُ وقيل انظر هو سيده ويسلم عليه. ثم قال تعالى:
[Fussilet 32] buyurmuştur. İkisi arasında bir fark var mıdır? Deriz ki: Evet. Orada [böyle buyurmuştur], çünkü nüzül (ağırlama), misafire ilk olarak ikram edilen rızıktır. Her ne kadar sonrasına delalet etse de misafire ilk başta ikram edilmesi onun hürmet gördüğüne delalet eder; ilk başta ikramında kusur edilmesi ise onun sürekli hor görüldüğüne delalet eder. Ne var ki bu kesin değildir; çünkü hükümdarın rızkı bol olup misafirine ilk başta ikram etmesi, ondan yiyecek ve içeceği esirgememesi, fakat diğer hususlarda onu hesaba çekmesi mümkündür. İşte kul güvende olsun ve “Yedirip içirmek, ardından cezalandırılacak kimselere de yapılabilir” demesin diye kullardan sadır olan günahlar için “Gafûr” buyurmuştur. Selam ise mağfiretle değil, selam verilen kimseye yapılan tazimin üstünlüğünü ortaya koyar. Bu yüzden { رَبٌّ رَحِيمٌ } buyurmuştur; çünkü bir şeyin Rabbi, onun malikidir ki mertebesinin yüceliğine bakıldığında ona tazimle iltifat etmesi umulmaz; bu sebeple ona selam verdiğinde bundan hayrete düşülür ve “Bakınız, o onun efendisidir ama ona selam veriyor!” denilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٥٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 59]
وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩)
{ وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } “Ey günahkârlar! Bugün şöyle bir ayrılın!” (59)
وَفِيهِ وُجُوهٌ مِنْهَا تَبْيِينُ وَجْهِ التَّرْتِيبِ أَيْضًا الْأَوَّلُ: امْتَازُوا فِي أَنْفُسِكُمْ وَتَفَرَّقُوا كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ [الْمُلْكِ: ٨] أَيْ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ غَيْرَ أَنَّ تَمَيِّزَهُمْ مِنَ الْحَسْرَةِ وَالنَّدَامَةِ وَوَجْهُ التَّرْتِيبِ حِينَئِذٍ أَنَّ الْمُجْرِمَ يَرَى مَنْزِلَةَ الْمُؤْمِنِ وَرِفْعَتَهُ وَنُزُولَ دَرَكِتِهِ وَضَعَتَهُ فَيَتَحَسَّرُ فَيُقَالُ لَهُمْ امتازوا الْيَوْمَ إِذْ لَا دَوَاءَ لِأَلَمِكُمْ وَلَا شِفَاءَ لِسَقَمِكُمْ الثَّانِي: امْتَازُوا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَكُونُونَ مُشَاهِدِينَ لِمَا يَصِلُ إِلَى الْمُؤْمِنِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْإِكْرَامِ ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ تَفَرَّقُوا وَادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ مِنَ النَّارِ فَلَمْ يَبْقَ لَكُمُ اجْتِمَاعٌ بِهِمْ أَبَدًا الثَّالِثُ: امْتَازُوا بَعْضُكُمْ عَنْ بَعْضٍ عَلَى خِلَافِ مَا لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الِاجْتِمَاعِ بِالْإِخْوَانِ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هُمْ وَأَزْواجُهُمْ [يس:
Bunda birtakım vecihler vardır; bunlardan biri tertibin vechini de beyan etmektir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } “Öfkeden neredeyse parçalanıp ayrılacak” [Mülk 8] buyurduğu gibi kendi içinizde ayrılın ve dağılın; yani bir kısmınız diğerinden ayrılsın; şu kadar var ki onların ayrılması hasret ve nedamettendir. Bu takdirde tertibin vechi şudur: Mücrim kimse müminin mertebesini ve yüceliğini, kendisinin ise derekesinin düşüklüğünü ve alçaklığını görür de hasret çeker; bunun üzerine onlara: “Bugün ayrılın, zira acınıza ilaç, hastalığınıza şifa yoktur” denilir. İkincisi: Müminlerden ayrılın! Bu da onların mümine ulaşan sevap ve ikramı müşahede etmeleri, sonra da kendilerine: “Ayrılın ve cehennemdeki meskenlerinize girin; artık onlarla asla bir araya gelemeyeceksiniz” denilmesi sebebiyledir. Üçüncüsü: Müminin kardeşleriyle bir arada bulunmasının aksine -ki Teâlâ buna: { هُمْ وَأَزْواجُهُمْ } “kendileri ve eşleri” [Yâsîn:
٥٦] فَأَهْلُ النَّارِ يَكُونُ لَهُمُ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ وَعَذَابُ الْفُرْقَةِ أَيْضًا وَلَا عَذَابَ فَوْقَ الْفُرْقَةِ، بَلِ الْعُقَلَاءُ قَالُوا بِأَنَّ كُلَّ عَذَابٍ فَهُوَ بِسَبَبِ تَفَرُّقِ اتِّصَالٍ، فَإِنَّ مَنْ قُطِعَتْ يَدُهُ أَوْ أُحْرِقَ جِسْمُهُ فَإِنَّمَا يَتَأَلَّمُ بِسَبَبِ تَفَرُّقِ الْمُتَّصِلَاتِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ، لَكِنَّ التَّفَرُّقَ الْجِسْمِيَّ دُونَ التَّفَرُّقِ الْعَقْلِيِّ الرَّابِعُ: امْتَازُوا عَنْ شُفَعَائِكُمْ وَقُرَنَائِكُمْ فَمَا لَكُمُ الْيَوْمَ حَمِيمٌ وَلَا شَفِيعٌ الْخَامِسُ: امْتَازُوا عَمَّا تَرْجُونَ وَاعْتِزَلُوا عَنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَالْمُجْرِمُ هُوَ الَّذِي يَأْتِي بِالْجَرِيمَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ امْتَازُوا فَيُظْهِرُ عَلَيْهِمْ سِيمًا يُعْرَفُونَ بِهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ [الرَّحْمَنِ: ٤١] وحينئذ يكون قوله تعالى امتازوا أَمْرَ تَكْوِينٍ، كَمَا أَنَّهُ يَقُولُ: كُنْ فَيَكُونُ كَذَلِكَ يَقُولُ امْتَازُوا فَيَتَمَيَّزُونَ بِسِيمَاهُمْ وَيَظْهَرُ عَلَى جباههم أو في وجوههم سواء. / ثم قال تعالى:
56] buyruğuyla işaret etmiştir- bir kısmınız diğerinden ayrılsın. Böylece cehennem ehline hem elem verici azap hem de ayrılık azabı olur; ayrılıktan üstün bir azap ise yoktur. Hatta akıl sahipleri, her azabın birleşmiş olanın birbirinden ayrılması sebebiyle olduğunu söylemişlerdir; nitekim eli kesilen veya bedeni yanan kimse, birleşik parçaların birbirinden ayrılması sebebiyle elem duyar; fakat cismani ayrılık akli ayrılığın altındadır. Dördüncüsü: Şefaatçilerinizden ve yandaşlarınızdan ayrılın; zira bugün sizin ne bir dostunuz ne de bir şefaatçiniz vardır. Beşincisi: Umduğunuz şeylerden ayrılın ve her türlü hayırdan uzaklaşın! Mücrim ise suçu işleyen kimsedir. Bundan muradın, Allah Teâlâ'nın: “Ayrılın!” buyurması ve bunun üzerine kendileriyle tanınacakları bir alametin üzerlerinde belirmesi olduğu da söylenebilir; nitekim Allah Teâlâ: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } “Günahkârlar simalarından tanınırlar” [Rahmân 41] buyurmuştur. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın: “Ayrılın!” buyruğu tekvinî bir emir olur; nitekim O “Ol” der ve hemen oluverir; aynı şekilde “Ayrılın!” buyurur ve onlar simalarıyla ayrışırlar, alınlarında yahut yüzlerinde bir alamet belirir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٦٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 60]
أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠)
{ أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey Âdemoğulları! Ben size, ‘Şeytana tapmayın, çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır’ diye emretmedim mi / ahdetmedim mi?” (60)
[في قوله تعالى أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ] لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجْرِمِينَ كَانَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْإِنْسَانَ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، وَالْجَهْلُ مِنَ الْأَعْذَارِ، فَقَالَ اللَّهُ ذَلِكَ عِنْدَ عَدَمِ الْإِنْذَارِ، وَقَدْ سَبَقَ إِيضَاحُ السُّبُلِ بِإِيضَاحِ الرُّسُلِ، وَعَهِدْنَا إِلَيْكُمْ وَتَلَوْنَا عَلَيْكُمْ مَا يَنْبَغِي أَنْ تَفْعَلُوهُ وَمَا لَا يَنْبَغِي، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana tapmayın diye ahdetmedim mi?” buyruğu hakkında] Allah Teâlâ müminlerin ve mücrimlerin durumunu zikredince birisi: “Şüphesiz insan çok zalim ve çok cahildi; cehalet ise mazeretlerdendir” diyebilirdi; Allah Teâlâ da [cevaben buyurdu ki]: Bu [mazeret], uyarı bulunmadığı zaman geçerlidir; oysa peygamberlerin açıklamasıyla yolların açıklanması önceden gerçekleşmiştir; size ahdettik ve yapmanız gereken ile yapmamanız gereken şeyleri size okuduk. Âyette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي اللُّغَاتِ الَّتِي فِي أَعْهَدْ وَهِيَ كَثِيرَةٌ الْأُولَى: كَسْرُ هَمْزَةِ إِعْهَدْ وَحُرُوفُ الِاسْتِقْبَالِ كُلُّهَا تُكْسَرُ إِلَّا الْيَاءَ فَلَا يُقَالُ يَعْلَمُ وَيِعْلَمُ الثَّانِيَةُ: كَسْرُ الْهَاءِ مِنْ بَابِ ضَرَبَ يَضْرِبُ الثَّالِثَةُ: قَلْبُ الْعَيْنِ جِيمًا أَلَمْ أَجْهَدْ وَذَلِكَ فِي كُلِّ عَيْنٍ بَعْدَهَا هَاءٌ الرَّابِعَةُ: إِدْغَامُ الْهَاءِ فِي الْحَاءِ بَعْدَ الْقَلْبِ فَيُقَالُ أَلَمْ أَحَّدْ، وَقَدْ سُمِعَ قَوْمٌ يَقُولُونَ دَحَّا مَحَّا، أَيْ دَعْهَا معها.
Birinci Mesele: A'hed (أَعْهَدْ) kelimesindeki lehçe kullanımları (lugât) hakkındadır ki bunlar pek çoktur: Birincisi: İ'hed (إِعْهَدْ) şeklinde [başındaki] hemzenin kesresi iledir; muzâraat harflerinin (hurûf-ı istikbâl) tamamı kesrelenebilir, yâ harfi hariçtir; bundan dolayı ya‘lemu [yerine] yi‘lemu denmez. İkincisi: Darabe-yadribu bâbından [kabul edilerek] he harfinin kesresiyledir [a‘hid]. Üçüncüsü: Ayn harfinin cîm harfine dönüştürülmesidir (kalb): Elem eched (أَلَمْ أَجْهَدْ); bu da kendisinden sonra he harfi bulunan her ayn harfinde [geçerlidir]. Dördüncüsü: [Ayn harfini hâ harfine] dönüştürdükten sonra he harfini hâ harfine idğam etmektir; böylece elem ehhad (أَلَمْ أَحَّدْ) denilir. Nitekim bir topluluğun dehhâ mehhâ (دَحَّا مَحَّا), yani da‘hâ me‘ahâ (دَعْهَا مَعَهَا - bırak onu onunla) dediği işitilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَعْنَى أَعْهَدْ وُجُوهٌ أَقْرَبُهَا وأقربها أَلَمْ أُوصِ إِلَيْكُمْ.
İkinci Mesele: A'hed kelimesinin manasında birtakım vecihler vardır; bunların en yakını ve en uygunu: “Size vasiyet ve emretmedim mi?” [manasıdır].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي هَذَا الْعَهْدِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ هُوَ الْعَهْدُ الَّذِي كَانَ مَعَ أَبِينَا آدَمَ بِقَوْلِهِ عَهِدْنا إِلى آدَمَ [طه: ١١٥] ، الثَّانِي: أَنَّهُ هُوَ الَّذِي كَانَ مَعَ ذُرِّيَّةِ آدَمَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا نَعْبُدَ غَيْرَ اللَّهِ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْأَقْوَى، أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مَعَ كُلِّ قَوْمٍ عَلَى لِسَانِ رَسُولٍ، وَلِذَلِكَ اتَّفَقَ الْعُقَلَاءُ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ يَأْمُرُ بِالشَّرِّ، وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي حَقِيقَتِهِ وَكَيْفِيَّتِهِ.
Üçüncü Mesele: Bu ahid hakkında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Teâlâ'nın: { عَهِدْنا إِلى آدَمَ } “Âdem'e ahdetmiştik” [Tâhâ 115] buyruğuyla babamız Âdem ile yapılan ahittir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ Onlar da ‘Evet’ dediler” [A'râf 172] buyruğuyla Âdem'in zürriyeti ile yapılan ahittir; zira bu, Allah'tan başkasına ibadet etmememizi gerektirir. Üçüncüsü ve en kuvvetlisi: Bunun her kavim ile bir peygamberin diliyle yapılmış olmasıdır; bu yüzdendir ki akıl sahipleri, şeytanın hakikati ve mahiyetinde ihtilaf etseler bile onun kötülüğü emrettiği hususunda ittifak etmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ مَعْنَاهُ لَا تُطِيعُوهُ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ لَيْسَ هُوَ السُّجُودَ لَهُ فَحَسْبُ، بَلِ الِانْقِيَادُ لِأَمْرِهِ وَالطَّاعَةُ لَهُ فَالطَّاعَةُ عِبَادَةٌ، لَا يُقَالُ فَنَكُونُ نَحْنُ مَأْمُورِينَ بِعِبَادَةِ الْأُمَرَاءِ حَيْثُ أُمِرْنَا بِطَاعَتِهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ٥٩] لِأَنَّا نَقُولُ طَاعَتُهُمْ إِذَا كَانَتْ بِأَمْرِ اللَّهِ، لَا تَكُونُ إِلَّا عِبَادَةً لِلَّهِ وَطَاعَةً لَهُ، وَكَيْفَ لَا وَنَفْسُ السُّجُودِ وَالرُّكُوعِ لِلْغَيْرِ إِذَا كَانَ بِأَمْرِ اللَّهِ لَا يَكُونُ إِلَّا عِبَادَةً لِلَّهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ سَجَدُوا لِآدَمَ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِلَّا عِبَادَةً لِلَّهِ، وَإِنَّمَا عِبَادَةُ الْأُمَرَاءِ هُوَ طَاعَتُهُمْ فِيمَا لَمْ يَأْذَنِ اللَّهُ فِيهِ، فَإِنْ قِيلَ بِمَاذَا تَعْلَمُ طَاعَةَ الشَّيْطَانِ مِنْ طَاعَةِ الرَّحْمَنِ، مَعَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ مِنَ الشَّيْطَانِ خَبَرًا وَلَا نَرَى مِنْهُ أَثَرًا؟ نَقُولُ عِبَادَةُ الشَّيْطَانِ فِي مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ أَوِ الْإِتْيَانِ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ لَا لِأَنَّهُ أَمَرَ بِهِ، فَفِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ يَكُونُ الشَّيْطَانُ يَأْمُرُكَ وَهُوَ فِي غَيْرِكَ، وَفِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ يَأْمُرُكَ وَهُوَ فِيكَ، فَإِذَا جَاءَكَ شَخْصٌ يَأْمُرُكَ بِشَيْءٍ، فَانْظُرْ إِنْ كَانَ ذَلِكَ مُوَافِقًا لِأَمْرِ اللَّهِ أَوْ لَيْسَ مُوَافِقًا، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُوَافِقًا فذلك الشخص معه الشَّيْطَانِ يَأْمُرُكَ بِمَا يَأْمُرُكَ بِهِ، فَإِنْ أَطَعْتَهُ فَقَدْ عَبَدْتَ الشَّيْطَانَ، وَإِنْ دَعَتْكَ نَفْسُكَ إِلَى فِعْلٍ فَانْظُرْ أَهُوَ مَأْذُونٌ فِيهِ مِنْ جِهَةِ الشَّرْعِ أَوْ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَأْذُونًا فِيهِ فَنَفْسُكَ هِيَ الشَّيْطَانُ، أَوْ مَعَهَا الشَّيْطَانُ يَدْعُوكَ، فَإِنِ اتَّبَعْتَهُ فَقَدْ عَبَدْتَهُ، ثُمَّ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْمُرُ أَوَّلًا بِمُخَالَفَةِ/ اللَّهِ ظَاهِرًا، فَمَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ عَبَدَهُ وَمَنْ لَمْ يُطِعْهُ فَلَا يَرْجِعُ عَنْهُ، بَلْ يَقُولُ لَهُ اعْبُدِ اللَّهَ كَيْ لَا تُهَانَ، وَلِيَرْتَفِعَ عِنْدَ النَّاسِ شَأْنُكَ، وَيَنْتَفِعَ بِكَ إِخْوَانُكَ وَأَعْوَانُكَ، فَإِنْ أَجَابَ إِلَيْهِ فَقَدْ عَبَدَهُ لَكِنَّ عِبَادَةَ الشَّيْطَانِ عَلَى تَفَاوُتٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَعْمَالَ مِنْهَا مَا يَقَعُ وَالْعَامِلُ مُوَافِقٌ فِيهِ جَنَانَهُ وَلِسَانَهُ وَأَرْكَانَهُ، وَمِنْهَا مَا يَقَعُ وَالْجَنَانُ وَاللِّسَانُ مُخَالِفٌ لِلْجَوَارِحِ أَوْ لِلْأَرْكَانِ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَرْتَكِبُ جَرِيمَةً كَارِهًا بِقَلْبِهِ لِمَا يَقْتَرِفُ مِنْ ذَنْبِهِ، مُسْتَغْفِرًا لِرَبِّهِ، يَعْتَرِفُ بِسُوءِ مَا يَقْتَرِفُ فَهُوَ عِبَادَةُ الشَّيْطَانِ بِالْأَعْضَاءِ الظَّاهِرَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَرْتَكِبُهَا وَقَلْبُهُ طَيِّبٌ وَلِسَانُهُ رَطْبٌ، كَمَا أَنَّكَ تَجِدُ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ يَفْرَحُ بِكَوْنِهِ مُتَرَدِّدًا إِلَى أَبْوَابِ الظَّلَمَةِ لِلسِّعَايَةِ، وَيَعُدُّ مِنَ الْمَحَاسِنِ كَوْنَهُ سَارِيًا مَعَ الْمُلُوكِ وَيَفْتَخِرُ بِهِ بِلِسَانِهِ، وَتَجِدُهُمْ يَفْرَحُونَ بِكَوْنِهِمْ آمِرِينَ الْمَلِكَ بِالظُّلْمِ وَالْمَلِكُ يَنْقَادُ لَهُمْ، أَوْ يَفْرَحُونَ بِكَوْنِهِ يَأْمُرُهُمْ بِالظُّلْمِ فَيَظْلِمُونَ، فَرِحِينَ بِمَا وَرَدَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَمْرِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فالطاعة التي بِالْأَعْضَاءِ الظَّاهِرَةِ، وَالْبَوَاطِنُ طَاهِرَةٌ مُكَفَّرَةٌ بِالْأَسْقَامِ وَالْآلَامِ، كَمَا وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ، وَمِنْ ذَلِكَ
Dördüncü Mesele: O'nun: { لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Şeytana tapmayın” buyruğu, “Ona itaat etmeyin” demektir. Bunun delili ise nehyedilen şeyin sadece ona secde etmek olmayıp, bilakis onun emrine boyun eğmek ve ona itaat etmek olmasıdır; zira itaat ibadettir. “Allah Teâlâ'nın: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } ‘Allah'a itaat edin, Peygambere ve sizden olan emir sahiplerine de itaat edin’ [Nisâ 59] buyruğunda onların itaatine emrolunduğumuza göre, yöneticilere ibadet etmekle emrolunmuş oluruz” denilemez. Çünkü biz deriz ki: Onlara itaat Allah'ın emriyle olduğunda ancak Allah'a ibadet ve O'na itaat olur. Nasıl olmasın ki başkasına bizzat secde ve rükû etmek bile Allah'ın emriyle olduğunda ancak Allah'a ibadet olur; görmez misin melekler Âdem'e secde ettiler ve bu ancak Allah'a ibadet idi. Yöneticilere ibadet ise ancak Allah'ın izin vermediği hususlarda onlara itaat etmektir. Şayet “Biz şeytandan bir haber işitmediğimiz ve ondan bir iz görmediğimiz halde şeytana itaati Rahman'a itaatten nasıl ayırt ederiz?” denilirse, deriz ki: Şeytana ibadet, Allah'ın emrine muhalefet etmekte yahut Allah'ın emrettiği şeyi O emrettiği için değil de başka bir sebeple yapmakta yatar. Zira bazen şeytan başka bir kimsenin içindeyken sana emreder, bazen de senin içindeyken sana emreder. Bir kimse sana gelip bir şey emrettiğinde bak: Şayet bu Allah'ın emrine uygun mu yoksa uygun değil mi? Eğer uygun değilse, o şahsın yanında sana emrettiği şeyi emreden şeytan vardır; ona itaat edersen şeytana ibadet etmiş olursun. Şayet nefsin seni bir fiile çağırırsa bak: Şeriat cihetinden buna izin verilmiş midir yoksa verilmemiş midir? Eğer izin verilmemişse senin nefsin bizzat şeytandır yahut onun yanında seni çağıran şeytan vardır; ona uyarsan ona ibadet etmiş olursun. Ayrıca şeytan ilk olarak zâhiren Allah'a muhalefet etmeyi emreder; kim ona itaat ederse ona ibadet etmiş olur. Kim de ona itaat etmezse şeytan onun peşini bırakmaz; aksine ona: “Hor görülmemek için, insanlar yanında mevkin yükselsin, kardeşlerin ve yardımcıların senden faydalansın diye Allah'a ibadet et” der. Eğer buna icabet ederse yine ona ibadet etmiş olur. Fakat şeytana ibadet mertebe mertebedir. Zira amellerden öyleleri vardır ki fail onda kalbi, dili ve azalarıyla uyum içindedir. Öyleleri de vardır ki kalp ve dil azalarla yahut rükünlerle uyuşmaz. Nitekim insanlardan kimi vardır ki işlediği günahtan kalben hoşlanmayarak, Rabbinden mağfiret dileyerek ve işlediği şeyin kötülüğünü itiraf ederek günah işler; bu zâhirî azalarla şeytana ibadettir. Kimi de vardır ki kalbi hoşnut, dili tatlı olarak bu günahı işler. Nitekim pek çok insanın gammazlık yapmak için zalimlerin kapılarına gidip gelmekten sevinç duyduğunu, hükümdarlarla düşüp kalkmayı bir fazilet sayıp diliyle bununla övündüğünü görürsün; hükümdara zulmetmeyi emredip de hükümdar kendilerine boyun eğdiğinde veya hükümdar kendilerine zulmetmeyi emredip de kendileri zulmettiğinde kendilerine gelen bu emirden dolayı sevinç duyduklarını görürsün. Bunu anladığına göre, bâtınlar temiz kaldığı müddetçe zâhirî azalarla yapılan [bu nevi] itaat, rivayetlerde geldiği üzere hastalıklar ve elemler ile kefarete uğrar; nitekim bunlardan biri:
قَوْلُهُ ﵌ «الْحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Sıtma / humma, cehennemin hararetindendir” buyruğudur;
وَقَوْلُهُ ﵌: «السَّيْفُ مَحَّاءٌ لِلذُّنُوبِ» ،
Ve O sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Kılıç, günahları silip süpürür” buyruğudur;
أَيْ لِمِثْلِ هَذِهِ الذُّنُوبِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مَا
yani bu gibi günahları siler; buna delalet eden şey ise
قَالَ ﵌ فِي الْحُدُودِ «إِنَّهَا كَفَّارَاتٌ»
O sallallâhu aleyhi ve sellem'in had cezaları hakkında söylediği: “Onlar kefarettir” buyruğudur.
وَمَا يَكُونُ بِالْقُلُوبِ فَلَا خَلَاصَ عَنْهُ إِلَّا بِالتَّوْبَةِ وَالنَّدَمِ وَإِقْبَالِ الْقَلْبِ عَلَى الرَّبِّ، وَمَا يَكُونُ بِاللِّسَانِ فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ مَا يَكُونُ بِالْقَلْبِ فِي الظَّاهِرِ، وَالْمِثَالُ يُوَضِّحُ الْحَالَ فَنَقُولُ إِذَا كَانَ عِنْدَ السُّلْطَانِ أَمِيرٌ وَلَهُ غِلْمَانٌ هُمْ مِنْ خواص الأمير وأتباع بعداءهم مِنْ عَوَامِّ النَّاسِ، فَإِذَا صَدَرَ مِنَ الْأَمِيرِ مُخَالَّةٌ وَمُسَارَّةٌ مَعَ عَدُوِّ السُّلْطَانِ وَمُصَادَقَةٌ بَيْنَهُمَا، لَا يَعْفُو الْمَلِكُ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ فِي غَايَةِ الصَّفْحِ، أَوْ يَكُونُ لِلْأَمِيرِ عِنْدَهُ يَدٌ سَابِقَةٌ أَوْ تَوْبَةٌ لَاحِقَةٌ، فَإِنْ صَدَرَ مِنْ خَوَاصِّ الْأَمِيرِ مُخَالَفَةٌ وَهُوَ بِهِ عَالِمٌ وَلَمْ يَزْجُرْهُ، عُدَّتِ الْمُخَالَفَةُ مَوْجُودَةً مِنْهُ، وإن كان
Kalplerle olan [günahlara] gelince; bunlardan tövbe, nedamet ve kalbin Rabbe yönelmesi dışında bir kurtuluş yoktur. Dille olan ise zâhirde kalple olan kabilindendir. Misal durumu açıklar; şöyle deriz: Sultanın yanında bir emir bulunsa ve bu emirin hem has adamları olan köleleri hem de avam halktan uzak tâbileri bulunsa; eğer emirden sultanın düşmanıyla dostluk, gizli konuşma ve arkadaşlık sadır olursa, sultan son derece bağışlayıcı olmadıkça yahut emirin onun yanında geçmiş bir iyiliği veya sonradan gelen bir tövbesi bulunmadıkça bunu affetmez. Eğer emirin has adamlarından bir muhalefet sadır olur da emir bunu bildiği halde onu men etmezse, muhalefet emirden sadır olmuş sayılır; şayet
كَارِهًا وَأَظْهَرَ الْإِنْكَارَ حَسُنَتْ مُعَاتَبَتُهُ دُونَ مُعَاقَبَتِهِ، لِأَنَّ إِقْدَامَ خَوَاصِّهِ عَلَى الْمُخَالَفَةِ دَلِيلٌ عَلَى سُوءِ التَّرْبِيَةِ، فَإِنْ كَانَ الصَّادِرُ مِنَ الْحَوَاشِي الْأَبَاعِدِ وَبَلَغَ الْأَمِيرَ وَلَمْ يَزْجُرْهُ عُوتِبَ الْأَمِيرُ، وَإِنْ زَجَرَهُمُ اسْتَحَقَّ الْأَمِيرُ بِذَلِكَ الزَّجْرِ الْإِكْرَامَ، وَحَسُنَ مِنَ الْمَلِكِ أَنْ يُسْدِيَ إِلَى الْمَزْجُورِ الْإِحْسَانَ وَالْإِنْعَامَ إِنْ عَلِمَ حُصُولَ انْزِجَارِهِ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَالْقَلْبُ أَمِيرٌ وَاللِّسَانُ خَاصَّتُهُ وَالْأَعْضَاءُ خَدَمُهُ، فَمَا يَصْدُرُ مِنَ الْقَلْبِ فَهُوَ الْعَظِيمُ مِنَ الذَّنْبِ، فَإِنْ أَقْبَلَ عَلَى مَحَبَّةِ غَيْرِ اللَّهِ فَهُوَ الْوَيْلُ الْعَظِيمُ وَالضَّلَالُ الْمُبِينُ الْمُسْتَعْقِبُ لِلْعِقَابِ الْأَلِيمِ وَالْعَذَابِ الْمُهِينِ، وَمَا يَصْدُرُ مِنَ اللِّسَانِ فَهُوَ مَحْسُوبٌ عَلَى الْقَلْبِ وَلَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ إِنْ لَمْ يُنْكِرْ فِعْلَهُ وَمَا يَصْدُرُ مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْقَلْبُ قَدْ أَظْهَرَ عَلَيْهِ الْإِنْكَارَ وَحَصَلَ لَهُ الِانْزِجَارُ فَهُوَ الذَّنْبُ الَّذِي
hoşlanmayıp inkârını ortaya koymuşsa, cezalandırılmaksızın azarlanması uygun olur; zira has adamlarının muhalefete cüret etmesi kötü terbiyenin delilidir. Eğer sadır olan şey uzak maiyetten olur da emire ulaştığı halde onları men etmezse emir azarlanır; şayet onları men ederse emir bu men edişi sebebiyle ikrama hak kazanır; hükümdarın da men edilen kimsenin vazgeçtiğini bildiğinde ona ihsan ve ikramda bulunması güzel olur. Bunu bildiğine göre: Kalp bir emirdir, dil onun has adamı, azalar ise onun hizmetçileridir. Kalpten sadır olan şey günahın büyüğüdür; eğer Allah'tan başkasının sevgisine yönelirse bu, elem verici cezayı ve alçaltıcı azabı peşinden getiren büyük bir helak ve apaçık bir sapıklıktır. Dilden sadır olan şey kalbe fatura edilir ve fiilini inkâr etmedikçe sözü kabul edilmez. Azalardan sadır olan ve kalbin de inkârını ortaya koyup vazgeçtiği şeye gelince, bu şu günahtır:
حَكَى النبي ﵌ عَنْ رَبِّهِ أَنَّهُ قَالَ «لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَخَلَقْتُ أَقْوَامًا يُذْنِبُونَ وَيَسْتَغْفِرُونَ فَأَغْفِرُ لَهُمْ» ،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden rivayetle O'nun şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Eğer siz günah işlemeseydiniz, günah işleyip de bağışlanma dileyecek ve kendilerini bağışlayacağım topluluklar yaratırdım.”
وهاهنا لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَرْجِعُ عَنْ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ فَرِحًا فَيَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ مَقْصُودُهُ مِنَ الْإِغْوَاءِ حَيْثُ يَرَى ذَلِكَ الْعَبْدَ ارْتَكَبَ الذَّنْبَ ظَاهِرًا وَيَكُونُ ذَلِكَ رَافِعًا لِدَرَجَةِ الْعَبْدِ، فَإِنَّ بِالذَّنَبِ يَنْكَسِرُ قَلْبُ الْعَبْدِ فَيَتَخَلَّصُ مِنَ الْإِعْجَابِ بِنَفْسِهِ وَعِبَادَتِهِ، وَيَصِيرُ أَقْرَبَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ، لِأَنَّ مَنْ يُذْنِبُ مُقَرَّبٌ عِنْدَ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٤] وَالْمُذْنِبُ التَّائِبُ النَّادِمُ مُنْكَسِرُ الْقَلْبِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ كَمَا
Burada latif bir nükte vardır: O da şudur: Şeytan Allah'ın kullarından bir kulun yanından sevinçle dönebilir ve o kulun zâhiren günah işlediğini gördüğünde saptırma maksadının hasıl olduğunu zanneder; oysa bu durum kulun derecesini yükseltici olur. Zira günah sebebiyle kulun kalbi kırılır, böylece nefsini ve ibadetini beğenmekten (ucubtan) kurtulur ve mukarreb kullardan daha yakın hale gelir. Çünkü günah işleyen [ve tövbe eden] kimse Allah katında mukarrebtir; nitekim Teâlâ: { لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onlar için Rableri katında dereceler vardır” [Enfâl 4] buyurmuştur. Tövbe edip pişman olan günahkâr ise kalbi kırık kimsedir ve Allah onun yanındadır; nitekim
قَالَ ﵌ حَاكِيًا عَنْ رَبِّهِ «أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ»
O sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden naklederek: “Ben kalpleri [benim için] kırık olanların yanındayım” buyurmuştur.
وَفَرْقٌ/ بَيْنَ مَنْ يَكُونُ عِنْدَ اللَّهِ، وَبَيْنَ مَنْ يَكُونُ عِنْدَهُ اللَّهُ، وَلَعَلَّ مَا يُحْكَى مِنَ الذُّنُوبِ الصَّادِرَةِ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ هذا القبيل لتحصيل لَهُمُ الْفَضِيلَةُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ حَيْثُ تَبَجَّحُوا بِأَنْفُسِهِمْ بِقَوْلِهِمْ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَقَدْ يَرْجِعُ الشَّيْطَانُ عَنْ آخَرَ يَكُونُ قَدْ أَمَرَهُ بِشَيْءٍ فَلَمْ يَفْعَلْهُ وَالشَّخْصُ يَظُنُّ أَنَّهُ غَلَبَ الشَّيْطَانَ وَرَدَّهُ خَائِبًا فَيَتَبَجَّحُ فِي نَفْسِهِ وهو لا يعلم أن الشيطان رجح عَنْهُ مُحَصِّلَ الْمَقْصُودِ مَقْبُولًا غَيْرَ مَرْدُودٍ. وَمِنْ هَذَا يَتَبَيَّنُ أَمْرٌ أُصُولِيٌّ وَهُوَ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُذْنِبَ هَلْ يَخْرُجُ مِنَ الْإِيمَانِ أَمْ لَا؟ وَسَبَبُ النِّزَاعِ وُقُوعُ نَظَرِ الْخَصْمَيْنِ عَلَى أَمْرَيْنِ مُتَبَايِنَيْنِ فَالذَّنْبُ الَّذِي بِالْجَسَدِ لَا بِالْقَلْبِ لَا يَخْرُجُ بَلْ قَدْ يَزِيدُ فِي الْإِيمَانِ وَالَّذِي بِالْقَلْبِ يُخَافُ مِنْهُ الْخُرُوجُ عَنْ رِبْقَةِ الْإِيمَانِ وَلِذَلِكَ اخْتَلَفُوا فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَالْأَشْبَهُ أَنَّ الْجَسَدِيَّ جَائِزٌ عَلَيْهِمْ وَالْقُرْآنَ دَلِيلٌ عَلَيْهِ، وَالْقَلْبِيَّ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَى عِبَادَهُ عَنْ عِبَادَةِ الشَّيْطَانِ ذَكَرَ مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَى قَبُولِ مَا أُمِرُوا بِهِ وَالِانْتِهَاءِ عَمَّا نُهُوا عَنْهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah'ın katında olan kimse ile Allah'ın kendisinin yanında olduğu kimse arasında fark vardır! Peygamberlerden sadır olduğu anlatılan günahlar da meleklerin: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz seni hamdinle tesbih ve takdis ediyoruz” [Bakara 30] diyerek kendilerini övüp iftihar ettikleri yerde peygamberlerin meleklere olan üstünlüğünü gerçekleştirmek için bu kabilden olabilir. Bazen de şeytan bir şey emredip de o kimse bunu yapmadığı vakit bir başkasının yanından döner; kişi şeytanı yendiğini ve onu eli boş çevirdiğini sanarak kendi kendine böbürlenir, oysa şeytanın maksadına ulaşmış, merdut olmayıp makbul olarak kendisinden döndüğünü bilmez. Buradan usule dair bir mesele ortaya çıkar ki o da insanların günahkârın imandan çıkıp çıkmayacağı hususunda ihtilaf etmeleridir. Bu ihtilafın sebebi, iki tarafın bakışının birbirinden farklı iki meseleye yönelmesidir: Kalple değil de bedenle işlenen günah imandan çıkarmaz, bilakis [tövbe ile] imanı artırabilir; kalple işlenen günahtan ise iman bağından çıkılması korkulur. Bu yüzdendir ki peygamberlerin günahlardan ismeti hususunda ihtilaf etmişlerdir; en uygun olanı, bedeni günahın onlar için caiz olmasıdır ki Kur'an buna delildir; kalbi günah ise onlar hakkında caiz değildir. Sonra Allah Teâlâ kullarını şeytana ibadetten menedince, emrolundukları şeyi kabul etmeye ve nehyolundukları şeyden sakınmaya kendilerini sevk edecek hususu: { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır” buyruğuyla zikretti. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْ أَيْنَ حَصَلَتِ الْعَدَاوَةُ بَيْنَ الشَّيْطَانِ وَالْإِنْسَانِ؟ فَنَقُولُ ابْتِدَاؤُهَا مِنَ الشَّيْطَانِ وَسَبَبُهُ تَكْرِيمُ اللَّهِ بَنِي آدَمَ، لَمَّا رَأَى إِبْلِيسُ رَبَّهُ كَرَّمَ آدَمَ وَبَنِيهِ عَادَاهُمْ فَعَادَاهُ اللَّهُ تَعَالَى وَالْأُولَى مِنْهُ لُؤْمٌ وَالثَّانِي مِنَ اللَّهِ كَرَمٌ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا أَكْرَمَ شَخْصًا وَلَمْ يُنْقِصْ مِنَ الْآخَرِ شَيْئًا إِذْ لَا ضِيقَ فِي الْخِزَانَةِ، فَعَدَاوَةُ مَنْ يُعَادِي ذَلِكَ الْمُكْرَمَ لَا تَكُونُ إِلَّا لُؤْمًا، وَأَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ إِكْرَامَهُ لَيْسَ إِلَّا مِنْهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الضَّعِيفَ مَا كَانَ يَقْدِرُ أَنْ يَصِلَ إِلَى بَعْضِ تِلْكَ الْمَنْزِلَةِ لَوْلَا إِكْرَامُ الْمَلِكِ، يَعْلَمُ أَنَّ مَنْ يُبْغِضُهُ يُنْكِرُ فِعْلَ الْمَلِكِ أَوْ يَنْسُبُ إِلَى خِزَانَتِهِ ضِيقًا، وَكِلَاهُمَا يَحْسُنُ التَّعْذِيبُ عَلَيْهِ فَيُعَادِيهِ إِتْمَامًا لِلْإِكْرَامِ وَإِكْمَالًا لِلْإِفْضَالِ، ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ عَلَى مَذْهَبِ إِبْلِيسَ إِذَا رَأَوْا وَاحِدًا عِنْدَ مَلِكٍ مُحْتَرَمًا بَغَضُوهُ وَسَعَوْا فِيهِ إِقَامَةً لِسُنَّةِ إِبْلِيسَ، فَالْمَلِكُ إِنْ لَمْ يَكُنْ مُتَخَلِّقًا بِأَخْلَاقِ اللَّهِ لَا يُبْعِدُ السَّاعِيَ وَيَسْمَعُ كَلَامَهُ وَيَتْرُكُ إِكْرَامَ ذَلِكَ الشَّخْصِ وَاحْتِرَامَهُ.
Birinci Mesele: Şeytan ile insan arasındaki düşmanlık nereden hasıl olmuştur? Deriz ki: Bunun başlangıcı şeytandandır; sebebi ise Allah'ın Âdemoğullarını mükerrem kılmasıdır. İblis, Rabbinin Âdem'i ve oğullarını üstün kıldığını görünce onlara düşman oldu; Allah Teâlâ da ona düşman oldu. Şeytandan olan birincisi alçaklıktır, Allah'tan olan ikincisi ise keremdir. Birincisine gelince; zira hükümdar bir şahsa ikramda bulunup da hazinede bir darlık bulunmadığından ötürü diğerinden hiçbir şey eksiltmediğinde, o ikram edilen kimseye düşmanlık eden kimsenin düşmanlığı ancak alçaklıktan ibarettir. İkincisine gelince; hükümdar bu ikramın sırf kendisinden olduğunu bildiğinde -çünkü zayıf olan kimse hükümdarın ikramı olmasa o mertebenin bir kısmına bile ulaşmaya güç yetiremezdi- ona buğzeden kimsenin hükümdarın fiilini inkâr ettiğini yahut hazinesine bir darlık nisbet ettiğini bilir; bu ikisi de cezalandırılmayı hak eden şeylerdir; böylece ikramı tamamlamak ve lütfu ikmal etmek için ona düşman olur. Nitekim insanlardan birçoğu İblis'in mezhebi üzeredir; hükümdarın yanında saygın bir kimse gördüklerinde ona buğzederler ve İblis'in sünnetini yaşatmak üzere onun aleyhine gammazlık yaparlar. Hükümdar şayet Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmamışsa gammazı uzaklaştırmaz, onun sözünü dinler ve o şahsa ikram ve saygı göstermeyi terk eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ أَيْنَ إِبَانَةُ عَدَاوَةِ إِبْلِيسَ؟ نَقُولُ لَمَّا أَكْرَمَ اللَّهُ آدَمَ عَادَاهُ إِبْلِيسُ وَظَنَّ أَنَّهُ يَبْقَى فِي مَنْزِلَتِهِ وَآدَمُ فِي مَنْزِلَتِهِ مِثْلَ مُتَبَاغِضَيْنِ عِنْدَ الْمَلِكِ وَاللَّهُ كَانَ عَالِمًا بِالضَّمَائِرِ فَأَبْعَدَهُ وَأَظْهَرَ أَمْرَهُ فَأَظْهَرَ هُوَ مِنْ نَفْسِهِ مَا كَانَ
İkinci Mesele: İblis'in düşmanlığının apaçık olması neredendir? Deriz ki: Allah Âdem'e ikramda bulununca İblis ona düşman oldu ve hükümdarın yanındaki iki hasım gibi kendisinin kendi mertebesinde, Âdem'in de kendi mertebesinde kalacağını zannetti. Allah ise gizli halleri bilendi; bu sebeple onu kovup uzaklaştırdı ve onun durumunu açığa çıkardı. Bunun üzerine o da
يُخْفِيهِ لِزَوَالِ مَا كَانَ يَحْمِلُهُ عَلَى الْإِخْفَاءِ فَقَالَ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الْأَعْرَافِ: ١٦] وَقَالَ:
kendisini gizlemeye sevk eden sebep ortadan kalktığı için içinde gizlediği şeyi bizzat açığa vurup: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onları saptırmak için mutlaka senin dosdoğru yolun üzerinde oturacağım” [A'râf 16] dedi ve şöyle buyurdu:
لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ [الْإِسْرَاءِ: ٦٢] .
{ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } “Mutlaka onun zürriyetini kökünden kazıyıp emrim altına alacağım” [İsrâ 62].