الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا كَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا فَمَا بَالُ الْإِنْسَانِ يَمِيلُ إِلَى مَرَاضِيهِ مِنَ الشُّرْبِ وَالزِّنَا، وَيَكْرَهُ مَسَاخِطَهُ مِنَ الْمُجَاهَدَةِ وَالْعِبَادَةِ؟ نَقُولُ سَبَبُ ذَلِكَ اسْتِعَانَةُ الشَّيْطَانِ بِأَعْوَانٍ مِنْ عِنْدِ الْإِنْسَانِ وَتَرْكُ اسْتِعَانَةِ الْإِنْسَانِ بِاللَّهِ، فَيَسْتَعِينُ بِشَهْوَتِهِ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ لِمَصَالِحِ بَقَائِهِ وَبَقَاءِ نَوْعِهِ وَيَجْعَلُهَا سَبَبًا لِفَسَادِ حَالِهِ وَيَدْعُوهُ بِهَا إِلَى مَسَالِكِ الْمَهَالِكِ، وَكَذَلِكَ يَسْتَعِينُ بِغَضَبِهِ الَّذِي خَلَقَهُ الله فيه لِدَفْعِ الْمَفَاسِدِ عَنْهُ وَيَجْعَلُهُ سَبَبًا لِوَبَالِهِ وَفَسَادِ أَحْوَالِهِ، وَمِيلُ الْإِنْسَانِ إِلَى الْمَعَاصِي كَمَيْلِ الْمَرِيضِ إِلَى الْمَضَارِّ وَذَلِكَ حَيْثُ يَنْحَرِفُ الْمِزَاجُ عَنِ الِاعْتِدَالِ، فَتَرَى الْمَحْمُومَ يُرِيدُ الْمَاءَ الْبَارِدَ/ وَهُوَ يريد فِي مَرَضِهِ. وَمَنْ بِهِ فَسَادُ الْمَعِدَةِ فَلَا يَهْضِمُ الْقَلِيلَ مِنَ الْغِذَاءِ يَمِيلُ إِلَى الْأَكْلِ الْكَثِيرِ وَلَا يَشْبَعُ بِشَيْءٍ وَهُوَ يَزِيدُ فِي مَعِدَتِهِ فَسَادًا، وَصَحِيحُ الْمِزَاجِ لَا يَشْتَهِي إِلَّا مَا يَنْفَعُهُ فَالدُّنْيَا كَالْهَوَاءِ الْوَبِيءِ لَا يَسْتَغْنِي الْإِنْسَانُ فِيهِ عَنِ اسْتِنْشَاقِ الْهَوَاءِ وَهُوَ الْمُفْسِدُ لِمِزَاجِهِ وَلَا طَرِيقَ لَهُ غَيْرُ إِصْلَاحِ الْهَوَاءِ بِالرَّوَائِحِ الطَّيِّبَةِ وَالْأَشْيَاءِ الزَّكِيَّةِ وَالرَّشِّ بِالْخَلِّ وَالْمَاوَرْدِ مِنْ جُمْلَةِ الْمُصْلِحَاتِ، فَكَذَلِكَ الْإِنْسَانُ فِي الدُّنْيَا لَا يَسْتَغْنِي عَنْ أُمُورِهَا وَهِيَ الْمُعِينَاتُ لِلشَّيْطَانِ وَطَرِيقُهُ تَرْكُ الْهَوَى وَتَقْلِيلُ التَّأْمِيلِ وَتَحْرِيفُ الْهَوَى بِالذِّكْرِ الطَّيِّبِ وَالزُّهْدِ، فَإِذَا صَحَّ مِزَاجُ عَقْلِهِ لَا يَمِيلُ إِلَّا إِلَى الْحَقِّ وَلَا يَبْقَى عَلَيْهِ فِي التَّكَالِيفِ كُلْفَةٌ وَيَحْصُلُ لَهُ مَعَ الْأُمُورِ الْإِلَهِيَّةِ أُلْفَةٌ، وَهُنَالِكَ يَعْتَرِفُ الشَّيْطَانُ بِأَنَّهُ ليس له عليه سلطان. ثم قال تعالى:
Üçüncü Mesele: Şeytan insan için apaçık bir düşman olduğuna göre, insanın içki ve zina gibi onun hoşnut olduğu şeylere meyletmesi ve mücahede ile ibadet gibi onu öfkelendiren şeylerden hoşlanmaması nedendir? Deriz ki: Bunun sebebi şeytanın bizzat insanın kendisinden yardımcılar edinmesi ve insanın Allah'tan yardım istemeyi terk etmesidir. Böylece şeytan, Allah Teâlâ'nın insanın hayatta kalması ve türünün devamı maslahatları için kendisinde yarattığı şehvetinden yardım alır ve onu onun durumunun bozulmasına bir sebep kılar, onun vasıtasıyla onu helak yollarına çağırır. Aynı şekilde Allah'ın kötülükleri kendisinden defetmesi için onda yarattığı öfkesinden yardım alır ve onu onun vebaline ve hallerinin fesadına bir sebep kılar. İnsanın günahlara meyli, hastanın zararlı şeylere meyli gibidir; bu da mizacın itidalden sapması durumundadır. Nitekim sıtmaya tutulmuş birinin soğuk su istediğini görürsün, hâlbuki o onun hastalığını artırmaktadır. Midesi bozulmuş olup azıcık gıdayı bile sindiremeyen kimse de çok yemeye meyleder, hiçbir şeyle doymaz ve bu onun midesindeki fesadı daha da artırır. Mizacı sağlıklı olan ise ancak kendisine fayda veren şeyi arzular. Dünya, insanın içinde hava teneffüs etmekten müstağni kalamayacağı vebâlı bir hava gibidir; o da onun mizacını bozar. Onun için havayı güzel kokularla, temiz şeylerle ıslah etmekten başka yol yoktur; sirke ve gülsuyu serpmek de ıslah edici şeylerdendir. İşte insan da dünyada şeytana yardımcı olan dünya işlerinden müstağni kalamaz. Onun yolu ise heva ve hevesi terk etmek, emelleri azaltmak, güzel zikirle ve zühtle hevanın yönünü değiştirmektir. İnsanın aklının mizacı sıhhat bulunca ancak hakka meyleder, mükellefiyetlerde artık ona bir külfet kalmaz ve onun için ilahî hususlarla bir ünsiyet hâsıl olur. İşte o vakit şeytan, onun üzerinde hiçbir hâkimiyetinin bulunmadığını itiraf eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة يس (٣٦) : آية ٦١]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 61]
وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١)
{ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Ve bana ibadet edin; dosdoğru yol budur.” (61)
لَمَّا مَنَعَ عِبَادَةَ الشَّيْطَانِ حَمَلَ عَلَى عِبَادَةِ الرَّحْمَنِ وَالشَّارِعُ طَبِيبُ الْأَرْوَاحِ كَمَا أَنَّ الطَّبِيبَ طَبِيبُ الْأَشْبَاحِ، وَكَمَا أَنَّ الطَّبِيبَ يَقُولُ لِلْمَرِيضِ لَا تَفْعَلْ كَذَا وَلَا تَأْكُلْ مِنْ ذَا وَهِيَ الْحِمْيَةُ الَّتِي هِيَ رَأْسُ الدَّوَاءِ لِئَلَّا يَزِيدَ مَرَضُهُ، ثُمَّ يَقُولُ لَهُ تَنَاوُلِ الدَّوَاءَ الْفُلَانِيَّ تَقْوِيَةً لقوته المقاومة للمرض، كذلك الشارع منع من الْمُفْسِدَ وَهُوَ اتِّبَاعُ الشَّيْطَانِ وَحَمَلَ عَلَى الْمُصْلِحِ وَهُوَ عِبَادَةُ الرَّحْمَنِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Şeytana ibadeti yasaklayınca Rahmân'a ibadet etmeye yöneltti. Şâri‘ (kanun koyucu), tabibin bedenlerin tabibi olması gibi ruhların tabibidir. Nasıl ki tabip hastaya hastalığı artmasın diye ilacın başı olan perhiz gereği “Şunu yapma, bundan yeme” der, ardından da hastalığa karşı direnç gücünü kuvvetlendirmek için ona “Falan ilacı al” derse; aynı şekilde Şâri‘ de ifsat edici olan şeytanın ardına düşmeyi yasaklamış ve ıslah edici olan Rahmân'a ibadete yöneltmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: عِنْدَ الْمَنْعِ مِنْ عِبَادَةِ الشَّيْطَانِ قَالَ: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ [يس: ٦٠] لِأَنَّ الْعَدَاوَةَ أَبْلَغُ الْمَوَانِعِ مِنَ الِاتِّبَاعِ، وَعِنْدَ الْأَمْرِ بِعِبَادَةِ الرَّحْمَنِ لَمْ يَقُلْ إِنَّهُ لَكُمْ حَبِيبٌ لِأَنَّ الْمَحَبَّةَ لَا تُوجِبُ مُتَابَعَةَ الْمَحْبُوبِ بَلْ رُبَّمَا يُورِثُ ذَلِكَ الِاتِّكَالَ عَلَى الْمَحَبَّةِ. فَيَقُولُ إِنَّهُ يُحِبُّنِي فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَحَمُّلِ الْمَشَقَّةِ فِي تَحْصِيلِ مَرَاضِيهِ، بَلْ ذَكَرَ مَا هُوَ أَبْلَغُ الْأَشْيَاءِ فِي الْحَمْلِ عَلَى الْعِبَادَةِ وَذَلِكَ كَوْنُهُ طَرِيقًا مُسْتَقِيمًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي دَارِ الدُّنْيَا فِي مَنْزِلٍ قَفْرٍ مُخَوِّفٍ وَهُوَ مُتَوَجِّهٌ إِلَى دَارِ إِقَامَةٍ فِيهَا إِخْوَانُهُ، وَالنَّازِلُ فِي بَادِيَةٍ خَالِيَةٍ يَخَافُ عَلَى رُوحِهِ وَمَالِهِ وَلَا يَكُونُ عِنْدَهُ شَيْءٌ أَحَبَّ مِنْ طَرِيقٍ قَرِيبٍ آمِنٍ، فَلَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا حَاثًّا عَلَى السُّلُوكِ، وَفِي ضِمْنِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا صِراطٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ مُجْتَازٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فِي دَارِ إِقَامَةٍ فَقَوْلُهُ: هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ لَا يَكُونُ لَهُ مَعْنًى لِأَنَّ الْمُقِيمَ يَقُولُ وَمَاذَا أَفْعَلُ بِالطَّرِيقِ وَأَنَا مِنَ الْمُقِيمِينَ.
Birinci Mesele: Şeytana ibadeti yasaklarken: { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır” [Yâsîn 60] buyurdu; zira düşmanlık, tabi olmaktan alıkoyan engellerin en tesirlisidir. Rahmân'a ibadeti emrederken ise “O sizin sevgilinizdir” buyurmadı; çünkü muhabbet, sevilen kimseye tabi olmayı gerektirmez, hatta bazen bu durum sevgiye güvenip dayanmaya yol açar. Nitekim insan: “O beni seviyor, dolayısıyla O'nun rızasını elde etmek için meşakkate katlanmaya gerek yoktur” der. Bilakis ibadete sevk etmede en tesirli olan şeyi zikretmiştir ki o da onun dosdoğru bir yol olmasıdır. Çünkü insan dünya yurdunda ıssız ve korkutucu bir menzildedir ve kardeşlerinin bulunduğu bir ikamet yurduna yönelmiştir. Issız bir çölde konaklayan kimse canı ve malı için korkar; onun katında yakın ve güvenli bir yoldan daha sevimli hiçbir şey olmaz. Allah Teâlâ: { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Dosdoğru yol budur” buyurunca, bu durum o yola girmeye teşvik edici bir sebep olmuştur. Allah Teâlâ'nın { هَذَا صِراطٌ } “Bu bir yoldur” buyruğunun zımnında insanın bir yolcu olduğuna işaret vardır; zira şayet insan bir ikamet yurdunda olsaydı O'nun: “Bu dosdoğru bir yoldur” buyurmasının bir anlamı olmazdı. Çünkü mukim olan kimse “Ben mukimlerdenim, yolla ne işim var?” der.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَاذَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ طَرِيقًا مُسْتَقِيمًا؟ نَقُولُ الْإِنْسَانُ مُسَافِرٌ إِمَّا مُسَافَرَةَ رَاجِعٍ إِلَى وَطَنِهِ، وَإِمَّا مُسَافَرَةَ تَاجِرٍ لَهُ مَتَاعٌ يَتَّجِرُ فِيهِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَاللَّهُ هُوَ المقصد، وأما الوطن فلأنه لا يوطن إلا فِي مَأْمَنٍ وَلَا أَمْنَ إِلَّا بِمَلِكٍ لَا يَزُولُ مُلْكُهُ لِأَنَّ عِنْدَ زَوَالِ مُلْكِ الْمُلُوكِ لَا يَبْقَى الْأَمْنُ وَالرَّاحَةُ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي مُلْكُهُ دَائِمٌ
İkinci Mesele: Onun dosdoğru bir yol olduğuna ne delalet eder? Deriz ki: İnsan ya vatanına dönen birinin yolculuğu ya da ticaretini yapacağı metâı olan bir tüccarın yolculuğu gibi bir yolcudur. Her iki duruma göre de hedef ve maksat Allah'tır. Vatana gelince; çünkü insan ancak güvenli bir yeri vatan edinir, mülkü zeval bulmayan bir hükümdar olmadan da emniyet olmaz; zira hükümdarların mülkü zeval bulduğunda emniyet ve huzur kalmaz. Mülkü daim olan ise ancak Sübhân olan Allah'tır.
وَكُلُّ مَا عَدَاهُ فَهُوَ فَانٍ، وَأَمَّا التِّجَارَةُ فَلِأَنَّ التَّاجِرَ لَا يَقْصِدُ إِلَّا إِلَى مَوْضِعٍ يَسْمَعُ أَوْ يَعْلَمُ أَنَّ لِمَتَاعِهِ هُنَاكَ رَوَاجًا وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ/ عِنْدَهُ مُثَابٌ عَلَيْهِ مُقَابَلٌ بِأَضْعَافِ مَا يَسْتَحِقُّ، وَاللَّهُ هُوَ الْمَقْصِدُ، وَعِبَادَتُهُ تَوَجُّهٌ إِلَيْهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقَاصِدَ لِجِهَةٍ إِذَا تَوَجَّهَ إِلَيْهَا يَكُونُ عَلَى الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ.
O'ndan başkası ise fânidir. Ticarete gelince; çünkü tüccar ancak metâının orada revaçta olduğunu duyduğu veya bildiği bir yeri hedefler. Allah Teâlâ ise salih amelin Kendi katında mükâfatlandırılacağını, hak ettiğinin katbekat fazlasıyla karşılık bulacağını bildirmektedir. Maksat Allah'tır, O'na ibadet etmek de O'na yönelmektir. Şüphe yok ki bir istikameti hedefleyen kimse oraya yöneldiğinde dosdoğru yol üzerinde olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْعِبَادَةُ تُنْبِئُ عَنْ مَعْنَى التَّذَلُّلِ، فَلَمَّا قَالَ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ لَزِمَ أَنْ يَتَكَبَّرَ الْإِنْسَانُ عَلَى مَا سِوَى اللَّهِ وَلَمَّا قَالَ: وَأَنِ اعْبُدُونِي يَنْبَغِي أَنْ لَا يَتَكَبَّرَ عَلَى اللَّهِ لَكِنَّ التَّكَبُّرَ عَلَى مَا سِوَى اللَّهِ لَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَرَى نَفْسَهُ خَيْرًا مِنْ غَيْرِهِ، فَإِنَّ نَفْسَهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا سِوَى اللَّهِ، فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَيْهَا وَلَوْ كَانَتْ مُتَجَمِّلَةً بِعِبَادَةِ اللَّهِ، بَلْ مَعْنَى التَّكَبُّرِ عَلَى مَا سِوَى اللَّهِ أَنْ لَا يَنْقَادَ لِشَيْءٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَفِي هَذَا التَّكَبُّرِ غَايَةُ التَّوَاضُعِ فَإِنَّهُ حِينَئِذٍ لَا يَنْقَادُ إِلَى نَفْسِهِ وَحَظُّ نَفْسِهِ فِي التَّفَوُّقِ عَلَى غَيْرِهِ فَلَا يَتَفَوَّقُ فَيَحْصُلُ التَّوَاضُعُ التَّامُّ وَلَا يَنْقَادُ لِأَمْرِ الْمُلُوكِ إِذَا خَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ فَيَحْصُلُ التَّكَبُّرُ التَّامُّ فَيَرَى نَفْسَهُ بِهَذَا التَّكَبُّرِ دُونَ الْفَقِيرِ وَفَوْقَ الْأَمِيرِ.
Üçüncü Mesele: İbadet, boyun eğip tezellül gösterme manasını ifade eder. [Allah Teâlâ]: “Şeytana ibadet etmeyin” buyurunca insanın Allah'tan başkasına karşı büyüklük göstermesi gerekmiştir; { وَأَنِ اعْبُدُونِي } “Bana ibadet edin” buyurunca da Allah'a karşı kibirlenmemesi gerekir. Fakat Allah'tan başkasına karşı kibir, kişinin kendisini başkasından üstün görmesi anlamına gelmez; zira kendi nefsi de Allah'tan başkasının kapsamındadır. Dolayısıyla nefsi Allah'a ibadetle bezenmiş olsa bile ona iltifat etmemesi gerekir. Bilakis Allah'tan başkasına karşı tekebbürün anlamı, Allah'ın izni olmaksızın hiçbir şeye boyun eğmemektir. İşte bu tekebbürde tevazunun zirvesi vardır; zira kişi bu durumda kendi nefsine ve nefsinin başkasına üstün gelme arzusuna boyun eğmez, böylece üstünlük taslamaz ve tam bir tevazu meydana gelir; hükümdarlar Allah'ın emrine muhalefet ettiklerinde onların emrine de boyun eğmez ve tam bir tekebbür meydana gelir. Böylece insan bu tekebbür sayesinde kendisini fakirin altında, hükümdarın ise üstünde görür.
[سورة يس (٣٦) : آية ٦٢]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 62]
وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢)
{ وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ } “Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırmıştı. Hâlâ aklınızı kullanmıyor muydunuz?” (62)
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْجِبِلِّ سِتُّ لُغَاتٍ كَسْرُ الْجِيمِ وَالْبَاءِ مَعَ تَشْدِيدِ اللَّامِ وَضَمُّهُمَا مَعَ التَّشْدِيدِ وَكَسْرُهُمَا مَعَ التَّخْفِيفِ وَضَمُّهُمَا مَعَهُ وَتَسْكِينُ الْبَاءِ وَتَخْفِيفُ اللَّامِ مَعَ ضَمِّ الْجِيمِ وَمَعَ كَسْرِهِ.
Birinci Mesele: Cibil (الْجِبِلّ) kelimesinde altı lügat (okuyuş şekli) vardır: Lâm'ın şeddesiyle birlikte cîm ve bâ'nın kesresi; şeddeyle birlikte ikisinin zammesi; şeddesiz olarak ikisinin kesresi; şeddesiz olarak ikisinin zammesi; bâ'nın sükûnu ve lâm'ın şeddesizliği ile birlikte cîm'in zammesi ve kesresi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَعْنَى الْجِبِلِّ الْجِيمُ وَالْبَاءُ وَاللَّامُ لَا تَخْلُو عَنْ مَعْنَى الِاجْتِمَاعِ وَالْجِبِلُّ فِيهِ اجْتِمَاعُ الْأَجْسَامِ الْكَثِيرَةِ، وَجِبِلُّ الطِّينِ فِيهِ اجْتِمَاعُ أَجْزَاءِ الْمَاءِ وَالتُّرَابِ، وَشَاةٌ لَجْبَاءُ إِذَا كَانَتْ مُجْتَمِعَةَ اللَّبَنِ الْكَثِيرِ، لَا يُقَالُ الْبُلْجَةُ نَقْضٌ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ فَإِنَّهَا تُنْبِئُ عَنِ التَّفَرُّقِ فَإِنَّ الْأَبْلَجَ خِلَافُ الْمَقْرُونِ لِأَنَّا نَقُولُ هِيَ لِاجْتِمَاعِ الْأَمَاكِنِ الْخَالِيَةِ الَّتِي تَسَعُ الْمُتَمَكِّنَاتِ، فَإِنَّ الْبُلْجَةَ وَالْبُلْدَةَ بِمَعْنًى وَالْبَلَدُ سُمِّيَ بَلَدًا لِلِاجْتِمَاعِ لَا لِلتَّفَرُّقِ، فَالْجِبِلُّ الْجَمْعُ الْعَظِيمُ حَتَّى قِيلَ إِنَّ دُونَ الْعَشَرَةِ آلَافٍ لَا يَكُونُ جِبِلًّا وَإِنْ لم يكن صحيحا.
İkinci Mesele: Cibil (الْجِبِلّ) kelimesinin anlamı hakkındadır. Cîm, bâ ve lâm harfleri toplanma manasından hâli değildir. “Cibil”de pek çok cismin toplanması vardır. Çamur yığını manasındaki “cibillü't-tîn”de su ve toprak cüzlerinin bir araya gelmesi vardır. “Şâtün lecbâ” bol süt toplayan koyuna denir. Şayet: “Bülce (الْبُلْجَة) zikrettiğiniz şeye nakızdır; zira o ayrılığı ifade eder, nitekim kaşları ayrı olan kimseye bitişik kaşlının zıddı olarak eblec (الْأَبْلَج) denir” denilemez; çünkü biz deriz ki: O, yerleşen varlıkları içine alan boş yerlerin toplanması içindir. Nitekim bülce ve bülde aynı anlamdadır; belde de ayrılık için değil toplanma için belde diye isimlendirilmiştir. Dolayısıyla cibil, büyük topluluk demektir; hatta doğru olmasa da on binden azına cibil denmeyeceği bile söylenmiştir.
المسألة الثَّالِثَةُ: كَيْفَ الْإِضْلَالُ؟ نَقُولُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِضْلَالَ تَوْلِيَةٌ عَنِ الْمَقْصِدِ وَصَدٌّ عَنْهُ فَالشَّيْطَانُ يَأْمُرُ الْبَعْضَ بِتَرْكِ عِبَادَةِ اللَّهِ وَبِعِبَادَةِ غَيْرِهِ فَهُوَ تَوْلِيَةٌ فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ يَأْمُرُهُ بعبادة الله لأمر غير الله من رئاسة وَجَاهٍ وَغَيْرِهِمَا فَهُوَ صَدٌّ، وَهُوَ يُفْضِي إِلَى التَّوْلِيَةِ لِأَنَّ مَقْصُودَهُ لَوْ حَصَلَ لَتَرَكَ اللَّهَ وَأَقْبَلَ عَلَى ذَلِكَ الْغَيْرِ فَتَحْصُلُ التَّوْلِيَةُ.
Üçüncü Mesele: Saptırma nasıl olur? Deriz ki: İki şekilde olur: Birincisi: Saptırma, hedeften yüz çevirtmek ve ondan alıkoymaktır. Şeytan bazısına Allah'a ibadeti terk etmeyi ve O'ndan başkasına ibadet etmeyi emreder ki bu yüz çevirtmedir. Şayet buna güç yetiremezse, ona makam ve mevki gibi Allah'tan gayrı bir şey uğruna Allah'a ibadet etmeyi emreder ki bu da [haktan] alıkoymadır. Bu da neticede yüz çevirmeye varır; çünkü maksadı hâsıl olsaydı Allah'ı terk edip o başkasına yönelecekti ve böylece yüz çevirme meydana gelecekti.
ثُمَّ بين مآل أهل الضلال بقوله تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şu buyruğuyla sapanların varacağı yeri beyan etmiştir:
[سورة يس (٣٦) : آية ٦٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 63]
هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣)
{ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, vaktiyle tehdit edildiğiniz cehennemdir!” (63)
وَحَالُ الضَّالِّ كَحَالِ شَخْصٍ خَرَجَ مِنْ وَطَنِهِ مَخَافَةَ عَدُوِّهِ فَوَقَعَ فِي مَشَقَّةٍ وَلَوْ أَقَامَ فِي وَطَنِهِ لَعَلَّ/ ذَلِكَ الْعَدُوَّ كَانَ لَا يَظْفَرُ بِهِ أَوْ يَرْحَمُهُ، كَذَلِكَ حَالُ مَنْ لَمْ يَتَحَرَّكْ لِطَاعَةٍ وَلَا عِصْيَانٍ كَالْمَجَانِينِ وَحَالُ مَنِ اسْتَعْمَلَ عَقْلَهُ فَأَخْطَأَ الطَّرِيقَ، فَإِنَّ الْمَجْنُونَ مِنْ أَهْلِ النَّجَاةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الدَّرَجَاتِ، وَقَدْ قِيلَ بِأَنَّ الْبَلَاهَةَ أَدْنَى إِلَى الْخَلَاصِ مِنْ فَطَانَةٍ بَتْرَاءَ، وَذَلِكَ ظَاهِرٌ فِي الْمَحْسُوسِ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَعْرِفِ الطَّرِيقَ إِذَا أَقَامَ بِمَكَانِهِ لَا يَبْعُدُ عَنِ الطَّرِيقِ كَثِيرًا وَمَنْ سَارَ إِلَى خِلَافِ الْمَقْصِدِ يَبْعُدُ عَنْهُ كَثِيرًا.
Sapan kimsenin hâli, düşmanının korkusundan vatanından çıkıp bir meşakkate düşen kimsenin hâli gibidir; oysa vatanında kalsaydı belki de o düşman onu ele geçiremeyecek yahut ona merhamet edecekti. Tıpkı deliler gibi ne itaate ne de isyana kalkışmayan kimsenin hâli ile aklını kullanıp da yolu şaşıran kimsenin hâli de böyledir; zira deli, yüksek dereceler ehlinden olmasa da kurtuluş ehlindendir. Nitekim saflığın, noksan bir zekâya göre kurtuluşa daha yakın olduğu söylenmiştir. Bu durum duyular aleminde de açıktır; zira yolu bilmeyen kimse yerinde kaldığı zaman yoldan çok uzaklaşmaz, maksadın aksine doğru yürüyen ise ondan çokça uzaklaşır.
ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ وَاصِلُونَ إِلَيْهَا حَاصِلُونَ فِيهَا بقوله تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şu buyruğuyla onların oraya ulaşacaklarını ve içinde kalacaklarını beyan etmiştir:
[سورة يس (٣٦) : آية ٦٤]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 64]
اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤)
{ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü bugün girin oraya!” (64)
وَفِي هَذَا الْكَلَامِ مَا يُوجِبُ شِدَّةَ نَدَامَتِهِمْ وَحَسْرَتِهِمْ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: اصْلَوْهَا فَإِنَّهُ أَمْرُ تَنْكِيلٍ وَإِهَانَةٍ كَقَوْلِهِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] ، وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: الْيَوْمَ يَعْنِي الْعَذَابُ حَاضِرٌ وَلَذَّاتُكَ قَدْ مَضَتْ وَأَيَّامُهَا قَدِ انْقَضَتْ وَبَقِيَ الْيَوْمَ الْعَذَابُ الثَّالِثُ: وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ فَإِنَّ الْكُفْرَ وَالْكُفْرَانَ يُنْبِئُ عَنْ نِعْمَةٍ كَانَتْ يُكْفَرُ بِهَا وَحَيَاءُ الْكَفُورِ مِنَ الْمُنْعِمِ مِنْ أَشَدِّ الْآلَامِ. وَلِهَذَا كَثِيرًا مَا يَقُولُ الْعَبْدُ الْمُجْرِمُ افْعَلُوا بِي مَا يَأْمُرُ بِهِ السَّيِّدُ وَلَا تُحْضِرُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى أَشَارَ الْقَائِلُ:
Bu kelamda onların pişmanlık ve hasretlerinin şiddetlenmesini üç yönden gerektiren hususlar vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { اصْلَوْهَا } “Girin oraya!” buyruğudur; zira bu, O'nun: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin!” [Duhân 49] buyruğu gibi bir azap ve aşağılama emridir. İkincisi: “Bugün” buyruğudur; yani azap hazırdır, lezzetlerin ise geçip gitmiş, günleri sona ermiş ve geriye bugün azap kalmıştır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü” buyruğudur; zira küfür ve küfran (nankörlük), nankörlük edilen bir nimetin varlığına delalet eder; nankörün nimet sahibinden utanması ise acıların en şiddetlisidir. Bundan dolayıdır ki suçlu kul çoğu zaman: “Efendinin emrettiği şeyi bana yapın ama beni onun huzuruna çıkarmayın” der. Şu şair de bu manaya işaret etmiştir:
أَلَيْسَ بِكَافٍ لذي نعمة ... حياء المسيء من المحسن
Nimet sahibine yetmez mi ... Kötülük edenin iyilik edenden utanması!
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة يس (٣٦) : آية ٦٥]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 65]
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥)
{ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder.” (65)
فِي التَّرْتِيبِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ حِينَ يَسْمَعُونَ قَوْلَهُ تَعَالَى: بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ [يس: ٦٤] يُرِيدُونَ [أَنْ] يُنْكِرُوا كُفْرَهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ مَا أَشْرَكْنَا وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ فَيَخْتِمُ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ فَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْإِنْكَارِ وَيُنْطِقُ اللَّهُ غَيْرَ لِسَانِهِمْ مِنَ الْجَوَارِحِ فَيَعْتَرِفُونَ بِذُنُوبِهِمْ الثَّانِي: لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ [يس:
Sıralamada birtakım vecihler vardır: Birincisi: Onlar Allah Teâlâ'nın: { بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü” [Yâsîn 64] buyruğunu işittiklerinde, Allah Teâlâ'nın kendilerinden naklettiği: { مَا أَشْرَكْنَا } “[Rabbimiz Allah'a andolsun ki] biz ortak koşanlar olmadık” ve: { آمَنَّا بِهِ } “Ona inandık” dedikleri gibi küfürlerini inkâr etmek isterler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürler, böylece inkâra güç yetiremezler; Allah dillerinin dışındaki uzuvlarını konuşturur ve onlar da günahlarını itiraf ederler. İkincisi: Allah Teâlâ onlara: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ } “[Ey Âdemoğulları!] Size ahdetmedim mi?” [Yâsîn:
٦٠] لَمْ يَكُنْ لَهُمْ جَوَابٌ فَسَكَتُوا وَخَرِسُوا وَتَكَلَّمَتْ أَعْضَاؤُهُمْ غَيْرَ اللِّسَانِ، وَفِي الْخَتْمِ عَلَى الْأَفْوَاهِ وُجُوهٌ:
60] buyurduğunda verecek bir cevapları bulunmaz, bunun üzerine susup dilsiz kesilirler ve dilden başka uzuvları konuşur. Ağızların mühürlenmesi hakkında birtakım vecihler vardır:
أَقْوَاهَا، أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُسْكِتُ أَلْسِنَتَهُمْ فَلَا يَنْطِقُونَ بِهَا وَيُنْطِقُ جَوَارِحَهُمْ فَتَشْهَدُ عَلَيْهِمْ، وَإِنَّهُ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ يَسِيرٌ، أَمَّا الْإِسْكَاتُ فَلَا خَفَاءَ فِيهِ، وَأَمَّا الْإِنْطَاقُ فَلِأَنَّ اللِّسَانَ عُضْوٌ مُتَحَرِّكٌ بِحَرَكَةٍ مَخْصُوصَةٍ فَكَمَا جَازَ تَحَرُّكُهُ بِهَا جَازَ تَحَرُّكُ غَيْرِهِ بِمِثْلِهَا وَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَى الْمُمْكِنَاتِ وَالْوَجْهُ الْآخَرُ أَنَّهُمْ لَا يَتَكَلَّمُونَ بِشَيْءٍ لِانْقِطَاعِ أَعْذَارِهِمْ وَانْتِهَاكِ أَسْتَارِهِمْ فَيَقِفُونَ نَاكِسِي الرءوس وقوف القنوط اليؤوس لَا يَجِدُ عُذْرًا فَيَعْتَذِرُ وَلَا مَجَالَ تَوْبَةٍ فَيَسْتَغْفِرُ، وَتَكَلُّمُ الْأَيْدِي ظُهُورُ الْأُمُورِ بِحَيْثُ لَا يَسَعُ مَعَهُ الْإِنْكَارُ حَتَّى تَنْطِقَ بِهِ الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارُ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: الْحِيطَانُ تَبْكِي عَلَى صَاحِبِ الدَّارِ، إِشَارَةً إِلَى ظُهُورِ الْحُزْنِ، وَالْأَوَّلُ الصَّحِيحُ وَفِيهِ لَطَائِفُ لَفْظِيَّةٌ وَمَعْنَوِيَّةٌ.
Bunların en kuvvetlisi; Allah Teâlâ'nın onların dillerini susturması, böylece onlarla konuşamamaları ve uzuvlarını konuşturmasıdır ki onlar da aleyhlerine şahitlik ederler. Bu ise Allah'ın kudretinde pek kolaydır. Susturmaya gelince, bunda hiçbir kapalılık yoktur. Konuşturmaya gelince; çünkü dil, özel bir hareketle hareket eden bir organdır; nasıl ki onun o hareketle hareket etmesi caiz olmuşsa, başkasının da benzeri bir hareketle hareket etmesi caizdir ve Allah mümkün olan her şeye kādirdir. Diğer bir vecih ise şudur: Mazeretleri tükendiği ve perdeleri yırtıldığı için hiçbir şey konuşamazlar; bir özür bulup da mazeret beyan edemeyen, bir tevbe imkânı bulup da istiğfar edemeyen ümitsiz ve yeis içindeki bir kimsenin duruşu gibi başları öne eğik dururlar. Ellerin konuşması ise, işlerin inkâra mahal bırakmayacak şekilde açığa çıkmasıdır; öyle ki eller ve gözler de bunu söyler. Nitekim bir kimsenin hüznün açığa çıkmasına işaret ederek: “Ev sahibine duvarlar ağlıyor” demesi gibidir. Birinci vecih sahih olandır; bunda lafzî ve manevî birtakım incelikler vardır.
أَمَّا اللَّفْظِيَّةُ فَالْأُولَى مِنْهَا: هِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَسْنَدَ فِعْلَ الْخَتْمِ إِلَى نَفْسِهِ وَقَالَ: نَخْتِمُ وَأَسْنَدَ/ الْكَلَامَ وَالشَّهَادَةَ إِلَى الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ، لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ تَعَالَى: نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَنْطِقُ أَيْدِيهِمْ يَكُونُ فِيهِ احْتِمَالُ أَنَّ ذَلِكَ مِنْهُمْ كَانَ جَبْرًا وَقَهْرًا وَالْإِقْرَارُ بِالْإِجْبَارِ غَيْرُ مَقْبُولٍ فَقَالَ تَعَالَى: وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ أَيْ بِاخْتِيَارِهَا بعد ما يُقْدِرُهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْكَلَامِ لِيَكُونَ أَدَلَّ عَلَى صُدُورِ الذَّنْبِ مِنْهُمْ الثَّانِيَةُ: مِنْهَا هِيَ أن الله تعالى قال:
Lafzî inceliklere gelince; bunların birincisi şudur: Allah Teâlâ mühürleme fiilini Kendisine isnat ederek: “Mühürleriz” buyurmuş, konuşma ve şahitliği ise el ve ayaklara isnat etmiştir. Çünkü şayet Teâlâ: “Ağızlarını mühürleriz ve elleri konuşur” buyursaydı, bu durumun onlardan bir cebir ve zorlama ile meydana geldiği ihtimali doğardı; zorlama ile yapılan ikrar ise makbul değildir. Bu sebeple Teâlâ: { وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ } “yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder” buyurmuştur; yani Allah Teâlâ onları konuşmaya muktedir kıldıktan sonra kendi ihtiyarlarıyla [konuşurlar] ki bu, günahın onlardan sadır olduğuna daha açık bir delil olsun. İkincisi şudur: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ جَعَلَ الشَّهَادَةَ لِلْأَرْجُلِ وَالْكَلَامَ لِلْأَيْدِي لِأَنَّ الْأَفْعَالَ تُسْنَدُ إِلَى الْأَيْدِي قَالَ تَعَالَى: وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ [يس: ٣٥] أَيْ مَا عَمِلُوهُ وَقَالَ: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٥] أَيْ وَلَا تُلْقُوا بِأَنْفُسِكُمْ فَإِذًا الْأَيْدِي كَالْعَامِلَةِ، وَالشَّاهِدُ عَلَى الْعَامِلِ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ غَيْرَهُ فَجَعَلَ الْأَرْجُلَ وَالْجُلُودَ مِنْ جُمْلَةِ الشُّهُودِ لِبُعْدِ إِضَافَةِ الْأَفْعَالِ إِلَيْهَا، وَأَمَّا الْمَعْنَوِيَّةُ فَالْأُولَى: مِنْهَا أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ وَالصِّدِّيقِينَ كُلُّهُمْ أَعْدَاءٌ لِلْمُجْرِمِينَ وَشَهَادَةُ الْعَدُوِّ عَلَى الْعَدُوِّ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الشُّهُودِ الْعُدُولِ وَغَيْرِ الصِّدِّيقِينَ مِنَ الْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ غَيْرَ مَقْبُولِ الشَّهَادَةِ فَجَعَلَ اللَّهُ الشَّاهِدَ عَلَيْهِمْ مِنْهُمْ، لَا يُقَالُ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلُ أَيْضًا صَدَرَتِ الذُّنُوبُ مِنْهَا فَهِيَ فَسَقَةٌ فَيَنْبَغِي أَنْ لَا تُقْبَلَ شَهَادَتُهَا، لِأَنَّا نَقُولُ فِي رَدِّ شَهَادَتِهَا قَبُولُ شهادتها، لأنها
{ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ } [Elleri bize konuşur, ayakları da şahitlik eder]. Şahitliği ayaklara, konuşmayı ise ellere kılmıştır; zira fiiller ellere isnat edilir. Nitekim Teâlâ: { وَما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ } “kendi ellerinin yapmadığı” [Yâsîn 35] yani onların yapmadığı buyurmuş; yine: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ } “ellerinizle [kendinizi tehlikeye] atmayın” [Bakara 195] yani kendinizi atmayın buyurmuştur. Şu hâlde eller işi yapan gibidir; işi yapan aleyhine şahidin ise ondan başkası olması gerekir. Fiillerin kendilerine izafe edilmesi uzak olduğu için ayakları ve derileri şahitler zümresinden kılmıştır. Manevî inceliklere gelince; bunların birincisi: Kıyamet gününde mukarreblerden ve sıddîklardan şahitliği kabul edilenlerin hepsi mücrimlerin düşmanıdır; düşmanın düşman aleyhine şahitliği ise adil şahitlerden olsa bile kabul edilmez. Sıddîkların dışındaki kâfir ve fâsıkların şahitliği de kabul edilmez. Bu sebeple Allah onların aleyhindeki şahidi bizzat kendilerinden kılmıştır. Şayet: “Günahlar el ve ayaklardan da sadır olmuştur, dolayısıyla onlar da fâsıktır; şu hâlde şahitliklerinin kabul edilmemesi gerekir” denilemez. Çünkü biz deriz ki: Onların şahitliğinin reddedilmesinde şahitliklerinin kabulü vardır; zira onlar
إِنْ كَذَبَتْ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَدْ صَدَرَ الذَّنْبُ مِنْهَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَالْمُذْنِبُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مَعَ ظُهُورِ الْأُمُورِ، لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُذْنِبًا فِي الدُّنْيَا، وَإِنْ صَدَقَتْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَدْ صَدَرَ مِنْهَا الذَّنْبُ فِي الدُّنْيَا، وَهَذَا كَمَنْ قَالَ لِفَاسِقٍ: إِنْ كَذَبْتَ فِي نَهَارِ هَذَا الْيَوْمِ فَعَبْدِي حُرٌّ، فَقَالَ الْفَاسِقُ: كَذَبْتُ فِي نَهَارِ هَذَا الْيَوْمِ عَتَقَ الْعَبْدُ، لِأَنَّهُ إِنْ صَدَقَ فِي قَوْلِهِ كَذَبْتُ فِي نَهَارِ هَذَا الْيَوْمِ فَقَدْ وُجِدَ الشَّرْطُ وَوَجَبَ الْجَزَاءُ، وَإِنْ كَذَبَ فِي قَوْلِهِ كَذَبْتُ فَقَدْ كَذَبَ فِي نَهَارِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَوُجِدَ الشَّرْطُ أَيْضًا بِخِلَافِ مَا لَوْ قَالَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي كَذَبْتُ فِي نَهَارِ الْيَوْمِ الَّذِي عَلَّقْتَ عِتْقَ عَبْدِكَ عَلَى كَذِبِي فِيهِ.
şayet öyle bir günde yalan söylerlerse, o günde onlardan günah sadır olmuş olur; işlerin apaçık ortada olduğu o günde günah işleyen kimsenin dünyada da mutlaka günahkâr olması gerekir. Şayet o günde doğru söylerlerse dünyada onlardan günah sadır olmuş olur. Bu durum, bir fâsıka: “Eğer bu günün gündüzünde yalan söylersen kölem hürdür” diyen kimseye benzer; fâsık da: “Bu günün gündüzünde yalan söyledim” derse köle âzat olur. Çünkü fâsık “Bu günün gündüzünde yalan söyledim” sözünde doğru söylüyorsa şart gerçekleşmiş ve ceza vacip olmuştur; şayet “Yalan söyledim” sözünde yalan söylüyorsa o günün gündüzünde yalan söylemiş olur ve şart yine gerçekleşmiş olur. İkinci günde: “Kölenin azat edilmesini yalan söylememe bağladığın günün gündüzünde yalan söyledim” demesi ise böyle değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخَتْمُ لَازِمٌ الْكُفَّارَ فِي الدُّنْيَا عَلَى قُلُوبِهِمْ وَفِي الْآخِرَةِ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ، فَفِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَ الْخَتْمُ عَلَى قُلُوبِهِمْ كَانَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ [التَّوْبَةِ: ٣٠] فَلَمَّا خُتِمَ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ أَيْضًا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ بِأَعْضَائِهِمْ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَمْلِكُ غَيْرَ الْقَلْبِ وَاللِّسَانِ وَالْأَعْضَاءِ، فَإِذَا لَمْ يَبْقَ الْقَلْبُ وَالْفَمُ تَعَيَّنَ الجوارح والأركان. ثم قال تعالى:
İkinci Mesele: Mühürleme, kâfirler için dünyada kalpleri üzerinde, ahirette ise ağızları üzerinde lazımdır. Kalplerinin üzerinde mühür bulunduğu vakitte sözleri ağızlarıyla idi; nitekim Teâlâ: { ذلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْواهِهِمْ } “Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözdür” [Tevbe 30] buyurmuştur. Ağızları da mühürlenince sözlerinin uzuvlarıyla olması vacip oldu; çünkü insanın kalp, dil ve diğer uzuvlardan başka bir şeyi yoktur. Kalp ve ağız devre dışı kalınca geriye uzuvlar ve organlar tayin edilmiş olur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة يس (٣٦) : الآيات ٦٦ الى ٦٧]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 66-67]
وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧)
{ وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } “Dileseydik gözlerini büsbütün kör ederdik de yola koyulmak için koşuşurlardı; fakat nereden göreceklerdi?” (66) { وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ } “Dileseydik oldukları yerde kılıklarını değiştirirdik de ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi.” (67)
قَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ هُوَ بَيْنَ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَهُوَ الطَّرِيقَةُ الْوُسْطَى، وَاللَّهُ تَعَالَى فِي كُلِّ مَوْضِعٍ ذَكَرَ مَا يَتَمَسَّكُ بِهِ الْمُجَبِّرَةُ ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يَتَمَسَّكُ بِهِ الْقَدَرِيَّةُ وَبِالْعَكْسِ، وهاهنا/ كَذَلِكَ لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Dosdoğru yolun cebr ile kader arasında olduğunu ve bunun orta yol olduğunu defalarca zikretmiştik. Allah Teâlâ, Cebriyye'nin tutunduğu bir delili zikrettiği her yerde hemen akabinde Kaderiyye'nin tutunduğu delili zikretmiş, bunun aksini de yapmıştır. Burada da aynı şekilde Allah Teâlâ şöyle buyurunca:
وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ [يس: ٦٥] وقال: اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ [يس: ٦٤] وَكَانَ ذَلِكَ مُتَمَسَّكَ الْقَدَرِيَّةِ حَيْثُ أَسْنَدَ اللَّهُ الْكُفْرَ وَالْكَسْبَ إِلَيْهِمْ وَأَحَالَ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ عَلَيْهِمْ، ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُفْرَهُمْ وَكَسْبَهُمْ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكُفْرَ يُعْمِي الْبَصِيرَةَ وَيُضْعِفُ الْقُوَّةَ الْعَقْلِيَّةَ، وَعَمَى الْبَصِيرَةِ بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَمَشِيئَتِهِ، إِذَا شَاءَ أَعْمَى الْبَصَائِرَ، كَمَا أَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَطَمَسَ عَلَى أَعْيُنِهِمُ الْمُبْصِرَةِ، وَسَلَبَ الْقُوَّةَ الْعَقْلِيَّةَ بِاخْتِيَارِهِ وَمَشِيئَتِهِ، كَمَا أَنَّ سَلْبَ الْقُوَّةِ الْجِسْمِيَّةِ بِمَشِيئَتِهِ، حَتَّى لَوْ شَاءَ لَمَسَخَ الْمُكَلَّفَ عَلَى مَكَانَتِهِ وَأَقَامَهُ بِحَيْثُ لَا يَتَحَرَّكُ يَمْنَةً وَلَا يَسْرَةً، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى الْمُضِيِّ وَالرُّجُوعِ، فَإِعْمَاءُ الْبَصَائِرِ عِنْدَهُ كَإِعْمَاءِ الْأَبْصَارِ، وَسَلْبُ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ كَسَلْبِ الْقُوَّةِ الْجِسْمِيَّةِ، فَقَالَ: وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَوْ شَاءَ وَأَرَادَ إِعْمَاءَ بَصَائِرِهِمْ فَضَلُّوا، وَأَنَّهُ لَوْ شَاءَ طَمْسَ أَعْيُنِهِمْ لَمَا اهْتَدَوْا إِلَى طَرِيقَتِهِمُ الظَّاهِرَةِ، وَشَاءَ وَاخْتَارَ سَلْبَ قُوَّةِ عُقُولِهِمْ فَزَلُّوا، وَأَنَّهُ لَوْ شَاءَ سَلْبَ قُوَّةِ أَجْسَامِهِمْ وَمَسَخَهُمْ لَمَا قَدَرُوا عَلَى تَقَدُّمٍ وَلَا تَأَخُّرٍ. وَفِي الْآيَتَيْنِ أَبْحَاثٌ لَفْظِيَّةٌ:
{ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “ve kazandıklarına ayakları şahitlik eder” [Yâsîn 65] ve: { اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü bugün girin oraya!” [Yâsîn 64] buyurduğunda -ki Allah küfrü ve kesbi onlara isnat edip hayrı ve şerri onlara havale ettiği için bu durum Kaderiyye'nin tutunduğu bir delildi- hemen akabinde onların küfrünün ve kesbinin Allah'ın meşîetiyle olduğuna delalet eden hususu zikretti. Zira küfür basireti kör eder ve akıl gücünü zayıflatır; basiretin kör olması ise Allah'ın iradesi ve meşîetiyledir; dilediği zaman basiretleri kör eder; nitekim dileseydi onların gören gözlerini de silip kör ederdi. Akıl gücünü çekip alması da O'nun tercihi ve meşîetiyledir; nitekim bedenî gücü çekip alması da O'nun meşîetiyledir; öyle ki dileseydi mükellefi olduğu yerde mesh eder ve onu ne sağa ne sola kıpırdayamayacak, ne ileri gitmeye ne de geri dönmeye güç yetiremeyecek bir hâlde tutardı. Dolayısıyla basiretleri kör etmesi O'nun katında gözleri kör etmek gibidir; akıl gücünü çekip alması da bedenî gücü çekip alması gibidir. Nitekim: { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Dileseydik gözlerini silip kör ederdik” buyurarak, şayet dileyip irade etseydi basiretlerini kör edeceğine ve böylece sapacaklarına; şayet gözlerini silip kör etmeyi dileseydi zahirî yollarına hidayet bulamayacaklarına; akıllarının gücünü çekip almayı dileyip seçtiğinde ayaklarının kayacağına; şayet bedenlerinin gücünü çekip almayı dileyip onları mesh etseydi ne ileri gitmeye ne de geri kalmaya güç yetiremeyeceklerine işaret etmiştir. Bu iki ayette lafzî birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَكُونُ فِيهِ حَذْفُ حَرْفِ إِلَى وَاتِّصَالُ الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ حَرْفٍ وَأَصْلُهُ فَاسْتَبَقُوا إِلَى الصِّرَاطِ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْتِبَاقِ الِابْتِدَارَ فَأَعْمَلَهُ إِعْمَالَ الِابْتِدَارِ الثَّالِثُ: أَنْ يَجْعَلَ الصِّرَاطَ مُسْتَبِقًا لَا مُسْتَبَقًا إِلَيْهِ، يُقَالُ اسْتَبَقْنَا فَسَبَقْتُهُمْ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مُبَالَغَةً فِي الِاهْتِدَاءِ إِلَى الطَّرِيقِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ الصِّرَاطُ الَّذِي هُوَ مَعَهُمْ لَيْسُوا طَالِبِينَ لَهُ قَاصِدِينَ إِيَّاهُ، وَإِنَّمَا هُمْ عَلَيْهِ إِذَا طَمَسَ اللَّهُ عَلَى أَعْيُنِهِمْ لَا يُبْصِرُونَهُ، فَكَيْفَ إِنْ لَمْ يَكُونُوا على الصراط.
Birinci İnceleme: O'nun: { فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ } “[yola koyulmak için koşuşurlardı]” buyruğu hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Burada “ilâ” harf-i cerinin hazfedilmiş olması ve fiilin harf-i cersiz bağlanmasıdır; aslı “festebekû ile's-sırât” şeklindedir. İkincisi: İstibâk (yarışma) kelimesinden muradın ibtidâr (önden davranıp koşuşma) olmasıdır; böylece onu ibtidâr fiili gibi amel ettirmiştir. Üçüncüsü: Sırât (yol) kelimesinin kendisine doğru yarışılan değil, bizzat yarışılan kılınmasıdır. Nitekim “Yarıştık da onları geçtim” denir. Bu takdirde yola hidayet bulma hususunda bir mübalağa ifade eder; sanki şöyle demektedir: Kendileriyle beraber olan o yolu arzulayan ve onu hedefleyen kimseler değillerdir; bilakis onlar zaten o yolun üzerindedirler; Allah onların gözlerini silip kör edince onu göremezler; o hâlde yolun üzerinde olmasalardı durumları nasıl olurdu?
البحث الثاني: قدم الطمس والإعماء عَلَى الْمَسْخِ وَالْإِعْجَازِ لِيَكُونَ الْكَلَامُ مُدَرَّجًا، كَأَنَّهُ قَالَ إِنْ أَعْمَاهُمْ لَمْ يَرَوُا الطَّرِيقَ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ وَحِينَئِذٍ لَا يَهْتَدُونَ إِلَيْهِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: الْأَعْمَى قَدْ يَهْتَدِي إِلَى الطَّرِيقِ بأمارات عقلية
İkinci İnceleme: Sözün dereceli olması için silip kör etmeyi, şekil değiştirip aciz bırakmanın önüne geçirmiştir; sanki şöyle demiştir: Onları kör etseydi üzerinde bulundukları yolu göremezlerdi ve bu durumda ona hidayet bulamazlardı. Şayet biri: “Kör olan kimse akli alametlerle
أَوْ حِسِّيَّةٍ غَيْرِ حِسِّ الْبَصَرِ كَالْأَصْوَاتِ وَالْمَشْيِ بِحِسِّ اللَّمْسِ، فَارْتَقَى وَقَالَ: فَلَوْ مَسَخَهُمْ وَسَلَبَ قُوَّتَهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى الصِّرَاطِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.
yahut sesler ve dokunma duyusuyla yürüme gibi görme duyusu dışındaki hissî alametlerle bazen yola hidayet bulabilir” derse, [Cenâb-ı Hak] bir derece daha yükselerek şöyle demiştir: Şayet onları mesh edip güçlerini bütünüyle çekip alsaydı hiçbir surette yola hidayet bulamazlardı.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَدَّمَ الْمُضِيَّ عَلَى الرُّجُوعِ، لِأَنَّ الرُّجُوعَ أَهْوَنُ مِنَ الْمُضِيِّ، لِأَنَّ الْمُضِيَّ لَا يُنْبِئُ عَنْ سُلُوكِ الطَّرِيقِ مِنْ قَبْلُ، وَأَمَّا الرُّجُوعُ فَيُنْبِئُ عَنْهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ سُلُوكَ طَرِيقٍ قَدْ رُؤِيَ مَرَّةً أَهْوَنُ من سلوك طريق لم ير فقال: لا يستطيعون مضيا وَلَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وَهُوَ الرُّجُوعُ الَّذِي هو أهون من المضي. ثم قال تعالى:
Üçüncü İnceleme: İleri gitmeyi geri dönmenin önüne geçirmiştir; çünkü geri dönmek ileri gitmekten daha kolaydır. Zira ileri gitmek o yola daha önce girildiğini bildirmez, geri dönmek ise bildirir. Şüphe yok ki bir defa görülmüş olan bir yola girmek, hiç görülmemiş bir yola girmekten daha kolaydır. Dolayısıyla: İleri gitmeye güç yetiremezler, bundan daha azı olan ve ileri gitmekten daha kolay olan geri dönmeye de [güç yetiremezler] buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة يس (٣٦) : آية ٦٨]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 68]
وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨)
{ وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ } “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz. Hâlâ akıllarını kullanmıyorlar mı?” (68)
فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ [يس: ٦٠] قَطْعٌ لِلْأَعْذَارِ بِسَبْقِ الْإِنْذَارِ، ثُمَّ لَمَّا قَرَّرَ ذَلِكَ/ وَأَتَمَّهُ شَرَعَ فِي قَطْعِ عُذْرٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّ الْكَافِرَ يَقُولُ لَمْ يَكُنْ لُبْثُنَا فِي الدُّنْيَا إِلَّا يَسِيرًا، وَلَوْ عَمَّرْتَنَا لَمَا وَجَدْتَ مِنَّا تَقْصِيرًا، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَفَلَا تعقلون إِنَّكُمْ كُلَّمَا دَخَلْتُمْ فِي السِّنِّ ضَعُفْتُمْ وَقَدْ عَمَّرْنَاكُمْ مِقْدَارَ مَا تَتَمَكَّنُونَ مِنَ الْبَحْثِ وَالْإِدْرَاكِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ [فَاطِرٍ: ٣٧] ثُمَّ إِنَّكُمْ عَلِمْتُمْ أَنَّ الزَّمَانَ كُلَّمَا يَعْبُرُ عَلَيْكُمْ يَزْدَادُ ضَعْفُكُمْ فَضَيَّعْتُمْ زَمَانَ الْإِمْكَانِ، فَلَوْ عَمَّرْنَاكُمْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ لَكَانَ بَعْدَهُ زَمَانُ الْإِزْمَانِ، وَمَنْ لَمْ يَأْتِ بِالْوَاجِبِ زَمَانَ الْإِمْكَانِ مَا كَانَ يَأْتِي به زمان الإزمان. ثم قال تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ } “[Ey Âdemoğulları!] Size ahdetmedim mi?” [Yâsîn 60] buyruğunun daha önce uyarılmış olmak suretiyle mazeretleri ortadan kaldırmak olduğunu zikretmiştik. Bunu perçinleyip tamamlayınca başka bir mazereti ortadan kaldırmaya başladı ki o da kâfirin: “Dünyada kalışımız pek az oldu; şayet bize uzun ömür verseydin bizden hiçbir kusur görmezdin” demesidir. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Akıl etmiyor musunuz ki siz yaşlandıkça zayıfladınız; hâlbuki biz size araştırıp idrak edebileceğiniz kadar ömür vermiştik; nitekim Teâlâ: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Düşünmek isteyenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” [Fâtır 37] buyurmuştur. Sonra siz zaman üzerinizden geçtikçe zayıflığınızın arttığını bildiniz de imkân zamanını zayi ettiniz. Şayet size bundan daha fazla ömür verseydik, ondan sonrası elden ayaktan düşme zamanı olurdu; imkân zamanında vacip olanı yerine getirmeyen kimse, âcizlik zamanında da onu yerine getirecek değildi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة يس (٣٦) : آية ٦٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 69]
وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩)
{ وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da. O ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.” (69)
فِي التَّرْتِيبِ وَجْهَانِ، قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ اللَّهَ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ ذَكَرَ أَصْلَيْنِ مِنَ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ، وَهِيَ الْوَحْدَانِيَّةُ وَالرِّسَالَةُ وَالْحَشْرُ، ذَكَرَ الْأَصْلَ الثَّالِثَ مِنْهَا، وهاهنا ذَكَرَ الْأَصْلَيْنِ الْوَحْدَانِيَّةَ وَالْحَشْرَ، أَمَّا الْوَحْدَانِيَّةُ فَفِي قوله تعالى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ [يس: ٦٠] وَفِي قَوْلِهِ: وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ [يس: ٦١] وَأَمَّا الْحَشْرُ فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اصْلَوْهَا الْيَوْمَ [يس: ٦٤] وفي قوله: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ [يس: ٦٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَلَمَّا ذَكَرَهُمَا وَبَيَّنَهُمَا ذَكَرَ الْأَصْلَ الثَّالِثَ وَهُوَ الرِّسَالَةُ فَقَالَ: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ وَقَوْلُهُ: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ مُعَلَّمٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَعَلَّمَهُ مَا أَرَادَ وَلَمْ يُعَلِّمْهُ مَا لَمْ يُرِدْ، وَفِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ مَبَاحِثُ:
Sıralamada iki vecih vardır: Zikretmiştik ki Allah, tevhit, risalet ve haşir olan üç asıldan ikisini zikrettiği her yerde bunların üçüncüsünü de zikretmiştir. Burada iki aslı; tevhidi ve haşri zikretti. Tevhide gelince; Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları! Şeytana kulluk etmeyin diye size ahdetmedim mi?” [Yâsîn 60] ve: { وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Ve bana ibadet edin; dosdoğru yol budur” [Yâsîn 61] buyruklarındadır. Haşre gelince; Allah Teâlâ'nın: { اصْلَوْهَا الْيَوْمَ } “Bugün girin oraya!” [Yâsîn 64] ve: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” [Yâsîn 65] gibi buyruklarındadır. Bu ikisini zikredip beyan edince üçüncü asıl olan risaleti zikredip: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da. O ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır” buyurdu. O'nun: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } “Biz ona şiir öğretmedik” buyruğu, onun Allah katından öğretilmiş olduğuna, dolayısıyla dilediğini ona öğrettiğine ve dilemediğini de ona öğretmediğine bir işarettir. Ayetin tefsirinde birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: خُصَّ الشِّعْرُ بِنَفْيِ التَّعْلِيمِ، مَعَ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَنْسُبُونَ إِلَى النَّبِيِّ ﵌ أَشْيَاءَ مِنْ جُمْلَتِهَا السِّحْرُ، وَلَمْ يَقُلْ وَمَا عَلَّمْنَاهُ السِّحْرَ وَكَذَلِكَ كَانُوا يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْكِهَانَةِ، وَلَمْ يَقُلْ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الْكِهَانَةَ، فَنَقُولُ أَمَّا الْكِهَانَةُ فَكَانُوا يَنْسُبُونَ النَّبِيَّ ﵌ إليها عند ما كَانَ يُخْبِرُ عَنِ الْغُيُوبِ وَيَكُونُ كَمَا يَقُولُ. وأما السحر فكانوا ينسبونه إليه عند ما كَانَ يَفْعَلُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ الْغَيْرُ كَشَقِّ الْقَمَرِ وَتَكَلُّمِ الْحَصَى وَالْجِذْعِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وأما الشعر فكانوا ينسبونه إليه عند ما كَانَ يَتْلُو الْقُرْآنَ عَلَيْهِمْ لَكِنَّهُ ﵌ مَا كَانَ يَتَحَدَّى إِلَّا بِالْقُرْآنِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَلَمْ يَقُلْ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ رِسَالَتِي فَأَنْطِقُوا الْجُذُوعَ أَوْ أَشْبِعُوا الْخَلْقَ الْعَظِيمَ أَوْ أَخْبِرُوا بِالْغُيُوبِ، فلما كان تحديه ﵌ بِالْكَلَامِ وَكَانُوا يَنْسُبُونَهُ إِلَى الشِّعْرِ عِنْدَ الْكَلَامِ خُصَّ الشِّعْرُ بِنَفْيِ التَّعْلِيمِ.
Birinci İnceleme: Kâfirler Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e biri sihir olmak üzere birtakım şeyler nisbet ettikleri hâlde “Biz ona sihri öğretmedik” buyrulmamış, aynı şekilde onu kâhinliğe nisbet ettikleri hâlde “Biz ona kâhinliği öğretmedik” buyrulmamış, öğretmenin nefyedilmesi sadece şiire tahsis edilmiştir. Deriz ki: Kâhinliğe gelince; gayblardan haber verip de dediği gibi çıktığı zaman Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i ona nisbet ediyorlardı. Sihre gelince; ayın yarılması, çakıl taşlarının ve hurma kütüğünün konuşması ve benzeri başkasının güç yetiremeyeceği şeyleri yaptığı zaman onu ona nisbet ediyorlardı. Şiire gelince; onlara Kur'an okuduğu zaman onu ona nisbet ediyorlardı. Ne var ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz, onun benzeri bir sure getirin” [Bakara 23] ve benzeri buyruklarında olduğu gibi ancak Kur'an ile meydan okuyordu; “Şayet benim peygamberliğimden şüphede iseniz kütükleri konuşturun yahut büyük bir topluluğu doyurun veya gayblardan haber verin” dememişti. Meydan okuması kelam ile olup kelam anında da onu şiire nisbet ettikleri için öğretmenin nefyi şiire tahsis edilmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَما يَنْبَغِي لَهُ؟ قُلْنَا قَالَ قَوْمٌ مَا كَانَ يَتَأَتَّى لَهُ، وَآخَرُونَ مَا يَتَسَهَّلُ لَهُ حَتَّى
İkinci İnceleme: O'nun: { وَما يَنْبَغِي لَهُ } “[bu ona yakışmaz da]” buyruğunun anlamı nedir? Deriz ki: Bir topluluk “Onun elinden gelmezdi”, diğerleri de “Ona kolay olmazdı, hatta
أَنَّهُ إِنْ تَمَثَّلَ بَيْتَ شِعْرٍ سُمِعَ مِنْهُ مُزَاحَفًا
bir şiir beyti irat etse vezni bozuk olarak işitilirdi” demişlerdir.
يُرْوَى أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ ﵌: «وَيَأْتِيكَ مَنْ لَمْ تُزَوَّدْ بِالْأَخْبَارِ » .
Rivayet edildiğine göre o [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle derdi: «وَيَأْتِيكَ مَنْ لَمْ تُزَوَّدْ بِالْأَخْبَارِ » “Ve azık vermediğin kimse sana haberleri getirir”.
وَفِيهِ وَجْهٌ أَحْسَنُ مِنْ ذَلِكَ وَهُوَ أَنْ يُحْمَلَ مَا يَنْبَغِي لَهُ عَلَى مَفْهُومِهِ الظَّاهِرِ وَهُوَ أَنَّ الشِّعْرَ مَا كَانَ يَلِيقُ بِهِ وَلَا يَصْلُحُ لَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشِّعْرَ يَدْعُو إِلَى تَغْيِيرِ/ الْمَعْنَى لِمُرَاعَاةِ اللَّفْظِ وَالْوَزْنِ، فَالشَّارِعُ يَكُونُ اللَّفْظُ مِنْهُ تَبَعًا لِلْمَعْنَى، وَالشَّاعِرُ يَكُونُ الْمَعْنَى منه تبعا للفظ، لأنه يَقْصِدُ لَفْظًا بِهِ يَصِحُّ وَزْنُ الشِّعْرِ أَوْ قَافِيَتُهُ فَيُحْتَاجُ إِلَى التَّحَيُّلِ لِمَعْنًى يَأْتِي بِهِ لِأَجْلِ ذَلِكَ اللَّفْظِ، وَعَلَى هَذَا نَقُولُ: الشِّعْرُ هُوَ الْكَلَامُ الْمَوْزُونُ الَّذِي قُصِدَ إِلَى وَزْنِهِ قَصْدًا أَوَّلِيًّا، وَأَمَّا مَنْ يَقْصِدُ الْمَعْنَى فَيَصْدُرُ مَوْزُونًا مُقَفًّى فَلَا يَكُونُ شَاعِرًا، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٢] لَيْسَ بِشِعْرٍ، وَالشَّاعِرُ إِذَا صَدَرَ مِنْهُ كَلَامٌ فِيهِ مُتَحَرِّكَاتٌ وَسَاكِنَاتٌ بِعَدَدِ مَا فِي الْآيَةِ تَقْطِيعُهُ بِفَاعِلَاتُنْ فَاعِلَاتُنْ يَكُونُ شِعْرًا لِأَنَّهُ قَصَدَ الْإِتْيَانَ بِأَلْفَاظٍ حُرُوفُهَا مُتَحَرِّكَةٌ وَسَاكِنَةٌ كَذَلِكَ وَالْمَعْنَى تَبِعَهُ، وَالْحَكِيمُ قَصَدَ الْمَعْنَى فَجَاءَ عَلَى تِلْكَ الْأَلْفَاظِ، وَعَلَى هَذَا يَحْصُلُ الْجَوَابُ
Bunda bundan daha güzel bir yön vardır ki o da { مَا يَنْبَغِي لَهُ } [ifadesinin] zahirî anlamına hamledilmesidir. O da şiirin ona yakışmadığı ve ona uygun olmadığıdır. Çünkü şiir, lafza ve vezne riayet etmek için manayı değiştirmeye sevk eder. Şâri‘in kelamında lafız manaya tabidir; şairin kelamında ise mana lafza tabidir. Zira o, şiirin vezninin veya kafiyesinin kendisiyle düzeleceği bir lafzı hedefler ve o lafız uğruna getireceği bir mana için hileye/çareye başvurmaya muhtaç olur. Buna binaen deriz ki: Şiir, vezni ilk planda kastedilmiş olan vezinli kelamdır. Manayı kastettiği hâlde kelamı vezinli ve kafiyeli olarak sadır olan kimse ise şair olmaz. Görmez misin ki Allah Teâlâ'nın: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe erişemezsiniz” [Âl-i İmrân 92] buyruğu şiir değildir. Bir şairden, harflerin harekeli ve sakin oluşu bu ayetteki sayı kadar olan ve tef'ilesi “fâilâtün fâilâtün” şeklinde takti‘ edilen bir söz çıksa şiir olur; çünkü o, harfleri böyle harekeli ve sakin olan lafızları getirmeyi kastetmiş, mana da ona tabi olmuştur. Hakîm olan ise manayı kastetmiş, böylece o lafızlar üzere gelmiştir. Buna binaen,
عَنْ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إن النبي ﵌ ذَكَرَ بَيْتَ شِعْرٍ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in bir şiir beyti söylediğini iddia edenin sözüne cevap verilmiş olur ki o da onun şu sözüdür:
أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبَ ... أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ
“Ben peygamberim, yalan yok ... Ben Abdülmuttalib'in oğluyum.”
أَوْ بَيْتَيْنِ لِأَنَّا نَقُولُ ذَلِكَ لَيْسَ بِشِعْرٍ لِعَدَمِ قَصْدِهِ إِلَى الْوَزْنِ وَالْقَافِيَةِ، وَعَلَى هَذَا لَوْ صَدَرَ مِنَ النَّبِيِّ ﵌ كَلَامٌ كَثِيرٌ مَوْزُونٌ مُقَفًّى لَا يَكُونُ شِعْرًا، لِعَدَمِ قَصْدِهِ اللَّفْظَ قَصْدًا أَوَّلِيًّا، وَيُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّكَ إِذَا تَتَبَّعْتَ كَلَامَ النَّاسِ فِي الْأَسْوَاقِ تَجِدُ فِيهِ مَا يَكُونُ مَوْزُونًا وَاقِعًا فِي بَحْرٍ مِنْ بُحُورِ الشِّعْرِ وَلَا يُسَمَّى الْمُتَكَلِّمُ بِهِ شَاعِرًا وَلَا الْكَلَامُ شِعْرًا لِفَقْدِ الْقَصْدِ إِلَى اللَّفْظِ أَوَّلًا، ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ يُحَقِّقُ ذَلِكَ الْمَعْنَى أَيْ هُوَ ذِكْرٌ وَمَوْعِظَةٌ لِلْقَصْدِ إِلَى الْمَعْنَى، وَالشِّعْرُ لَفْظٌ مُزَخْرَفٌ بِالْقَافِيَةِ والوزن وهاهنا لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ
Yahut iki beyit söylediğini iddia edenin [sözüne de cevap verilir]. Çünkü biz deriz ki: Vezin ve kafiyeyi kastetmediği için bu şiir değildir. Buna binaen, eğer Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den vezinli ve kafiyeli çokça söz sadır olsaydı bile, lafzı ilk planda kastetmediği için şiir olmazdı. Zikrettiğimiz hususu şu da destekler: Çarşılarda insanların konuşmalarını takip etsen, içinde vezinli olan ve şiir bahrlerinden bir bahre denk gelen sözler bulursun; ancak lafzı ilk planda kastetme bulunmadığı için onu söyleyene şair, o söze de şiir denilmez. Sonra Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “[O ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır]” buyruğu bu manayı gerçekleştirmektedir. Yani o, mananın kastedilmesi sebebiyle bir zikir ve bir öğüttür; şiir ise kafiye ve vezin ile süslenmiş lafızdır. Burada latif bir nükte vardır: O da şudur ki;
النَّبِيَّ ﵌ قَالَ: «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ لَحِكْمَةً»
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Şüphesiz şiirin bir kısmında hikmet vardır» buyurmuştur.
يَعْنِي قَدْ يَقْصِدُ الشَّاعِرُ اللَّفْظَ فَيُوَافِقُهُ مَعْنًى حِكَمِيٌّ كَمَا أَنَّ الْحَكِيمَ قَدْ يَقْصِدُ مَعْنًى فَيُوَافِقُهُ وَزْنٌ شِعْرِيٌّ، لَكِنَّ الْحَكِيمَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْوَزْنِ لَا يَصِيرُ شَاعِرًا وَالشَّاعِرَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الذِّكْرِ يَصِيرُ حَكِيمًا حَيْثُ سَمَّى النَّبِيُّ ﵌ شِعْرَهَ حِكْمَةً، وَنَفَى اللَّهُ كَوْنَ النَّبِيِّ شَاعِرًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّفْظَ قَالَبُ الْمَعْنَى وَالْمَعْنَى قَلْبُ اللَّفْظِ وَرُوحُهُ فَإِذَا وُجِدَ الْقَلْبُ لَا نَظَرَ إِلَى الْقَالَبِ، فَيَكُونُ الْحَكِيمُ الْمَوْزُونُ كَلَامُهُ حَكِيمًا، وَلَا يُخْرِجُهُ عَنِ الْحِكْمَةِ وَزْنُ كَلَامِهِ، والشاعر الموعظ كلامه حكيما. ثم قال تعالى:
Yani bazen şair lafzı kasteder de ona hikmetli bir mana denk gelir; nitekim hakîm kimse bazen manayı kasteder de ona şiirsel bir vezin denk gelir. Fakat hakîm kimse bu vezin sebebiyle şair olmaz; şair ise Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun şiirini hikmet olarak isimlendirdiği için o zikir sebebiyle hakîm olur. Allah ise Peygamber'in şair oluşunu nefyetmiştir. Zira lafız mananın kalıbı, mana ise lafzın kalbi ve ruhudur; kalp bulunduğunda kalıba bakılmaz. Dolayısıyla sözü vezinli olan hakîm hakîmdir, sözünün vezni onu hikmetten çıkarmaz; sözü öğüt olan şair de hakîmdir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٧٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 70]
لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (٧٠)
{ لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (٧٠) } “Tâ ki diri olanı uyarsın ve o söz kâfirlerin aleyhine gerçekleşsin.”
قرئ بالتاء والياء، بالتاء خطابا مع النبي ﵌ وَبِالْيَاءِ عَلَى وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ المنذر هو النبي ﵌ حَيْثُ سَبَقَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَما عَلَّمْناهُ [يس: ٦٩] وقوله: وَما يَنْبَغِي لَهُ [يس: ٦٩] . وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْقُرْآنَ يُنْذِرُ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى الْمَعْنَى وَالثَّانِي: أَقْرَبُ إِلَى اللَّفْظِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّ الْمُنْذِرَ صِفَةً لِلرُّسُلِ أَكْثَرُ وُرُودًا مِنَ الْمُنْذِرِ صِفَةً لِلْكُتُبِ وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّ الْقُرْآنَ أَقْرَبُ الْمَذْكُورِينَ إِلَى قَوْلِهِ: لِيُنْذِرَ وَقَوْلُهُ: مَنْ كانَ حَيًّا أَيْ مَنْ/ كَانَ حَيَّ الْقَلْبِ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنْ كَانَ حَيًّا فِي عِلْمِ اللَّهِ فَيُنْذِرُهُ بِهِ فَيُؤْمِنُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لِيُنْذِرَ بِهِ مَنْ كَانَ حَيًّا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، أَيْ مَنْ آمَنَ فَيَنْذُرُهُ بِمَا عَلَى الْمَعَاصِي مِنَ الْعِقَابِ وَبِمَا عَلَى الطَّاعَةِ مِنَ الثَّوَابِ وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ أَمَّا قول العذاب وكلمته كما قال تعالى:
[Bu fiil] "te" ile (litünzire) ve "ye" ile (liyunzire) okunmuştur. "Te" ile [okunuşu], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. "Ye" ile [okunuşu] ise iki vecih üzeredir: Birincisi: { وَما عَلَّمْناهُ } “Biz ona öğretmedik” [Yâsîn 69] ve { وَما يَنْبَغِي لَهُ } “ona yakışmaz da” [Yâsîn 69] buyruklarında zikri geçtiği üzere uyaranın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olmasıdır. İkincisi: Maksadın, Kur'an'ın uyarması olmasıdır. Birinci [vecih] manaya, ikinci [vecih] ise lafza daha yakındır. Birincisi [manaya daha yakındır]; zira "uyarıcı" vasfının elçiler için kullanımı, kitaplar için kullanımından daha çok vârittir. İkincisi ise [lafza daha yakındır]; çünkü Kur'an, { لِيُنْذِرَ } buyruğuna zikredilenlerin en yakınıdır. { مَنْ كانَ حَيًّا } “diri olanı” buyruğu, yani kalbi diri olan kimseyi [ifade eder]. Bu da iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Maksadın, Allah'ın ilminde diri olan kimse olmasıdır; böylece onu bununla uyarır ve o da iman eder. İkincisi: Maksadın, gerçekte (nefsü'l-emirde) diri olan, yani iman etmiş bulunan kimseyi bununla uyarması olmasıdır; böylece onu günahlara terettüp eden ceza ve itaate karşılık gelen sevap ile uyarır. { وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ } “ve o söz kâfirlerin aleyhine gerçekleşsin” [ifadesine gelince], bu, azap sözü ve hükmüdür; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [السَّجْدَةِ: ١٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ [الزُّمَرِ: ٧١] وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١٥] فَإِذَا جَاءَ حَقَّ التَّعْذِيبُ عَلَى مَنْ وُجِدَ مِنْهُ التَّكْذِيبُ، وَأَمَّا الْقَوْلُ الْمَقُولُ فِي الْوَحْدَانِيَّةِ وَالرِّسَالَةِ وَالْحَشْرِ وَسَائِرِ الْمَسَائِلِ الْأُصُولِيَّةِ الدِّينِيَّةِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ فِيهِ ذِكْرُ الدَّلَائِلِ الَّتِي بِهَا تثبت المطالب.
{ وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Fakat benden şu söz hak olmuştur: 'Cehennemi mutlaka cinlerden ve insanlardan bütünüyle dolduracağım'” [Secde 13] ve Allah Teâlâ'nın: { حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ } “azap sözü hak oldu” [Zümer 71] buyruğundaki gibi azap sözü ve kelimesidir. Zira Allah Teâlâ: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap ediciler değiliz” [İsrâ 15] buyurmuştur. Peygamber gelince, kendisinden yalanlama sadır olan kimse üzerine azap hak olur. Tevhid, risalet, haşir ve dinin diğer temel meseleleri hakkında söylenmiş olan söze gelince; şüphesiz Kur'an'da matlupların kendisiyle sabit olduğu delillerin zikri vardır.
[سورة يس (٣٦) : الآيات ٧١ الى ٧٢]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 71-72]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) } “Görmediler mi ki, biz onlar için ellerimizin yaptıklarından davarlar yarattık da onlar bunlara sahip olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik; binekleri bunlardandır ve bunlardan yerler.”
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ الْوَحْدَانِيَّةَ وَدَلَائِلَ دَالَّةً عَلَيْهَا فَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً أَيْ مِنْ جُمْلَةِ مَا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَيْ مَا عَمِلْنَاهُ مِنْ غَيْرِ مُعِينٍ وَلَا ظَهِيرٍ بَلْ عَمِلْنَاهُ بِقُدْرَتِنَا وَإِرَادَتِنَا.
Sonra Allah Teâlâ tevhidi ve ona delalet eden delilleri yeniden zikredip şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } “Görmediler mi ki, biz onlar için ellerimizin yaptıklarından davarlar yarattık”. Yani ellerimizin yaptıklarından bir kısım olarak, bir yardımcı ve destekçi olmaksızın kendi kudretimiz ve irademizle yaptıklarımızdan.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَهُمْ لَها مالِكُونَ إِشَارَةٌ إِلَى إِتْمَامِ الْإِنْعَامِ فِي خَلْقِ الْأَنْعَامِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَهَا وَلَمْ يُمَلِّكْهَا الْإِنْسَانَ مَا كَانَ يَنْتَفِعُ بِهَا.
Allah Teâlâ'nın: { فَهُمْ لَها مالِكُونَ } “da onlar bunlara sahip olmaktadırlar” buyruğu, davarların yaratılmasındaki nimetin tamamlanmasına bir işarettir. Zira Allah Teâlâ onları yaratıp da insana mülk kılmasaydı, insan onlardan faydalanamazdı.
وَقَوْلُهُ: وَذَلَّلْناها لَهُمْ زِيَادَةُ إِنْعَامٍ فَإِنَّ الْمَمْلُوكَ إِذَا كَانَ آبِيًا مُتَمَرِّدًا لَا يَنْفَعُ، فَلَوْ كَانَ الْإِنْسَانُ يَمْلِكُ الْأَنْعَامَ وَهِيَ نَادَّةٌ صَادَّةٌ لَمَا تَمَّ الْإِنْعَامُ الَّذِي فِي الرُّكُوبِ وَإِنْ كَانَ يَحْصُلُ الْأَكْلُ كَمَا فِي الْحَيَوَانَاتِ الْوَحْشِيَّةِ، بَلْ مَا كَانَ يَكْمُلُ نِعْمَةُ الْأَكْلِ أَيْضًا إِلَّا بِالتَّعَبِ الَّذِي فِي الِاصْطِيَادِ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ لَا يَتَهَيَّأُ [إِلَّا] لِلْبَعْضِ وَفِي الْبَعْضِ.
O'nun: { وَذَلَّلْناها لَهُمْ } “Onları kendilerine boyun eğdirdik” buyruğu nimetin artırılmasıdır. Zira sahip olunan şey serkeş ve asi olduğunda fayda vermez. Şayet insan davarlara malik olsa fakat onlar kaçıp uzaklaşan cinsten olsaydı, vahşi hayvanlarda olduğu gibi etini yemek mümkün olsa bile binmedeki nimet tamamlanmazdı; bilakis avlamadaki zahmet sebebiyle yeme nimeti de tam olmazdı. Üstelik bu durum belki de sadece bazıları için ve bazısında mümkün olurdu.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ بَيَانٌ لِمَنْفَعَةِ التَّذْلِيلِ إِذْ لَوْلَا التَّذْلِيلُ لَمَا وُجِدَتْ إِحْدَى الْمَنْفَعَتَيْنِ وَكَانَتِ الْأُخْرَى قليلة الوجود.
Allah Teâlâ'nın: { فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ } “binekleri bunlardandır ve bunlardan yerler” buyruğu boyun eğdirmenin faydasının beyanıdır; zira boyun eğdirme olmasaydı bu iki faydadan biri bulunmaz, diğeri ise nadir bulunurdu.
[سورة يس (٣٦) : آية ٧٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 73]
وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣)
{ وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣) } “Onlar için bunlarda [daha nice] faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi?”
ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى غَيْرَ الرُّكُوبِ وَالْأَكْلِ مِنَ الْفَوَائِدِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ مَا لَا يُرْكَبُ كَالْغَنَمِ فَقَالَ مَنَافِعُ لِتَعُمَّهَا وَالْمَشَارِبُ كَذَلِكَ عَامَّةٌ، إِنْ قُلْنَا بِأَنَّ الْمُرَادَ جَمْعُ مِشْرَبٍ وَهُوَ الْآنِيَةُ فَإِنَّ مِنَ الْجُلُودِ مَا يُتَّخَذُ أَوَانِيَ لِلشُّرْبِ وَالْأَدَوَاتِ مِنَ الْقِرَبِ [وَغَيْرِهَا] ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ الْمَشْرُوبُ وَهُوَ الْأَلْبَانُ وَالْأَسْمَانُ فَهِيَ مُخْتَصَّةٌ بِالْإِنَاثِ وَلَكِنْ بِسَبَبِ الذُّكُورِ فَإِنَّ ذَلِكَ مُتَوَقِّفٌ عَلَى الْحَمْلِ وَهُوَ بِالذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ } “Onlar için bunlarda [daha nice] faydalar ve içecekler vardır” buyruğuyla binme ve yemenin dışındaki faydaları beyan etti. Çünkü hayvanlardan koyun gibi binilmeyenler vardır; onları da kapsasın diye “faydalar” buyurdu. Meşârib (içecekler) de aynı şekilde umumidir; şayet onun meşreb kelimesinin çoğulu yani kaplar olduğunu söylersek, derilerden içmek için kaplar ve kırbalar [ve benzeri] aletler edinilir. Şayet kastedilenin içilen şey yani sütler ve yağlar olduğunu söylersek, bunlar dişilere mahsustur ancak erkekler sebebiyledir; zira bu durum gebeliğe bağlıdır, o da erkekler ve dişilerle [birlikte] olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَلا يَشْكُرُونَ هَذِهِ النِّعَمُ الَّتِي تُوجِبُ الْعِبَادَةَ شُكْرًا، وَلَوْ شَكَرْتُمْ لَزَادَكُمْ/ مِنْ فَضْلِهِ، وَلَوْ كَفَرْتُمْ لَسَلَبَهَا مِنْكُمْ، فَمَا قَوْلُكُمْ، أَفَلَا تشكرون استدامة لها واستزادة فيها؟. ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ: { أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?” buyurdu. Bunlar, şükür olarak ibadeti gerektiren nimetlerdir. Şükretseydiniz lütfundan size artırırdı; nankörlük etseydiniz onları sizden çekip alırdı. O hâlde sözünüz nedir? Devam etmesi ve onda artış olması için şükretmez misiniz? Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٧٤]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 74]
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤)
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) } “Belki kendilerine yardım edilir diye Allah'tan başka ilahlar edindiler.”
إِشَارَةً إِلَى بَيَانِ زِيَادَةِ ضَلَالِهِمْ وَنِهَايَتِهَا، فَإِنَّهُمْ كَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِمْ عِبَادَةَ اللَّهِ شُكْرًا لِأَنْعُمِهِ، فَتَرَكُوهَا وَأَقْبَلُوا عَلَى عِبَادَةِ مَنْ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ، وَتَوَقَّعُوا مِنْهُ النُّصْرَةَ مَعَ أَنَّهُمْ هُمُ النَّاصِرُونَ لَهُمْ كَمَا قَالَ عَنْهُمْ: حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٨] وَفِي الْحَقِيقَةِ لَا هِيَ ناصرة ولا منصورة. وقوله تعالى:
Sapıklıklarının artışını ve son noktasını beyana işarettir. Zira onların üzerine vacip olan, nimetlerine şükür olarak Allah'a ibadet etmekti; fakat bunu terk edip zarar da fayda da vermeyen şeylere ibadete yöneldiler ve onlara yardım eden bizzat kendileri olduğu hâlde onlardan yardım beklediler; nitekim onlar hakkında: { حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } “Onu yakın da ilahlarınıza yardım edin” [Enbiyâ 68] buyurmuştur. Hakikatte ise o ilahlar ne yardım edendir ne de yardım olunandır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٧٥]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 75]
لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥)
{ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } “[O ilahlar] onlara yardım edemezler; aksine kendileri onlar için [huzura/azaba] hazır bulundurulmuş askerlerdir.” (75)
إِشَارَةٌ إِلَى الْحَشْرِ بَعْدَ تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] وَقَوْلِهِ: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٢٢، ٢٣] وقوله: فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ [سَبَأٍ: ٣٨] وَهُوَ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْعَابِدُونَ جُنْدًا لِمَا اتَّخَذُوهُ آلِهَةً كَمَا ذَكَرْنَا الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْأَصْنَامُ جُنْدًا لِلْعَابِدِينَ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ أَكَّدَهَا بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ حَالَ مَا يَكُونُونَ جُنْدًا لهم ومحضرون لِنُصْرَتِهِمْ فَإِنَّ ذَلِكَ دَالٌّ عَلَى عَدَمِ الِاسْتِطَاعَةِ، فَإِنَّ مَنْ حَضَرَ وَاجْتَمَعَ ثُمَّ عَجَزَ عَنِ النُّصْرَةِ يَكُونُ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ بِخِلَافِ مَنْ لم يكن متأهبا ولم يجمع أنصاره.
Tevhidin takririnden sonra haşre bir işarettir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” [Enbiyâ 98], { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ } “O zulmedenleri, onların eşlerini ve Allah'tan başka taptıklarını toplayın da onları cehennemin yoluna götürün” [Sâffât 22-23] ve: { فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ } “İşte onlar azap içinde hazır bulundurulurlar” [Sebe' 38]. Bu iki manayı muhtemeldir: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere ibadet edenlerin ilah edindikleri şeyler için asker olmalarıdır. İkincisi: Putların ibadet edenler için asker olmasıdır. Buna göre bunda latif bir mana vardır; o da Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ } buyurduğunda, onların kendilerine asker oldukları ve yardımları için hazır bulunduruldukları hâlde onlara yardım edemeyeceklerini belirterek bunu tekit etmesidir; zira bu güç yetiremeyişe delalet eder. Çünkü hazır bulunup toplanan, sonra da yardımdan aciz kalan kimse son derece zayıftır; hazır bulunmayan ve yardımcılarını toplamayan kimse böyle değildir.
[سورة يس (٣٦) : الآيات ٧٦ الى ٧٩]
[Yâsîn Suresi (36), Âyetler 76-79]
فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦) أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩)
{ فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦) أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz. İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki, hemen apaçık bir hasım kesiliverir? Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi de: 'Çürümüşken bu kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir; O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.'”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الرِّسَالَةِ لِأَنَّ الْخِطَابَ مَعَهُ بِمَا يُوجِبُ تَسْلِيَةَ قَلْبِهِ دَلِيلُ اجْتِبَائِهِ وَاخْتِيَارِهِ إِيَّاهُ.
Allah Teâlâ'nın: { فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ } “Onların sözü seni üzmesin” buyruğu risalete bir işarettir; çünkü onunla kalbini teselli etmeyi gerektiren bir tarzda hitap edilmesi, onu seçip beğendiğinin delilidir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أحدها: أن يَكُونَ ذَلِكَ تَهْدِيدًا لِلْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فَقَوْلُهُ: مَا يُسِرُّونَ مِنَ النِّفَاقِ وَما يُعْلِنُونَ مِنَ الشِّرْكِ وَالثَّانِي: مَا يُسِرُّونَ مِنَ الْعِلْمِ بِكَ وَمَا يُعْلِنُونَ مِنَ الْكُفْرِ بِكَ الثَّالِثُ: مَا يُسِرُّونَ مِنَ الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ وَمَا يُعْلِنُونَ مِنَ الْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz” buyruğu birtakım vecihleri muhtemeldir: Birincisi: Bunun münafıklara ve kâfirlere bir tehdit olmasıdır; dolayısıyla O'nun: { مَا يُسِرُّونَ } buyruğu nifaktan gizlediklerini, { وَما يُعْلِنُونَ } buyruğu ise şirkten açığa vurduklarını [ifade eder]. İkincisi: Senin hakkındaki bilgilerinden gizledikleri ve seni inkâr etmekten açığa vurduklarıdır. Üçüncüsü: Bozuk akidelerden gizledikleri ve çirkin fiillerden açığa vurduklarıdır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ دَلِيلًا مِنَ الْآفَاقِ عَلَى وُجُوبِ عِبَادَتِهِ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً [يس: ٧١] ذَكَرَ دَلِيلًا مِنَ الْأَنْفُسِ. فَقَالَ: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ
Sonra Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } “Görmediler mi ki, biz onlar için ellerimizin yaptıklarından davarlar yarattık” [Yâsîn 71] buyruğuyla O'na ibadetin vacip olduğuna afakî bir delil zikredince, nefsî bir delil zikretti. Şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ } “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi?”
قِيلَ إِنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنْسَانِ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ فَإِنَّ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِيهِ حَيْثُ أَخَذَ عَظْمًا باليا وأتى النبي ﵌ وَقَالَ: إِنَّكَ تَقُولُ إِنَّ إِلَهَكَ يُحْيِي هَذِهِ الْعِظَامَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﵌ نَعَمْ وَيُدْخِلُكَ جَهَنَّمَ،
Denildi ki: İnsandan maksat Übey b. Halef'tir. Çünkü ayet onun hakkında inmiştir; zira o, çürümüş bir kemik alıp Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelmiş ve: “Sen ilahının bu kemikleri dirilteceğini söylüyorsun öyle mi?” demiş, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] de: «Evet, seni de cehenneme sokacaktır» buyurmuştur.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ/ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ أَلَا تَرَى أَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ فِي زَوْجِها [الْمُجَادِلَةِ: ١] نَزَلَتْ فِي وَاحِدَةٍ وَأَرَادَ الْكُلَّ فِي الْحُكْمِ فَكَذَلِكَ كُلُّ إِنْسَانٍ يُنْكِرُ اللَّهَ أَوِ الْحَشْرَ فَهَذِهِ الْآيَةُ رَدٌّ عَلَيْهِ إِذَا عَلِمْتَ عُمُومَهَا فَنَقُولُ فِيهَا لَطَائِفُ:
Fıkıh usulünde itibara alınanın sebebin hususiliği değil lafzın umumiliği olduğu sabit olmuştur. Görmez misin ki Allah Teâlâ'nın: { قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ فِي زَوْجِها } “Kocası hakkında seninle tartışan kadının sözünü Allah işitmiştir” [Mücâdele 1] buyruğu bir kadın hakkında inmiş, fakat hükümde herkesi kastetmiştir. Aynı şekilde Allah'ı veya haşri inkâr eden her insan için bu ayet bir reddir. Ayetin umumiliğini bildiğine göre deriz ki, onda birtakım nükteler vardır:
اللَّطِيفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا [يس: ٧١] مَعْنَاهُ الْكَافِرُونَ الْمُنْكِرُونَ التَّارِكُونَ عِبَادَةَ اللَّهِ الْمُتَّخِذُونَ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً، أَوْ لَمْ يَرَوْا خَلْقَ الْأَنْعَامِ لَهُمْ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ كَلَامٌ أَعَمُّ مِنْ قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا لِأَنَّهُ مَعَ جِنْسِ الْإِنْسَانِ وَهُوَ مَعَ جَمْعٍ مِنْهُمْ فَنَقُولُ سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ دَلِيلَ الْأَنْفُسِ أَشْمَلُ وَأَكْمَلُ وَأَتَمُّ وَأَلْزَمُ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَغْفُلُ عَنِ الْأَنْعَامِ وَخَلْقِهَا عِنْدَ غَيْبَتِهَا وَلَكِنْ [لَا يَغْفُلُ] هُوَ مَعَ نَفْسِهِ مَتَى مَا يَكُونُ وَأَيْنَمَا يَكُونُ. فَقَالَ: إِنْ غَابَ عَنِ الْحَيَوَانِ وَخَلْقِهِ فَهُوَ لا يعيب عن نفسه، فما باله أو لم يَرَ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ وَهُوَ أَتَمُّ نِعْمَةٍ، فَإِنَّ سَائِرَ النِّعَمِ بَعْدَ وُجُودِهِ وَقَوْلُهُ: مِنْ نُطْفَةٍ إِشَارَةٌ إِلَى وَجْهِ الدَّلَالَةِ،
Birinci Nükte: O'nun: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } [Yâsîn 71] buyruğunun anlamı; inkâr eden, Allah'a ibadeti terk eden ve O'ndan başka ilahlar edinen kâfirler kendileri için davarların yaratıldığını görmediler mi? demektir. Buna binaen Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ } buyruğu, { أَوَلَمْ يَرَوْا } buyruğundan daha umumi bir sözdür; çünkü bu insan cinsiyle ilgilidir, o ise onlardan bir toplulukla ilgilidir. Deriz ki: Bunun sebebi, nefsî delilin daha kapsamlı, daha mükemmel, daha tam ve daha bağlayıcı olmasıdır. Zira insan davarlar ortada yokken onlardan ve onların yaratılışından gafil olabilir; fakat nerede ve ne zaman olursa olsun kendi nefsiyle beraberdir [ondan gafil olamaz]. Şöyle buyurmuş oldu: Hayvandan ve onun yaratılışından gafil olsa bile kendi nefsinden gafil olamaz; o hâlde ona ne oluyor da bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmüyor? Ki bu en tam nimettir; zira diğer bütün nimetler onun varlığından sonradır. O'nun: { مِنْ نُطْفَةٍ } “bir nutfeden” buyruğu delaletin vechine bir işarettir.
وَذَلِكَ لِأَنَّ خَلْقَهُ لَوْ كَانَ مِنْ أَشْيَاءَ مُخْتَلِفَةِ الصُّوَرِ كَانَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْعَظْمُ خُلِقَ مِنْ جِنْسٍ صُلْبٍ وَاللَّحْمُ مِنْ جِنْسٍ رَخْوٍ، وَكَذَلِكَ الْحَالُ فِي كُلِّ عُضْوٍ، وَلَمَّا كَانَ خَلْقُهُ عَنْ نُطْفَةٍ مُتَشَابِهَةِ الْأَجْزَاءِ وَهُوَ مختلف الصور دل على الاختيار والقدرة وإلى هَذَا أَشَارَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ [الرعد: ٤] .
Zira onun yaratılışı farklı surelerdeki şeylerden olsaydı, kemik sert bir cinsten, et ise yumuşak bir cinsten yaratıldı denilebilirdi; her organdaki durum da böyledir. Oysa onun yaratılışı cüzleri birbirine benzeyen bir nutfeden olup kendisi ise farklı surelerde olunca, bu durum [yaratıcının] iradesine ve kudretine delalet etmiştir. Allah Teâlâ: { يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ } “bir tek su ile sulanır” [Ra'd 4] buyruğuyla buna işaret etmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ فِيهِ لَطِيفَةٌ غَرِيبَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ اخْتِلَافُ صُوَرِ أَعْضَائِهِ مَعَ تَشَابُهِ أَجْزَاءِ مَا خُلِقَ مِنْهُ آيَةٌ ظَاهِرَةٌ وَمَعَ هَذَا فَهُنَالِكَ مَا هُوَ أَظْهَرُ وَهُوَ نُطْقُهُ وَفَهْمُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النُّطْفَةَ جِسْمٌ، فَهَبْ أَنَّ جَاهِلًا يَقُولُ إِنَّهُ اسْتَحَالَ وَتَكُونُ جِسْمًا آخَرَ، لَكِنَّ الْقُوَّةَ النَّاطِقَةَ وَالْقُوَّةَ الْفَاهِمَةَ مِنْ أَيْنَ تَقْتَضِيهِمَا النُّطْفَةُ؟ فَإِبْدَاعُ النُّطْقِ وَالْفَهْمِ أَعْجَبُ وَأَغْرَبُ مِنْ إِبْدَاعِ الْخَلْقِ وَالْجِسْمِ وَهُوَ إِلَى إِدْرَاكِ الْقُدْرَةِ وَالِاخْتِيَارِ مِنْهُ أَقْرَبُ فَقَوْلُهُ: خَصِيمٌ أَيْ نَاطِقٌ وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْخَصِيمَ مكان الناطق لِأَنَّهُ أَعْلَى أَحْوَالِ النَّاطِقِ، فَإِنَّ النَّاطِقَ مَعَ نَفْسِهِ لَا يُبَيِّنُ كَلَامَهُ مِثْلَ مَا يُبَيِّنُهُ وَهُوَ يَتَكَلَّمُ مَعَ غَيْرِهِ، وَالْمُتَكَلِّمُ مَعَ غَيْرِهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ خَصْمًا لَا يُبَيِّنُ وَلَا يَجْتَهِدُ مِثْلَ مَا يَجْتَهِدُ إِذَا كَانَ كَلَامُهُ مَعَ خَصْمِهِ وَقَوْلُهُ: مُبِينٌ إِشَارَةٌ إِلَى قُوَّةِ عَقْلِهِ، وَاخْتَارَ الْإِبَانَةَ لِأَنَّ الْعَاقِلَ عِنْدَ الْإِفْهَامِ أَعْلَى دَرَجَةً مِنْهُ عِنْدَ عَدَمِهِ، لِأَنَّ الْمُبِينَ بَانَ عِنْدَهُ الشَّيْءُ ثُمَّ أَبَانَهُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ نُطْفَةٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَدْنَى مَا كَانَ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ:
O'nun: { فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “hemen apaçık bir hasım kesiliverir” buyruğunda garip bir nükte vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ buyurmuştur ki: Kendisinden yaratıldığı şeyin cüzleri birbirine benzerken organlarının surelerinin farklı olması apaçık bir ayettir; bununla birlikte bundan daha açık olanı da vardır ki o da onun konuşması ve anlamasıdır. Zira nutfe bir cisimdir; farz et ki bir cahil, onun başkalaşıp başka bir cisim hâline geldiğini söylesin, fakat konuşma gücünü ve anlama gücünü nutfe nereden gerektirecektir? Konuşmayı ve anlamayı var etmek, yaratılışı ve cismi var etmekten daha hayret verici ve daha gariptir; kudreti ve iradeyi kavramaya ondan daha yakındır. O'nun: { خَصِيمٌ } “hasım” buyruğu yani konuşan demektir. Konuşan yerine hasmı zikretmiştir, çünkü bu konuşanın en üst hâlidir. Zira kendi kendine konuşan kimse, başkasıyla konuştuğu gibi sözünü açıklamaz; başkasıyla konuşan kimse de hasım olmadığında, hasmıyla konuştuğu zamanki gibi açıklamaz ve gayret göstermez. O'nun: { مُبِينٌ } “apaçık” buyruğu aklının gücüne bir işarettir. Açıklamayı seçmiştir; çünkü akıllı kimse anlattığı zaman, anlatmadığı zamankinden daha üst bir derecededir; zira açıklayan kimse için bir şey önce açık olmuş, sonra onu açıklamıştır. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ نُطْفَةٍ } “bir nutfeden” buyruğu onun bulunduğu en alt duruma bir işaret, O'nun:
خَصِيمٌ مُبِينٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَعْلَى مَا حَصَلَ عَلَيْهِ وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً إِلَى أَنْ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] فَمَا تَقَدَّمَ مِنْ خَلْقِ النُّطْفَةِ عَلَقَةً وَخَلْقِ الْعَلَقَةِ مُضْغَةً وَخَلْقِ الْمُضْغَةِ عِظَامًا إِشَارَةٌ إِلَى التَّغَيُّرَاتِ فِي الْجِسْمِ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا أَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ أَيْ نَاطِقٌ عَاقِلٌ.
{ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “apaçık bir hasım” buyruğu ise ulaştığı en üst duruma bir işarettir. Bu, Allah Teâlâ'nın: “Sonra nutfeyi alaka olarak yarattık, alakayı bir çiğnem et olarak yarattık...” buyurup nihayetinde: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu başka bir yaratılışla inşa ettik” [Mü'minûn 14] buyurması gibidir. Nutfenin alaka, alakanın mudğa ve mudğanın kemikler olarak yaratılmasına dair daha önce geçenler cisimdeki değişikliklere bir işarettir. O'nun: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } buyruğu ise { فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } yani konuşan ve akleden diyerek işaret ettiği şeye bir işarettir.
ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ إِشَارَةٌ إِلَى بَيَانِ الْحَشْرِ وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَى/ آخِرِ السُّورَةِ غَرَائِبُ وَعَجَائِبُ نَذْكُرُهَا بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، فَنَقُولُ الْمُنْكِرُونَ لِلْحَشْرِ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ دَلِيلًا وَلَا شُبْهَةً وَاكْتَفَى بِالِاسْتِبْعَادِ وَادَّعَى الضَّرُورَةَ وَهُمُ الْأَكْثَرُونَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ بِلَفْظِ الِاسْتِبْعَادِ كَمَا قال: وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [السجدة: ١٠] أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الصافات: ١٦] أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ [الصافات: ٥٢] أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ [الصافات: ٥٣] إلى غير ذلك فكذلك هاهنا قال: قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِبْعَادِ فَبَدَأَ أَوَّلًا بِإِبْطَالِ اسْتِبْعَادِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَنَسِيَ خَلْقَهُ أَيْ نَسِيَ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ تُرَابٍ وَمِنْ نُطْفَةٍ مُتَشَابِهَةِ الْأَجْزَاءِ، ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُمْ مِنَ النَّوَاصِي إِلَى الْأَقْدَامِ أَعْضَاءً مُخْتَلِفَةَ الصُّوَرِ وَالْقَوَامِ وَمَا اكْتَفَيْنَا بِذَلِكَ حَتَّى أَوْدَعْنَاهُمْ مَا لَيْسَ مِنْ قبيل هذه الأجرام وهو النطق والعقل الذي [ن] بِهِمَا اسْتَحَقُّوا الْإِكْرَامَ فَإِنْ كَانُوا يَقْنَعُونَ بِمُجَرَّدِ الِاسْتِبْعَادِ فَهَلَّا يَسْتَبْعِدُونَ خَلْقَ النَّاطِقِ الْعَاقِلِ مِنْ نُطْفَةٍ قَذِرَةٍ لَمْ تَكُنْ مَحَلَّ الْحَيَاةِ أَصْلًا، ويستعبدون إِعَادَةَ النُّطْقِ وَالْعَقْلِ إِلَى مَحَلٍّ كَانَا فِيهِ، ثُمَّ إِنَّ اسْتِبْعَادَهُمْ كَانَ مِنْ جِهَةِ مَا فِي الْمَعَادِ مِنَ التَّفَتُّتِ وَالتَّفَرُّقِ حَيْثُ قَالُوا: مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ اخْتَارُوا الْعَظْمَ لِلذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَبْعَدُ عَنِ الْحَيَاةِ لِعَدَمِ الْإِحْسَاسِ فِيهِ وَوَصَفُوهُ بِمَا يُقَوِّي جَانِبَ الِاسْتِبْعَادِ مِنَ الْبِلَى وَالتَّفَتُّتِ وَاللَّهُ تَعَالَى دَفَعَ اسْتِبْعَادَهُمْ مِنْ جِهَةِ مَا فِي الْمُعِيدِ مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ فَقَالَ: وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا أَيْ جَعَلَ قُدْرَتَنَا كَقُدْرَتِهِمْ وَنَسِيَ خَلْقَهُ الْعَجِيبَ وَبَدْأَهُ الْغَرِيبَ، وَمِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَ شُبْهَةً وَإِنْ كَانَتْ فِي آخِرِهَا تَعُودُ إِلَى مُجَرَّدِ الِاسْتِبْعَادِ وَهِيَ عَلَى وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بَعْدَ الْعَدَمِ لَمْ يَبْقَ
Sonra Allah Teâlâ'nın: { وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ } “Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi” buyruğu haşrin beyanına bir işarettir. Bu ayetlerde surenin sonuna kadar birtakım garip ve acayip incelikler vardır; Allah Teâlâ'nın izniyle imkân ölçüsünde bunları zikredeceğiz. Deriz ki: Haşri inkâr edenlerden kimi onda ne bir delil ne de bir şüphe zikretmiş, sadece akıldan uzak görmeyle yetinmiş ve apaçık olduğunu iddia etmiştir; bunlar çoğunluktur. Allah Teâlâ'nın birçok yerde onlardan hikâye ettiği şu akıldan uzak görme lafızları da buna delalet eder; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Dediler ki: 'Biz toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?'” [Secde 10], { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Ölüp de toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” [Sâffât 16], { أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } “'Sen gerçekten tasdik edenlerden misin?'” [Sâffât 52], { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ } “'Ölüp de toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi cezalandırılacağız?'” [Sâffât 53] ve benzerleri. İşte burada da akıldan uzak görme yoluyla: { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “'Çürümüşken bu kemikleri kim diriltecek?' dedi” buyurdu. Önce: { وَنَسِيَ خَلْقَهُ } “Kendi yaratılışını unuttu” buyurarak onların akıldan uzak görmelerini iptal etmekle başladı; yani bizim kendisini topraktan ve cüzleri birbirine benzeyen bir nutfeden yarattığımızı, sonra onlar için tepeden tırnağa kadar sureleri ve kıvamları farklı organlar kıldığımızı unuttu. Bununla da yetinmeyip kendilerine bu cisimler cinsinden olmayan, kendisiyle ikrama hak kazandıkları konuşma ve aklı tevdi ettiğimizi unuttu. Eğer sadece akıldan uzak görme ile iktifa ediyorlarsa, hayat mahalli olmayan pis bir nutfeden konuşan ve akleden birinin yaratılmasını niçin akıldan uzak görmüyorlar da, konuşma ve aklın daha önce içinde bulunduğu bir mahalle geri döndürülmesini akıldan uzak görüyorlar? Sonra onların akıldan uzak görmeleri, { مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } diyerek ahiretteki ufalanma ve dağılma cihetinden idi. Kemik, içinde his bulunmadığından hayata en uzak olduğu için zikretmek üzere onu seçtiler ve onu çürüme ve ufalanma gibi akıldan uzak görme yönünü kuvvetlendiren şeylerle vasfettiler. Allah Teâlâ ise diriltenin kudret ve ilmindeki cihetten onların bu akıldan uzak görmelerini defedip: { وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا } buyurdu; yani bizim kudretimizi kendi kudretleri gibi kıldı ve kendi acayip yaratılışını ve garip başlangıcını unuttu. Onlardan kimi de her ne kadar sonu sırf akıldan uzak görmeye varsa da bir şüphe zikretmiştir; bu da iki vecih üzeredir: Birincisi: Yok olduktan sonra
شَيْئًا فَكَيْفَ يَصِحُّ عَلَى الْعَدَمِ الْحُكْمُ بِالْوُجُودِ، وَأَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ. بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
bir şey kalmamıştır, öyleyse yokluk üzerine varlık hükmü vermek nasıl sahih olur? Bu şüpheye Allah Teâlâ şu buyruğuyla cevap vermiştir:
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ يَعْنِي كَمَا خَلَقَ الْإِنْسَانَ وَلَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا كَذَلِكَ يُعِيدُهُ وَإِنْ لَمْ يَبْقَ شَيْئًا مَذْكُورًا وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ تَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهُ فِي مَشَارِقِ الْعَالَمِ وَمَغَارِبِهِ وَصَارَ بَعْضُهُ فِي أَبْدَانِ السِّبَاعِ وَبَعْضُهُ فِي جُدْرَانِ الرِّبَاعِ كَيْفَ يُجْمَعُ؟ وَأَبْعَدُ مِنْ هَذَا هُوَ أَنَّ إِنْسَانًا إِذَا أَكَلَ إِنْسَانًا وَصَارَ أَجْزَاءُ الْمَأْكُولِ فِي أَجْزَاءِ الْآكِلِ فَإِنْ أُعِيدَ فَأَجْزَاءُ الْمَأْكُولِ، إِمَّا أَنْ تُعَادَ إِلَى بَدَنِ الْآكِلِ فَلَا يَبْقَى لِلْمَأْكُولِ أَجْزَاءٌ تُخْلَقُ مِنْهَا أَعْضَاؤُهُ، وَإِمَّا أَنْ تُعَادَ إِلَى بَدَنِ الْمَأْكُولِ مِنْهُ فَلَا يَبْقَى لِلْآكِلِ أَجْزَاءٌ. فَقَالَ تَعَالَى فِي إِبْطَالِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ: وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّ فِي الْآكِلِ أجزاء أصلية وأجزاء فضلية، وفي المأكول هي ما كان له قبل الأكل. وَهُوَ بِكُلِّ/ خَلْقٍ عَلِيمٌ يَعْلَمُ الْأَصْلِيَّ مِنَ الْفَضْلِيِّ فيجمع الأجزاء الأصلية للآكل وينفخ فيها روحه ويجمع الْأَجْزَاءَ الْأَصْلِيَّةَ لِلْمَأْكُولِ وَيَنْفُخُ فِيهَا رُوحَهُ، وَكَذَلِكَ يَجْمَعُ الْأَجْزَاءَ الْمُتَفَرِّقَةَ فِي الْبِقَاعِ، الْمُبَدَّدَةِ فِي الْأَصْقَاعِ بِحِكْمَتِهِ الشَّامِلَةِ وَقُدْرَتِهِ الْكَامِلَةِ.
{ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ } “De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir'”. Yani insanı anılmaya değer bir şey değilken nasıl yarattıysa, anılmaya değer bir şey kalmamış olsa bile onu öylece iade edecektir. İkincisi: Cüzleri âlemin doğularına ve batılarına dağılmış, bir kısmı yırtıcı hayvanların bedenlerine, bir kısmı da evlerin duvarlarına karışmış olan kimse nasıl toplanacaktır? Bundan daha ağırı ise şudur: Bir insan bir insanı yer de yenilenin cüzleri yiyenin cüzlerine karışırsa, eğer diriltilirse yenilenin cüzleri ya yiyenin bedenine iade edilir, bu durumda yenilen için organlarının yaratılacağı cüzler kalmaz; ya da kendisinden yenilenin bedenine iade edilir, bu durumda da yiyen için cüzler kalmaz. Allah Teâlâ bu şüpheyi iptal sadedinde: { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir” buyurdu. Bunun vechi şudur: Yiyende aslî cüzler ve zâit cüzler vardır; yenilende ise yenmeden önce kendisinde olan şeylerdir. { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } O, aslî olanı zâit olandan bilir; böylece yiyenin aslî cüzlerini toplar ve içine ruhunu üfler; yenilenin de aslî cüzlerini toplar ve içine ruhunu üfler. Aynı şekilde kuşatıcı hikmeti ve tam kudretiyle beldelerde dağılmış, kıtalarda saçılmış olan cüzleri toplar.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ دفع استبعادهم وإبطال إنكارهم وعنادهم. فقال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ, onların akıldan uzak görmelerini defetmek ve inkâr ile inatlarını iptal etmek hususunda daha önce geçenleri pekiştirmeye dönüp şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٨٠]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 80]
الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠)
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠) } “O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş kıldı da hemen siz ondan yakmaktasınız.”
وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ مُشْتَمِلٌ عَلَى جِسْمٍ يُحِسُّ بِهِ وَحَيَاةٍ سَارِيَةٍ فِيهِ، وَهِيَ كَحَرَارَةٍ جَارِيَةٍ فِيهِ فَإِنِ اسْتَبْعَدْتُمْ وُجُودَ حَرَارَةٍ وَحَيَاةٍ فِيهِ فَلَا تَسْتَبْعِدُوهُ، فَإِنَّ النَّارَ فِي الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ الَّذِي يَقْطُرُ مِنْهُ الْمَاءُ أَعْجَبُ وَأَغْرَبُ وَأَنْتُمْ تَحْضُرُونَ حَيْثُ مِنْهُ تُوقِدُونَ، وَإِنِ اسْتَبْعَدْتُمْ خَلْقَ جِسْمِهِ فَخَلْقُ السموات وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ أَنْفُسِكُمْ فَلَا تَسْتَبْعِدُوهُ فإن الله خلق السموات وَالْأَرْضَ فَبَانَ لُطْفُ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ.
Bunun vechi şudur: İnsan, hissettiği bir cismi ve içinde cereyan eden bir hayatı içermektedir; o hayat da içinde akıp giden bir sıcaklık gibidir. Eğer onda bir sıcaklığın ve hayatın bulunmasını akıldan uzak görüyorsanız bunu uzak görmeyin; zira kendisinden su damlayan yemyeşil ağaçtaki ateş daha hayret verici ve daha gariptir; üstelik siz ondan yakarken bizzat buna şahit olmaktasınız. Şayet onun cisminin yaratılmasını akıldan uzak görüyorsanız, göklerin ve yerin yaratılması sizin kendi nefislerinizin yaratılmasından daha büyüktür, bunu da uzak görmeyin; zira Allah gökleri ve yeri yaratmıştır. Böylece Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ } buyruğundaki incelik açığa çıkmış oldu.
[سورة يس (٣٦) : آية ٨١]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 81]
أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١)
{ أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١) } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kâdir değil midir? Evet, elbette kâdirdir! O, hakkıyla yaratan, her şeyi bilendir.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ قُدِّمَ ذِكْرُ النَّارِ فِي الشَّجَرِ عَلَى ذِكْرِ الْخَلْقِ الْأَكْبَرِ، لِأَنَّ اسْتِبْعَادَهُمْ كَانَ بِالصَّرِيحِ وَاقِعًا عَلَى الْإِحْيَاءِ حيث قالوا: مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ [يس: ٧٨] وَلَمْ يَقُولُوا مَنْ يَجْمَعُهَا وَيُؤَلِّفُهَا وَالنَّارُ فِي الشَّجَرِ تُنَاسِبُ الْحَيَاةَ.
Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kâdir değil midir?” buyruğunda, ağaçtaki ateşin zikri daha büyük olan yaratılışın zikrinden önceye alınmıştır; çünkü onların akıldan uzak görmeleri { مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ } [Yâsîn 78] dedikleri gibi açıkça diriltme üzerine vaki olmuştu; “Onları kim toplayıp bir araya getirecek?” dememişlerdi. Ağaçtaki ateş ise hayata uygundur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ فِي الْقُدْرَةِ كَامِلٌ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: الْعَلِيمُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ عِلْمَهُ شامل. ثم أكد بيانه بقوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ } “Evet, elbette kâdirdir! O, hakkıyla yaratandır” buyruğu, O'nun kudrette kâmil olduğuna bir işarettir. Allah Teâlâ'nın: { الْعَلِيمُ } “her şeyi bilendir” buyruğu ise O'nun ilminin her şeyi kuşattığına bir işarettir. Sonra Allah Teâlâ şu buyruğuyla beyanını tekit etti:
[سورة يس (٣٦) : آية ٨٢]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 82]