إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢)
{ إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) } “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir.”
وَهَذَا إِظْهَارُ فَسَادِ تَمْثِيلِهِمْ وَتَشْبِيهِهِمْ وَضَرْبِ مَثَلِهِمْ حَيْثُ ضَرَبُوا لِلَّهِ مَثَلًا وَقَالُوا لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى مِثْلِ هَذَا قِيَاسًا لِلْغَائِبِ عَلَى الشَّاهِدِ فَقَالَ فِي الشَّاهِدِ الْخَلْقُ يَكُونُ بِالْآلَاتِ الْبَدَنِيَّةِ وَالِانْتِقَالَاتِ الْمَكَانِيَّةِ وَلَا يَقَعُ إِلَّا فِي
Bu, onların Allah'a misal getirip görünmeyeni (gaip) görünene (şahit) kıyas ederek "Böylesine hiç kimsenin gücü yetmez" dedikleri benzetmelerinin, teşbihlerinin ve misal getirmelerinin bozukluğunu ortaya koymaktır. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: Görünen âlemde yaratma, bedensel aletlerle ve mekânsal yer değiştirmelerle olur ve ancak...
الْأَزْمِنَةِ الْمُمْتَدَّةِ وَاللَّهُ يَخْلُقُ بِكُنْ فَيَكُونُ، فَكَيْفَ تَضْرِبُونَ الْمَثَلَ الْأَدْنَى وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى مِنْ أَنْ يُدْرَكَ. وَفِي الْآيَةِ مَبَاحِثُ:
...uzun zaman dilimlerinde meydana gelir; Allah ise "Ol!" [demesiyle] yaratır ve o da hemen oluverir. O halde nasıl olur da en aşağı misali getirirsiniz? Oysa idrak edilmekten [münezzeh olan] en yüce sıfatlar ve misaller O'na aittir. Bu ayette birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ شَيْءٌ لِأَنَّهُ يَقُولُ لِمَا أَرَادَهُ: كُنْ فَيَكُونُ فَهُوَ قَبْلَ الْقَوْلِ لَهُ كُنْ لَا يَكُونُ وَهُوَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ شَيْءٌ حَيْثُ قَالَ: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً وَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا بَيَانٌ لِعَدَمِ تَخَلُّفِ الشَّيْءِ عَنْ تَعَلُّقِ إِرَادَتِهِ بِهِ، فَقَوْلُهُ: (إِذَا) مَفْهُومُ/ الْحِينِ وَالْوَقْتِ وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ شَيْءٌ حِينَ تُعَلَّقُ الْإِرَادَةُ بِهِ وَلَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى أَنَّهُ شَيْءٌ قَبْلَ مَا إِذَا أَرَادَ وَحِينَئِذٍ لَا يَرِدُ مَا ذَكَرُوهُ لِأَنَّ الشَّيْءَ حِينَ تُعَلَّقُ الْإِرَادَةُ بِهِ شَيْءٌ مَوْجُودٌ لَا يُرِيدُهُ فِي زَمَانٍ وَيَكُونُ فِي زَمَانٍ آخَرَ بَلْ يَكُونُ فِي زَمَانِ تَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ، فَإِذَا الشَّيْءُ هُوَ الْمَوْجُودُ لَا الْمَعْدُومُ لَا يُقَالُ كَيْفَ يُرِيدُ الْمَوْجُودَ وَهُوَ مَوْجُودٌ فَيَكُونُ ذَلِكَ إِيجَادًا لِمَوْجُودٍ؟ نَقُولُ هَذَا الْإِشْكَالُ مِنْ بَابِ الْمَعْقُولَاتِ وَنُجِيبُ عَنْهُ فِي مَوْضِعِهِ، وَإِنَّمَا غَرَضُنَا إِبْطَالُ تَمَسُّكِهِمْ بِاللَّفْظِ، وَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ يُرِيدُ مَا هُوَ شَيْءٌ إِذَا أَرَادَ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ إِذَا أَرَادَ مَا كَانَ شَيْئًا قَبْلَ تَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ.
Birinci Bahis: Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet, ma'dûmun (yok olanın) bir "şey" olduğuna delalet eder; zira O, dilediği şeye "Ol!" der ve o da oluverir. Dolayısıyla o şey, kendisine "Ol!" denilmeden önce mevcut değildir, fakat Allah { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً } “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman...” buyurduğu için o durumda bir "şey"dir. Cevap şudur: Bu, iradesinin taalluk etmesinden muradın geri kalmayacağını beyandır. Âyetteki "izâ" (إِذا) lafzı an ve vakit anlamındadır. Ayet, irade taalluk ettiği anda murad edilenin bir "şey" olduğuna delalet eder; irade etmesinden önce onun bir "şey" olduğuna dair ayette hiçbir delalet yoktur. Bu durumda onların zikrettiği itiraz vârit olmaz; çünkü iradenin taalluk ettiği anda o şey, mevcut olan bir şeydir; O onu bir zamanda dileyip de o başka bir zamanda var oluyor değildir, aksine iradenin taalluk ettiği anda var olur. Şu halde "şey", yok olan (ma'dûm) değil, var olan (mevcut) şeydir. "Zaten mevcut iken mevcudu nasıl diler ki, bu takdirde mevcudu icat etmek (tahsîl-i hâsıl) olur?" denilemez. Biz deriz ki: Bu itiraz akli meseleler kabilindendir ve buna kendi yerinde cevap veririz; bizim buradaki maksadımız sadece onların lafza tutunmalarını geçersiz kılmaktır. Bu sözden anlaşılanın; O'nun, dilediği anda şey olanı dilediği ve ayette iradenin taallukundan önce şey olan bir şeyi dilediğine dair bir ifade bulunmadığı açığa çıkmıştır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَتِ الْكَرَّامِيَّةُ لِلَّهِ إِرَادَةٌ مُحْدَثَةٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا أَرادَ وَوَجْهُ دَلَالَتِهِ مِنْ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ جَعَلَ لِلْإِرَادَةِ زَمَانًا، فَإِنَّ إِذَا ظَرْفُ زَمَانٍ وَكُلُّ مَا هُوَ زَمَانِيٌّ فَهُوَ حَادِثٌ وَثَانِيهِمَا: هو أنه تعالى جعل إرادته متصلة بأمره وأمره متصل بِقَوْلِهِ: كُنْ وَقَوْلُهُ: كُنْ مُتَّصِلٌ بِكَوْنِ الشَّيْءِ وَوُقُوعِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَيَكُونُ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ لَكِنَّ الْكَوْنَ حَادِثٌ، وَمَا قَبْلَ الْحَادِثِ مُتَّصِلٌ بِهِ حَادِثٌ، وَالْفَلَاسِفَةُ وَافَقُوهُمْ فِي هَذَا الْإِشْكَالِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَقَالُوا إِرَادَتُهُ مُتَّصِلَةٌ بِأَمْرِهِ وَأَمْرُهُ مُتَّصِلٌ بِالْكَوْنِ وَلَكِنَّ إِرَادَتَهُ قَدِيمَةٌ فَالْكَوْنُ قَدِيمٌ فَمُكَوِّنَاتُ اللَّهِ قَدِيمَةٌ، وَجَوَابُ الضَّالِّينَ مِنَ التَّمَسُّكِ بِاللَّفْظِ هُوَ أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ قَوْلِهِ: إِذا أَرادَ مِنْ حَيْثُ اللُّغَةُ إِذَا تَعَلَّقَتْ إِرَادَتُهُ بِالشَّيْءِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَرادَ فِعْلٌ مَاضٍ، وَإِذَا دَخَلَتْ كَلِمَةُ إِذَا عَلَى الْمَاضِي تَجْعَلُهُ في معنى المستقبل، ونحن نقول بأن مَفْهُومَ قَوْلِنَا أَرَادَ وَيُرِيدُ وَعَلِمَ وَيَعْلَمُ يَجُوزُ أَنْ يَدْخُلَهُ الْحُدُوثُ، وَإِنَّمَا نَقُولُ لِلَّهِ تَعَالَى صِفَةٌ قَدِيمَةٌ هِيَ الْإِرَادَةُ وَتِلْكَ الصِّفَةُ إِذَا تَعَلَّقَتْ بِشَيْءٍ نَقُولُ أَرَادَ وَيُرِيدُ، وَقَبْلَ التَّعَلُّقِ لَا نَقُولُ أَرَادَ وَإِنَّمَا نَقُولُ لَهُ إِرَادَةٌ وَهُوَ بِهَا مُرِيدٌ، وَلْنَضْرِبْ مِثَالًا لِلْأَفْهَامِ الضَّعِيفَةِ لِيَزُولَ مَا يَقَعُ فِي الْأَوْهَامِ السَّخِيفَةِ، فَنَقُولُ قَوْلُنَا فُلَانٌ خَيَّاطٌ يُرَادُ بِهِ أَنَّ لَهُ صَنْعَةَ الْخِيَاطَةِ فَلَوْ لَمْ يَصِحَّ مِنَّا أَنْ نَقُولَ إِنَّهُ خَاطَ ثَوْبَ زَيْدٍ أَوْ يَخِيطُ ثَوْبَ زَيْدٍ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ نَفْيُ صِحَّةِ قَوْلِنَا إِنَّهُ خَيَّاطٌ بِمَعْنَى أَنَّ لَهُ صَنْعَةً بها يُطْلَقُ عَلَيْهِ عِنْدَ اسْتِعْمَالِهِ تِلْكَ الصَّنْعَةَ فِي ثَوْبِ زَيْدٍ فِي زَمَانٍ مَاضٍ خَاطَ ثَوْبَهُ، وَبِهَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ عِنْدَ اسْتِعْمَالِهِ تِلْكَ الصَّنْعَةَ فِي ثَوْبِ زَيْدٍ فِي زَمَانٍ مُسْتَقْبَلٍ يَخِيطُ ثَوْبَهُ، وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فَافْهَمْ أَنَّ الْإِرَادَةَ أَمْرٌ ثَابِتٌ إِنْ تَعَلَّقَتْ بِوُجُودِ شَيْءٍ نَقُولُ أَرَادَ وُجُودَهُ أَيْ يُرِيدُ وُجُودَهُ، وَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَهُوَ فِي الْمَعْنَى مِنْ كَلَامِ أَهْلِ السُّنَّةِ تَعَلُّقُ الْإِرَادَةِ حَادِثٌ وَخَرَجَ بِمَا ذَكَرْنَا جَوَابُ الْفَرِيقَيْنِ.
İkinci Bahis: Kerrâmiyye, Allah Teâlâ'nın: { إِذا أَرادَ } “dilediği zaman” buyruğunu delil göstererek Allah'ın sonradan olma (muhdes) bir iradesi olduğunu söylemiştir. Bunun delil oluş vechi iki husustandır: Birincisi: İrade için bir zaman belirlemiş olmasıdır; zira "izâ" (إِذا) zaman zarfıdır ve zamana bağlı olan her şey sonradan olmadır (hâdis). İkincisi: Allah Teâlâ'nın iradesini emrine, emrini de { كُنْ } “Ol!” sözüne bitişik kılmış olmasıdır; O'nun "Ol!" sözü de şeyin var oluşuna ve meydana gelişine bitişiktir, zira Allah Teâlâ takip bildiren fâ ile { فَيَكُونُ } “o da hemen oluverir” buyurmuştur. Oysa var oluş (kevn) sonradan olmadır; sonradan olana bitişik olan öncülü de sonradan olmadır. Filozoflar ise bu problemde başka bir yönden onlara muvafakat ederek şöyle demişlerdir: O'nun iradesi emrine bitişiktir, emri de var oluşa bitişiktir; fakat O'nun iradesi kadîmdir, dolayısıyla var oluş da kadîmdir ve Allah'ın var ettikleri (mükevvenât) kadîmdir. Lafza tutunarak sapan bu kimselere verilecek cevap şudur: { إِذا أَرادَ } sözünden dil bakımından anlaşılan, "iradesi bir şeye taalluk ettiği zaman" demektir; çünkü "erâde" (أَرَادَ) geçmiş zaman fiilidir ve "izâ" (إِذَا) edatı geçmiş zaman fiilinin başına geldiğinde onu gelecek zaman anlamına dönüştürür. Biz deriz ki: "Diledi", "diler", "bildi", "bilir" sözlerimizin mefhumuna sonradan oluşun girmesi caizdir. Biz ancak şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın kadîm bir sıfatı vardır ki o da iradedir; bu sıfat bir şeye taalluk ettiğinde "diledi" ve "diler" deriz. Taalluktan önce ise "diledi" demeyiz, sadece "O'nun bir iradesi vardır ve O bununla irade edicidir (mürîd)" deriz. Zayıf anlayışlar için bir misal verelim ki temelsiz vehimlere düşen şüpheler zeval bulsun: "Filan kişi terzidir" dediğimizde bununla onda terzilik sanatının bulunduğu kastedilir. Bizim "O, Zeyd'in elbisesini dikti" veya "Zeyd'in elbisesini dikiyor" dememizin caiz olmaması, onda bir sanatın bulunması anlamında "O terzidir" dememizin doğruluğunu nefyetmeyi gerektirmez. İşte bu sanat sayesinde geçmiş bir zamanda o sanatı Zeyd'in elbisesinde kullandığında ona "elbisesini dikti", gelecek bir zamanda o sanatı Zeyd'in elbisesinde kullanacağı zaman da "elbisesini diker" denilir. En yüce misaller Allah'ındır; bil ki irade sabit bir sıfattır, eğer bir şeyin varlığına taalluk ederse "varlığını diledi" yani "varlığını diliyor" deriz. Bunu anladığında, bu mana Ehl-i Sünnet'in "iradenin taalluku sonradan olmadır (hâdis)" sözü demektir. Zikrettiğimiz bu açıklamayla her iki fırkaya da cevap verilmiş oldu.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَالْكَرَّامِيَّةُ كَلَامُ اللَّهِ حَرْفٌ وَصَوْتٌ وَحَادِثٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: كُنْ كَلَامٌ وكُنْ مِنْ حَرْفَيْنِ، وَالْحَرْفُ مِنَ الصَّوْتِ، وَيَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ كَلَامَهُ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَأَمَّا أَنَّهُ حَادِثٌ فَلِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ زَمَانِيٌّ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِالْكَوْنِ وَالْكَوْنُ حَادِثٌ، وَالْجَوَابُ يُعْلَمُ مِمَّا ذَكَرْنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكَلَامَ صِفَةٌ إِذَا تَعَلَّقَتْ بِشَيْءٍ تَقُولُ قَالَ وَيَقُولُ فَتَعَلُّقُ الْخِطَابِ حَادِثٌ وَالْكَلَامُ قَدِيمٌ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فِيهِ تَعَلُّقٌ وَإِضَافَةٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَقُولَ لَهُ بِاللَّامِ لِلْإِضَافَةِ صَرِيحٌ فِي التَّعَلُّقِ/ وَنَحْنُ نَقُولُ إِنَّ قَوْلَهُ لِلشَّيْءِ الْحَادِثِ حَادِثٌ لِأَنَّهُ مَعَ التَّعَلُّقِ، وَإِنَّمَا الْقَدِيمُ قَوْلُهُ وَكَلَامُهُ لَا مَعَ التَّعَلُّقِ وَكُلُّ قَدِيمٍ
Üçüncü Bahis: Mutezile ve Kerrâmiyye şöyle demiştir: Allah'ın kelâmı harf, sestir ve sonradan olmadır (hâdis); çünkü O'nun { كُنْ } “Ol!” buyruğu bir kelâmdır ve "kün" (كُنْ) iki harften ibarettir, harf ise sesten meydana gelir. Bundan O'nun kelâmının harflerden ve seslerden olduğu neticesi çıkar. Sonradan olma (hâdis) oluşuna gelince, daha önce geçen iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Zamana bağlı olmasıdır; ikincisi: Var oluşa (kevn) bitişik olması ve var oluşun da hâdis olmasıdır. Cevap zikrettiğimiz şeylerden bilinmektedir; çünkü kelâm öyle bir sıfattır ki bir şeye taalluk ettiği zaman "söyledi" ve "söyler" dersin. Dolayısıyla hitabın taalluku hâdistir, kelâm ise kadîmdir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir” buyruğunda bir taalluk ve izâfet vardır; zira Allah Teâlâ'nın izâfet bildiren lâm ile { يَقُولَ لَهُ } “ona demesi” buyruğu taallukta açıktır. Biz deriz ki: O'nun hâdis olan bir şeye yönelik sözü hâdistir, çünkü taallukla birliktedir; kadîm olan ise taalluk olmaksızın O'nun sözü ve kelâmıdır. Her kadîm...
وَحَادِثٍ إِذَا نَظَرْتَ إِلَى مَجْمُوعِهِمَا لَا تَجِدُهُمَا فِي الْأَزَلِ وَإِنَّمَا تَجِدُهُمَا جَمِيعًا فِيمَا لَا يَزَالُ فَلَهُ مَعْنَى الْحُدُوثِ وَلَكِنَّ الْإِطْلَاقَ مُوهِمٌ، فَتَفَكَّرْ جِدًّا وَلَا تَقُلِ الْمَجْمُوعُ حَادِثٌ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ مُرَادِكَ، فَإِنَّ ذَلِكَ قَدْ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الْجَمِيعَ حَادِثٌ، بَلْ حَقِّقِ الْإِشَارَةَ وجود العبارة وَقُلْ أَحَدُ طَرَفَيِ الْمَجْمُوعِ قَدِيمٌ وَالْآخَرُ حَادِثٌ وَلَمْ يَكُنِ الْآخَرُ مَعَهُ فِي الْأَزَلِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: كُنْ مِنَ الْحُرُوفِ، نَقُولُ الْكَلَامُ يُطْلَقُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَا عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ وَالثَّانِي: مَا عِنْدَ السَّامِعِ، ثُمَّ إِنَّ أَحَدَهُمَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ هُوَ الْآخَرُ وَمِنْ هَذَا يَظْهَرُ فَوَائِدُ. أَمَّا بَيَانُ مَا ذَكَرْنَاهُ، فَلِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَالَ لِغَيْرِهِ عِنْدِي كَلَامٌ أُرِيدُ أَنْ أَقُولَهُ لَكَ غَدًا، ثُمَّ إِنَّ السَّامِعَ أَتَاهُ غَدًا وَسَأَلَهُ عَنِ الْكَلَامِ الَّذِي كَانَ عِنْدَهُ أَمْسِ، فَيَقُولُ لَهُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَحْضُرَ عِنْدِي الْيَوْمَ، فَهَذَا الْكَلَامُ أَطْلَقَ عَلَيْهِ الْمُتَكَلِّمُ أَنَّهُ كَانَ عِنْدَكَ أَمْسِ وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَ السَّامِعِ، ثُمَّ حَصَلَ عِنْدَ السَّامِعِ بِحَرْفٍ وَصَوْتٍ وَيُطْلِقُ عَلَيْهِ أَنَّ هَذَا الَّذِي سَمِعْتَ هُوَ الَّذِي كَانَ عِنْدِي، وَيَعْلَمُ كُلُّ عَاقِلٍ أَنَّ الصَّوْتَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ أَمْسِ وَلَا الْحَرْفَ، لِأَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي عِنْدَهُ جَازَ أَنْ يذكره بالعربي فَيَكُونُ لَهُ حُرُوفٌ، وَجَازَ أَنْ يَذْكُرَهُ بِالْفَارِسِيَّةِ فَيَكُونُ لَهُ حُرُوفٌ أُخَرُ، وَالْكَلَامُ الَّذِي عِنْدَهُ وَوَعَدَ بِهِ وَاحِدٌ وَالْحُرُوفُ مُخْتَلِفَةٌ كَثِيرَةٌ، فَإِذَا مَعْنَى قَوْلِهِ هَذَا مَا كَانَ عِنْدِي، هُوَ أَنَّ هَذَا يُؤَدِّي إِلَيْكَ مَا كَانَ عِنْدِي، وَهَذَا أَيْضًا مَجَازٌ، لِأَنَّ الَّذِي عِنْدَهُ مَا انْتَقَلَ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا عَلِمَ ذَلِكَ وَحَصَلَ عِنْدَهُ بِهِ عِلْمٌ مُسْتَفَادٌ مِنَ السَّمْعِ أَوِ الْبَصَرِ فِي الْقِرَاءَةِ وَالْكِتَابَةِ أَوِ الْإِشَارَةِ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَالْكَلَامُ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ وَصِفَةٌ لَهُ لَيْسَ بِحَرْفٍ عَلَى مَا بَانَ، وَالَّذِي يَحْصُلُ عِنْدَ السَّامِعِ حَرْفٌ وَصَوْتٌ وَأَحَدُهُمَا الْآخَرُ لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَعْنَى وَتَوَسُّعِ الْإِطْلَاقِ، فَإِذَا قَالَ تَعَالَى: (يَقُولَ لَهُ) حَصَلَ قَائِلٌ وَسَامِعٌ. فَاعْتَبَرَهَا مِنْ جَانِبِ السَّامِعِ لِكَوْنِ وُجُودِ الْفِعْلِ مِنَ السَّامِعِ لِذَلِكَ الْقَوْلِ فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْكَافِ وَالنُّونِ الَّذِي يَحْدُثُ عِنْدَ السَّامِعِ وَيَحْدُثُ بِهِ الْمَطْلُوبُ. ثم قال تعالى:
...ve hâdis olan iki şeye birlikte baktığında, ikisini birden ezelde bulamazsın; ancak ikisini beraber lâyezâlde (sonradan olan zamanda) bulursun. Dolayısıyla bunun hudûs anlamı vardır; fakat mutlak ifade etmek yanıltıcıdır. İyice tefekkür et ve maksadını açıklamaksızın "Bütünü hâdistir" deme; zira bundan hepsinin hâdis olduğu anlaşılabilir. Bilakis işareti tahkik et, ibareyi sağlamlaştır ve de ki: Mecmuun (bütünün) iki tarafından biri kadîm, diğeri ise hâdistir ve diğeri ezelde onunla beraber değildi. O'nun { كُنْ } sözünün harflerden olmasına gelince; deriz ki: Kelâm iki anlama ıtlak edilir: Birincisi: Mütekellimin katında olan, ikincisi: Dinleyenin katında olan. Sonra bunlardan birine diğeri de denilebilir ve bundan faydalar ortaya çıkar. Zikrettiğimiz şeyin beyanına gelince: İnsan bir başkasına "Yarın sana söylemek istediğim bir sözüm var" dediğinde, dinleyen ertesi gün gelip dün katında olan sözü sorduğunda ona "Bugün yanımda bulunmanı istiyorum" der. Mütekellim bu söze, dün kendi katında olan ve dinleyenin katında bulunmayan söz ıtlakında bulunmuştur; sonra bu söz dinleyenin katında harf ve sesle hâsıl olmuş ve mütekellim buna "İşittiğin bu şey, dün benim katımda olandır" demiştir. Her akıl sahibi bilir ki ses dün mütekellimin katında yoktu, harf de yoktu; çünkü onun katındaki sözü Arapça zikretmesi caizdi ve o zaman harfleri olurdu, Farsça zikretmesi de caizdi ve o zaman başka harfleri olurdu. Katındaki ve vadettiği söz ise bir iken harfler farklı ve çoktur. O halde "Bu, dün katımda olan şeydir" sözünün anlamı, "Bu, katımda olan şeyi sana ulaştırmaktadır" demektir. Bu da bir mecazdır; çünkü katında olan şey ona intikal etmemiştir, dinleyen bunu sadece işitme yahut okuma, yazma veya işaretteki görme yoluyla elde edilen bir ilimle bilmiş ve katında bununla ilgili bir ilim hâsıl olmuştur. Bunu anladığında; Allah katındaki ve O'nun sıfatı olan kelâm, açıklandığı üzere harf değildir; dinleyenin katında hâsıl olan ise harf ve sestir; zikrettiğimiz manadan ve kullanım genişliğinden ötürü biri diğeri sayılır. Allah Teâlâ: (يَقُولَ لَهُ) buyurduğunda bir söyleyen ve bir dinleyen hâsıl olmuştur. Fiilin varlığı o sözü dinleyenden sadır olacağı için bunu dinleyen açısından değerlendirmiş ve dinleyenin katında meydana gelen ve kendisiyle murat edilenin hâsıl olduğu kâf ve nûn ile ifade etmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يس (٣٦) : آية ٨٣]
[Yâsîn Suresi (36), Âyet 83]
فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣)
{ فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣) } “Her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan Allah'ın şanı ne yücedir! Siz de yalnız O'na döndürüleceksiniz.”
لَمَّا تَقَرَّرَتِ الْوَحْدَانِيَّةُ وَالْإِعَادَةُ وَأَنْكَرُوهَا وَقَالُوا بِأَنَّ غَيْرَ اللَّهِ آلِهَةٌ، قَالَ تَعَالَى وَتَنَزَّهَ عَنِ الشَّرِيكِ:
Vahdaniyet ve [öldükten sonra] yeniden yaratılma (iâde) sabit olup onlar bunu inkâr edince ve Allah'tan başkalarının da ilahlar olduğunu söyleyince, Allah Teâlâ buyurmuş ve ortaktan tenzih ederek şöyle demiştir:
الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَكُلُّ شَيْءٍ مِلْكُهُ فَكَيْفَ يَكُونُ الْمَمْلُوكُ لِلْمَالِكِ شَرِيكًا، وَقَالُوا بِأَنَّ الْإِعَادَةَ لَا تَكُونُ، فَقَالَ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ رَدًّا عَلَيْهِمْ فِي الْأَمْرَيْنِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالنَّحْوِ فِي قَوْلِهِ: سُبْحَانَ، أَيْ سَبِّحُوا تَسْبِيحَ الَّذِي أَوْ سَبِّحْ مَنْ في السموات وَالْأَرْضِ تَسْبِيحَ الَّذِي فَسُبْحانَ عَلَمٌ لِلتَّسْبِيحِ، وَالتَّسْبِيحُ هُوَ التَّنْزِيهُ، وَالْمَلَكُوتُ مُبَالَغَةٌ فِي الْمُلْكِ كَالرَّحَمُوتِ وَالرَّهَبُوتِ، وَهُوَ فَعَلُولٌ أَوْ فَعَلُوتٌ فِيهِ كَلَامٌ، وَمَنْ قَالَ هُوَ فَعَلُولٌ جَعَلُوهُ مُلْحَقًا بِهِ.
{ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan”; her şey O'nun mülküdür, o halde memlûk olan (yaratılmış mülk) nasıl mâlike ortak olabilir? Onlar yeniden diriltilmenin olmayacağını da söylemişlerdi; bunun üzerine her iki hususta da onlara bir reddiye olarak: { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz de yalnız O'na döndürüleceksiniz” buyurdu. { سُبْحَانَ } sözü hakkındaki nahivle ilgili açıklamayı zikretmiştik; yani "O zâtı tenzih edin" yahut "Ey göklerde ve yerde bulunanlar! O zâtı tenzih edin" demektir. "Sübhân" (سُبْحَان) tesbih için bir özel isimdir (alem), tesbih ise tenzih etmektir. "Melekût" (مَلَكُوت) ise "rahamût" ve "rehebût" gibi mülk anlamında mübalağadır; "faalûl" mü yoksa "faalût" vezninde midir diye hakkında görüşler vardır; "faalûl" olduğunu söyleyenler onu buna mülhak kılmışlardır.
ثم إن
Şüphesiz ki...
النبي ﵌ قَالَ: «إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ قَلْبًا وَقَلْبُ الْقُرْآنِ يس»
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Her şeyin bir kalbi vardır; Kur'ân'ın kalbi de Yâsîn'dir” buyurmuştur.
وَقَالَ الْغَزَالِيُّ فِيهِ: إِنَّ ذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ صِحَّتُهُ بِالِاعْتِرَافِ بِالْحَشْرِ، وَالْحَشْرُ مُقَرَّرٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِأَبْلَغِ وَجْهٍ، فَجَعَلَهُ قَلْبَ الْقُرْآنِ لِذَلِكَ، وَاسْتَحْسَنَهُ فَخْرُ الدِّينِ الرَّازِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى سَمِعْتُهُ يَتَرَحَّمُ عَلَيْهِ بِسَبَبِ هَذَا الْكَلَامِ.
Gazzâlî bu hususta şöyle demiştir: Bunun sebebi, imanın sıhhatinin haşri kabul etmekle mümkün olmasıdır; haşr ise bu surede en beliğ vechiyle takrir edilmiştir; işte bundan ötürü onu Kur'ân'ın kalbi kılmıştır. Fahreddîn er-Râzî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- bunu güzel bulmuştur; onun bu sözden ötürü ona rahmet okuduğunu işittim.
وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ لَيْسَ فِيهَا إِلَّا تَقْرِيرُ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ بِأَقْوَى الْبَرَاهِينِ فَابْتِدَاؤُهَا بَيَانُ الرِّسَالَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ [يس: ٣] وَدَلِيلُهَا مَا قَدَّمَهُ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ [يس: ٢] وما أخره
Şöyle de denilebilir ki: Bu surede sadece [dinin] üç temel esasının en güçlü delillerle ispatı yer almaktadır. Nitekim surenin başlangıcı, { إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz sen gönderilmiş resullerdensin” [Yâsîn 3] buyruğuyla risaletin beyanıdır; risaletin delili ise { وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ } “Hikmet dolu Kur'ân'a andolsun” [Yâsîn 2] buyruğuyla risaletten önce zikrettiği ve ardından...
عنها بقوله: لِتُنْذِرَ قَوْماً [يس: ٦] وَانْتِهَاؤُهَا بَيَانُ الْوَحْدَانِيَّةِ وَالْحَشْرِ بِقَوْلِهِ: فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ إِشَارَةٌ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَقَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الْحَشْرِ، وَلَيْسَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِلَّا هَذِهِ الْأُصُولُ الثَّلَاثَةُ وَدَلَائِلُهُ وَثَوَابُهُ، وَمَنْ حَصَّلَ مِنَ الْقُرْآنِ هَذَا الْقَدْرَ فَقَدْ حَصَّلَ نَصِيبَ قَلْبِهِ وَهُوَ التَّصْدِيقُ الَّذِي بِالْجَنَانِ.
...{ لِتُنْذِرَ قَوْماً } “Bir kavmi uyarman için” [Yâsîn 6] buyruğuyla risaletten sonraya bıraktığı delillerdir. Surenin sonu ise vahdaniyetin ve haşrin beyanıdır; { فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan Allah'ın şanı ne yücedir!” buyruğu tevhide, { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz de yalnız O'na döndürüleceksiniz” buyruğu ise haşre işarettir. Bu surede sadece bu üç asıl, bunların delilleri ve mükâfatı vardır. Kur'ân'dan bu kadarına nail olan kimse, kalbinin nasibini elde etmiş olur ki o da kalp ile tasdiktir.
وَأَمَّا وَظِيفَةُ اللِّسَانِ الَّتِي هِيَ القول، فكما في قوله تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً [الْأَحْزَابِ: ٧٠] وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا [فُصِّلَتْ: ٣٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٧] وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى [الفتح: ٢٦] وإِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] إِلَى غَيْرِ هَذِهِ مِمَّا فِي غَيْرِ هَذِهِ السُّورَةِ وَوَظِيفَةُ الْأَرْكَانِ وهو العمل، كما في قوله تعالى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: ١١٠] وقوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى ... وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ [الإسراء: ٣٢، ٣٣] وَقَوْلِهِ: وَاعْمَلُوا صالِحاً [الْمُؤْمِنُونَ: ٥١] وَأَيْضًا مِمَّا فِي غَيْرِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ فِيهَا إِلَّا أَعْمَالُ الْقَلْبِ لَا غَيْرُ سَمَّاهَا قَلْبًا، وَلِهَذَا وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِيَّ ﵌ نَدَبَ إِلَى تَلْقِينِ يس لِمَنْ دَنَا مِنْهُ الْمَوْتُ، وَقِرَاءَتِهَا عِنْدَ رَأْسِهِ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَكُونُ اللِّسَانُ ضَعِيفَ الْقُوَّةِ، وَالْأَعْضَاءُ الظَّاهِرَةُ سَاقِطَةَ الْبِنْيَةِ، لَكِنَّ الْقَلْبَ يَكُونُ قَدْ أَقْبَلَ عَلَى اللَّهِ وَرَجَعَ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، فَيُقْرَأُ عِنْدَ رَأْسِهِ مَا يُزَادُ بِهِ قُوَّةُ قَلْبِهِ، وَيُشْتَدُّ تَصْدِيقُهُ بِالْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ وَهِيَ شفاء له وأشرار كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَلَامِ رَسُولِ اللَّهِ ﵌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ وَرَسُولُهُ، وَمَا ذَكَرْنَاهُ ظَنٌّ لَا نَقْطَعُ بِهِ، وَنَرْجُو اللَّهَ أَنْ يَرْحَمَنَا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ.
Sözden ibaret olan dilin vazifesine gelince; bu sure dışındaki diğer surelerde yer alan Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin” [Ahzâb 70], Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا } “Sözce daha güzel olan kimdir?” [Fussilet 33], Allah Teâlâ'nın: { بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } “sabit sözle” [İbrâhîm 27], { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onlara takva kelimesini lüzumlu kıldı” [Fetih 26] ve { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir” [Fâtır 10] buyruklarında olduğu gibidir. Amelden ibaret olan azaların vazifesi de yine bu sure dışındaki diğer surelerde yer alan Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” [Bakara 110], Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى ... وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ } “Zinaya yaklaşmayın... Cana kıymayın” [İsrâ 32, 33] ve O'nun: { وَاعْمَلُوا صالِحاً } “ve salih amel işleyin” [Mü'minûn 51] buyruklarında olduğu gibidir. İşte bu surede sadece kalbin amellerinden başkası bulunmadığı için [Peygamber] onu "kalp" diye isimlendirmiştir. Bu sebepledir ki rivayetlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ölümü yaklaşan kimseye Yâsîn'i telkin etmeyi ve başucunda okumayı mendup kıldığı vârit olmuştur. Çünkü o vakitte dilin kuvveti zayıflamış, zahirî uzuvlar takatten düşmüştür; fakat kalp Allah'a yönelmiş ve O'ndan gayrı her şeyden yüz çevirmiştir. Böylece başucunda kalbinin kuvvetini artıracak ve üç asla olan tasdikini pekiştirecek şeyler okunur ki bu onun için bir şifadır. Allah Teâlâ'nın kelâmının ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelâmının sırlarını ancak Allah ve Resûlü bilir. Zikrettiğimiz hususlar ise kesinlik iddia etmediğimiz birer zandır. Allah'tan bize merhamet etmesini umarız, zira O merhametlilerin en merhametlisidir.
تَمَّ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ الطَّاهِرِينَ.
Bu surenin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah, Efendimiz Muhammed'e ve onun tertemiz âline salât eylesin.