Binûn

Sâffât Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اللَّفْظُ الرَّابِعُ: مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ يَنْظُرُونَ مَا يَحْدُثُ بِهِمْ وَيُحْتَمَلُ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ يَنْظُرُونَ إِلَى الْبَعْثِ الَّذِي كَذَّبُوا بِهِ الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ وَقَائِعِ الْقِيَامَةِ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ بَعْدَ الْقِيَامِ مِنَ القبور قالوا: يا وَيْلَنا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ قَالَ الزَّجَّاجُ الْوَيْلُ كَلِمَةٌ يَقُولُهَا الْقَائِلُ وَقْتَ الْهَلَكَةِ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوا الْقِيَامَةَ قَالُوا: هَذَا يَوْمُ الدِّينِ أَيْ يَوْمُ الْجَزَاءِ هَذَا، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، أَنَّا نَرَى فِي الدُّنْيَا مُحْسِنًا وَمُسِيئًا وَعَاصِيًا وَصِدِّيقًا وَزِنْدِيقًا، وَرَأَيْنَا أَنَّهُ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا مَا يَلِيقُ بِهِمْ مِنَ الْجَزَاءِ فَوَجَبَ القول بإثبات القيامة: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [النَّجْمِ: ٣١] وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالْكُفَّارُ وَإِنْ سَمِعُوا هَذَا الدَّلِيلَ الْقَوِيَّ لَكِنَّهُمْ أَنْكَرُوا وَتَمَرَّدُوا ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَحْيَاهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَإِذَا شَاهَدُوا الْقِيَامَةَ يَذْكُرُونَ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَيَقُولُونَ: هَذَا يَوْمُ الدِّينِ أَيْ يَوْمُ الْجَزَاءِ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ الدَّلَائِلَ الْكَثِيرَةَ عَلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ فَكَفَرْنَا بِهَا، ونظيره أن من خوف بشيء ولم يتلفت إِلَيْهِ، ثُمَّ عَايَنَهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَدْ يَقُولُ هذا يوم الواقعة الفلانية فكذا هاهنا، وَفِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَةِ: ٤] فَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا مَالِكَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَّا اللَّهُ فَقَوْلُهُمْ هَذَا يَوْمُ الدِّينِ، إِشَارَةٌ إلى أن

Bu ayette zikredilen lafızlardan dördüncüsü, Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ } [Sâffât 19] kavlidir. Bununla, başlarına ne geleceğine baktıklarının kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, birbirlerine baktıklarının veya yalanlamış oldukları yeniden dirilişe baktıklarının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Kıyamet olaylarından ikinci durum ise: Allah Teâlâ'nın, onların kabirlerden kalktıktan sonra: { يا وَيْلَنا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ } dediklerini haber vermesidir. Zeccâc şöyle demiştir: Veyl (وَيْل), helak olma vaktinde söyleyenin söylediği bir kelimedir. Kastedilen şudur: Onlar kıyameti müşahede ettiklerinde, { هَذَا يَوْمُ الدِّينِ } yani 'Bu ceza/hesap günüdür' dediler. Maksat şudur: Allah Teâlâ Kur'an'ın birçok ayetinde, bizim dünyada iyilik yapanı ve kötülük yapanı, isyankârı, sıddîkı ve zındığı gördüğümüzü, dünyada onlara kendilerine layık olan karşılığın ulaşmadığını gördüğümüzü zikretmiştir; dolayısıyla { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye” [Necm 31] gereğince kıyametin ispatını söylemek vacip olmuştur. Özetle bu, karşılığın ancak ölümden sonra gerçekleşeceğini gösterir. Kâfirler bu güçlü delili işitmiş olsalar da inkâr edip haddi aştılar. Sonra Allah Teâlâ kıyamet günü onları dirilttiğinde, kıyameti müşahede ettiklerinde o günü hatırlarlar ve: { هَذَا يَوْمُ الدِّينِ } yani 'Allah'ın Kur'an'da hakkında birçok delil zikrettiği ve bizim de inkâr ettiğimiz ceza günüdür' derler. Bunun bir benzeri şudur: Bir kimse bir şeyle korkutulur da ona dönüp bakmaz, sonra onu bizzat gördüğünde 'İşte bu, falan hadisenin günüdür' diyebilir; burada da böyledir. Bunda diğer bir ihtimal daha vardır ki o da Allah Teâlâ'nın Fâtiha Suresi'nde: { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din (hesap) gününün mâliki” [Fâtiha 4] buyurarak o günde Allah'tan başka hiçbir mâlik bulunmadığını beyan etmiş olmasıdır. Dolayısıyla onların { هَذَا يَوْمُ الدِّينِ } sözleri, şuna bir işarettir:

هَذَا هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي لَا حُكْمَ فِيهِ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلَّهِ، وَإِنَّمَا ذَكَرُوهُ لِمَا حَصَلَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ.

Bu gün, içinde Allah'tan başka hiç kimsenin hükmünün geçerli olmadığı gündür. Bunu ancak kalplerinde meydana gelen şiddetli korkudan ötürü zikretmişlerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “İşte bu, yalanlayıp durduğunuz ayırt etme (hüküm) günüdür” kavline gelince, bunda iki inceleme vardır:

الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا هَلْ هُوَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الْكُفَّارِ أَوْ يُقَالُ تَمَّ كَلَامُهُمْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ الدِّينِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ فَهُوَ كَلَامُ غَيْرِهِمْ، فَبَعْضُهُمْ قَالَ بِالْأَوَّلِ وَزَعَمَ أَنَّ قَوْلَهُ: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الْآيَةَ مِنْ كَلَامِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي وَاحْتَجُّوا بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ:

Birincisi: Bunun kâfirlerin sözünün devamı mı olduğu, yoksa onların sözünün Allah Teâlâ'nın: { هَذَا يَوْمُ الدِّينِ } kavlinde tamamlanıp { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ } kavlinin ise başkalarının sözü mü olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları birinci görüşü benimsemiş ve { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ } ayetinin onların birbirlerine söyledikleri sözlerden olduğunu ileri sürmüştür. Çoğunluk ise ikinci görüştedir ve iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Şudur ki

كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ مِنْ كَلَامِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ خِطَابٌ مَعَ جَمِيعِ الْكُفَّارِ فَقَائِلُ هَذَا الْقَوْلِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ غَيْرَ الْكُفَّارِ الثَّانِي: أَنَّ قوله: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ [الصافات: ٢٢] منسوق عَلَى قَوْلِهِ: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ فَلَمَّا كَانَ قَوْلُهُ احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا كَلَامَ غَيْرِ الْكُفَّارِ فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كَلَامَ غَيْرِ الْكُفَّارِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: هَذَا يَوْمُ الدِّينِ مِنْ كَلَامِ الْكُفَّارِ، وَقَوْلُهُ: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ مِنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ جَوَابًا لَهُمْ، وَالْوَجْهُ فِي كَوْنِهِ جَوَابًا لَهُمْ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ، إِنَّمَا اعْتَقَدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ كَوْنَهُمْ مُحِقِّينَ فِي إِنْكَارِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَكَوْنَهُمْ مُحِقِّينَ فِي تِلْكَ الْأَدْيَانِ الْفَاسِدَةِ فَقَالُوا: هَذَا يَوْمُ الدِّينِ أَيْ هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي يَصِلُ فِيهِ إِلَيْنَا جَزَاءُ طَاعَتِنَا وَخَيْرَاتِنَا، فَالْمَلَائِكَةُ يَقُولُونَ لَهُمْ إِنَّهُ لَا اعْتِبَارَ بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ فِي هَذَا الْيَوْمِ فَإِنَّ هَذَا الْيَوْمَ/ يُفْصَلُ فِيهِ الْجَزَاءُ الْحَقِيقِيُّ عَنِ الْجَزَاءِ الظَّاهِرِيِّ وَتُمَيَّزُ فِيهِ الطَّاعَاتُ الْحَقِيقِيَّةُ عَنِ الطَّاعَاتِ الْمَقْرُونَةِ بِالرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ فَبِهَذَا الطَّرِيقِ صَارَ هَذَا الْكَلَامُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ جَوَابًا لِمَا ذَكَرَهُ الْكُفَّارُ. ثم قال تعالى:

{ كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } sözü kâfirlerin tamamına yönelik bir hitaptır; dolayısıyla bu sözü söyleyenin kâfirlerden başkası olması gerekir. İkincisi: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” [Sâffât 22] kavli, { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } kavline atfedilmiştir. { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا } kavli kâfirlerden başkasının sözü olduğuna göre, aynı şekilde { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } kavlinin de kâfirlerden başkasının sözü olması vacip olur. Bu takdire göre { هَذَا يَوْمُ الدِّينِ } kavli kâfirlerin sözü, { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ } kavli ise meleklerin onlara bir cevabı niteliğindeki sözüdür. Bunun onlara bir cevap oluşunun vechi şudur: O kâfirler, nebilerin aleyhimesselâm davetini inkâr etmekte haklı olduklarına ve o batıl dinlerinde hak üzere bulunduklarına inanıyorlardı. Bu yüzden: 'Bu din günüdür', yani 'İtaatimizin ve iyiliklerimizin karşılığının bize ulaşacağı gündür' dediler. Melekler de onlara, bu günde işlerin zahirine itibar edilmeyeceğini; çünkü bu günün, hakiki karşılığın zahiri karşılıktan ayrıldığı, hakiki itaatlerin riya ve gösterişle karışık itaatlerden ayırt edildiği gün olduğunu söylerler. İşte bu yolla meleklerin bu sözü, kâfirlerin zikrettiği şeye bir cevap olmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٢٢ الى ٢٦]

[Sâffât Suresi (37): 22-26. Ayetler]

احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ (٢٣) وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ (٢٥) بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ (٢٦)

{ احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ (٢٣) وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ (٢٥) بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ (٢٦) } “Toplayın o zulmedenleri, onların eşlerini (benzerlerini) ve Allah'tan başka tapmakta olduklarını! Onları cehennemin yoluna sürün! Durdurun onları, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir! Size ne oldu ki birbirinize yardım etmiyorsunuz? Hayır, onlar bugün boyun eğmişlerdir.”

وَفِي الْآيَةِ أَبْحَاثٌ:

Bu ayette [bazı] incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى: احْشُرُوا مَعَ أَنَّهُمْ قَدْ حُشِرُوا مِنْ قَبْلُ وَحَضَرُوا فِي محفل القيامة وقالوا: هذا يَوْمُ الدِّينِ [الصافات: ٢٠] وَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لَهُمْ بَلْ:

Birinci İnceleme: Bil ki bunun meleklerin sözü olduğunda bir ihtilaf yoktur. Eğer: 'Daha önce haşrolunmuş, kıyamet meydanında hazır bulunmuş ve { هَذَا يَوْمُ الدِّينِ } [Sâffât 20] demişlerken, melekler de onlara bilakis:

هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ [الصافات: ٢١] أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ، فَقَالَ الْمُرَادُ احْشُرُوهُمْ إِلَى دَارِ الْجَزَاءِ وَهِيَ النَّارُ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ: فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ أَيْ خُذُوهُمْ إِلَى ذَلِكَ الطَّرِيقِ وَدُلُّوهُمْ عَلَيْهِ ثُمَّ سَأَلَ نَفْسَهُ فَقَالَ: كَيْفَ يَصِحُّ ذَلِكَ وَقَدْ قَالَ بَعْدَهُ وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ حَشْرَهُمْ إِلَى الْجَحِيمِ، إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ الْمَسْأَلَةِ، وَأَجَابَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْعَطْفِ بِحَرْفِ الْوَاوِ تَرْتِيبٌ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ احْشُرُوهُمْ وَقِفُوهُمْ، مَعَ أَنَّا بِعُقُولِنَا نَعْلَمُ أَنَّ الْوُقُوفَ كَانَ قَبْلَ الْحَشْرِ إِلَى النَّارِ، هَذَا مَا قَالَهُ الْقَاضِي، وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ إِذَا قَامُوا مِنْ قُبُورِهِمْ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَقِفُوا هُنَاكَ بِحَيْرَةٍ تَلْحَقُهُمْ بِسَبَبِ مُعَايَنَةِ أَهْوَالِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ، أَيْ سُوقُوهُمْ إِلَى طَرِيقِ جَهَنَّمَ وَقِفُوهُمْ

{ هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ } [Sâffât 21] demişken { احْشُرُوا } emrinin anlamı nedir?' denilirse; Kâdî buna şöyle cevap vermiştir: Murad, 'Onları ceza yurduna, yani ateşe sürün/toplayın' demektir. Bundan dolayı peşinden: { فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ } yani 'Onları o yola götürün ve o yolu onlara gösterin' buyurmuştur. Sonra kendi kendine soru sorup şöyle demiştir: 'Bundan sonra { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } buyurulduğuna ve onların cehenneme sürülmelerinin ancak sorgudan sonra olacağı bilindiğine göre bu nasıl sahih olur?' Ve şöyle cevap vermiştir: Vâv harfiyle yapılan atıfta bir sıra şartı yoktur; dolayısıyla biz aklımızla durdurulmanın ateşe sürülmeden önce olduğunu bildiğimiz halde 'Onları toplayın ve durdurun' denilmesi imkânsız değildir. Bu, Kâdî'nin söylediğidir. Benim nezdimde bunda başka bir vecih daha vardır; o da şöyle denilmesidir: Onlar kabirlerinden kalktıklarında, kıyamet dehşetlerini müşahede etmeleri sebebiyle başlarına gelen hayret içinde orada durup kalmaları uzak bir ihtimal değildir. Sonra Allah Teâlâ meleklere: 'Zulmedenleri toplayın ve onları cehennemin yoluna iletin', yani onları cehennem yoluna sevk edin ve onları

هُنَاكَ وَتَحْصُلُ الْمَسْأَلَةُ هُنَاكَ ثُمَّ مِنْ هُنَاكَ يُسَاقُونَ إِلَى النَّارِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَظَاهِرُ النَّظْمِ مُوَافِقٌ لِمَا عَلَيْهِ الْوَجْهُ.

orada durdurun, [buyurur]. Sorgulama orada gerçekleşir, sonra oradan ateşe sevk edilirler. Bu takdire göre lafzın zahiri, meselenin hakikatine uygun düşmektedir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الآمر في قوله تعالى: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا هُوَ اللَّهُ فَهُوَ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يَحْشُرُوا الْكُفَّارَ إِلَى مَوْقِفِ السُّؤَالِ وَالْمُرَادُ مِنَ الْحَشْرِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَسُوقُونَهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْمَوْقِفِ.

İkinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا } kavlinde emreden Allah'tır; O Teâlâ meleklere kâfirleri sorgu yerine sürmelerini/toplamalarını emretmiştir. Haşirden murat, meleklerin onları o durak yerine sevk etmesidir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِحَشْرِ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: الظَّالِمِينَ، وَأَزْوَاجِهِمْ، وَالْأَشْيَاءِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا. وَفِيهِ فَوَائِدُ:

Üçüncü İnceleme: Allah meleklere üç şeyi haşretmelerini emretmiştir: Zalimleri, onların eşlerini ve tapmakta oldukları şeyleri. Bunda [bazı] faydalar vardır:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا كَوْنَهُمْ عَابِدِينَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الظَّالِمَ الْمُطْلَقَ هُوَ الْكَافِرُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَعِيدٍ وَرَدَ فِي حَقِّ الظَّالِمِ فَهُوَ مَصْرُوفٌ إِلَى الْكُفَّارِ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٤] .

Birinci Fayda: Allah Teâlâ: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyurmuş, sonra zulmedenlerin sıfatlarından olarak Allah'tan başkasına tapan kimseler olduklarını zikretmiştir. Bu da mutlak zalimin kâfir olduğunu gösterir; bu ise zalim hakkında varid olan her tehdidin kâfirlere yönelik olduğuna delalet eder. Bunu teyit eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” [Bakara 254] kavlidir.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِأَزْوَاجِهِمْ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِأَزْوَاجِهِمْ أَشْبَاهُهُمْ أَيْ أَحْزَابُهُمْ وَنُظَرَاؤُهُمْ مِنَ الْكُفْرِ فَالْيَهُودِيُّ مَعَ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيُّ مَعَ النَّصْرَانِيِّ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَزْوَاجِ الْأَشْبَاهُ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُنْتُمْ/ أَزْواجاً ثَلاثَةً [الْوَاقِعَةِ: ٧] أَيْ أَشْكَالًا وَأَشْبَاهًا الثَّانِي:

İkinci Fayda: Onların eşlerinden muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; bunda üç görüş vardır: Birincisi: Onların eşlerinden murat, benzerleridir; yani küfürdeki fırkaları ve emsalleridir. Yahudi Yahudi ile, Hristiyan da Hristiyan iledir. Eşlerden muradın benzerler olmasının caiz olduğuna delalet eden hususlar [şunlardır]: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً } “Ve sizler üç sınıf (eş) olduğunuz zaman” [Vâkıa 7] kavlidir; yani kısımlar ve benzerler [demektir]. İkincisi:

أَنَّكَ تَقُولُ عِنْدِي مِنْ هَذَا أَزْوَاجٌ أَيْ أَمْثَالٌ وَتَقُولُ زَوْجَانِ مِنَ الْخُفِّ لِكَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نَظِيرَ الْآخَرِ وَكَذَلِكَ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ سُمِّيَا زَوْجَيْنِ لِكَوْنِهِمَا مُتَشَابِهَيْنِ فِي أَكْثَرِ أَحْكَامِ النِّكَاحِ وَكَذَلِكَ الْعَدَدُ الزَّوْجُ سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ لِكَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ سَمِيِّهِ مِثَالًا لِلْقِسْمِ الثَّانِي فِي الْعَدَدِ الصَّحِيحِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا الرُّؤَسَاءَ لِأَنَّكَ لَوْ جَعَلْتَ الَّذِينَ ظَلَمُوا عَامًّا فِي كُلِّ مَنْ أَشْرَكَ لَمْ يَكُنْ لِلْأَزْوَاجِ مَعْنًى الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْأَزْوَاجِ أَنَّ الْمُرَادَ قُرَنَاؤُهُمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٢] ، وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ نِسَاؤُهُمُ اللَّوَاتِي عَلَى دِينِهِمْ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنَ الْأَوْثَانِ وَالطَّوَاغِيتِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [الْبَقَرَةِ: ٢٤] قِيلَ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ عُبَّادُ الْأَوْثَانِ وَالْمُرَادُ بِالْحِجَارَةِ الْأَصْنَامُ الَّتِي هِيَ أَحْجَارٌ مَنْحُوتَةٌ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّ تِلْكَ الْأَحْجَارَ جَمَادَاتٌ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي حشرها إلى جهنم؟ أجاب القاضي بأنه وَرَدَ الْخَبَرُ بِأَنَّهَا تُعَادُ وَتَحْيَا لِتَحْصُلَ الْمُبَالَغَةُ فِي تَوْبِيخِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَهَا وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَبْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحْيِي تِلْكَ الْأَصْنَامَ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهَا ذَنْبٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى تَعْذِيبُهَا؟ وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُحْيِي تِلْكَ الْأَصْنَامَ بَلْ يَتْرُكُهَا عَلَى الْجَمَادِيَّةِ. ثُمَّ يُلْقِيهَا فِي جَهَنَّمَ لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُ فِي تَخْجِيلِ الْكُفَّارِ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الشَّيَاطِينُ الَّذِينَ دَعَوْهُمْ إِلَى عِبَادَةِ مَا عَبَدُوا فَلَمَّا قَبِلُوا مِنْهُمْ ذَلِكَ الدِّينَ صَارُوا كَالْعَابِدِينَ لِأُولَئِكَ الشَّيَاطِينِ وَتَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ تعالى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ [يس: ٦٠] وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الشَّيَاطِينَ عُقَلَاءُ وَكَلِمَةُ مَا لَا تَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Senin: 'Yanımda bundan ezvâc (أَزْوَاج) vardır', yani 'emsaller vardır' demendir; yine her biri diğerinin dengi olduğu için 'bir çift (zevceyn) mest' dersin. Aynı şekilde erkek ile kadın da nikâh hükümlerinin çoğunda birbirine benzedikleri için zevceyn (iki eş) diye isimlendirilmişlerdir. Keza çift sayı da tam sayıda her bir adaşı ikinci kısmın bir örneği olduğu için bu isimle isimlendirilmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Bu görüşe göre zulmedenlerden muradın reisler olması vacip olur; zira eğer zulmedenleri şirk koşan herkes hakkında genel kılarsan, 'eşler' kelimesinin bir anlamı kalmaz. Eşlerin tefsirinde ikinci görüş: Muradın şeytanlardan olan yoldaşları olduğudur; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler, sonra da yakalarını bırakmazlar” [A'râf 202] buyurmuştur. Üçüncü görüş: Muradın onların dininde olan kadınları olduğudur. Allah Teâlâ'nın: { وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradın Allah'tan başka taptıkları putlar ve tağutlar olduğudur. Bunun benzeri O'nun: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının” [Bakara 24] kavlidir. İnsanlardan muradın putperestler, taşlardan muradın ise yontulmuş taşlar olan putlar olduğu söylenmiştir. Şayet: 'O taşlar cansız varlıklardır (cemâdât), öyleyse onların cehenneme haşredilmesindeki fayda nedir?' denilirse, Kâdî şöyle cevap vermiştir: Kendilerine tapan kâfirlerin azarlanmasında mübalağa hasıl olsun diye onların yeniden diriltilip canlandırılacağına dair haber varid olmuştur. Birisi şöyle diyebilir: Farz edelim ki Allah Teâlâ o putları diriltti; ancak onlardan bir günah sadır olmamıştır, öyleyse Allah Teâlâ'nın onları azaplandırması nasıl caiz olur? En uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ o putları diriltmez, bilakis onları cansız halleri üzere bırakır. Sonra onları cehenneme atar; zira bu durum kâfirleri daha çok utandıran bir şeydir. İkinci görüş: { وَما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavlinden muradın, onları taptıkları şeylere tapmaya davet eden şeytanlar olduğudur. Onlardan o dini kabul ettiklerinde sanki o şeytanlara tapmış gibi oldular. Bu husus Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları! Şeytana tapmayın diye size ahdetmedim mi?” [Yâsîn 60] kavliyle teyit edilir. Birinci görüş daha evladır; çünkü şeytanlar akıl sahibidir, 'mâ' (ما) kelimesi ise akıl sahipleri için uygun değildir. Doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ: فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: دُلُّوُهُمْ يُقَالُ هَدَيْتُ الرَّجُلَ إِذَا دَلَلْتَهُ وَإِنَّمَا اسْتُعْمِلَتِ الْهِدَايَةُ هاهنا، لِأَنَّهُ جُعِلَ بَدَلَ الْهِدَايَةِ إِلَى الْجَنَّةِ، كَمَا قَالَ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١] فَوَقَعَتِ الْبِشَارَةُ بِالْعَذَابِ لِهَؤُلَاءِ بَدَلَ الْبِشَارَةِ بِالنَّعِيمِ لِأُولَئِكَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَاهْدُوهُمْ سُوقُوهُمْ وَقَالَ الْأَصَمُّ: قَدِّمُوهُمْ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذَا وَهْمٌ. لِأَنَّهُ يُقَالُ هَدَى إِذَا تَقَدَّمَ وَمِنْهُ الْهِدَايَةُ وَالْهَوَادِي وَالْهَادِيَاتُ

Sonra Allah Teâlâ: { فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ } buyurdu. İbn Abbâs: 'Onlara yolu gösterin' demiştir. Bir kimseye yol gösterdiğinde هَدَيْتُ الرَّجُلَ denir. Burada hidayet lafzı, tıpkı { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” [Âl-i İmrân 21] kavlinde olduğu gibi cennete hidayet etmenin yerine konulduğu için kullanılmıştır; nitekim oradakilere nimet müjdesi yerine bunlara azap müjdesi vaki olmuştur. İbn Abbâs'tan { فَاهْدُوهُمْ } lafzının 'onları sevk edin' manasında olduğu rivayet edilmiştir. Esam ise 'onları öne geçirin' demiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Bu bir vehimdir; çünkü öne geçtiği zaman هَدَى denir, yol göstermek (el-hidâye), hayvanların boyunları/öncüleri (el-hevâdî) ve vahşi hayvanların öncüleri (el-hâdiyât)

الْوَحْشُ، قَالَ وَلَا يُقَالُ هَدَى بِمَعْنَى قَدَّمَ، ثُمَّ قَالَ وَقِفُوهُمْ يُقَالُ وَقَفْتُ الدَّابَّةَ أَقِفُهَا وَقْفًا فَوَقَفَتْ هِيَ وُقُوفًا، وَالْمَعْنَى احْبِسُوهُمْ وَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالْمَعْنَى قِفُوهُمْ وَاهْدُوهُمْ، وَالْأَصْوَبُ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، بَلْ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ فَإِذَا انْتَهَوْا إِلَى الصِّرَاطِ قِيلَ وَقِفُوهُمْ فَإِنَّ السؤال يقع هناك وقوله: إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ قِيلَ عَنْ أَعْمَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَأَقْوَالِهِمْ، وَقِيلَ الْمُرَادُ سَأَلَتْهُمُ الْخَزَنَةُ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ ... قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ [الزُّمَرِ: ٧١] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا السُّؤَالُ مَا ذُكِرَ بَعْدَ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ أَيْ أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ تَوْبِيخًا لَهُمْ، فَيُقَالُ: مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ/ ﵄: لَا يَنْصُرُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا كَمَا كُنْتُمْ فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ: نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ فَقِيلَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مالكم غَيْرَ مُتَنَاصِرِينَ، وَقِيلَ يُقَالُ لِلْكُفَّارِ مَا لِشُرَكَائِكُمْ لَا يَمْنَعُونَكُمْ مِنَ الْعَذَابِ.

kelimeleri buradan gelir. O, 'öne geçirdi' anlamında هَدَى denilmez, demiştir. Sonra Allah: { وَقِفُوهُمْ } buyurmuştur; hayvanı durdurduğumda وَقَفْتُ الدَّابَّةَ أَقِفُهَا وَقْفًا denir, o da durur (وَقَفَتْ هِيَ وُقُوفًا). Anlamı: 'Onları hapsedin/tutun' demektir. Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Takdim ve tehir üzeredir; mana 'Onları durdurun ve sevk edin' şeklindedir. Daha doğru olanı ise buna gerek olmadığıdır; bilakis sanki şöyle denilmiştir: 'Onları cehennem yoluna iletin; sırat/yol üzerine vardıklarında ise onları durdurun; çünkü sorgulama orada gerçekleşir.' O'nun: { إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } kavline gelince: Dünyadaki amellerinden ve sözlerinden [sorulacaklar] denilmiştir. Bir görüşe göre kastedilen, bekçilerin onlara: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ ... قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ } “Size içinizden elçiler gelmedi mi? ... Onlar: 'Evet geldi, fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu' derler” [Zümer 71] diye sormasıdır. Bu sorunun, bundan sonra zikredilen husus olması da caizdir ki o da Allah Teâlâ'nın: { مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ } kavlidir; yani onlar kınama maksadıyla sorgulanırlar ve 'Size ne oldu ki yardımlaşmıyorsunuz?' denilir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Dünyada olduğunuz gibi birbirinize yardım etmiyorsunuz.' Zira Ebû Cehil Bedir günü: 'Biz yardımlaşan bir topluluğuz' demişti; kıyamet günü onlara: 'Size ne oldu da yardımlaşmıyorsunuz?' denildi. Bir görüşe göre de kâfirlere: 'Ortaklarınıza ne oldu da sizi azaptan men etmiyorlar?' denilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ يُقَالُ اسْتَسْلَمَ لِلشَّيْءِ إِذَا انْقَادَ لَهُ وَخَضَعَ، وَمَعْنَاهُ فِي الْأَصْلِ طَلَبُ السَّلَامَةِ بِتَرْكِ الْمُنَازَعَةِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ صَارُوا منقادين لا حيلة لهم ف دَفْعِ تِلْكَ الْمَضَارِّ لَا الْعَابِدُ وَلَا الْمَعْبُودُ.

Sonra Allah Teâlâ: { بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ } buyurdu. Bir kimse bir şeye boyun eğip itaat ettiğinde ve zillet gösterdiğinde اسْتَسْلَمَ لِلشَّيْءِ denir. Asıl anlamı, çekişmeyi bırakarak selameti talep etmektir. Kastedilen, ne tapanın ne de tapılanın bu zararları savuşturmada hiçbir çaresi kalmaksızın boyun eğmiş duruma geldikleridir.

[سورة الصافات (٣٧) : آية ٢٧]

[Sâffât Suresi (37): 27. Ayet]

وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ (٢٧)

{ وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ (٢٧) } “Birbirlerine dönüp karşılıklı sorup dururlar.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ قِيلَ هُمْ وَالشَّيَاطِينُ، وَقِيلَ الرُّؤَسَاءُ وَالْأَتْبَاعُ. يَتَساءَلُونَ أَيْ يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَهَذَا التَّسَاؤُلُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّخَاصُمِ وَهُوَ سُؤَالُ التَّبْكِيتِ يَقُولُونَ غَرَرْتُمُونَا، وَيَقُولُ أُولَئِكَ لِمَ قَبِلْتُمْ مِنَّا، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَيْسَ ذَلِكَ تَسَاؤُلَ الْمُسْتَفْهِمِينَ، بَلْ هُوَ تَسَاؤُلُ التَّوْبِيخِ وَاللَّوْمِ، وَاللَّهُ أعلم.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } buyurdu. Bunların kendileri ile şeytanlar olduğu söylendiği gibi reisler ile tâbiler olduğu da söylenmiştir. { يَتَساءَلُونَ } yani birbirlerine sorarlar. Bu karşılıklı soru sorma, tartışmadan ibarettir ve susturma/kınama amaçlı bir sorudur: [Tâbiler] 'Bizi kandırdınız' derler, ötekiler de 'Bizden niye kabul ettiniz?' derler. Özetle bu, bilgi edinmek isteyenlerin karşılıklı soru sorması değil; kınama ve azarlama amaçlı karşılıklı soru sormadır. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٢٨ الى ٤٠]

[Sâffât Suresi (37): 28-40. Ayetler]

قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ (٢٨) قالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٢٩) وَما كانَ لَنا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بَلْ كُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ (٣٠) فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ (٣١) فَأَغْوَيْناكُمْ إِنَّا كُنَّا غاوِينَ (٣٢)

{ قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ (٢٨) قالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٢٩) وَما كانَ لَنا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بَلْ كُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ (٣٠) فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ (٣١) فَأَغْوَيْناكُمْ إِنَّا كُنَّا غاوِينَ (٣٢) } “(Tâbiler) derler ki: 'Siz bize sağdan (haktan yana görünerek) gelirdiniz.' (Reisler) derler ki: 'Hayır, siz zaten mümin kimseler değildiniz. Bizim sizin üzerinizde bir hâkimiyetimiz de yoktu; bilakis siz azgın bir topluluk idiniz. Artık Rabbimizin sözü aleyhimize hak oldu; şüphesiz biz (azabı) tadacağız. Biz sizi azdırdık, çünkü biz de azgın kimselerdik.'”

فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٣) إِنَّا كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (٣٤) إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ (٣٥) وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ (٣٦) بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ (٣٧)

{ فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٣) إِنَّا كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (٣٤) إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ (٣٥) وَيَقُولُونَ أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ (٣٦) بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ (٣٧) } “Şüphesiz onlar o gün azapta ortaktırlar. Biz suçlulara işte böyle yaparız. Çünkü onlara 'Allah'tan başka ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı ve: 'Biz deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?' derlerdi. Hayır, o hakkı getirdi ve gönderilen elçileri tasdik etti.”

إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ (٣٨) وَما تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٤٠)

{ إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ (٣٨) وَما تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) } “Şüphesiz siz o can yakıcı azabı tadacaksınız. Ve ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını göreceksiniz. Allah'ın ihlâsa erdirilmiş kulları müstesnadır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ شَرَحَ كيفية ذلك التساؤل فقال: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ وَهَذَا قَوْلُ الْأَتْبَاعِ لِمَنْ دَعَاهُمْ إِلَى الضَّلَالَةِ، وَفِي تَفْسِيرِ اليمين وجوه الأول: أن لفظ اليمين هاهنا اسْتِعَارَةٌ عَنِ الْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ، وَبَيَانُ كَيْفِيَّةِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ، أَنَّ الْجَانِبَ الْأَيْمَنَ أَفْضَلُ مِنَ الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: اتِّفَاقُ الْكُلِّ عَلَى أَنَّ أَشْرَفَ الْجَانِبَيْنِ هُوَ الْيَمِينُ وَالثَّانِي: لَا يُبَاشِرُونَ الْأَعْمَالَ الشَّرِيفَةَ إِلَّا بِالْيَمِينِ مِثْلَ مُصَافَحَةِ الْأَخْيَارِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَمَا عَلَى الْعَكْسِ مِنْهُ يُبَاشِرُونَهُ بِالْيَدِ الْيُسْرَى الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَفَاءَلُونَ وَكَانُوا يَتَيَمَّنُونَ بِالْجَانِبِ الْأَيْمَنِ وَيُسَمُّونَهُ بِالْبَارِحِ الرَّابِعُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُحِبُّ التَّيَامُنَ فِي كُلِّ شَيْءٍ الْخَامِسُ: أَنَّ الشَّرِيعَةَ حَكَمَتْ بِأَنَّ الْجَانِبَ الْأَيْمَنَ لِكَاتِبِ الْحَسَنَاتِ وَالْأَيْسَرَ لِكَاتِبِ السَّيِّئَاتِ السَّادِسُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ الْمُحْسِنَ أَنْ يُؤْتَى كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ، وَالْمُسِيءَ أَنْ يُؤْتَى كِتَابَهُ بِيَسَارِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْجَانِبَ الْأَيْمَنَ أَفْضَلُ مِنَ الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ، اسْتُعِيرَ لَفْظُ الْيَمِينِ لِلْخَيْرَاتِ وَالْحَسَنَاتِ وَالطَّاعَاتِ، فَقَوْلُهُ: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ يَعْنِي أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْدَعُونَنَا وَتُوهِمُونَ لَنَا أَنَّ مَقْصُودَكُمْ مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى تِلْكَ الْأَدْيَانِ نُصْرَةُ الْحَقِّ وَتَقْوِيَةُ الصِّدْقِ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ أَنَّهُ يُقَالُ فُلَانٌ يَمِينُ فُلَانٍ، إِذَا كَانَ عِنْدَهُ بِالْمَنْزِلَةِ الْحَسَنَةِ، فَقَالَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ لِأَئِمَّتِهِمُ الَّذِينَ أَضَلُّوهُمْ وَزَيَّنُوا لَهُمُ الْكُفْرَ: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْدَعُونَنَا وَتُوهِمُونَ لَنَا، أَنَّنَا عِنْدَكُمْ بِمَنْزِلَةِ الْيَمِينِ، أَيْ بِالْمَنْزِلَةِ الْحَسَنَةِ، فَوَثِقْنَا بِكُمْ وَقَبِلْنَا عَنْكُمْ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ أَئِمَّةَ الْكُفَّارِ كَانُوا قَدْ حَلَفُوا لِهَؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفِينَ أَنَّ مَا يَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ هُوَ الْحَقُّ، فَوَثِقُوا بِأَيْمَانِهِمْ وَتَمَسَّكُوا بِعُهُودِهِمُ الَّتِي عَهِدُوهَا لَهُمْ، فَمَعْنَى قَوْلِهِ: كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ أَيْ مِنْ نَاحِيَةِ الْمَوَاثِيقِ وَالْأَيْمَانِ الَّتِي قَدَّمْتُمُوهَا لَنَا الْوَجْهُ الرَّابِعُ:

Bil ki Allah Teâlâ onların birbirlerine dönüp karşılıklı sorup durduklarını nakledince, bu soru sormanın mahiyetini açıklayarak: { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } buyurmuştur. Bu, tâbilerin kendilerini dalalete davet eden kimselere söylediği sözdür. Yemin (الْيَمِينِ) kelimesinin tefsirinde [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Buradaki yemin lafzı hayırlar ve mutluluklardan istiaredir. Bu istiarenin açıklanış şekli şudur: Sağ taraf (el-yemîn), [bazı] açılardan sol taraftan (el-yesâr) daha üstündür: Birincisi: Herkesin en şerefli tarafın sağ olduğu hususunda ittifak etmesidir. İkincisi: Hayırlı kimselerle musafaha etmek, yiyip içmek gibi şerefli işleri ancak sağ ile yaparlar; bunun aksi olan şeyleri ise sol el ile yaparlar. Üçüncüsü: Onlar tefe'ül ederler ve sağ tarafı uğurlu sayarlardı ve ona bârih (الْبَارِح) adını verirlerdi. Dördüncüsü: Nebi ﷺ her şeyde sağdan başlamayı severdi. Beşincisi: Şeriat, sağ tarafın sevapları yazan meleğe, sol tarafın ise günahları yazan meleğe ait olduğuna hükmetmiştir. Altıncısı: Allah Teâlâ iyi kimseye kitabının sağından, kötü kimseye ise kitabının solundan verileceğini vaat etmiştir. Böylece sağ tarafın sol taraftan daha üstün olduğu sabit olmuştur. Durum böyle olunca, şüphesiz yemin lafzı hayırlar, iyilikler ve itaatler için istiare edilmiştir. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } kavli; siz bizi aldatıyor, o dinlere davetten maksadınızın hakkı desteklemek ve doğruluğu güçlendirmek olduğu vehmini bize veriyordunuz, demektir. Yorumdaki ikinci vecih: Bir kimse başkasının yanında güzel bir mevkiye sahip olduğunda 'Falan kimse falanın sağıdır (yeminidir)' denilir. Bu kâfirler, kendilerini saptıran ve küfrü kendilerine süsleyen önderlerine şöyle dediler: 'Siz bizi aldatıyor ve bizim sizin yanınızda yemin mevkiinde yani güzel bir mevkide olduğumuz vehmini bize veriyordunuz; biz de size güvendik ve sizden kabul ettik.' Üçüncü vecih: Kâfirlerin önderleri bu zayıf düşürülmüş kimselere kendilerini davet ettikleri şeyin hak olduğuna dair yemin etmişlerdi. Onlar da yeminlerine güvendiler ve kendilerine verdikleri ahitlere sarıldılar. Dolayısıyla O'nun: { كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } kavlinin anlamı; bize verdiğiniz ahitler ve yeminler yönünden bize gelirdiniz, demektir. Dördüncü vecih:

أَنَّ لَفْظَ الْيَمِينِ مُسْتَعَارٌ مِنَ الْقُوَّةِ وَالْقَهْرِ، لِأَنَّ الْيَمِينَ مَوْصُوفَةٌ بِالْقَهْرِ وَبِهَا يَقَعُ الْبَطْشُ، وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْقُوَّةِ وَالْقَهْرِ، وَتَقْصِدُونَنَا عَنِ السُّلْطَانِ وَالْغَلَبَةِ حَتَّى تَحْمِلُونَا عَلَى الضَّلَالِ وَتُعَيِّرُونَا عَلَيْهِ، ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الرُّؤَسَاءِ أَنَّهُمْ أَجَابُوا الْأَتْبَاعَ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُمْ بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ يَعْنِي أَنَّكُمْ مَا كُنْتُمْ مَوْصُوفِينَ بِالْإِيمَانِ حَتَّى يُقَالَ إِنَّا أَزَلْنَاكُمْ عَنْهُ الثَّانِي: قَوْلُهُمْ: وَما كانَ لَنا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ يَعْنِي لَا قُدْرَةَ لَنَا عَلَيْكُمْ حَتَّى نَقْهَرَكُمْ وَنُجْبِرَكُمْ الثَّالِثُ: بَلْ كُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ أَيْ ضَالِّينَ غَالِّينَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ الرَّابِعُ: قَوْلُهُمْ:

Yemin lafzının kuvvet ve galebeden istiare edilmiş olmasıdır; zira sağ el kahredicilikle vasıflanmıştır ve yakalayıp vurma onunla gerçekleşir. Anlam şudur: Siz bize kuvvet ve galebe tarafından geliyordunuz; bizi dalalete sevk edip ona mecbur bırakmak için bize hâkimiyet ve üstünlük yönünden yöneliyordunuz. Sonra Allah Teâlâ, reislerin tâbilere birkaç vecihle cevap verdiklerini nakletmiştir: Birincisi: Onlara: { بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } dediler; yani siz iman ile vasıflanmış değildiniz ki bizim sizi ondan uzaklaştırdığımız söylensin. İkincisi: Onların: { وَما كانَ لَنا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ } sözleridir; yani sizi kahredip zorlayacak şekilde üzerinizde bir hâkimiyetimiz ve gücümüz yoktu. Üçüncüsü: { بَلْ كُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ } yani Allah'a isyanda haddi aşmış sapkın kimselerdiniz. Dördüncüsü: Onların şu sözleridir:

فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ/ وُقُوعِنَا فِي الْعَذَابِ، فَلَوْ لَمْ يَحْصُلْ وُقُوعُنَا فِي الْعَذَابِ لَمَا كَانَ خَبَرُ اللَّهِ حَقًّا، بَلْ كَانَ بَاطِلًا، وَلَمَّا كَانَ خَبَرُ اللَّهِ أَمْرًا وَاجِبًا لَا جَرَمَ، كَانَ الْوُقُوعُ فِي الْعَذَابِ الْأَلِيمِ لَازِمًا، قَالَ مُقَاتِلٌ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِ اللَّهِ لِإِبْلِيسَ: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا لَذائِقُونَ يَعْنِي لَمَّا وَجَبَ أَنْ يَحِقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا وَجَبَ أَنْ نَكُونَ ذَائِقِينَ لِهَذَا الْعَذَابِ الْخَامِسُ: قَوْلُهُمْ: فَأَغْوَيْناكُمْ إِنَّا كُنَّا غاوِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّا إِنَّمَا أَقْدَمْنَا عَلَى إِغْوَائِكُمْ لِأَنَّا كُنَّا مَوْصُوفِينَ فِي أَنْفُسِنَا بِالْغَوَايَةِ، وَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنِ اعْتَقَدْتُمْ أَنَّ غَوَايَتَكُمْ بِسَبَبِ إِغْوَائِنَا فَغَوَايَتُنَا إِنْ كَانَتْ بِسَبَبِ إِغْوَاءِ غَاوٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَعَلِمْنَا أَنَّ حُصُولَ الْغَوَايَةِ وَالرَّشَادِ لَيْسَ مِنْ قِبَلِنَا، بَلْ مِنْ قِبَلِ غَيْرِنَا، وَذَلِكَ الْغَيْرُ هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ فِيمَا قَبْلُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى كَلَامَ الْأَتْبَاعِ لِلرُّؤَسَاءِ وَكَلَامَ الرُّؤَسَاءِ لِلْأَتْبَاعِ قَالَ بَعْدَهُ: فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ يَعْنِي فَالْمَتْبُوعُ وَالتَّابِعُ وَالْمَخْدُومُ وَالْخَادِمُ مُشْتَرِكُونَ فِي الْوُقُوعِ فِي الْعَذَابِ كَمَا كَانُوا فِي الدُّنْيَا

{ فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ } Mana şudur: Allah Teâlâ bizim azaba düşeceğimizi haber verince, şayet bizim azaba düşmemiz gerçekleşmeseydi Allah'ın haberi hak olmaz, bilakis batıl olurdu. Allah'ın haberi gerçekleşmesi zorunlu bir husus olunca, şüphesiz can yakıcı azaba düşmek kaçınılmaz olmuştur. Mukâtil şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا } kavli, Allah'ın İblis'e: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “Andolsun ki cehennemi senden ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım” [Sâd 85] kavline bir işarettir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا لَذائِقُونَ } kavli ise; Rabbimizin sözünün üzerimize hak olması vacip olduğuna göre, bu azabı tadacak olmamız da vacip olmuştur, demektir. Beşincisi: Onların: { فَأَغْوَيْناكُمْ إِنَّا كُنَّا غاوِينَ } sözleridir. Anlamı: Biz sizi ancak kendi nefislerimizde azgınlıkla vasıflanmış olduğumuz için azdırdık, demektir. Bunda başka bir incelik daha vardır; sanki şöyle demişlerdir: Eğer sizin azgınlığınızın bizim azdırmamız sebebiyle olduğuna inanıyorsanız, bizim azgınlığımız da şayet başka bir azgının azdırması sebebiyle olsaydı teselsül gerekirdi ki bu imkânsızdır. Böylece bildik ki azgınlığın ve hidayetin meydana gelmesi bizim tarafımızdan değil, başkası tarafındandır; o başkası da daha önce zikrettiği, yani O'nun: { فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا } kavlidir. Allah Teâlâ, tâbilerin reislere ve reislerin de tâbilere olan sözünü nakledince, ardından şöyle buyurdu: { فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } Yani tâbi olunan ile tâbi olan, efendi ile hizmetçi dünyada olduğu gibi azaba düşmede de ortaktırlar

مُشْتَرِكِينَ فِي الْغَوَايَةِ، ثُمَّ قَالَ أَيْضًا: إِنَّا كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ وعنى بالمجرمين هاهنا الْكُفَّارَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ: إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ وَهُوَ قَوْلُهُ: بِالْمُجْرِمِينَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْمُجْرِمِ الْمُطْلَقَ مُخْتَصٌّ فِي الْقُرْآنِ بِالْكَافِرِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِالتَّوْحِيدِ وَبِالنُّبُوَّةِ، أَمَّا التَّكْذِيبُ بِالتَّوْحِيدِ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ يَعْنِي يُنْكِرُونَ وَيَتَعَصَّبُونَ لِإِثْبَاتِ الشِّرْكِ وَيَسْتَنْكِفُونَ عَنِ الْإِقْرَارِ بِالتَّوْحِيدِ. وَأَمَّا التَّكْذِيبُ بِالنُّبُوَّةِ فَهُوَ قَوْلُهُمْ: أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ وَيَعْنُونَ مُحَمَّدًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كَذَّبَهُمْ فِي ذَلِكَ الْكَلَامِ فَقَالَ: بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ جَاءَ بِالدِّينِ الْحَقِّ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِالْعَقْلِ أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الضِّدِّ وَالنِّدِّ وَالشَّرِيكِ فَلَمَّا جَاءَ مُحَمَّدٌ ﷺ بِتَقْرِيرِ هَذِهِ الْمَعَانِي كَانَ مَجِيئُهُ بِالدِّينِ الْحَقِّ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ أَيْنَا لَتَارِكُوا آلِهَتَنَا بِهَمْزَةٍ وَيَاءٍ بَعْدَهَا خَفِيفَةٍ سَاكِنَةٍ بِلَا مَدٍّ، وَقَرَأَ نافع في رواية قالون وأبو عَمْرٍو عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَمُدَّانِ وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ بلا مد وقوله تعالى: وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ يَعْنِي صَدَّقَهُمْ فِي مَجِيئِهِمْ بِالتَّوْحِيدِ وَنَفْيِ الشَّرِيكِ، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّوْحِيدِ دِينٌ لِكُلِّ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ تَكْذِيبَهُمْ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ نَقَلَ الْكَلَامَ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الحضور فقال: إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ كَأَنَّهُ قِيلَ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ الْمُتَعَالِي عَنِ النَّفْعِ وَالضُّرِّ أَنْ يُعَذِّبَ عِبَادَهُ فَأَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَما تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْحُكْمَ يَقْتَضِي الْأَمْرَ بِالْحَسَنِ وَالطَّاعَةِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْقَبِيحِ وَالْمَعْصِيَةِ وَالْأَمْرُ وَالنَّهْيُ لَا يَكْمُلُ الْمَقْصُودُ مِنْهُمَا/ إِلَّا بِالتَّرْغِيبِ فِي الثَّوَابِ وَالتَّرْهِيبِ بِالْعِقَابِ وَإِذَا وَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ وَجَبَ تَحْقِيقُهُ صَوْنًا لِلْكَلَامِ عَنِ الْكَذِبِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعُوا فِي الْعَذَابِ ثُمَّ قَالَ: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ يَعْنِي وَلَكِنَّ عِبَادَ اللَّهِ [الْمُخْلَصِينَ نَاجُونَ وَهُوَ] مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ المنقطع.

azgınlıkta ortaktırlar. Sonra yine şöyle buyurdu: { إِنَّا كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ } Burada suçlulardan (mücrimler) kastı kâfirlerdir; nitekim O Teâlâ'nın bu ifadeden sonra: { إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ } buyurması bunun delilidir. O'nun: { إِنَّهُمْ } kavlindeki zamir, daha önce zikredilen { بِالْمُجْرِمِينَ } kavline dönmektedir. Bu da Kur'an'da mutlak 'mücrim' lafzının kâfire has olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ, onların bu azaba ancak tevhidi ve nübüvveti yalanlamış oldukları için düştüklerini beyan etmiştir. Tevhidi yalanlamaya gelince, bu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمْ كانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ } kavlidir; yani inkâr ederler, şirki ispat etmek için taassup gösterirler ve tevhidi ikrar etmekten kibirlenip çekinirler. Nübüvveti yalanlamaya gelince, bu onların: { أَإِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ } sözleridir ve bununla Muhammed'i kastederler. Sonra Allah Teâlâ bu sözlerinde onları yalanlayarak şöyle buyurdu: { بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ } Bu sözün takriri şudur: O, hak din ile gelmiştir; çünkü O Teâlâ'nın zıttan, denk ve ortaktan münezzeh olduğu akılla sabit olmuştur. Muhammed ﷺ bu manaları takrir ile geldiğinde, onun gelişi hak din ile olmuştur. İbn Kesîr bir hemze ve ardından gelen meddsiz, sakin ve hafif bir yâ ile { أَيْنَا لَتَارِكُوا آلِهَتَنَا } şeklinde okumuştur. Nâfi, Kâlûn rivayetinde ve Ebû Amr bu tefsir üzere medd ile okumuşlardır; diğerleri ise meddsiz iki hemze ile okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ } kavli; yani elçileri tevhid ile gelmeleri ve şirki nefyetmeleri hususunda tasdik etti, demektir. Bu da tevhid ehli olmanın bütün peygamberlerin dini olduğuna bir uyarıdır. Allah onlardan tevhid ve nübüvveti yalanladıklarını nakledince, sözü gaybtan hitaba aktararak şöyle buyurdu: { إِنَّكُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ } Sanki: 'Fayda ve zarardan münezzeh olan Rahîm ve Kerîm'e kullarına azap etmesi nasıl yakışır?' denilmiş de O buna: { وَما تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavliyle cevap vermiştir. Anlam şudur: Hikmet, iyi olanı ve itaati emretmeyi, çirkin olanı ve isyanı nehyetmeyi gerektirir; emir ve nehiyden maksat ise ancak sevaba teşvik ve ceza ile korkutmakla tamamlanır. Bu husus haber verilince, sözü yalandan korumak adına onun gerçekleşmesi vacip olmuştur. İşte bu sebepten azaba düşmüşlerdir. Sonra: { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } buyurdu; yani fakat Allah'ın [ihlâsa erdirilmiş kulları kurtulmuşlardır ve bu] munkatı istisnadır.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٤١ الى ٥٠]

[Sâffât Suresi (37): 41-50. Ayetler]

أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ (٤١) فَواكِهُ وَهُمْ مُكْرَمُونَ (٤٢) فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٤٣) عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٤) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (٤٥)

{ أُولئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ (٤١) فَواكِهُ وَهُمْ مُكْرَمُونَ (٤٢) فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٤٣) عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ (٤٤) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (٤٥) } “İşte onlar için bilinen bir rızık vardır: Meyveler... Ve onlar Naîm cennetlerinde, karşılıklı tahtlar üzerinde ikrama mazhar olanlardır. Onlara pınardan doldurulmuş kadehler dolaştırılır.”

بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ (٤٦) لَا فِيها غَوْلٌ وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ (٤٧) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ عِينٌ (٤٨) كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ (٤٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ (٥٠)

{ بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ (٤٦) لَا فِيها غَوْلٌ وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ (٤٧) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ عِينٌ (٤٨) كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ (٤٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ (٥٠) } “Bembeyaz, içenlere lezzet veren [bir içecek]. Onda ne bir sersemlik/zarar vardır ne de onlar ondan ötürü sarhoş olup akıllarını yitirirler. Yanlarında da bakışlarını [yalnız eşlerine] çevirmiş, iri gözlü eşler vardır. Sanki onlar [gün yüzü görmemiş] saklı yumurtalar gibidir. Derken birbirlerine dönüp karşılıklı sohbet ederler/soruşurlar.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ أَحْوَالَ الْمُتَكَبِّرِينَ عَنْ قَبُولِ التَّوْحِيدِ الْمُصِرِّينَ عَلَى إِنْكَارِ النُّبُوَّةِ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ حَالِ الْمُخْلَصِينَ فِي كَيْفِيَّةِ الثَّوَابِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ tevhidi kabul etmekten büyüklenen ve nübüvveti inkârda ısrar eden kimselerin durumlarını vasfettikten sonra, bunun peşinden ihlâsa erdirilenlerin sevabının mahiyetindeki durumunu zikretmiştir. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرْنَا فِي فَتْحِ اللَّامِ وَكَسْرِهَا مِنَ الْمُخْلَصِينَ قِرَاءَتَيْنِ فَالْفَتْحُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْلَصَهُمْ بِلُطْفِهِ وَاصْطَفَاهُمْ بِفَضْلِهِ وَالْكَسْرُ هُوَ أَنَّهُمْ أَخْلَصُوا الطَّاعَةَ لِلَّهِ تَعَالَى.

Birinci Mesele: { الْمُخْلَصِينَ } lafzındaki lâm harfinin fethası ve kesresi hakkında iki kıraat zikretmiştik: Fetha [olan okuyuşa göre anlam], Allah Teâlâ'nın lütfuyla onları ihlâsa erdirdiği ve fazlıyla onları seçtiğidir; kesre [olan okuyuşa göre ise] onların ibadeti Allah Teâlâ'ya has kıldıklarıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ رِزْقَهُمْ بِكَوْنِهِ مَعْلُومًا، وَلَمْ يُبَيِّنْ أَنَّ أَيَّ الصِّفَاتِ مِنْهُ هُوَ الْمَعْلُومُ فَلِذَلِكَ اخْتَلَفَتِ الْأَقْوَالُ، فَقِيلَ مَعْنَاهُ إِنَّ ذَلِكَ الرِّزْقَ مَعْلُومُ الْوَقْتِ وَهُوَ مِقْدَارُ غُدْوَةٍ وَعَشِيَّةٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّةَ لَا بُكْرَةٌ وَلَا عَشِيَّةٌ، قَالَ تَعَالَى: وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٢] ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ أَنَّ ذَلِكَ الرِّزْقَ مَعْلُومُ الصِّفَةِ لِكَوْنِهِ مَخْصُوصًا بِخَصَائِصِ خَلَقَهَا اللَّهُ فِيهِ مِنْ طِيبِ طَعْمٍ وَرَائِحَةٍ وَلَذَّةٍ وَحُسْنِ مَنْظَرٍ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَتَيَقَّنُونَ دَوَامَهُ لَا كَرِزْقِ الدُّنْيَا الَّذِي لَا يُعْلَمُ مَتَى يَحْصُلُ وَلَا مَتَى يَنْقَطِعُ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: الْقَدْرُ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ بِأَعْمَالِهِمْ مِنْ ثَوَابِ اللَّهِ وَكَرَامَتِهِ عَلَيْهِمْ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُعْطِيهِمْ غَيْرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ لَهُمْ رِزْقًا بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الرِّزْقَ مَا هُوَ فَقَالَ: فَواكِهُ وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْفَاكِهَةَ عِبَارَةٌ عَمَّا يُؤْكَلُ لِأَجْلِ التَّلَذُّذِ لَا لِأَجْلِ الْحَاجَةِ، وَأَرْزَاقُ أَهْلِ الْجَنَّةِ كُلُّهَا فَوَاكِهُ لِأَنَّهُمْ مُسْتَغْنُونَ عَنْ حِفْظِ الصِّحَّةِ بِالْأَقْوَاتِ/ فَإِنَّهُمْ أَجْسَامٌ مُحْكَمَةٌ مَخْلُوقَةٌ لِلْأَبَدِ، فَكُلُّ مَا يَأْكُلُونَهُ فَهُوَ عَلَى سَبِيلِ التَّلَذُّذِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ الْفَاكِهَةِ التَّنْبِيهُ بِالْأَدْنَى عَلَى الْأَعْلَى، يَعْنِي لَمَّا كَانَتِ الْفَاكِهَةُ حَاضِرَةً أَبَدًا كَانَ الْأَدَامُ أَوْلَى بِالْحُضُورِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى التَّحْقِيقِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْأَكْلَ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْأَكْلَ حَاصِلٌ مَعَ الْإِكْرَامِ وَالتَّعْظِيمِ فَقَالَ: وَهُمْ مُكْرَمُونَ لِأَنَّ الْأَكْلَ الْخَالِيَ عَنِ التَّعْظِيمِ يَلِيقُ بِالْبَهَائِمِ.

İkinci Mesele: Bil ki O Teâlâ onların rızkını malum (bilinen) olmakla vasfetmiş, fakat onun hangi sıfatlarının malum olduğunu açıklamamıştır. Bundan dolayı görüşler farklılaşmıştır: Bir görüşe göre anlamı şudur: Bu rızkın vakti malumdur; orada sabah ve akşam bulunmasa bile sabah ve akşam miktarı kadardır; nitekim O Teâlâ: { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da vardır” [Meryem 62] buyurmuştur. Bir görüşe göre anlamı: Bu rızık, Allah'ın onda yarattığı tat ve koku güzelliği, lezzet ve güzel manzara gibi özelliklerle hususî kılınmış olması sebebiyle sıfatı malum olandır. Bir görüşe göre anlamı: Dünyadaki ne zaman elde edileceği ve ne zaman kesileceği bilinmeyen rızık gibi olmayıp devamlılığından kesin olarak emin olmalarıdır. Bir görüşe göre anlamı: Allah'ın sevabından ve onlara olan ikramından amelleriyle hak ettikleri miktardır. Allah Teâlâ lütuf yoluyla onlara bundan başkasını da vereceğini beyan etmiştir. Sonra O Teâlâ onlar için bir rızık olduğunu zikredince, bu rızkın ne olduğunu beyan ederek: { فَواكِهُ } buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Meyve (fâkihe), ihtiyaç için değil sırf lezzet almak için yenilen şeyden ibarettir. Cennet ehlinin rızıklarının tamamı meyvelerdir; çünkü onlar gıdalarla sıhhati korumaya ihtiyaç duymazlar; zira onlar ebediyet için yaratılmış muhkem bedenlerdir. Dolayısıyla yedikleri her şey lezzet alma kabilindendir. İkincisi: Meyvenin zikredilmesinden maksat, en aşağı olanla en üstün olana dikkat çekmektir; yani meyve daima hazır bulunduğuna göre katık/asıl yiyecek bulunmaya daha layıktır. Birinci görüş tahkike daha yakındır. Bil ki O Teâlâ yemeyi zikredince, bu yemenin ikram ve ta'zim ile birlikte hasıl olduğunu beyan ederek: { وَهُمْ مُكْرَمُونَ } buyurmuştur; çünkü ta'zimden yoksun yeme hayvanlara layıktır.

وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى مَأْكُولَهُمْ وَصَفَ تَعَالَى مَسَاكِنَهُمْ فَقَالَ: فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا كُلْفَةَ عَلَيْهِمْ فِي التَّلَاقِي لِلْأُنْسِ وَالتَّخَاطُبِ، وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ أَنَّهُمْ إِذَا أَرَادُوا الْقُرْبَ سَارَ السَّرِيرُ تَحْتَهُمْ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا مُتَقَابِلِينَ إِلَّا مَعَ حُصُولِ الْخَوَاطِرِ وَالسَّرَائِرِ وَلَنْ يَكُونُوا كَذَلِكَ إِلَّا مَعَ الْفُسْحَةِ وَالسَّعَةِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَسْمَعَ بَعْضُهُمْ خِطَابَ بَعْضٍ وَيَرَاهُ عَلَى بُعْدٍ إِلَّا بِأَنْ يُقَوِّيَ اللَّهُ أَبْصَارَهُمْ وَأَسْمَاعَهُمْ وَأَصْوَاتَهُمْ، وَلَمَّا شَرَحَ اللَّهُ صِفَةَ الْمَأْكَلِ وَالْمَسْكَنِ ذَكَرَ بَعْدَهُ صِفَةَ الشراب فَقَالَ: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ يُقَالُ لِلزُّجَاجَةِ الَّتِي فِيهَا الْخَمْرُ كَأْسٌ وَتُسَمَّى الْخَمْرَةُ نَفْسُهَا كَأْسًا قَالَ:

Allah Teâlâ onların yiyeceklerini zikredince, meskenlerini vasfederek: { فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } buyurdu. Bunun anlamı: Ünsiyet kurmak ve karşılıklı konuşmak için buluşmalarında onlar üzerine hiçbir meşakkat yoktur. Bazı rivayetlerde yer aldığına göre, onlar yakınlaşmak istediklerinde taht altlarında yürür. Karşılıklı bulunmaları ancak hatırların ve gönüllerin birleşmesiyle caiz olur; bu da ancak genişlik ve ferahlık ile mümkün olur. Birbirlerinin sözünü işitip uzaktan birbirlerini görmeleri de ancak Allah'ın onların gözlerini, kulaklarını ve seslerini güçlendirmesiyle mümkün olur. Allah yiyecek ve meskenin vasfını açıklayınca, bunun ardından içeceğin vasfını zikrederek: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ } buyurdu. İçinde şarap bulunan sırçaya/kadehe ke's (كَأْس) denildiği gibi şarabın bizzat kendisine de ke's denir. Şair şöyle demiştir:

وَكَأْسٍ شَرِبْتُ عَلَى لَذَّةٍ ... [وَأُخْرَى تَدَاوَيْتُ مِنْهَا بِهَا]

“Nice kadehi lezzet alarak içtim... [Bir diğer kadehle de ondan kaynaklanan derdime deva aradım.]”

وَعَنِ الْأَخْفَشِ: كُلُّ كَأْسٍ فِي الْقُرْآنِ فَهِيَ الْخَمْرُ، وَقَوْلُهُ: مِنْ مَعِينٍ أَيْ مِنْ شَرَابٍ مَعِينٍ، أَوْ مِنْ نَهَرٍ مَعِينٍ، الْمَعِينُ مَأْخُوذٌ مِنْ عَيْنِ الْمَاءِ أَيْ يَخْرُجُ مِنَ الْعُيُونِ كَمَا يَخْرُجُ الْمَاءُ وَسُمِّيَ مَعِينًا لِظُهُورِهِ يُقَالُ عَانَ الْمَاءُ إِذَا ظَهَرَ جَارِيًا، قَالَهُ ثَعْلَبٌ فَهُوَ مَفْعُولٌ مِنَ الْعَيْنِ نَحْوَ مَبِيعٍ وَمَكِيلٍ، وَقِيلَ سُمِّيَ مَعِينًا لِأَنَّهُ يَجْرِي ظَاهِرَ الْعَيْنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَعِيلًا مِنَ الْمَعِينِ وَهُوَ الْمَاءُ الشَّدِيدُ الْجَرْيِ وَمِنْهُ أَمْعَنَ فِي الْمَسِيرِ إِذَا اشْتَدَّ فِيهِ، وَقَوْلُهُ:

Ahfeş'ten [şöyle rivayet edilmiştir]: Kur'an'daki her ke's (كَأْس) şaraptır. O'nun: { مِنْ مَعِينٍ } kavli; yani akan bir içecekten yahut akan bir nehirdendir. Maîn (مَعِين) kelimesi suyun kaynağından (ayn) alınmıştır; yani suyun çıktığı gibi kaynaklardan çıkar. Açıkta/görünür olduğu için ona maîn denilmiştir; su akarak ortaya çıktığında عَانَ الْمَاءُ denir; bunu Sa'leb söylemiştir. Dolayısıyla o, mebî' (مَبِيع) ve mekîl (مَكِيل) gibi ayn (عَيْن) kökünden bir mef'ûldür. Kaynağı görünür şekilde aktığı için maîn diye isimlendirildiği de söylenmiştir. Onun şiddetle akan su anlamına gelen ma'n (مَعْن) kökünden fa'îl vezninde olması da caizdir; nitekim yürüyüşte hızlandığı zaman أَمْعَنَ فِي الْمَسِيرِ denir. O'nun:

بَيْضاءَ صِفَةٌ لِلْخَمْرِ، قَالَ الْأَخْفَشُ، خَمْرُ الْجَنَّةِ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ، وَقَوْلُهُ: لَذَّةٍ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهَا وُصِفَتْ بِاللَّذَّةِ كَأَنَّهَا نَفْسُ اللَّذَّةِ وَعَيْنُهَا كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ جُودٌ وَكَرَمٌ إِذَا أَرَادُوا الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِهِ بِهَاتَيْنِ الصفتين

{ بَيْضاءَ } kavli, şarabın sıfatıdır. Ahfeş: 'Cennet şarabı sütten daha beyazdır' demiştir. O'nun: { لَذَّةٍ } kavlinde [bazı] vecihler vardır: Birincisi: Sanki lezzetin bizzat kendisi ve aynıymış gibi lezzetle vasıflanmıştır; nitekim bir kimseyi bu iki sıfatla nitelemede mübalağa kastettiklerinde 'Falan kimse cömertlik ve keremdir' denir.

وَثَانِيهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ أَيْ ذَاتُ لَذَّةٍ فَعَلَى هَذَا حُذِفَ الْمُضَافُ وَثَالِثُهَا: قَالَ اللَّيْثُ: اللَّذُّ وَاللَّذِيذُ يَجْرِيَانِ مَجْرًى وَاحِدًا فِي النَّعْتِ وَيُقَالُ شَرَابٌ لَذٌّ وَلَذِيذٌ قَالَ تَعَالَى: بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وقال تعالى: مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ [مُحَمَّدٍ: ١٥] وَلِذَلِكَ سُمِّيَ النَّوْمُ لَذًّا لِاسْتِلْذَاذِهِ، وَعَلَى هَذَا لَذَّةٍ بِمَعْنَى لَذِيذَةٍ، وَالْأَقْرَبُ مِنْ هَذِهِ الوجوه الأول.

İkincisi: Zeccâc: 'Yani lezzet sahibidir' demiştir; bu takdire göre muzâf hazfedilmiştir. Üçüncüsü: Leys şöyle demiştir: Sıfat olarak lezz (لَذّ) ve lezîz (لَذِيذ) aynı doğrultuda kullanılır; lezz bir içecek ve lezîz bir içecek denir. Nitekim Allah Teâlâ: { بَيْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } buyurmuş, yine: { مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } “İçenlere lezzet veren şaraptan” [Muhammed 15] buyurmuştur. Bundan dolayı uykuya lezzet alındığı için lezz denilmiştir. Buna göre lezze (لَذَّةٍ), lezîze (لَذِيذَة) anlamındadır. Bu vecihlerden en uygun olanı birincisidir.

ثم قال تعالى: لَا فِيها غَوْلٌ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Sonra Allah Teâlâ: { لَا فِيها غَوْلٌ } buyurdu. Bunda [bazı] incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ الْعَرَبُ تَقُولُ لَيْسَ فِيهَا غِيلَةٌ وَغَائِلَةٌ وَغَوْلٌ سَوَاءً، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْغَوْلُ أَنْ يُغْتَالَ عُقُولُهُمْ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ مُطِيعِ بْنِ إِيَاسٍ:

Birinci İnceleme: Ferrâ şöyle demiştir: Araplar لَيْسَ فِيهَا غِيلَةٌ ve غَائِلَةٌ ve غَوْلٌ derler; hepsi birdir. Ebû Ubeyde ise: 'Gavl (الْغَوْلُ), akıllarının ellerinden alınıp yok edilmesidir' demiş ve Mutî' b. İyâs'ın şu sözünü inşad etmiştir:

وَمَا زَالَتِ الْكَأْسَ تَغْتَالُهُمْ ... وَتَذْهَبُ بِالْأَوَّلِ الْأَوَّلِ

“Kadeh onların akıllarını alıp götürmeye... Ve sırayla ilklerden başlayıp onları yok etmeye devam etti.”

وَقَالَ اللَّيْثُ: الْغَوْلُ الصُّدَاعُ وَالْمَعْنَى لَيْسَ فِيهَا صُدَاعٌ كَمَا فِي خَمْرِ الدُّنْيَا، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ وَحَقِيقَتُهُ الْإِهْلَاكُ، يُقَالُ غَالَهُ غَوْلًا أَيْ أَهْلَكَهُ، وَالْغُولُ وَالْغَائِلُ الْمُهْلِكُ، ثُمَّ سُمِّيَ الصُّدَاعُ غَوْلًا لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى الْهَلَاكِ.

Leys ise şöyle demiştir: Gavl (الْغَوْلُ) baş ağrısıdır; anlamı: Dünya şarabında olduğu gibi onda baş ağrısı yoktur. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Bunun hakikati helak etmektir; onu helak ettiğinde غَالَهُ غَوْلًا denir. El-gûl (الْغُولُ) ve el-gâil (الْغَائِلُ) helak eden demektir. Sonra baş ağrısı helake yol açtığı için ona da gavl adı verilmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ وَقُرِئَ بِكَسْرِ الزَّايِ قَالَ الْفَرَّاءُ مَنْ كَسَرَ الزَّايَ فَلَهُ مَعْنَيَانِ يُقَالُ أَنْزَفَ الرَّجُلُ إِذَا نَفِدَتْ خَمْرَتُهُ، وَأَنْزَفَ إِذَا ذَهَبَ عَقْلُهُ مِنَ السُّكْرِ وَمَنْ فَتَحَ الزَّايَ فَمَعْنَاهُ/ لَا يَذْهَبُ عُقُولُهُمْ أَيْ لَا يَسْكَرُونَ يُقَالُ نَزَفَ الرَّجُلُ فَهُوَ مَنْزُوفٌ وَنَزِيفٌ، وَالْمَعْنَى لَيْسَ فِيهَا قَطُّ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ الَّتِي تَكُونُ فِي شُرْبِ الْخَمْرِ مِنْ صُدَاعٍ أَوْ خُمَارٍ أَوْ عَرْبَدَةٍ وَلَا هُمْ يَسْكَرُونَ أَيْضًا، وَخَصَّهُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْمَفَاسِدِ فِي شُرْبِ الْخَمْرِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى صِفَةَ مَشْرُوبِهِمْ ذَكَرَ عَقِيبَهُ صِفَةَ مَنْكُوحِهِمْ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ وَمَعْنَى الْقَصْرِ فِي اللُّغَةِ الْحَبْسُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ [الرَّحْمَنِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا هُمْ عَنْها يُنْزَفُونَ } buyurdu; zâ harfinin kesresiyle de okunmuştur. Ferrâ şöyle demiştir: Zâ harfini kesreyle okuyan kimseye göre bunun iki manası vardır: Bir adamın şarabı tükendiğinde أَنْزَفَ الرَّجُلُ denir; sarhoşluktan aklı gittiğinde de أَنْزَفَ denir. Zâ harfini fetha ile okuyan kimseye göre ise anlamı: Akılları gitmez, yani sarhoş olmazlar demektir; adam sarhoş olduğunda نَزَفَ الرَّجُلُ فَهُوَ مَنْزُوفٌ وَنَزِيفٌ denir. Anlam şudur: Onda baş ağrısı, mahmurluk yahut taşkınlık gibi şarap içmede bulunan fesat türlerinden hiçbir tür kesinlikle bulunmaz; onlar sarhoş da olmazlar. Şarap içmedeki en büyük fesat olduğu için bunu zikre tahsis etmiştir. Allah Teâlâ içeceklerinin sıfatını zikredince, bunun hemen peşinden evlenecekleri kimselerin sıfatını üç vecihle zikretti: Birincisi: O'nun: { وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ } kavlidir. Lügatte kasr (الْقَصْرُ) hapsetmek/alıkoymak demektir; Allah Teâlâ'nın: { حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } “Çadırlara kapanmış huriler” [Rahmân 72]

٧٢] وَالْمَعْنَى أَنَّهُنَّ يَحْبِسْنَ نَظَرَهُنَّ وَلَا يَنْظُرْنَ إِلَى غَيْرِ أَزْوَاجِهِنَّ.

kavli de bundandır. Anlamı şudur: Onlar bakışlarını sadece eşlerine hasrederler ve eşlerinden başkasına bakmazlar.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: عِينٌ قَالَ الزَّجَّاجُ: كِبَارُ الْأَعْيُنِ حِسَانُهَا وَاحِدُهَا عَيْنَاءُ.

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { عِينٌ } kavlidir. Zeccâc: 'İri ve güzel gözlülerdir; tekili aynâ'dır (عَيْنَاء)' demiştir.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ الْمَكْنُونُ فِي اللُّغَةِ الْمَسْتُورُ يُقَالُ كَنَنْتُ الشَّيْءَ وَأَكْنَنْتُهُ، وَمَعْنَى هَذَا التَّشْبِيهِ أَنَّ ظَاهِرَ الْبَيْضِ بَيَاضٌ يَشُوبُهُ قَلِيلٌ مِنَ الصُّفْرَةِ، فَإِذَا كَانَ مَكْنُونًا كَانَ مَصُونًا عَنِ الْغَبَرَةِ وَالْقَتَرَةِ، فَكَانَ هَذَا اللَّوْنُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالْعَرَبُ كَانُوا يُسَمُّونَ النِّسَاءَ بَيْضَاتُ الْخُدُورِ.

Üçüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ } kavlidir. Lügatte meknûn (الْمَكْنُونُ) örtülüp gizlenmiş olandır; bir şeyi örttüğümde كَنَنْتُ الشَّيْءَ وَأَكْنَنْتُهُ denir. Bu teşbihin anlamı şudur: Yumurtanın dışı, içine azıcık sarılık karışmış bir beyazlıktır; örtülü/saklı olduğu zaman tozdan ve kirden korunmuş olur, dolayısıyla bu renk son derece güzel olur. Araplar kadınları 'odaların/perdelerin yumurtaları' (beyzâtü'l-hudûr) diye isimlendirirlerdi.

وَلَمَّا تَمَّمَ اللَّهُ صِفَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالَ: فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ فَإِنْ قِيلَ عَلَى أَيِّ شَيْءٍ عُطِفَ قَوْلُهُ: فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ؟ قُلْنَا عَلَى قَوْلِهِ: يُطافُ عَلَيْهِمْ وَالْمَعْنَى يَشْرَبُونَ وَيَتَحَادَثُونَ عَلَى الشَّرَابِ قَالَ الشَّاعِرُ:

Allah cennet ehlinin sıfatlarını tamamlayınca: { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } buyurdu. Şayet: '{ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } kavli neye atfedilmiştir?' denilirse, deriz ki: O'nun: { يُطافُ عَلَيْهِمْ } kavline atfedilmiştir. Mana: İçerler ve içki/sohbet esnasında birbirleriyle konuşurlar, demektir. Şair şöyle demiştir:

وَمَا بَقِيَتْ مِنَ اللَّذَّاتِ إِلَّا ... مُحَادَثَةُ الْكِرَامِ عَلَى الْمُدَامِ

Lezzetlerden geriye sadece ... içki başında kerem sahipleriyle sohbet etmek kaldı.

وَالْمَعْنَى فَيُقْبِلُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ عَمَّا جَرَى لَهُمْ وَعَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا.

Anlam şudur: Birbirlerine yönelip dünyada başlarından geçenleri ve durumlarını birbirlerine sorarlar.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٥١ الى ٦١]

[Sâffât Suresi (37): 51-61. Âyetler]

قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ (٥١) يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ (٥٢) أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ (٥٣) قالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ (٥٤) فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ (٥٥)

{ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ (٥١) يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ (٥٢) أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ (٥٣) قالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ (٥٤) فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ (٥٥) } “İçlerinden bir sözcü der ki: ‘Gerçekten benim bir arkadaşım vardı. Derdi ki: Sen de mi gerçekten doğrulayanlardansın? Ölüp de bir toprak ve bir kemik yığını haline geldiğimiz zaman, gerçekten biz mi hesaba çekilip cezalandırılacağız?’ [O kimse yanındakilere:] ‘Siz bakar mısınız?’ der. Kendisi bakar ve onu cehennemin tam ortasında görür.”

قالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٥٧) أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلاَّ مَوْتَتَنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٥٩) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٠)

{ قالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٥٧) أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلاَّ مَوْتَتَنَا الْأُولى وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٥٩) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٠) } “[Ona] der ki: ‘Allah'a yemin ederim ki neredeyse beni de helak edecektin. Rabbimin nimeti olmasaydı, muhakkak ki ben de [azaba] getirilenlerden olurdum. Biz artık ölmeyecek miyiz? İlk ölümümüz müstesna. Ve biz azap da görmeyeceğiz [öyle mi]?’ Şüphesiz bu, gerçekten büyük bir kurtuluştur.”

لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ (٦١)

{ لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ (٦١) } “Çalışanlar bunun benzeri için çalışsınlar!”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا ذَكَرَ فِي أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنَّهُمْ يَتَسَاءَلُونَ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ عَلَى/ شُرْبِ خَمْرِ الْجَنَّةِ فَإِنَّ مُحَادَثَةَ الْعُقَلَاءِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ عَلَى الشُّرْبِ مِنَ الْأُمُورِ اللَّذِيذَةِ، وَتَذَكُّرَ الْخَلَاصِ عِنْدَ اجْتِمَاعِ أَسْبَابِ الْهَلَاكِ مِنَ الْأُمُورِ اللَّذِيذَةِ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ إِذَا اجْتَمَعُوا عَلَى الشُّرْبِ وَأَخَذُوا فِي الْمُكَالَمَةِ وَالْمُسَاءَلَةِ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ أَنَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أَنَّهُمْ كَانَ قَدْ حَصَلَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مَا يُوجِبُ لَهُمُ الْوُقُوعَ فِي عَذَابِ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ تَخَلَّصُوا عَنْهُ وَفَازُوا بِالسَّعَادَةِ الْأَبَدِيَّةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَتَكَامَلُ سُرُورُهُمْ وَبَهْجَتُهُمْ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ cennet ehli hakkında, cennet şarabını içmek üzere toplandıklarında birbirlerine sorular soracaklarını zikrettiği gibi —ki akıl sahiplerinin içki esnasında birbirleriyle sohbet etmeleri lezzetli şeylerden olduğu gibi, helak sebepleri bir araya geldiğinde kurtuluşu hatırlamak da lezzetli şeylerdendir— bu âyette de zikretmiştir ki cennet ehli içmek üzere toplanıp konuşmaya ve karşılıklı sualler sormaya başladıklarında, sözlerinin arasında dünyada iken kendileri için Allah'ın azabına düşmeyi gerektirecek durumların hâsıl olduğunu, sonra bundan kurtulup ebedî mutluluğa kavuştuklarını hatırlayacaklardır. Bu şeylerin zikredilmesinden maksat, cennet ehlinin sevinç ve neşelerinin kemale ermesidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ أَيْ قَالَ قَائِلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِنِّي كان لي قرين في الدنيا يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أَيْ كَانَ يُوَبِّخُنِي عَلَى التَّصْدِيقِ بالبعث والقيامة ويقول تعجبا: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ أَيْ لَمُحَاسَبُونَ وَمُجَازُونَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَرِينَ كَانَ يَقُولُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِنْكَارِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ الَّذِي هُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَقُولُ لِجُلَسَائِهِ يَدْعُوهُمْ إِلَى كَمَالِ السُّرُورِ بِالِاطِّلَاعِ إِلَى النَّارِ لِمُشَاهَدَةِ ذَلِكَ الْقَرِينِ وَمُخَاطَبَتِهِ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ فَاطَّلَعَ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ تَكَلَّفَ أَمْرًا اطَّلَعَ مَعَهُ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُطَّلِعًا بِلَا تَكَلُّفٍ لَمْ يَكُنْ إِلَى اطِّلَاعِهِ حَاجَةٌ فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ ذَهَبَ إِلَى بَعْضِ أَطْرَافِ الْجَنَّةِ فَاطَّلَعَ عِنْدَهَا إِلَى النَّارِ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ أَيْ فِي وَسَطِ الْجَحِيمِ قَالَ لَهُ مُوَبِّخًا: تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ أَيْ لَتُهْلِكُنِي بِدُعَائِكَ إِيَّايَ إِلَى إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي بِالْإِرْشَادِ إِلَى الْحَقِّ وَالْعِصْمَةِ عَنِ الْبَاطِلِ لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ فِي النَّارِ مِثْلَكَ، وَلَمَّا تَمَّمَ ذَلِكَ الْكَلَامَ مَعَ الرَّجُلِ الَّذِي كَانَ فِي الدُّنْيَا قَرِينًا لَهُ وَهُوَ الْآنُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ عَادَ إِلَى مُخَاطَبَةِ جُلَسَائِهِ الَّذِينَ هُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقَالَ: أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا يَعْلَمُونَ فِي أَوَّلِ دُخُولِهِمْ فِي الْجَنَّةِ أَنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ، فَإِذَا جِيءَ بِالْمَوْتِ عَلَى صُورَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ وَذُبِحَ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ لَا يَمُوتُونَ فَلَعَلَّ هَذَا الْكَلَامَ حَصَلَ قَبْلَ ذَبْحِ الْمَوْتِ وَالثَّانِي: أَنَّ الَّذِي يَتَكَامَلُ خَيْرُهُ وَسَعَادَتُهُ فَإِذَا عَظُمَ تَعَجُّبُهُ بِهَا قَدْ يَقُولُ أَيَدُومُ هَذَا لِي؟ أَفَيَبْقَى هَذَا لِي؟ وَإِنْ كَانَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ دَوَامِهِ، ثُمَّ عِنْدَ

{ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ } “İçlerinden bir sözcü der ki: ‘Gerçekten benim bir arkadaşım vardı’” kavline gelince; yani cennet ehlinden bir sözcü dedi ki: Benim dünyada bir arkadaşım vardı; { يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } “Derdi ki: ‘Sen de mi gerçekten doğrulayanlardansın?’”, yani yeniden dirilişi ve kıyameti doğrulamam hususunda beni ayıplar ve hayretle şöyle derdi: { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ } “Ölüp de bir toprak ve bir kemik yığını haline geldiğimiz zaman, gerçekten biz mi hesaba çekilip cezalandırılacağız?” Yani hesaba çekilip cezalandırılacak mıyız? Anlam şudur: O arkadaş bu sözleri inkâr yoluyla söylerdi. Sonra cennet ehlinden olan o adam, o arkadaşı müşahede etmek ve ona hitap etmek suretiyle sevincin kemale ermesine davet ederek meclis arkadaşlarına şöyle der: { هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ } “Siz bakar mısınız?” { فَاطَّلَعَ } “Kendisi bakar”; en yakın [ihtimal], kendisiyle birlikte bakabileceği bir külfete girmesidir; çünkü eğer bir külfet olmaksızın bakabiliyor olsaydı, [oraya] bakmasına ihtiyaç kalmazdı. Bu sebeple bazısı demiştir ki: O, cennetin kenarlarından birine gitti ve oradan cehenneme baktı. { فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “Ve onu cehennemin tam ortasında görür”, yani cehennemin ortasında. Onu azarlayarak şöyle dedi: { قالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ } “[Ona] der ki: ‘Allah'a yemin ederim ki neredeyse beni de helak edecektin’”, yani beni yeniden dirilişi ve kıyameti inkâra çağırmakla neredeyse beni helak edecektin; { وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي } “Rabbimin nimeti olmasaydı” hakka iletmesi ve batıldan koruması olmasaydı, { لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “muhakkak ki ben de [azaba] getirilenlerden olurdum” senin gibi cehenneme getirilenlerden olurdum. Dünyada kendisinin arkadaşı olup şimdi ise cehennem ehlinden olan adamla bu konuşmasını tamamlayınca, cennet ehlinden olan meclis arkadaşlarına hitap etmeye dönerek şöyle dedi: { أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ } “Biz artık ölmeyecek miyiz?” Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Cennet ehli cennete ilk girdiklerinde ölmeyeceklerini bilmezler; ölüm alaca bir koç suretinde getirilip boğazlandığında işte o zaman ölmeyeceklerini anlarlar; dolayısıyla bu sözün ölümün boğazlanmasından önce söylenmiş olması muhtemeldir. İkincisi: İyiliği ve saadeti kemale eren kimse, ona duyduğu hayret büyüdüğünde —onun devamlılığından kesin bir bilgi sahibi olsa bile— bazen: 'Bu benim için devam eder mi? Bu benim için kalır mı?' diyebilir. Sonra onlar

فَرَاغِهِمْ مِنْ هَذِهِ الْمُبَاحَثَاتِ يَقُولُونَ: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.

bu müzakerelerden boşaldıklarında şöyle derler: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Şüphesiz bu, gerçekten büyük bir kurtuluştur.”

وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ فَقِيلَ إِنَّهُ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِهِمْ، وَقِيلَ أَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ لِطَلَبِ مِثْلِ هَذِهِ السَّعَادَاتِ يَجِبُ أَنْ يَعْمَلَ الْعَامِلُونَ.

{ لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } “Çalışanlar bunun benzeri için çalışsınlar!” kavline gelince; bunun onların sözlerinin devamı olduğu söylendiği gibi, Allah Teâlâ tarafından yeni bir sözün başlangıcı olduğu da söylenmiştir; yani böylesi mutlulukları talep etmek için amel edenlerin çalışması vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمُ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْقَائِلِ وَمِنْ قَرِينِهِ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٣٢] فِي قَوْلِهِ: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ، وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلَيْنِ كَانَا شَرِيكَيْنِ فَحَصَلَ لَهُمَا ثَمَانِيَةُ آلَافِ دِينَارٍ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ أُقَاسِمُكَ فَقَاسَمَهُ وَاشْتَرَى دَارًا بِأَلْفِ دِينَارٍ فَأَرَاهَا صَاحِبَهُ وَقَالَ: كَيْفَ تَرَى حُسْنَهَا فَقَالَ: مَا أَحْسَنَهَا فَخَرَجَ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ صَاحِبِي هَذَا قَدِ ابْتَاعَ هَذِهِ الدَّارَ بِأَلْفِ دِينَارٍ وَإِنِّي أَسْأَلُكَ دَارًا مِنْ دُورِ الْجَنَّةِ، فَتَصَدَّقَ بِأَلْفِ دِينَارٍ، ثُمَّ إِنَّ صَاحَبَهُ تَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ حَسْنَاءَ بِأَلْفِ دِينَارٍ فَتَصَدَّقَ هَذَا بِأَلْفِ دينار لأجل أن يزوجه الله من الحور العين، ثُمَّ إِنَّ صَاحَبَهُ اشْتَرَى بَسَاتِينَ بِأَلْفَيْ دِينَارٍ فَتَصَدَّقَ هَذَا بِأَلْفَيْ دِينَارٍ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ أَعْطَاهُ فِي الْجَنَّةِ مَا طَلَبَ/ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ: إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ إِلَى قَوْلِهِ فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات:

İkinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bu söyleyen kimseden ve arkadaşından maksat, Allah Teâlâ'nın Kehf Suresi'nde: { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } “Onlara iki adamı misal getir” [Kehf 32] kavlinden âyetlerin sonuna kadar zikrettiği kimsedir. Rivayet edildiğine göre iki adam ortaktı ve ellerine sekiz bin dinar geçti. Biri diğerine: 'Seninle taksim edeyim' dedi ve taksim etti; bin dinara bir ev satın aldı, onu arkadaşına gösterip: 'Güzelliğini nasıl görüyorsun?' dedi. Arkadaşı: 'Ne kadar da güzel!' dedi, sonra dışarı çıkıp: 'Allahım! Bu arkadaşım bin dinara bu evi satın aldı, ben ise Senden cennet evlerinden bir ev istiyorum' dedi ve bin dinarı sadaka verdi. Sonra arkadaşı bin dinara güzel bir kadınla evlendi; bu [mümin olan] ise Allah kendisini hûrü'l-îyn ile evlendirsin diye bin dinar sadaka verdi. Sonra arkadaşı iki bin dinara bahçeler satın aldı; bu da iki bin dinar sadaka verdi. Sonra Allah cennette ona talep ettiği şeyleri verdi. İşte bunun üzerine: { إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ } “Gerçekten benim bir arkadaşım vardı” kavlinden { فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “Kendisi bakar ve onu cehennemin tam ortasında görür” [Sâffât

٥٥] .

55] kavline kadar olan sözleri söyledi.

المسألة الثالثة: قوله: أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي هَذِهِ الِاسْتِفْهَامَاتِ الثَّلَاثَةِ قَرَأَ نَافِعٌ الْأُولَى وَالثَّانِيَةَ بِالِاسْتِفْهَامِ بِهَمْزَةٍ غَيْرِ مَمْدُودَةٍ وَالثَّالِثَةَ بِكَسْرِ الْأَلِفِ مِنْ غَيْرِ اسْتِفْهَامٍ، وَوَافَقَهُ الْكِسَائِيُّ إِلَّا أَنَّهُ يَسْتَفْهِمُ الثَّالِثَةَ بِهَمْزَتَيْنِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ الْأُولَى وَالثَّالِثَةَ بِالِاسْتِفْهَامِ بِهَمْزَتَيْنِ وَالثَّانِيَةَ بِكَسْرِ الْأَلِفِ مِنْ غَيْرِ اسْتِفْهَامٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالِاسْتِفْهَامِ فِي جَمِيعِهَا، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَابْنُ كَثِيرٍ يَسْتَفْهِمُ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ غَيْرِ مُطَوَّلَةٍ وَبَعْدِهَا يَاءٌ سَاكِنَةٌ خَفِيفَةٌ، وَأَبُو عَمْرٍو مُطَوَّلَةً، وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِهَمْزَتَيْنِ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ } “Sen de mi gerçekten doğrulayanlardansın? Ölüp de bir toprak ve bir kemik yığını haline geldiğimiz zaman, gerçekten biz mi hesaba çekilip cezalandırılacağız?” kavlinde kurrâ bu üç istifhamda ihtilaf etmişlerdir: Nâfi‘ birinci ve ikinciyi med edilmeyen hemze ile istifham şeklinde, üçüncüyü ise istifhamsız olarak elifin kesresiyle [inne biçiminde] okumuştur. Kisâî de üçüncüyü iki hemze ile istifham yapması hariç ona muvafakat etmiştir. İbn Âmir birinci ve üçüncüyü iki hemze ile istifham şeklinde, ikinciyi ise istifhamsız olarak elifin kesresiyle okumuştur. Geriye kalanlar ise hepsinde istifhamla okumuşlardır; sonra ihtilaf etmişlerdir: İbn Kesîr uzatılmayan tek bir hemze ve ardından hafif sâkin bir yâ ile istifham eder, Ebû Amr uzatarak, Âsım ve Hamza ise iki hemze ile okur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ قَرَأَ نَافِعٌ بِرِوَايَةِ وَرْشٍ لَتُرْدِينِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا.

O'nun: { إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ } kavline gelince; Nâfi‘, Verş rivayetinde vasl halinde yâ'nın sübûtuyla لَتُرْدِينِي şeklinde okumuş, geriye kalanlar ise yâ'nın hazfiyle okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ وَقَالُوا: مَذْهَبُ الْخَصْمِ أَنَّ كُلَّ مَا فَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ وُجُوهِ الْإِنْعَامِ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ فَقَدْ فَعَلَهُ فِي حَقِّ الْكَافِرِ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْإِنْعَامُ مُشْتَرَكًا فِيهِ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْهِدَايَةِ لِلْمُؤْمِنِ. وَأَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِخَلَاصِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالرَّدَى فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ النِّعْمَةُ الْمَخْصُوصَةُ أَمْرًا زَائِدًا عَلَى تِلْكَ الْإِنْعَامَاتِ الَّتِي حَصَلَ الِاشْتِرَاكُ فِيهَا، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا بِقُوَّةِ الدَّاعِي إِلَى الْإِيمَانِ وَتَكْمِيلِ الصَّارِفِ عَنِ الْكُفْرِ.

Dördüncü Mesele: Ashabımız hidayetin ve dalaletin Allah Teâlâ'dan olduğuna dair Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Rabbimin nimeti olmasaydı, muhakkak ki ben de [azaba] getirilenlerden olurdum” kavlini delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Muhalifin mezhebine göre, Allah Teâlâ'nın müminin hakkında yaptığı bütün nimet türlerini kâfirin hakkında da yapmıştır; bu nimet ortak olunca, mümin için hidayetin hâsıl olmasına ve onun küfürden ve helaktan kurtulmasına sebep olması imkânsız olur. Bu sebeple o hususi nimetin, ortak olunan o nimetlerin üzerine zâit bir durum olması vacip olmuştur; bu da ancak imana sevk edicinin kuvveti ve küfürden engelleyicinin kemali iledir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ نُفَاةُ عَذَابِ الْقَبْرِ بِقَوْلِ الرَّجُلِ الَّذِي مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَمُوتُ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً وَلَوْ حَصَلَتِ الْحَيَاةُ فِي الْقَبْرِ لَكَانَ الْمَوْتُ حَاصِلًا مَرَّتَيْنِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ مَا وَقَعَ فِي الدُّنْيَا وَاللَّهُ أعلم.

Beşinci Mesele: Kabir azabını inkâr edenler cennet ehlinden olan adamın: { أَفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى } “İlk ölümümüz müstesna biz artık ölmeyecek miyiz?” sözünü delil getirmişlerdir; çünkü bu, insanın ancak bir kez öldüğünü gösterir; şayet kabirde hayat hâsıl olsaydı, ölüm iki kez hâsıl olurdu. Cevap şudur: O'nun: { إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولى } “İlk ölümümüz müstesna” kavlinden murat, dünyada vuku bulan her şeydir. Allah en iyisini bilir.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٦٢ الى ٧٤]

[Sâffât Suresi (37): 62-74. Âyetler]

أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦)

{ أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦) } “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? Şüphesiz biz onu zâlimler için bir imtihan/fitne kıldık. Muhakkak ki o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır. Onun tomurcukları/meyveleri sanki şeytanların başları gibidir. Onlar mutlaka ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır.”

ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨) إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠) وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١)

{ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨) إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠) وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١) } “Sonra şüphesiz onlar için onun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır. Sonra muhakkak ki onların dönecekleri yer yine cehennemdir. Doğrusu onlar atalarını sapmışlar olarak buldular; kendileri de onların peşinden koşturuluyorlar. Yemin olsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı.”

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤) } “Yemin olsun ki biz onların içlerinde uyarıcılar da göndermiştik. O halde bak, o uyarılanların akıbeti nasıl oldu! Allah'ın ihlaslı/arındırılmış kulları müstesna.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ بَعْدَ ذِكْرِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَوَصْفِهَا لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ [الصافات: ٦١] أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُورِدَ ذَلِكَ عَلَى كُفَّارِ قَوْمِهِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ زَاجِرًا لَهُمْ عَنِ الْكُفْرِ، وَكَمَا وَصَفَ مِنْ قَبْلُ مَآكِلَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمَشَارِبَهُمْ وَصَفَ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَآكِلَ أَهْلِ النَّارِ وَمَشَارِبَهُمْ.

Bil ki Allah Teâlâ cennet ehlini ve vasfını zikrettikten sonra: { لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ } “Çalışanlar bunun benzeri için çalışsınlar!” [Sâffât 61] buyurunca, bunu: { أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?” kavliyle takip ettirdi. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, küfürden vazgeçirici bir unsur olsun diye bunu kavminin kâfirlerine arz etmesini emretti. Daha önce cennet ehlinin yiyecek ve içeceklerini tavsif ettiği gibi bu âyette de cehennem ehlinin yiyecek ve içeceklerini tavsif etti.

أَمَّا قَوْلُهُ: أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ فَالْمَعْنَى أَنَّ الرِّزْقَ الْمَعْلُومَ المذكور لأهل الجنة خَيْرٌ نُزُلًا أَيْ خَيْرٌ حَاصِلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ وَأَصْلُ النُّزُلِ الْفَضْلُ الْوَاسِعُ فِي الطَّعَامِ يُقَالُ طَعَامٌ كَثِيرُ النُّزُلِ، فَاسْتُعِيرَ لِلْحَاصِلِ مِنَ الشَّيْءِ، وَيُقَالُ أَرْسَلَ الْأَمِيرُ إِلَى فُلَانٍ نُزُلًا وَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يَصْلُحُ حَالُ مَنْ يَنْزِلُ بِسَبَبِهِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ حَاصِلُ الرِّزْقِ الْمَعْلُومِ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ اللَّذَّةُ وَالسُّرُورُ، وَحَاصِلُ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ الْأَلَمُ وَالْغَمُّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا نِسْبَةَ لِأَحَدِهِمَا إِلَى الْآخَرِ فِي الْخَيْرِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ جَاءَ هَذَا الْكَلَامُ، إِمَّا عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ بِهِمْ أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا اخْتَارُوا مَا أَوْصَلَهُمْ إِلَى الرِّزْقِ الْكَرِيمِ، وَالْكَافِرِينَ اخْتَارُوا مَا أَوْصَلَهُمْ إِلَى الْعَذَابِ الْأَلِيمِ فَقِيلَ لَهُمْ ذَلِكَ تَوْبِيخًا لَهُمْ عَلَى سُوءِ اخْتِيَارِهِمْ، وَأَمَّا الزَّقُّومِ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ لَمْ يَذْكُرِ الْمُفَسِّرُونَ. لِلزَّقُّومِ تَفْسِيرًا إِلَّا الْكَلْبِيَّ فَإِنَّهُ رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى أَكْثَرَ اللَّهُ فِي بُيُوتِكُمُ الزَّقُّومَ، فَإِنَّ أَهْلَ الْيَمَنِ يُسَمُّونَ التَّمْرَ وَالزُّبْدَ بِالزَّقُّومِ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ لِجَارِيَتِهِ زَقِّمِينَا فَأَتَتْهُ بِزُبْدٍ وَتَمْرٍ، وَقَالَ تَزَقَّمُوا. ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الله تعالى لم يرد بالزقوم هاهنا الزُّبْدَ وَالتَّمْرَ، قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ لَمْ يَكُنْ لِلزَّقُّومِ اشْتِقَاقٌ مِنَ التَّزَقُّمِ وَهُوَ الْإِفْرَاطُ مِنْ أَكْلِ الشَّيْءِ حَتَّى يُكْرَهَ ذَلِكَ يُقَالُ بَاتَ فُلَانٌ يَتَزَقَّمُ. وَظَاهِرُ لَفْظِ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أنها شجرة كريهة الطعم مُنْتِنَةُ الرَّائِحَةِ شَدِيدَةُ الْخُشُونَةِ مَوْصُوفَةٌ بِصِفَاتٍ كُلُّ مَنْ تَنَاوَلَهَا عَظُمَ مِنْ تَنَاوُلِهَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُكْرِهُ أَهْلَ النَّارِ عَلَى تَنَاوُلِ بَعْضِ أَجْزَائِهَا.

{ أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ } “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?” kavline gelince; anlam şudur: Cennet ehline zikredilen malum rızık mı nüzül bakımından yani hâsıl olan ikram bakımından daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? Nüzülün aslı yemekteki geniş fazlalıktır; çok bereketli/nüzullü yemek için طَعَامٌ كَثِيرُ النُّزُلِ denir. Bir şeyden hâsıl olan netice için istiare edilmiştir. Yine 'Emir filancaya nüzül gönderdi' (أَرْسَلَ الْأَمِيرُ إِلَى فُلَانٍ نُزُلًا) denir ki bu, konaklayanın halinin kendisiyle düzeldiği şeydir. Bunu anladığında deriz ki: Cennet ehlinin malum rızkının neticesi lezzet ve sevinçtir; zakkum ağacının neticesi ise elem ve kederdir. Malumdur ki hayırlılık bakımından birinin diğeriyle hiçbir kıyası yoktur; ancak bu söz ya onlarla alay etme yoluyla gelmiştir yahut da müminler kendilerini kerim rızka ulaştıran şeyi, kâfirler ise kendilerini elim azaba ulaştıran şeyi seçtiklerinde, kötü tercihleri sebebiyle onları azarlamak maksadıyla kendilerine böyle denilmiştir. Zakkuma (الزَّقُّوم) gelince; Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Kelbî hariç müfessirler zakkum için bir tefsir zikretmemişlerdir. Nitekim rivayet edildiğine göre bu âyet indiğinde İbnü'z-Ziba‘râ: 'Allah evlerinize zakkumu bolca versin! Zira Yemen halkı hurma ve tereyağına zakkum adını verir' dedi. Bunun üzerine Ebû Cehil câriyesine: 'Bize zakkum ikram et' dedi; o da ona tereyağı ve hurma getirdi, o da: 'Zakkumlanın/yiyin' dedi. Sonra Vâhidî dedi ki: Allah Teâlâ'nın burada zakkum ile tereyağı ve hurmayı kastetmediği malumdur. İbn Düreyd: 'Zakkum kelimesinin tezekkumdan (التَّزَقُّمِ) iştikakı yoktur; tezekkum ise nefret edilinceye kadar bir şeyin aşırı yenmesidir; filanca geceyi tıkınarak geçirdi manasında بَاتَ فُلَانٌ يَتَزَقَّمُ denir' demiştir. Kur'an lafzının zâhiri onun tadı kötü, kokusu kokuşmuş, son derece kaba/sert bir ağaç olduğuna ve onu yiyen herkesin yemesinden ötürü büyük ıstırap çekeceği vasıflarla nitelenmiş olduğuna delalet eder; sonra Allah Teâlâ cehennem ehlini onun parçalarından yemeye zorlayacaktır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا إِنَّمَا صَارَتْ فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا سَمِعُوا هَذِهِ الْآيَةَ، قَالُوا كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ تَنْبُتَ الشَّجَرَةُ فِي جَهَنَّمَ/ مَعَ أَنَّ النَّارَ تُحْرِقُ الشَّجَرَةَ؟

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ } “Şüphesiz biz onu zâlimler için bir imtihan/fitne kıldık” kavline gelince, bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: Onun zâlimler için fitne olması şundandır: Kâfirler bu âyeti işittiklerinde: 'Ateş ağacı yaktığı halde cehennemde ağacın bitmesi nasıl akla sığar?' dediler.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ خَالِقَ النَّارِ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَمْنَعَ النَّارَ مِنْ إِحْرَاقِ الشَّجَرِ، وَلِأَنَّهُ إِذَا جَازَ أَنْ يَكُونَ فِي النار زبانية

Buna cevap şudur: Ateşin yaratıcısı, ateşi ağacı yakmaktan alıkoymaya kâdirdir; ayrıca cehennemde zebânilerin bulunması caiz olup

وَاللَّهُ تَعَالَى يَمْنَعُ النَّارَ عَنْ إِحْرَاقِهِمْ فَلِمَ لَا يَجُوزُ مِثْلُهُ فِي هَذِهِ الشَّجَرَةِ؟ إِذَا عرفت هذا السؤال والجواب فمعنى كَوْنِ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ هُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا هَذِهِ الْآيَةَ وَقَعَتْ تِلْكَ الشُّبْهَةُ فِي قُلُوبِهِمْ وَصَارَتْ تِلْكَ الشُّبْهَةُ سَبَبًا لِتَمَادِيهِمْ فِي الْكُفْرِ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهَا فِتْنَةً لَهُمْ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّفْسِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ صَيْرُورَةَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فِي النَّارِ لِأَنَّهُمْ إِذَا كُلِّفُوا تَنَاوُلَهَا وَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ ذَلِكَ فِتْنَةً فِي حَقِّهِمْ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِتْنَةِ الِامْتِحَانَ وَالِاخْتِبَارَ، فَإِنَّ هَذَا شَيْءٌ بَعِيدٌ عَنِ الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ مُخَالِفٌ لِلْمَأْلُوفِ وَالْمَعْرُوفِ، فَإِذَا وَرَدَ عَلَى سَمْعِ الْمُؤْمِنِ فَوَّضَ عِلْمَهُ إِلَى اللَّهِ وَإِذَا وَرَدَ عَلَى الزِّنْدِيقِ تَوَسَّلَ بِهِ إِلَى الطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ وَالنُّبُوَّةِ.

Allah Teâlâ ateşi onları yakmaktan menettiğine göre, aynı şeyin bu ağaçta olması niçin caiz olmasın? Bu soru ve cevabı anladığında; zakkum ağacının zâlimler için fitne olmasının manası şudur: Onlar bu âyeti işittiklerinde kalplerine o şüphe düştü ve bu şüphe onların küfürde ileri gitmelerine sebep oldu; işte onun kendileri için fitne olmasından murat budur. Tefsirdeki ikinci vecih: Maksadın, bu ağacın cehennemde onlar için bir fitne (azap) haline gelmesi olmasıdır; çünkü onu yemeye mecbur bırakıldıklarında ve bu kendilerine ağır geldiğinde, işte o vakit bu durum haklarında bir fitne olur. Üçüncü vecih: Fitneden maksadın imtihan ve sınama olmasıdır; zira bu durum örf ve âdetten uzak, alışılmış ve bilinene aykırı bir şeydir. Müminin kulağına geldiğinde ilmini Allah'a havale eder; zındığın kulağına geldiğinde ise bunu Kur'an'a ve nübüvvete ta‘n etmek için bir vesile kılar.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الشَّجَرَةَ وَصَفَهَا بِصِفَاتٍ الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ قِيلَ مَنْبَتُهَا فِي قَعْرِ جَهَنَّمَ وَأَغْصَانُهَا تَرْتَفِعُ إِلَى دَرَكَاتِهَا الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الطَّلْعُ لِلنَّخْلَةِ فَاسْتُعِيرَ لِمَا طَلَعَ مِنْ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ مِنْ حَمْلِهَا، إِمَّا اسْتِعَارَةً لَفْظِيَّةً أَوْ مَعْنَوِيَّةً، وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ سُمِّيَ (طَلْعًا) لِطُلُوعِهِ كُلَّ سَنَةٍ، وَلِذَلِكَ قِيلَ طَلْعُ النَّخْلِ لِأَوَّلِ مَا يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرِهِ، وَأَمَّا تَشْبِيهُ هَذَا الطَّلْعِ بِرُءُوسِ الشَّيَاطِينِ فَفِيهِ سُؤَالٌ، لِأَنَّهُ قِيلَ إِنَّا مَا رَأَيْنَا رؤوس الشَّيَاطِينِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَشْبِيهُ شَيْءٍ بِهَا؟ وَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الصَّحِيحُ أَنَّ النَّاسَ لَمَّا اعْتَقَدُوا فِي الْمَلَائِكَةِ كَمَالَ الْفَضْلِ في الصورة والسيرة واعتقدوا فِي الشَّيَاطِينِ نِهَايَةَ الْقُبْحِ وَالتَّشْوِيهِ فِي الصُّورَةِ وَالسِّيرَةِ، فَكَمَا حَسُنَ التَّشْبِيهُ بِالْمَلَكِ عِنْدَ إِرَادَةِ تَقْرِيرِ الْكَمَالِ وَالْفَضِيلَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ [يُوسُفَ: ٣١] فَكَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَحْسُنَ التَّشْبِيهُ بِرُءُوسِ الشَّيَاطِينِ فِي الْقُبْحِ وَتَشْوِيهِ الْخِلْقَةِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ التَّشْبِيهِ لَا بِالْمَحْسُوسِ بَلْ بِالْمُتَخَيَّلِ، كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ أقبح الأشياء في الوهم والخيال هو رؤوس الشَّيَاطِينِ فَهَذِهِ الشَّجَرَةُ تُشْبِهُهَا فِي قُبْحِ النَّظَرِ وَتَشْوِيهِ الصُّورَةِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّ الْعُقَلَاءَ إِذَا رَأَوْا شَيْئًا شَدِيدَ الِاضْطِرَابِ مُنْكَرَ الصُّورَةِ قَبِيحَ الْخِلْقَةِ، قَالُوا إِنَّهُ شَيْطَانٌ، وَإِذَا رَأَوْا شَيْئًا حَسَنَ الصُّورَةِ وَالسِّيرَةِ، قَالُوا إِنَّهُ مَلَكٌ، وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Sonra Allah Teâlâ bu ağacı zikredince onu birtakım sıfatlarla tavsif etti: Birinci Sıfat: O'nun: { إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “Muhakkak ki o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır” kavlidir. Kökünün cehennemin dibinde olduğu ve dallarının onun derekelerine yükseldiği söylenmiştir. İkinci Sıfat: O'nun: { طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ } “Onun tomurcukları/meyveleri sanki şeytanların başları gibidir” kavlidir. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: Tal‘ (طَلْع) hurma ağacına aittir; zakkum ağacından çıkan meyvesi için ya lafzî ya da mânevî bir istiare olarak ödünç alınmıştır. İbn Kuteybe ise: 'Her sene doğup çıktığı için (tal‘) diye isimlendirilmiştir; bu sebeple meyvesinden ilk çıkan şey için hurmanın tal‘ı (طَلْعُ النَّخْلِ) denilmiştir' dedi. Bu tomurcuğun/meyvenin şeytanların başlarına benzetilmesine gelince, bunda bir soru vardır; zira şöyle denilmiştir: 'Biz şeytanların başlarını görmedik, o halde bir şeyin onlara benzetilmesi nasıl mümkün olur?' Buna birkaç vecihten cevap vermişlerdir: Birincisi —ve doğru olanı—: İnsanlar melekler hakkında suret ve sîret bakımından faziletin kemaline, şeytanlar hakkında ise suret ve sîret bakımından çirkinliğin ve hilkat bozukluğunun son noktasına inanmışlardır. Kemali ve fazileti vurgulamak istendiğinde: { إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu ancak değerli bir melektir” [Yûsuf 31] kavlinde meleğe benzetmek güzel olduğu gibi; çirkinlik ve yaratılış bozukluğunda da şeytanların başlarına benzetmenin güzel olması öylece vacip olmuştur. Hâsıl-ı kelam, bu durum hissedilene değil muhayyiledekine yapılan benzetme kabilindendir; sanki şöyle denilmiştir: Vehim ve hayalde şeylerin en çirkini şeytanların başlarıdır; işte bu ağaç da çirkin görünüş ve hilkat bozukluğunda ona benzemektedir. Bunu teyit eden husus şudur: Akıl sahipleri son derece ızdıraplı, münker suretli ve çirkin hilkatli bir şey gördüklerinde 'Bu bir şeytandır' derler; güzel suret ve sîret sahibi bir şey gördüklerinde ise 'Bu bir melektir' derler. İmrü'l-Kays şöyle demiştir:

أَتَقْتُلُنِي وَالْمَشْرَفِيُّ مُضَاجِعِي ... وَمَسْنُونَةٌ زُرْقٌ كَأَنْيَابِ أَغْوَالِ

Meşrefî kılıcım yanımda yatıyorken ve gulyabanilerin azı dişleri gibi parlak mavi [ok uçları varken] beni öldürecek misin?

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الشَّيَاطِينَ حيات لها رؤوس وَأَعْرَافٌ، وَهِيَ مِنْ أَقْبَحِ الْحَيَّاتِ، وَبِهَا يُضْرَبُ الْمَثَلُ فِي الْقُبْحِ، وَالْعَرَبُ إِذَا رَأَتْ مَنْظَرًا قَبِيحًا قَالَتْ كَأَنَّهُ شَيْطَانُ الْحَمَاطَةِ، وَالْحَمَاطَةُ شَجَرَةٌ معينة والقول الثالث: أن رؤوس الشَّيَاطِينِ، نَبْتٌ مَعْرُوفٌ قَبِيحُ الرَّأْسِ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ هُوَ الْجَوَابُ الْحَقُّ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الشَّجَرَةَ وَذَكَرَ صِفَتَهَا بَيَّنَ أَنَّ الكفار لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ إِقْدَامَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْأَكْلِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ أَكَلُوا مِنْهَا لِشِدَّةِ الْجُوعِ، فَإِنْ قِيلَ وَكَيْفَ يَأْكُلُونَهَا مَعَ نِهَايَةِ خُشُونَتِهَا وَنَتْنِهَا وَمَرَارَةِ/ طَعْمِهَا؟ قُلْنَا إِنَّ الواقع فِي الضَّرَرِ الْعَظِيمِ رُبَّمَا اسْتُرْوِحَ مِنْهُ إِلَى مَا يُقَارِبُهُ فِي الضَّرَرِ، فَإِذَا جَوَّعَهُمُ اللَّهُ الْجُوعَ الشَّدِيدَ فَزِعُوا فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الْجُوعِ إِلَى تَنَاوُلِ هَذَا الشَّيْءِ وَإِنْ كَانَ بِالصِّفَةِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ الزَّبَانِيَةُ يُكْرِهُونَهُمْ عَلَى الْأَكْلِ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ تَكْمِيلًا لعذابهم.

İkinci Görüş: Şeytanlar başları ve ibikleri olan yılanlardır; yılanların en çirkinidir ve çirkinlikte darbımesel olarak kullanılırlar. Araplar çirkin bir manzara gördüklerinde: 'Sanki hamâta şeytanı' (كَأَنَّهُ شَيْطَانُ الْحَمَاطَةِ) derler; hamâta ise belirli bir ağaçtır. Üçüncü Görüş: Şeytanların başları, başı çirkin, bilinen bir bitkidir. Birinci vecih ise doğru cevaptır. Bil ki Allah Teâlâ bu ağacı ve sıfatını zikredince, kâfirlerin { لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “mutlaka ondan yiyeceklerini ve karınlarını onunla dolduracaklarını” beyan etmiştir. Bil ki onların o yemeğe kalkışmaları iki veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Açlığın şiddetinden ötürü ondan yemişlerdir. Şayet: 'Son derece sert, kokuşmuş ve tadı acı olduğu halde onu nasıl yerler?' denilirse, deriz ki: Büyük bir zarara düşen kimse, bazen zararda ona yakın olana sığınarak ferahlamak ister. Allah onları şiddetli bir açlığa maruz bıraktığında, zikrettiğiniz sıfatta olsa bile o açlığı gidermek için bu şeyi yemeye koşuşurlar. İkinci Vecih: Azaplarını tamamlamak için zebâniler onları o ağaçtan yemeye zorlarlar, denilmesidir.

وعلم أَنَّهُمْ إِذَا شَبِعُوا فَحِينَئِذٍ يَشْتَدُّ عَطَشُهُمْ وَيَحْتَاجُونَ إِلَى الشَّرَابِ، فَعِنْدَ هَذَا وَصَفَ اللَّهُ شَرَابَهُمْ، فَقَالَ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ [الصافات: ٦٧] قَالَ الزَّجَّاجُ: الشَّوْبُ اسْمٌ عَامٌّ فِي كُلِّ مَا خُلِطَ بِغَيْرِهِ،

Bilinsin ki onlar doyduklarında, işte o vakit susuzlukları şiddetlenir ve içeceğe muhtaç olurlar. İşte bunun üzerine Allah onların içeceğini tavsif ederek: { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } “Sonra şüphesiz onlar için onun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır” [Sâffât 67] buyurmuştur. Zeccâc: Şevb (الشَّوْبُ), başkasıyla karıştırılan her şey hakkında genel bir isimdir, demiştir.

وَالْحَمِيمُ الْمَاءُ الْحَارُّ الْمُتَنَاهِي فِي الْحَرَارَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِذَا غَلَبَهُمْ ذَلِكَ الْعَطَشُ الشَّدِيدُ سُقُوا مِنْ ذَلِكَ الْحَمِيمِ، فَحِينَئِذٍ يَشُوبُ الزَّقُّومُ بِالْحَمِيمِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُمَا.

Hamîm (الْحَمِيمُ) ise sıcaklıkta son noktaya ulaşmış kaynar sudur. Anlam şudur: O şiddetli susuzluk kendilerine galebe çaldığında o hamîmden kendilerine içirilir; işte o vakit zakkum hamîm ile karışır. İkisinden de Allah'a sığınırız.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ وَصَفَ شَرَابَهُمْ فِي الْقُرْآنِ بِأَشْيَاءَ مِنْهَا كَوْنُهُ غَسَّاقًا، وَمِنْهَا قَوْلِهِ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ١٥] وَمِنْهَا مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنْ قِيلَ مَا الْفَائِدَةُ فِي كَلِمَةِ (ثُمَّ) فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ؟ قُلْنَا فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ يملؤون بُطُونَهُمْ مِنْ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ وَهُوَ حَارٌّ يَحْرُقُ بُطُونَهُمْ فَيَعْظُمُ عَطَشُهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لَا يُسْقَوْنَ إِلَّا بَعْدَ مُدَّةٍ مَدِيدَةٍ وَالْغَرَضُ تَكْمِيلُ التَّعْذِيبِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الطَّعَامَ بِتِلْكَ الْبَشَاعَةِ وَالْكَرَاهَةِ، ثُمَّ وَصَفَ الشَّرَابَ بِمَا هُوَ أَبْشَعُ مِنْهُ، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ كَلِمَةِ ثُمَّ بَيَانَ أَنَّ حَالَ الْمَشْرُوبِ فِي الْبَشَاعَةِ أَعْظَمُ مِنْ حَالِ الْمَأْكُولِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ قَالَ مُقَاتِلٌ: أَيْ بَعْدِ أَكْلِ الزَّقُّومِ وَشُرْبِ الْحَمِيمِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ عِنْدَ شُرْبِ الْحَمِيمِ لَمْ يَكُونُوا فِي الْجَحِيمِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ الْحَمِيمُ مِنْ مَوْضِعٍ خَارِجٍ عَنِ الْجَحِيمِ، فَهُمْ يُورَدُونَ الْحَمِيمَ لِأَجْلِ الشُّرْبِ كَمَا تُورَدُ الْإِبِلُ إِلَى الْمَاءِ، ثُمَّ يُورَدُونَ إِلَى الْجَحِيمِ، فَهَذَا قَوْلُ مُقَاتِلٍ، وَاحْتَجَّ عَلَى صِحَّتِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ [الرَّحْمَنِ: ٤٣، ٤٤] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ عَذَابَهُمْ فِي أَكْلِهِمْ وَشُرْبِهِمْ قَالَ: إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ قَالَ الْفَرَّاءُ:

Bil ki Allah Kur'an'da onların içeceğini birtakım şeylerle nitelendirmiştir; bunlardan biri onun gassâk olması, biri: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “Ve onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parçalar” [Muhammed 15] kavli, biri de bu âyette zikrettiği şeydir. Şayet: 'O'nun: { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ } kavlindeki (ثُمَّ - sonra) kelimesindeki fayda nedir?' denilirse, deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Karınlarını zakkum ağacından doldururlar; o ise sıcaktır, karınlarını yakar ve susuzlukları büyür; sonra onlara ancak uzun bir müddet geçtikten sonra içirilir, gaye ise azabı tamamlamaktır. İkincisi: Allah Teâlâ yiyeceği o çirkinlik ve nefret edicilikle zikretti, sonra içeceği ondan daha çirkin olan bir şeyle tavsif etti; dolayısıyla (sümme - sonra) kelimesinden maksat, içeceğin çirkinlikteki durumunun yiyeceğin durumundan daha büyük olduğunu beyan etmektir. Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ } “Sonra muhakkak ki onların dönecekleri yer yine cehennemdir” buyurdu. Mukâtil: 'Yani zakkumu yedikten ve hamîmi içtikten sonra' demiştir. Bu durum onların hamîmi içerken cehennemde olmadıklarına delalet eder; bu da hamîmin cehennemin dışındaki bir yerde olması iledir. Onlar develerin suya sevk edildiği gibi içmek üzere hamîme sevk edilirler, sonra da cehenneme sevk edilirler. Bu Mukâtil'in sözüdür; bunun doğruluğuna Allah Teâlâ'nın: { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “İşte günahkârların yalanladığı cehennem budur. Onlar onunla son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar” [Rahmân 43-44] kavlini delil getirmiştir; bu da zikrettiğimiz şeyin doğruluğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ onların yiyecek ve içeceklerindeki azabını tavsif edince: { إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ } “Doğrusu onlar atalarını sapmışlar olarak buldular; kendileri de onların peşinden koşturuluyorlar” buyurdu. Ferrâ demiştir ki:

الْإِهْرَاعُ الْإِسْرَاعُ يُقَالُ هَرَعَ وَأَهْرَعَ إِذَا اسْتُحِثَّ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ آبَاءَهُمُ اتِّبَاعًا فِي سُرْعَةٍ كَأَنَّهُمْ يُزْعَجُونَ إِلَى اتِّبَاعِ آبَائِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ اسْتِحْقَاقَهُمْ لِلْوُقُوعِ فِي تِلْكَ الشَّدَائِدِ كُلِّهَا بِتَقْلِيدِ الْآبَاءِ فِي الدِّينِ وَتَرْكِ اتِّبَاعِ الدَّلِيلِ، وَلَوْ لَمْ يُوجَدْ فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ غَيْرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي ذَمِّ التَّقْلِيدِ لَكَفَى.

İhrâ‘ (الْإِهْرَاعُ) acele etmek/koşmaktır; kişi acele ettirildiğinde هَرَعَ ve أَهْرَعَ denir. Anlam şudur: Onlar sanki atalarına uymaya zorlanırcasına süratle atalarına uyarlar. Âyetten maksat şudur: Allah Teâlâ onların bütün bu şiddetlere düşmeyi hak etmelerini, dinde ataları taklit etmeleri ve delile uymayı terk etmeleriyle illetlendirmiştir. Eğer Kur'an'da taklidin zemmi hakkında bu âyetten başka bir âyet bulunmasaydı bile yeterli olurdu.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ لِرَسُولِهِ مَا يُوجِبُ التَّسْلِيَةَ لَهُ فِي كُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ، فَقَالَ: وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إِرْسَالَهُ لِلرُّسُلِ قَدْ تَقَدَّمَ وَالتَّكْذِيبَ لَهُمْ قَدْ سَلَفَ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ لَهُ ﷺ أُسْوَةٌ بِهِمْ حَتَّى يَصْبِرَ كَمَا صَبَرُوا، وَيَسْتَمِرَّ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ وَإِنْ تَمَرَّدُوا، فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الْبَلَاغُ.

Sonra Allah Teâlâ Resûlü'ne, onların küfür ve tekziplerine karşı kendisi için teselli sağlayacak şeyleri zikrederek şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ } “Yemin olsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı. Yemin olsun ki biz onların içlerinde uyarıcılar da göndermiştik.” Allah Teâlâ elçiler göndermesinin daha önce de geçtiğini ve onların yalanlanmasının geçmişte vuku bulduğunu beyan etti; peygamberlerin sabrettiği gibi sabretmesi ve onlar serkeşlik etseler bile Allah'a davete devam etmesi için onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlara uyması gerekir; nitekim ona düşen sadece tebliğdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ خِطَابًا مَعَ الرَّسُولِ ﷺ، إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ خِطَابُ الْكُفَّارِ لِأَنَّهُمْ سَمِعُوا بِالْأَخْبَارِ جَمِيعَ مَا جَرَى مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ عَلَى قَوْمِ نُوحٍ وَعَلَى عَادٍ وَثَمُودَ وَغَيْرِهِمْ، فَإِنْ لَمْ يَعْلَمُوا ذَلِكَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ ظَنٍّ وَخَوْفٍ يَصْلُحُ أَنْ/ يَكُونَ زَاجِرًا لَهُمْ عَنْ كُفْرِهِمْ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ قوله: كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ [يونس: ٧٣] فَإِنَّهَا كَانَتْ أَقْبَحَ الْعَوَاقِبِ وَأَفْظَعَهَا إِلَّا عَاقِبَةَ عِبَادِ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ، فَإِنَّهَا كَانَتْ مَقْرُونَةً بِالْخَيْرِ والراحة.

Sonra Allah Teâlâ: { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “O halde bak, o uyarılanların akıbeti nasıl oldu!” buyurdu. Bu zâhirde Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir hitap olsa da bundan maksat kâfirlere hitaptır; çünkü onlar Nûh kavminin, Âd, Semûd ve diğerlerinin başına gelen her türlü azap haberlerini işitmişlerdir. Şayet bunu kesin olarak bilmiyorlarsa bile en azından kendilerini küfürlerinden alıkoymaya elverişli bir zan ve korku hâsıl olur. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlaslı/arındırılmış kulları müstesna” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Bunun { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } kavlinden bir istisna olmasıdır. İkincisi: O'nun: { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } kavlinden bir istisna olmasıdır; zira onların akıbeti Allah'ın muhlas kullarının akıbeti müstesna akıbetlerin en çirkini ve en korkuncu olmuştur; muhlas kulların akıbeti ise hayır ve rahatlıkla birlikte olmuştur.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٧٥ الى ٨٢]

[Sâffât Suresi (37): 75-82. Âyetler]

وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩)

{ وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ (٧٩) } “Yemin olsun ki Nûh bize seslenip yalvarmıştı; biz ne güzel icabet edenleriz! Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. Onun neslini de geride kalanlar kıldık. Sonrakiler arasında onun için [güzel bir nam] bıraktık: Âlemler içinde Nûh'a selam olsun!”

إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢)

{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢) } “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı. Sonra diğerlerini suda boğduk.”

الْقِصَّةُ الأولى- قصة نوح ﵇

Birinci Kıssa - Nûh'un aleyhisselâm Kıssası

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ مِنْ قَبْلُ: وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ [الصافات: ٧١] وقال: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ [الصافات: ٧٣] أَتْبَعَهُ بِشَرْحِ وَقَائِعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَالْقِصَّةُ الْأُولَى: حِكَايَةُ حَالِ نُوحٍ ﵇ وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ فِيهِ مَبَاحِثُ:

Bil ki Allah Teâlâ daha önce: { وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ } “Yemin olsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı” [Sâffât 71] ve { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “O halde bak, o uyarılanların akıbeti nasıl oldu!” [Sâffât 73] buyurunca, bunu peygamberlerin aleyhimüsselâm başından geçen hadiseleri açıklamakla devam ettirdi. Birinci kıssa Nûh'un aleyhisselâm halinin anlatımıdır. O'nun: { وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } “Yemin olsun ki Nûh bize seslenip yalvarmıştı; biz ne güzel icabet edenleriz!” kavlinde birtakım bahisler vardır:

(الْأَوَّلُ) : أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٌ وَالْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ، أَيْ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ نَحْنُ.

(Birincisi): O'nun: { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } kavlindeki lâm harfi mahzuf bir yeminin cevabıdır; medhe tahsis edilen [fail] de mahzuftur; yani 'Biz ne güzel icabet edenleriz' demektir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ نُوحًا نَادَى وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّ ذَلِكَ النِّدَاءَ فِي أَيِّ الْوَقَائِعِ كَانَ؟ لَا جَرَمَ حَصَلَ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ أَنَّهُ نَادَى الرَّبَّ تَعَالَى فِي أَنْ يُنْجِيَهُ مِنْ مِحْنَةِ الْغَرَقِ وَكَرْبِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا اشْتَغَلَ بِدَعْوَةِ قَوْمِهِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ بَالَغُوا فِي إِيذَائِهِ وَقَصَدُوا قَتْلَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ نَادَى رَبَّهُ وَاسْتَنْصَرَهُ عَلَى كُفَّارِ قَوْمِهِ، فَأَجَابَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَمَنَعَهُمْ مِنْ قَتْلِهِ وَإِيذَائِهِ وَاحْتَجَّ هَذَا الْقَائِلُ عَلَى ضَعْفِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا دَعَا عَلَيْهِمْ لِأَجْلِ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَهْلَهُ، وَأَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ فِيهِ فَكَانَ حُصُولُ تِلْكَ النَّجَاةِ كَالْمَعْلُومِ الْمُتَيَقَّنِ فِي دُعَائِهِ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يُقَالَ الْمَطْلُوبُ مِنْ هَذَا النِّدَاءِ حُصُولُ هَذِهِ النَّجَاةِ.

İkinci Bahis: Allah Teâlâ Nûh'un seslenip yalvardığını zikretti, fakat bu seslenişin hangi hadisede olduğunu zikretmedi. Bu sebeple bunda iki görüş hâsıl olmuştur: Birincisi —ve cumhura göre meşhur olanı—: Boğulma mihnetinden ve o hadisenin sıkıntısından kendisini kurtarması için Rabb Teâlâ'ya seslenip yalvarmış olmasıdır. İkinci Görüş: Nûh aleyhisselâm kavmini hak dine davetle meşgul olunca, onlar ona eziyet etmekte aşırıya gittiler ve onu öldürmeyi kastettiler; sonra o aleyhisselâm Rabbine seslenip yalvardı ve kavminin kâfirlerine karşı O'ndan yardım diledi. Allah Teâlâ da onun duasına icabet etti ve onların onu öldürmesine ve ona eziyet etmesine engel oldu. Bu görüşü söyleyen kimse, birinci görüşün zayıflığına şöyle delil getirmiştir: O aleyhisselâm kavminin aleyhine ancak Allah Teâlâ'nın kendisini ve ailesini kurtarması için dua etmiştir ve Allah da bu hususta onun duasına icabet etmiştir; dolayısıyla bu kurtuluşun hâsıl olması onun duasında sanki malum ve kesin bir şey gibidir. Bu durum, bu seslenişten matlup olan şeyin bu kurtuluşun hâsıl olması olduğunun söylenmesine engeldir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ نُوحٍ أَنَّهُ نَادَاهُ قَالَ بَعْدَهُ: فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ/ تِلْكَ الْإِجَابَةَ كَانَتْ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَبَّرَ عَنْ ذَاتِهِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فَقَالَ: وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ وَالْقَادِرُ الْعَظِيمُ لَا يَلِيقُ بِهِ إِلَّا الْإِحْسَانُ الْعَظِيمُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَعَادَ صِيغَةَ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ وَذَلِكَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ تِلْكَ النِّعْمَةِ. لَا سِيَّمَا وَقَدْ وَصَفَ تِلْكَ الْإِجَابَةَ بِأَنَّهَا نِعْمَتِ الْإِجَابَةُ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الْإِجَابَةِ مُرَتَّبٌ عَلَى ذَلِكَ النِّدَاءِ، وَالْحُكْمُ الْمُرَتَّبُ عَلَى الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُعَلَّلًا بِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النِّدَاءَ بِالْإِخْلَاصِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْإِجَابَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ نِعْمَ الْمُجِيبُ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، بَيَّنَ أَنَّ الْإِنْعَامَ حَصَلَ فِي تِلْكَ الْإِجَابَةِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَهُوَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْكَرْبُ الْحَاصِلُ بِسَبَبِ الْخَوْفِ مِنَ الْغَرَقِ، وَعَلَى الثَّانِي الْكَرْبُ الْحَاصِلُ مِنْ أَذَى قَوْمِهِ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ سِوَاهُ وَسِوَى ذُرِّيَّتِهِ فَقَدْ فَنُوا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذُرِّيَّتُهُ بَنُوهُ الثَّلَاثَةُ: سَامٌ وَحَامٌ وَيَافِثُ، فَسَامٌ أَبُو الْعَرَبِ وَفَارِسَ وَالرُّومِ، وَحَامٌ أَبُو السُّودَانِ، وَيَافِثُ أَبُو التُّرْكِ.

Sonra Allah Teâlâ Nûh'un Kendisine seslenip yalvardığını nakledince, ardından: { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } “Biz ne güzel icabet edenleriz!” buyurdu. Bu lafız o icabetin büyük nimetlerden olduğuna delalet eder. Bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ Kendi Zâtı'ndan çoğul sîgasıyla bahsederek: { وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ } buyurdu; büyük olan Kâdir'e ise ancak büyük ihsan yakışır. İkincisi: { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } kavlinde çoğul sîgasını tekrarladı; bu da o nimetin büyüklüğüne delalet eder; özellikle de o icabeti 'ne güzel icabet' olmakla vasfetmiştir. Üçüncüsü: { فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ } kavlindeki fâ harfi, bu icabetin hâsıl olmasının o sesleniş ve yakarışa bağlı olduğuna delalet eder; münasip bir vasfa bağlanan hüküm, onunla illetlendirilmiş olmasını gerektirir. Bu da ihlasla seslenip yakarmanın icabetin hâsıl olmasına bir sebep olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ Kendisi'nin sübhânehu icmâlî olarak ne güzel icabet eden olduğunu beyan edince, o icabetteki nimetlendirmenin birkaç vecihle hâsıl olduğunu beyan etti: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık” kavlidir; bu, birinci görüşe göre boğulma korkusu sebebiyle hâsıl olan sıkıntıdır; ikinci görüşe göre ise kavminin eziyetinden hâsıl olan sıkıntıdır. İkincisi: O'nun: { وَجَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقِينَ } “Onun neslini de geride kalanlar kıldık” kavlidir ki hasr ifade eder; bu da kendisi ve zürriyeti dışındaki herkesin yok olup gittiğine delalet eder. İbn Abbâs: 'Onun nesli üç oğludur: Sâm, Hâm ve Yâfes'tir. Sâm Arapların, Farsların ve Rumların babası; Hâm siyahların babası; Yâfes ise Türklerin babasıdır' demiştir.

النِّعْمَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ يَعْنِي يَذْكُرُونَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ، فَإِنْ قِيلَ فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فِي الْعالَمِينَ قُلْنَا مَعْنَاهُ الدُّعَاءُ بِثُبُوتِ هَذِهِ التَّحِيَّةِ فِيهِمْ جَمِيعًا أَيْ لَا يَخْلُو أَحَدٌ مِنْهُمْ مِنْهَا، كَأَنَّهُ قِيلَ أَثْبَتَ اللَّهُ التَّسْلِيمَ عَلَى نُوحٍ وَأَدَامَهُ فِي الْمَلَائِكَةِ وَالثَّقَلَيْنِ فَيُسَلِّمُونَ عَلَيْهِ بِكُلِّيَّتِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ

Üçüncü Nimet: Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Sonrakiler arasında onun için [güzel bir nam] bıraktık: Âlemler içinde Nûh'a selam olsun!” kavlidir; yani bu kelimeyi zikrederler. Şayet: '{ فِي الْعالَمِينَ } kavlinin anlamı nedir?' denilirse, deriz ki: Anlamı bu selamın onların hepsinde sâbit olması için yapılan bir duadır; yani onlardan hiçbiri bundan hâli kalmaz. Sanki şöyle denilmiştir: Allah Nûh'a selam vermeyi melekler ve sekaleyn (insan ve cinler) arasında sâbit ve daim kıldı; böylece hepsi birden ona selam verirler. Sonra

تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ تَفَاصِيلَ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِ قَالَ: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّا إِنَّمَا خَصَصْنَا نُوحًا ﵇ بِتِلْكَ التَّشْرِيفَاتِ الرَّفِيعَةِ مِنْ جَعْلِ الدُّنْيَا مَمْلُوءَةً مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَمِنْ تَبْقِيَةِ ذِكْرِهِ الْحَسَنِ فِي أَلْسِنَةِ جَمِيعِ الْعَالَمِينَ لِأَجْلِ أَنَّهُ كَانَ مُحْسِنًا، ثُمَّ عَلَّلَ كَوْنَهُ مُحْسِنًا بِأَنَّهُ كَانَ عَبْدًا لِلَّهِ مُؤْمِنًا، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ أَعْظَمَ الدَّرَجَاتِ وَأَشْرَفَ الْمَقَامَاتِ الإيمان بالله والانقياد لطاعته.

Allah Teâlâ ona olan nimetinin tafsilatını açıklayınca: { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız” buyurdu. Anlam şudur: Biz Nûh'u aleyhisselâm dünyayı onun zürriyetiyle doldurmak ve bütün âlemlerin dillerinde güzel anılışını baki kılmak gibi o yüksek teşriflere, onun muhsin/iyilik eden bir kul olması sebebiyle tahsis ettik. Sonra onun muhsin oluşunu Allah'a inanan bir kul olmasıyla illetlendirdi. Bundan maksat derecelerin en büyüğünün ve makamların en şereflisinin Allah'a iman ve O'nun itaatine boyun eğmek olduğunu beyan etmektir.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٨٣ الى ٩٤]

[Sâffât Suresi (37): 83-94. Âyetler]

وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧)

{ وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ (٨٣) إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٨٧) } “Şüphesiz İbrâhim de onun yolundan gidenlerdendi. Hani o, Rabbine arınmış/selim bir kalple gelmişti. Hani babasına ve kavmine şöyle demişti: ‘Siz neye tapıyorsunuz? Bir yalan uğruna Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz? Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?’”

فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢)

{ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) } “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı da: ‘Ben gerçekten hastayım’ dedi. Onlar da arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar. O da gizlice onların putlarına yöneldi ve: ‘Yemiyor musunuz? Neniz var ki konuşmuyorsunuz?’ dedi.”

فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤)

{ فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) } “Sonra sağ eliyle onlara kuvvetli bir darbe indirip kırdı. Bunun üzerine [kavmi] koşarak ona doğru geldiler.”

القصة الثانية- قصة إبراهيم ﵇

İkinci Kıssa - İbrâhim'in aleyhisselâm Kıssası