Binûn

Sâffât Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ مِنْ شِيعَتِهِ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى نُوحٍ ﵇ أَيْ مِنْ شِيعَةِ نُوحٍ أَيْ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَعَلَى دِينِهِ وَمِنْهَاجِهِ لَإِبْرَاهِيمَ، قَالُوا وَمَا كَانَ بَيْنَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ إِلَّا نَبِيَّانِ هُودٌ وَصَالِحٌ، وَرَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِنَّهُ كَانَ بَيْنَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ أَلْفَانِ وَسِتُّمِائَةٍ وَأَرْبَعُونَ سَنَةً الثَّانِي: قَالَ الْكَلْبِيُّ الْمُرَادُ مِنْ شِيعَةِ مُحَمَّدٍ لَإِبْرَاهِيمَ بِمَعْنَى أَنَّهُ كَانَ عَلَى دِينِهِ وَمِنْهَاجِهِ فَهُوَ مِنْ شِيعَتِهِ وَإِنْ كَانَ سَابِقًا لَهُ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ نُوحٍ ﵇، وَلَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُ النَّبِيِّ ﷺ فَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى نُوحٍ أَوْلَى.

Birinci Mesele: { مِنْ شِيعَتِهِ } “onun yolundan gidenlerdendi” kavlindeki zamir neye döner? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi ve en zahir olanı, Nûh'a aleyhisselâm dönmesidir; yani İbrâhim, Nûh'un taraftarlarından, onun ehl-i beytinden, onun dini ve menheci üzere olanlardandı. Âlimler şöyle demişlerdir: Nûh ile İbrâhim arasında sadece iki peygamber vardı: Hûd ve Sâlih. el-Keşşâf sahibi, Nûh ile İbrâhim arasında iki bin altı yüz kırk sene olduğunu rivayet etmiştir. İkincisi: Kelbî, 'Murat, İbrâhim Muhammed'in taraftarlarındandı demektir; yani İbrâhim zaman bakımından ondan önce gelse de onun dini ve menheci üzere olduğu için onun taraftarlarındandı' demiştir. Ancak birinci görüş daha zahirdir; çünkü daha önce Nûh aleyhisselâm zikredilmiş, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise zikredilmemiştir; dolayısıyla zamirin Nûh'a dönmesi daha evlâdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْعَامِلُ فِي إِذْ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ مِنْ مَعْنَى الْمُشَايَعَةِ يَعْنِي وَإِنَّ مِمَّنْ شَايَعَهُ عَلَى دِينِهِ وَتَقْوَاهُ حِينَ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ لَإِبْرَاهِيمَ.

İkinci Mesele: { إِذْ } zarfının âmili, { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ } kavlinin delalet ettiği müşâyaa (taraftarlık/uyma) manasıdır. Yani: Rabbine selim bir kalple geldiği vakit, dininde ve takvasında ona uyanlardan biri de şüphesiz İbrâhim idi.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine arınmış/selim bir kalple gelmişti” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: بِقَلْبٍ سَلِيمٍ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ يَعْنِي خَالِصٌ مِنَ الشَّرَكِ،

Birinci Mesele: { بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “arınmış/selim bir kalple” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Mukâtil ve el-Kelbî, 'Şirkten arınmış [bir kalp] demektir' demişlerdir.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سَلِمَ مِنَ الشِّرْكِ فَلَمْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ وَالثَّانِي: قَالَ الْأُصُولِيُّونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ عَاشَ وَمَاتَ عَلَى طَهَارَةِ الْقَلْبِ مِنْ كُلِّ دَنَسٍ مِنَ الْمَعَاصِي، فَيَدْخُلُ فِيهِ كَوْنُهُ سَلِيمًا عَنِ الشِّرْكِ وَعَنِ الشَّكِّ وَعَنِ الْغِلِّ وَالْغِشِّ وَالْحِقْدِ وَالْحَسَدِ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يُحِبُّ لِلنَّاسِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ، وَسَلِمَ جَمِيعُ النَّاسِ مِنْ غِشِّهِ وَظُلْمِهِ وَأَسْلَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَلَمْ يَعْدِلْ بِهِ أَحَدًا، وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ إِنْكَارَهُ عَلَى قَوْمِهِ الشِّرْكَ بِاللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الثَّانِي بِأَنَّ اللَّفْظَ مُطْلَقٌ فَلَا يُقَيَّدُ بِصِفَةٍ دُونَ صِفَةٍ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥١] مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَقَالَ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٥] فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى الْمَجِيءِ بِقَلْبِهِ رَبَّهُ؟ قُلْنَا مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَخْلَصَ لِلَّهِ قَلْبَهُ، فَكَأَنَّهُ أَتْحَفَ حَضْرَةَ اللَّهِ بِذَلِكَ الْقَلْبِ، وَرَأَيْتُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِمُوسَى أَجِبْ إِلَهَكَ بِكُلِّ قَلْبِكَ.

Anlamı; şirkten kurtulmuş olup Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamış olmasıdır. İkincisi: Usûlcüler şöyle demişlerdir: Murat, onun günahların her türlü kirinden kalbi temiz olarak yaşayıp vefat etmiş olmasıdır. Dolayısıyla buna şirkten, şüpheden, kinden, hilekârlıktan, husumetten ve hasetten selim olması girer. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, kendisi için istediğini insanlar için de isterdi; bütün insanlar onun hilesinden ve zulmünden emin idi; Allah Teâlâ da onu selamette kılmıştı ve o Allah'a hiç kimseyi denk tutmamıştı. Birinci görüşe gidenler, Allah Teâlâ'nın bu ifadeden hemen sonra onun kavmine Allah'a şirk koşmalarını inkâr edişini zikretmesini delil getirmişlerdir ki bu: { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ } “Hani babasına ve kavmine şöyle demişti: ‘Siz neye tapıyorsunuz?’” kavlidir. İkinci görüşe gidenler ise lafzın mutlak olduğunu, bu sebeple bir sıfata tahsis edilip diğerinden soyutlanamayacağını delil getirmişlerdir. Bu husus, Allah Teâlâ'nın şu kavliyle de teyit edilmektedir: { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } [el-Enbiyâ 51] “Andolsun biz daha önce İbrâhim'e doğru yolu göstermiştik ve biz onu biliyorduk.” Bununla birlikte Allah Teâlâ: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [el-En'âm 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” ve: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } [el-En'âm 75] “Böylece kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” buyurmuştur. Eğer: 'Kalbiyle Rabbine gelmesinin anlamı nedir?' denilirse, deriz ki: Anlamı, kalbini Allah için ihlaslı kılmasıdır; sanki o, bu kalbi Allah'ın huzuruna bir hediye olarak sunmuştur. Tevrat'ta Allah'ın Mûsâ'ya: 'İlahına bütün kalbinle icabet et' buyurduğunu gördüm.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ ذَكَرَ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ آثَارِ تِلْكَ السَّلَامَةِ أَنْ دَعَا أَبَاهُ وَقَوْمَهُ إِلَى التَّوْحِيدِ فَقَالَ: إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تهجين تلك الطريقة وتقبيحها.

Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhim'in Rabbine selim bir kalple geldiğini zikredince, o selametin eserlerinden birinin de babasını ve kavmini tevhide davet etmesi olduğunu zikretti ve şöyle buyurdu: { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ } “Hani babasına ve kavmine: 'Siz neye tapıyorsunuz?' demişti.” Bu sözden maksat, o yolu yermek ve çirkin göstermektir.

ثم قال: أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أإفكا مَفْعُولٌ لَهُ تَقْدِيرُهُ أَتُرِيدُونَ آلِهَةً مِنْ دُونِهِ إِفْكًا، وَإِنَّمَا قَدَّمَ الْمَفْعُولَ عَلَى الْفِعْلِ لِلْعِنَايَةِ وَقَدَّمَ الْمَفْعُولَ لَهُ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِأَنَّهُ كَانَ الْأَهَمُّ عِنْدَهُ أَنْ يُقَرِّرَ عِنْدَهُمْ بِأَنَّهُمْ عَلَى إِفْكٍ وَبَاطِلٍ فِي شِرْكِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِفْكًا مَفْعُولًا بِهِ يَعْنِي أَتُرِيدُونَ إِفْكًا، ثُمَّ فَسَّرَ الْإِفْكَ بِقَوْلِهِ: آلِهَةً دُونَ اللَّهِ عَلَى أَنَّهَا إِفْكٌ فِي أَنْفُسِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا بِمَعْنَى تُرِيدُونَ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ آفِكِينَ.

Sonra: { أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } “Bir yalan uğruna Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?” buyurdu. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَإِفْكاً }, mef'ûlün leh'tir; takdiri şöyledir: 'Sırf bir yalan/iftira uğruna O'ndan başka ilahlar mı istiyorsunuz?' Mef'ûlün fiilden önce getirilmesi ihtimam içindir; mef'ûlün leh'in mef'ûlün bih'ten önce getirilmesi ise, şirklerinde bir yalan ve batıl üzere olduklarını onlara ikrar ettirmenin onun nezdinde daha önemli olmasındandır. { إِفْكاً } lafzının mef'ûlün bih olması da caizdir; yani 'Bir yalan mı istiyorsunuz?' demektir; sonra da o ilahların bizatihi yalan olduğunu belirtmek üzere { آلِهَةً دُونَ اللَّهِ } “Allah'tan başka ilahlar” ifadesiyle bu yalanı açıklamıştır. { إِفْكاً } lafzının, 'Yalancılar/sapmışlar olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?' manasında hal olması da caizdir.

ثُمَّ قَالَ: فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَتَظُنُّونَ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ أَنَّهُ يَجُوزُ جَعْلُ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ مُشَارِكَةً لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ وَثَانِيهَا: أَتَظُنُّونَ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ أَنَّهُ مِنْ جِنْسِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ حَتَّى جَعَلْتُمُوهَا مُسَاوِيَةً لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ فَنَبَّهَهُمْ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ.

Sonra: { فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?” buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Âlemlerin Rabbi hakkında, bu cansız varlıkların mabutlukta O'na ortak kılınmasının caiz olabileceğini mi zannediyorsunuz? İkincisi: Âlemlerin Rabbi hakkında, O'nun bu cisimler cinsinden olduğunu mu zannediyorsunuz ki onları mabutlukta O'na eşit kıldınız? Böylece onlara O'nun hiçbir benzeri olmadığını ihtar etmiştir.

ثُمَّ قَالَ: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَعَاطَوْنَ عِلْمَ النُّجُومِ فَعَامَلَهُمْ عَلَى مُقْتَضَى عَادَتِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُكَايِدَهُمْ فِي أَصْنَامِهِمْ لِيُلْزِمَهُمُ الْحُجَّةَ فِي أَنَّهَا غَيْرُ مَعْبُودَةٍ وَكَانَ لَهُمْ مِنَ الْغَدِ يَوْمُ عِيدٍ يَخْرُجُونَ إِلَيْهِ فَأَرَادَ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُمْ لِيَبْقَى خَالِيًا فِي بَيْتِ الْأَصْنَامِ فَيَقْدِرُ عَلَى كسرها وهاهنا سُؤَالَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّظَرَ فِي عِلْمِ النُّجُومِ غَيْرُ جَائِزٍ فَكَيْفَ أَقْدَمَ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ سَقِيمًا فَلَمَّا قَالَ إِنِّي سَقِيمٌ كَانَ ذَلِكَ كَذِبًا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ ذَكَرُوا فِي الْجَوَابِ عَنْهُمَا وُجُوهًا كَثِيرَةً الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فِي أَوْقَاتِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَكَانَتْ تَأْتِيهِ سَقَامَةٌ كَالْحُمَّى فِي بَعْضِ سَاعَاتِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَنَظَرَ لِيَعْرِفَ هَلْ هِيَ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ وَقَالَ: إِنِّي سَقِيمٌ فَجَعَلَهُ عُذْرًا فِي تَخَلُّفِهِ عَنِ الْعِيدِ الَّذِي لَهُمْ وَكَانَ صَادِقًا فِيمَا قَالَ، لِأَنَّ السُّقْمَ كَانَ يَأْتِيهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَإِنَّمَا تَخَلَّفَ لِأَجْلِ تَكْسِيرِ أَصْنَامِهِمْ الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ قَوْمَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانُوا أَصْحَابَ النُّجُومِ يُعَظِّمُونَهَا وَيَقْضُونَ بِهَا عَلَى غَائِبِ الْأُمُورِ، فَلِذَلِكَ نَظَرَ إِبْرَاهِيمُ فِي النُّجُومِ أَيْ فِي عُلُومِ النُّجُومِ وَفِي مَعَانِيهِ لَا أَنَّهُ نَظَرَ بِعَيْنِهِ إِلَيْهَا، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ نَظَرَ فِي الْفِقْهِ وَفِي النَّحْوِ وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يُوهِمَهُمْ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا يَعْلَمُونَ وَيَتَعَرَّفُ مِنْ حَيْثُ يَتَعَرَّفُونَ حَتَّى إِذَا قَالَ: إِنِّي سَقِيمٌ سَكَنُوا إِلَى قَوْلِهِ.

Sonra: { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) } “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” buyurdu. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre onlar astroloji/yıldız ilmiyle meşgul oluyorlardı; o da onlara âdetleri gereğince muamele etti. Şöyle ki o, putlarının ibadete layık olmadığını onlara delille kanıtlamak için onlara bir tuzak kurmak istedi. Ertesi gün onların kutlamaya çıkacakları bir bayram günleri vardı. İbrâhim, putların evinde yalnız kalıp onları kırabilmek için geride kalmayı istedi. Burada iki soru vardır: Birincisi: Astroloji ilmine bakmak caiz değildir; İbrâhim buna nasıl kalkıştı? İkincisi: O aleyhisselâm hasta değildi; 'Ben hastayım' dediğinde bu bir yalan olur. Bil ki âlimler bu iki soruya cevap olarak birçok vecih zikretmişlerdir: Birincisi: O, gece ve gündüz vakitlerini belirlemek için yıldızlara baktı. Gece ve gündüzün bazı saatlerinde ona sıtma gibi bir hastalık gelirdi; hastalığın o saatte gelip gelmeyeceğini bilmek için baktı ve: 'Ben hastayım' dedi. Bunu onların bayramından geri kalmak için bir mazeret kıldı ve söylediği sözde doğruydu; çünkü hastalık o vakitte ona geliyordu. O ise sırf onların putlarını kırmak için geri kalmıştı. Cevaptaki ikinci vecih: İbrâhim'in aleyhisselâm kavmi yıldızlara tapan, onları yücelten ve gaipteki işlere onlarla hükmeden kimselerdi. Bu yüzden İbrâhim yıldızlara, yani bizzat gözüyle onlara değil de yıldız ilimlerine ve manalarına baktı. Bu tıpkı, 'Falan kişi fıkha ve nahve baktı (inceledi)' denilmesi gibidir. O, sırf kendisinin de onların bildiklerini bildiğini ve onların baktığı yoldan bilgi edindiğini onlara hissettirmek istedi; ta ki: 'Ben hastayım' dediğinde onun sözüne güvensinler.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِنِّي سَقِيمٌ فَمَعْنَاهُ سَأُسْقَمُ كَقَوْلِهِ: إِنَّكَ مَيِّتٌ [الزُّمَرِ: ٣٠] أَيْ سَتَمُوتُ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ

Onun: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” sözüne gelince; manası, tıpkı: { إِنَّكَ مَيِّتٌ } [ez-Zümer 30] “Şüphesiz sen de öleceksin” yani vefat edeceksin kavlinde olduğu gibi 'hastalanacağım' demektir. Üçüncü vecih: Şudur ki

قَوْلَهُ: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً [الْأَنْعَامِ: ٧٦] إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ وَكَانَ ذَلِكَ النَّظَرُ لِأَجْلِ أَنْ يَتَعَرَّفَ أَحْوَالَ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ هَلْ هِيَ قَدِيمَةٌ أَوْ مُحْدَثَةٌ، وَقَوْلُهُ: إِنِّي سَقِيمٌ يَعْنِي سَقِيمَ الْقَلْبِ غَيْرَ عَارِفٍ بِرَبِّي وَكَانَ ذَلِكَ قَبْلَ الْبُلُوغِ الْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَالَ ابْنُ زيد كان له نجم مخصوص، وكلما طلح عَلَى صِفَةٍ مَخْصُوصَةٍ مَرِضَ إِبْرَاهِيمُ وَلِأَجْلِ هَذَا الِاسْتِقْرَاءِ لَمَّا رَآهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ طَالِعًا عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ الْمَخْصُوصَةِ قَالَ: إِنِّي سَقِيمٌ أَيْ هَذَا السَّقَمُ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنِّي سَقِيمٌ أَيْ مَرِيضُ الْقَلْبِ بِسَبَبِ إِطْبَاقِ ذَلِكَ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ عَلَى الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ، قَالَ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ [الشُّعَرَاءِ: ٣] الْوَجْهُ السَّادِسُ: فِي الْجَوَابِ أَنَا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ النَّظَرَ فِي/ عِلْمِ النُّجُومِ وَالِاسْتِدْلَالِ بِمُقَايَسَتِهَا حَرَامٌ، لِأَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ بِقُوَّةٍ وَبِخَاصِّيَّةٍ لِأَجْلِهَا يَظْهَرُ مِنْهُ أَثَرٌ مَخْصُوصٌ، فَهَذَا الْعِلْمُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَيْسَ بِبَاطِلٍ. وَأَمَّا الْكَذِبُ فَغَيْرُ لَازِمٍ لِأَنَّهُ ذَكَرَ قَوْلَهُ: إِنِّي سَقِيمٌ عَلَى سَبِيلِ التَّعْرِيضِ بِمَعْنَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْفَكُّ فِي أَكْثَرِ أَحْوَالِهِ عَنْ حُصُولِ حَالَةٍ مَكْرُوهَةٍ، إِمَّا فِي بَدَنِهِ وَإِمَّا فِي قَلْبِهِ وَكُلُّ ذَلِكَ سَقَمٌ. الْوَجْهُ السَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ الْقَوْلُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كِذْبَةٌ

{ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ } “yıldızlara bir göz attı” kavli, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً } [el-En'âm 76] “Gece onu bürüyüp örtünce bir yıldız gördü” âyetinden ilgili âyetlerin sonuna kadar olan kısımdır. Bu bakış, o yıldızların kadim mi yoksa sonradan yaratılmış mı olduğunu anlamak içindi. Onun: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” sözü ise, 'Rabbimi tanımayan, kalbi hasta biriyim' demektir ve bu büluğ çağından önceydi. Dördüncü vecih: İbn Zeyd şöyle demiştir: Onun özel bir yıldızı vardı, o yıldız her ne zaman belirli bir özellikle doğsa İbrâhim hastalanırdı. Bu tecrübeye dayanarak, o vakitte yıldızın o özel nitelikte doğduğunu görünce: 'Ben hastayım' yani bu hastalık kaçınılmaz olarak vuku bulacaktır dedi. Beşinci vecih: Onun: { إِنِّي سَقِيمٌ } sözü; o büyük topluluğun küfür ve şirk üzerinde birleşmesi sebebiyle 'kalben kederliyim/hastayım' demektir. Nitekim Allah Teâlâ Hz. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ } [eş-Şuarâ 3] “Kendini helak edeceksin neredeyse” buyurmuştur. Cevaptaki altıncı vecih: Biz, astroloji ilmine bakmanın ve yıldızların durumlarını kıyaslayarak istidlalde bulunmanın mutlak olarak haram olduğunu kabul etmiyoruz. Zira kim Allah Teâlâ'nın bu yıldızların her birine bir kuvvet ve özellik verdiğine, bu sebeple ondan özel bir etkinin ortaya çıktığına inanırsa, bu vecih üzere olan ilim batıl değildir. Yalan konusuna gelince; bu da gerekmez, çünkü o: { إِنِّي سَقِيمٌ } sözünü tariz (üstü kapalı anlatım) yoluyla söylemiştir. Zira insan çoğu durumunda gerek bedeninde gerek kalbinde hoşlanmadığı bir hâlden hâli kalmaz ve bunların hepsi birer hastalıktır/rahatsızlıktır. Yedinci vecih: Bazıları, İbrâhim'den aleyhisselâm [nakledilen] bu sözün bir yalan olduğunu söylemişler

وَرَوَوْا فِيهِ حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا كَذَبَ إِبْرَاهِيمُ إِلَّا ثَلَاثَ كَذَبَاتٍ»

ve bu hususta Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onun: “İbrâhim üç yalandan başka asla yalan söylememiştir” buyurduğuna dair bir hadis rivayet etmişlerdir.

قُلْتُ لِبَعْضِهِمْ هَذَا الْحَدِيثُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُقْبَلَ لِأَنَّ نِسْبَةَ الْكَذِبِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ لَا تَجُوزُ فَقَالَ ذَلِكَ الرَّجُلُ فَكَيْفَ يُحْكَمُ بِكَذِبِ الرُّوَاةِ الْعُدُولِ؟ فَقُلْتُ لَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ نِسْبَةِ الْكَذِبِ إِلَى الرَّاوِي وَبَيْنَ نِسْبَتِهِ إِلَى الْخَلِيلِ ﵇ كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ نِسْبَتَهُ إِلَى الرَّاوِي أَوْلَى، ثُمَّ نَقُولُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِكَوْنِهِ كَذِبًا خَبَرًا شَبِيهًا بِالْكَذِبِ؟ وَالْوَجْهُ الثَّامِنُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ أَيْ نَظَرَ فِي نُجُومِ كَلَامِهِمْ وَمُتَفَرِّقَاتِ أَقْوَالِهِمْ، فَإِنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي تَحْدُثُ قِطْعَةً قِطْعَةً يُقَالُ إِنَّهَا مُنَجَّمَةٌ أَيْ مُتَفَرِّقَةٌ وَمِنْهُ نُجُومُ الْكِتَابَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا سَمِعَ كَلِمَاتِهِمُ الْمُتَفَرِّقَةَ نَظَرَ فِيهَا كَيْ يَسْتَخْرِجَ مِنْهَا حِيلَةً يَقْدِرُ بِهَا عَلَى إِقَامَةِ عُذْرٍ لِنَفْسِهِ فِي التَّخَلُّفِ عَنْهُمْ فَلَمْ يَجِدْ عُذْرًا أَحْسَنَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنِّي سَقِيمٌ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ أَصِيرَ سَقِيمًا كَمَا تَقُولُ لِمَنْ رَأَيْتَهُ عَلَى أَوْقَاتِ السَّفَرِ إِنَّكَ مُسَافِرٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا قَالَ: إِنِّي سَقِيمٌ تَوَلَّوْا عَنْهُ مُعْرِضِينَ فَتَرَكُوهُ وَعَذَرُوهُ فِي أَنْ لَا يَخْرُجَ الْيَوْمَ فَكَانَ ذَلِكَ مُرَادَهُ فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ يُقَالُ رَاغَ إِلَيْهِ إِذَا مَالَ إِلَيْهِ فِي السِّرِّ عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ، وَمِنْهُ رَوَغَانُ الثَّعْلَبِ. وَقَوْلُهُ: أَلا تَأْكُلُونَ يَعْنِي الطَّعَامَ الَّذِي كَانَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ، وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً بِهَا، وَكَذَا قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ مُسْتَخْفِيًا كَأَنَّهُ قَالَ فَضَرَبَهُمْ ضَرْبًا لِأَنَّ رَاغَ عَلَيْهِمْ فِي مَعْنَى ضَرَبَهُمْ أَوْ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِمَعْنَى ضَارِبًا. وَفِي قَوْلِهِ: بِالْيَمِينِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ بِالْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ لِأَنَّ الْيَمِينَ أَقْوَى الْجَارِحَتَيْنِ وَالثَّانِي:

Onlardan bazılarına dedim ki: Bu hadis kabul edilmemelidir; zira İbrâhim'e yalan nispet etmek caiz değildir. O zat: 'Âdil ravilerin yalancılığına nasıl hükmedilebilir?' dedi. Ben de dedim ki: Yalanın raviye nispet edilmesi ile Halîl'e aleyhisselâm nispet edilmesi arasında bir çelişki meydana geldiğinde, raviye nispet edilmesinin daha evlâ olduğu zaruretle bilinir. Sonra deriz ki: Bunun yalan olmasından muradın yalana benzeyen bir haber olması niçin caiz olmasın? Sekizinci vecih: { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ } “yıldızlara bir göz attı” kavlinden murat; onların sözlerinin nücûmuna (parça parça dökümlerine) ve dağınık lakırdılarına baktı demektir. Zira parça parça meydana gelen şeylere 'müneccem' yani dağınık/taksitlendirilmiş denir; borcun taksitleri (nücûmü'l-kitâbe) ifadesi de buradan gelir. Anlam şudur: O, onların dağınık sözlerini işitince, onlardan geri kalmak için kendine bir mazeret ortaya koyabileceği bir çare çıkarmak üzere o sözleri düşündü ve: 'Ben hastayım' sözünden daha güzel bir mazeret bulamadı. Murat ise, yolculuk hazırlığı içinde gördüğün kimseye 'sen yolcusun' demen gibi, 'kaçınılmaz olarak hasta olacağım' demektir. Bil ki İbrâhim aleyhisselâm: 'Ben hastayım' deyince onlar yüz çevirip ondan uzaklaştılar; onu bıraktılar ve o gün [bayrama] çıkmaması hususunda onu mazur gördüler. İşte onun istediği de buydu. { فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ } “O da gizlice onların putlarına yöneldi”. Gizlice, çaktırmadan bir şeye yöneldiğinde [Arapçada] 'râğa ileyhi' denir; tilkinin hilesi (revagânü's-sa'leb) de buradandır. Onun: { أَلا تَأْكُلُونَ } “Yemiyor musunuz?” sözü, önlerinde duran yemeği kastetmektedir; bunu onlarla alay etmek için söylemiştir. Aynı şekilde: { مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ } “Neniz var ki konuşmuyorsunuz?” sözü de böyledir. { فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً } “Sonra onlara bir darbe indirdi”, gizlice onların üzerine yöneldi; sanki 'onlara şiddetli bir vuruşla vurdu' demiştir. Çünkü 'râğa aleyhim', onlara vurdu manasındadır; yahut 'ferâğa aleyhim darben', vurarak üzerlerine yürüdü anlamındadır. { بِالْيَمِينِ } kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Kuvvet ve şiddetle demektir; çünkü sağ el iki uzuvdan daha kuvvetlisidir. İkincisi:

أَنَّهُ أَتَى بِذَلِكَ الْفِعْلِ بسبب الحلف، وهو قوله تعالى عنه وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٧] ثُمَّ قَالَ:

Yemin sebebiyle bu fiili işlemiş olmasıdır ki bu, Allah Teâlâ'nın ondan naklettiği: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } [el-Enbiyâ 57] “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” kavlidir. Sonra şöyle buyurdu:

فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ قَرَأَ حَمْزَةُ يَزِفُّونَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ، قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ مَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ فَهُوَ مِنْ زَفَّ يَزِفُّ، وَمَنْ قَرَأَ بِالضَّمِّ فَهُوَ مِنْ أَزَفَّ يُزِفُّ، قَالَ الزَّجَّاجُ: يَزِفُّونَ يُسْرِعُونَ وَأَصْلُهُ مِنْ زَفِيفِ النَّعَامَةِ وَهُوَ ابْتِدَاءُ عَدْوِهَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ يُزِفُّونَ أَيْ يَحْمِلُونَ غَيْرَهُمْ عَلَى الزَّفِيفِ، قَالَ الْأَصْمَعِيُّ يُقَالُ أَزْفَفْتُ الْإِبِلَ إِذَا حَمَلْتَهَا عَلَى أَنْ تَزِفَّ، قَالَ وَهُوَ سُرْعَةُ الْخُطْوَةِ وَمُقَارَبَةُ الْمَشْيِ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ عَلَى قِرَاءَتِهِ كَأَنَّهُمْ حَمَلُوا دَوَابَّهُمْ عَلَى الْإِسْرَاعِ فِي الْمَشْيِ، فَإِنْ قِيلَ مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا كَسَرَهَا عَدَوْا إِلَيْهِ وَأَخَذُوهُ، وَقَالَ فِي سُورَةٍ أُخْرَى فِي عَيْنِ هَذِهِ الْقِصَّةِ قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٩، ٦٠] وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مَا عَرَفُوهُ فَبَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ

{ فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ } “Bunun üzerine koşarak ona doğru geldiler”. Hamza { يَزِفُّونَ } lafzını yâ harfinin zammesiyle ({ يُزِفُّونَ }), diğerleri ise fethasıyla ({ يَزِفُّونَ }) okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. İbn Arefe: 'Fetha ile okuyanın kıraati zefe-yeziffü fiilindendir; zamme ile okuyanınki ise ezzefe-yüziffü fiilindendir' demiştir. Zeccâc şöyle demiştir: { يَزِفُّونَ } koşuyorlar, acele ediyorlar demektir; aslı devekuşunun ilk koşmaya başlaması olan 'zefîf'ten gelir. Hamza'nın { يُزِفُّونَ } kıraati ise 'başkalarını koşmaya sevk ediyorlar' demektir. Asmaî: 'Develeri hızlı yürümeye sevk ettiğimde ezfeftü'l-ibile denir' demiştir. O, bunun adımın süratli atılması ve adımların sıklaştırılması olduğunu söylemiştir. Bu kıraate göre mef'ûl hazfedilmiştir; sanki bineklerini süratle yürümeye sevk etmişlerdir. Eğer: 'Bu âyetin muktezası, İbrâhim aleyhisselâm putları kırınca kavminin ona doğru koşup onu yakaladıklarıdır; oysa başka bir surede tam bu kıssada: { قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) } [el-Enbiyâ 59-60] “'İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak o zalimlerdendir' dediler. 'Kendisine İbrâhim denilen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler” buyrulmuştur. Bu ise onların ilk başta onu tanımadıklarını gerektirir; öyleyse bu iki âyet arasında

تَنَاقُضٌ؟ قُلْنَا لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ جَمَاعَةً/ عَرَفُوهُ فَعَمَدُوا إِلَيْهِ مُسْرِعِينَ. وَالْأَكْثَرُونَ مَا عَرَفُوهُ فَتَعَرَّفُوا أَنَّ ذَلِكَ الْكَاسِرَ مَنْ هُوَ، والله أعلم.

bir çelişki yok mudur?' denilirse, deriz ki: Bir grubun onu bilip aceleyle ona doğru yöneldiği, çoğunluğun ise onu bilmeyip o kıranın kim olduğunu araştırdığı söylenebilir; bu uzak bir ihtimal değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ٩٥ الى ١٠١]

[Sâffât Suresi (37): 95-101. Âyetler]

قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩)

{ قالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) } “[İbrâhim] dedi ki: ‘Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.’ Dediler ki: ‘Onun için bir bina yapın da onu çılgın ateşe atın!’ Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları alçaklardan kıldık. [İbrâhim] dedi ki: ‘Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir.’”

رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١)

{ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) } “‘Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!’ Biz de ona yumuşak huylu/halim bir oğul müjdeledik.”

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا عَاتَبُوا إِبْرَاهِيمَ عَلَى كَسْرِ الْأَصْنَامِ فَهُوَ أَيْضًا ذَكَرَ لَهُمُ الدَّلِيلَ الدَّالَّ عَلَى فَسَادِ الْمَصِيرِ إِلَى عِبَادَتِهَا فَقَالَ: أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ ظَاهِرٌ وَهُوَ أَنَّ الْخَشَبَ وَالْحَجَرَ قَبْلَ النَّحْتِ وَالْإِصْلَاحِ مَا كَانَ مَعْبُودًا لِلْإِنْسَانِ الْبَتَّةَ، فَإِذَا نَحَتَهُ وَشَكَّلَهُ عَلَى الْوَجْهِ الْمَخْصُوصِ لَمْ يَحْدُثْ فِيهِ إِلَّا آثَارُ تَصَرُّفِهِ، فَلَوْ صَارَ مَعْبُودًا عِنْدَ ذَلِكَ لَكَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي مَا كَانَ مَعْبُودًا لَمَّا حَصَلَتْ آثَارُ تَصَرُّفَاتِهِ فِيهِ صَارَ مَعْبُودًا عِنْدَ ذَلِكَ، وَفَسَادُ ذَلِكَ مَعْلُومٌ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ.

Birinci Mesele: Bil ki kavmi putları kırdığı için İbrâhim'i kınayınca, o da onlara putlara tapmaya yönelmenin batıl olduğunu gösteren delili zikretti ve: { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) } “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” dedi. İstidlal vechi açıktır: Şöyle ki ağaç ve taş, yontulup şekillendirilmeden önce kesinlikle insan için bir mabut değildi. İnsan onu yontup özel bir şekle soktuğunda onda ancak insanın tasarrufunun eserleri meydana gelmiş olur. Şayet bu durumda o bir mabut hâline gelseydi, bunun anlamı mabut olmayan bir şeyin, üzerine insanın tasarruf eserleri geldikten sonra mabut olması demek olurdu; bunun batıllığı ise aklın bedahetiyle (apaçık) bilinir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ جُمْهُورُ الْأَصْحَابِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَالَ النَّحْوِيُّونَ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ لَفْظَ مَا مَعَ مَا بَعْدَهُ فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ فَقَوْلُهُ: وَما تَعْمَلُونَ مَعْنَاهُ وَعَمَلَكُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ صَارَ مَعْنَى الْآيَةِ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَخَلَقَ عَمَلَكُمْ، فَإِنْ قِيلَ هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَيْكُمْ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ أَضَافَ الْعِبَادَةَ وَالنَّحْتَ إِلَيْهِمْ إِضَافَةَ الْفِعْلِ إِلَى الْفَاعِلِ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ وَاقِعًا بِتَخْلِيقِ اللَّهِ لَاسْتَحَالَ كَوْنُهُ فِعْلًا لِلْعَبْدِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ تَوْبِيخًا لَهُمْ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَخَالِقٌ لِتِلْكَ الْأَصْنَامِ وَالْخَالِقُ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ دُونَ الْمَخْلُوقِ، فَلَمَّا تَرَكُوا عِبَادَتَهُ سُبْحَانَهُ وَهُوَ خَالِقُهُمْ وَعَبَدُوا الْأَصْنَامَ لَا جَرَمَ أَنَّهُ ﷾ وَبَّخَهُمْ عَلَى هَذَا الْخَطَأِ الْعَظِيمِ فَقَالَ: أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ وَلَوْ لَمْ يَكُونُوا فَاعِلِينَ لِأَفْعَالِهِمْ لَمَا جَازَ تَوْبِيخُهُمْ عَلَيْهَا سَلَّمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَيْسَتْ حُجَّةً عَلَيْكُمْ لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهَا حُجَّةٌ لَكُمْ، قَوْلُهُ لَفْظَةُ مَا مَعَ مَا بَعْدَهَا فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ، قُلْنَا هَذَا مَمْنُوعٌ وَبَيَانُهُ أَنَّ سِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشَ اخْتَلَفَا فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ أَعْجَبَنِي/ مَا قُمْتَ أَيْ قِيَامُكَ فَجَوَّزَهُ سِيبَوَيْهِ وَمَنَعَهُ الْأَخْفَشُ وَزَعَمَ أَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي الْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا مَعَ مَا بَعْدَهَا فِي تَقْدِيرِ الْمَفْعُولِ عِنْدَ الْأَخْفَشِ، سَلَّمْنَا أَنَّ ذَلِكَ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، لَكِنَّهُ أَيْضًا قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَا تَنْحِتُونَ الْمَنْحُوتُ لَا النَّحْتُ لِأَنَّهُمْ مَا عَبَدُوا النَّحْتَ وَإِنَّمَا عَبَدُوا الْمَنْحُوتَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَا تَعْمَلُونَ الْمَعْمُولَ لَا

İkinci Mesele: Mezhebimizin cumhuru, kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna: { وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ } “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” kavlini delil getirmişlerdir. Nahivciler şöyle demişlerdir: { ما } lafzının kendisinden sonraki ile birlikte masdar takdirinde olduğunda ittifak etmişlerdir; dolayısıyla: { وَما تَعْمَلُونَ } kavlinin manası 've ameleküm' (ve sizin amelinizi) demektir. Bu takdire göre âyetin manası: 'Allah sizi de yarattı, sizin amelinizi de yarattı' olur. Eğer denilirse ki: Bu âyet birkaç yönden sizin aleyhinize bir hüccettir: Birincisi: Allah Teâlâ: { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” buyurarak ibadeti ve yontmayı, fiilin faile nispeti kabilinden onlara isnat etmiştir. Şayet bu Allah'ın yaratmasıyla gerçekleşseydi, onun kulun fiili olması imkânsız olurdu. İkincisi: Allah Teâlâ bu âyeti, putlara tapmalarından ötürü onları azarlamak/kınamak üzere zikretmiştir. Çünkü Teâlâ kendisinin onların yaratıcısı ve o putların da yaratıcısı olduğunu açıklamıştır; ibadete müstahak olan ise yaratılandır değil yaratandır. Onlar kendilerini yaratan olan Allah'a ibadeti terk edip putlara tapınca, şüphesiz O celle celâluhu: { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ (٩٦) } buyurarak bu büyük hatadan ötürü onları kınamıştır. Şayet onlar kendi fiillerinin faili olmasalardı, bundan ötürü kınanmaları caiz olmazdı. Bu âyetin sizin aleyhinize bir hüccet olmadığını kabul etsek bile, lehinize bir hüccet olduğunu kabul etmeyiz. ' { ما } lafzı sonrasıyla birlikte masdar takdirindedir' sözünüze gelince; deriz ki: Bu menedilmiştir (kabul edilmez). İzahı şudur: Sîbeveyh ile Ahfeş, 'Kalkman hoşuma gitti' manasında 'a'cebenî mâ kumte' denilmesinin caiz olup olmadığında ihtilaf etmişlerdir; Sîbeveyh bunu caiz görmüş, Ahfeş ise menetmiş ve bunun sadece müteaddî (geçişli) fiilde caiz olabileceğini ileri sürmüştür. Bu durum Ahfeş'e göre { ما } lafzının sonrasıyla birlikte mef'ûl takdirinde olduğuna delalet eder. Bunun masdar manasında olabileceğini kabul etsek dahi mef'ûl manasında olması da mümkündür. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } kavlidir; burada { مَا تَنْحِتُونَ } sözünden murat yontmanın kendisi (masdar) değil, yontulan şeydir (mef'ûl). Çünkü onlar yontma fiiline değil, yontulmuş şeye tapıyorlardı. Dolayısıyla bu iki lafzın birbirine mutabık olması için { مَا تَعْمَلُونَ } kavlinden muradın da amel değil,

الْعَمَلَ حَتَّى يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ عَلَى وَفْقِ الْآخَرِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ [الْأَعْرَافِ: ١١٧] وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهَا تَلْقَفُ نَفْسَ الْإِفْكِ بَلْ أَرَادَ الْعِصِيَّ وَالْحِبَالَ الَّتِي هِيَ مُتَعَلِّقَاتُ ذَلِكَ الإفك فكذا هاهنا الثَّالِثُ: أَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي مَحَلَّ الْعَمَلِ عَمَلًا يُقَالُ فِي الْبَابِ وَالْخَاتَمُ هَذَا عَمَلُ فُلَانٍ وَالْمُرَادُ مَحَلُّ عَمَلِهِ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ أَنَّ لَفْظَةَ مَا مَعَ بَعْدِهَا كَمَا تَجِيءُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ فَقَدْ تَجِيءُ أَيْضًا بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ فكان حمله هاهنا عَلَى الْمَفْعُولِ أَوْلَى لِأَنَّ الْمَقْصُودَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَزْيِيفُ مَذْهَبِهِمْ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ لَا بَيَانُ أَنَّهُمْ لَا يُوجِدُونَ أَفْعَالَ أَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّ الَّذِي جَرَى ذِكْرُهُ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ مَسْأَلَةُ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ لَا خَلْقُ الْأَعْمَالِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ السُّؤَالَاتِ قَوِيَّةٌ وفي دلائلنا كثيرة، فَالْأَوْلَى تَرْكُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

mamûl (yapılan şey) olması vacip olur. İkincisi: Allah Teâlâ: { فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } [el-A'râf 117] “Bir de baktılar ki o, onların uydurdukları şeyleri yutuyor” buyurmuştur. Burada murat onun bizatihi iftira/yalan fiilini yutması değil, o uydurmanın taalluk ettiği değnek ve iplerdir; burada da böyledir. Üçüncüsü: Araplar işin/yapımın mahalline 'amel' adını verirler; kapı ve yüzük hakkında 'bu falancanın amelidir/işidir' denilir ve bundan maksat onun amelinin mahallidir (ortaya koyduğu maddedir). Bu üç vecihle sabit olmuştur ki { ما } lafzı sonrasıyla birlikte masdar manasına geldiği gibi mef'ûl manasına da gelebilir. Burada onu mef'ûle hamletmek daha evlâdır; zira bu âyette maksat onların kendi fiillerini icat etmediklerini açıklamak değil, putlara tapma konusundaki mezheplerinin çürüklüğünü ortaya koymaktır. Çünkü âyetin başından bu noktaya kadar zikredilen husus fiillerin yaratılması değil, putlara tapma meselesidir. Bil ki bu itirazlar güçlüdür ve bizim delillerimiz çoktur; binaenaleyh bu âyetle istidlalde bulunmayı terk etmek daha evlâdır. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا أَوْرَدَ عَلَيْهِمُ هَذِهِ الْحُجَّةَ الْقَوِيَّةَ وَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الْجَوَابِ عَدَلُوا إِلَى طَرِيقِ الْإِيذَاءِ فَقَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا وَاعْلَمْ أَنَّ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ الْبِنَاءِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهَا لَفْظُ الْقُرْآنِ، قَالَ ابْنُ عباس: بنو حَائِطًا مِنْ حَجَرٍ طُولُهُ فِي السَّمَاءِ ثَلَاثُونَ ذِرَاعًا وَعَرْضُهُ عِشْرُونَ ذِرَاعًا وَمَلَئُوهُ نَارًا فَطَرَحُوهُ فِيهَا، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Bil ki İbrâhim aleyhisselâm onlara bu güçlü hücceti getirip de onlar cevap vermekten aciz kalınca eziyet etme yoluna saptılar ve: 'Onun için bir bina yapın' dediler. Bil ki o binanın keyfiyetine Kur'an'ın lafzı delalet etmemektedir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Taştan bir duvar ördüler; göğe doğru yüksekliği otuz arşın, eni ise yirmi arşındı. İçini ateşle doldurup onu oraya attılar. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur:

فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ وَهِيَ النَّارُ الْعَظِيمَةُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ نَارٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ فَهِيَ جَحِيمُ، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْجَحِيمِ يَدُلُّ عَلَى النِّهَايَةِ وَالْمَعْنَى فِي جَحِيمِهِ، أَيْ فِي جَحِيمِ ذَلِكَ الْبُنْيَانِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّ فِي وَقْتِ الْمُحَاجَّةِ حَصَلَتِ الغلبة له، وعند ما أَلْقَوْهُ فِي النَّارِ صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ ضَرَرَ النَّارِ، فَصَارَ هُوَ الْغَالِبُ عَلَيْهِمْ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا انْقَضَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٦] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ } “onu çılgın ateşe atın”. Cahîm, büyük ateştir. Zeccâc: 'Bir kısmı diğerinin üstünde olan her büyük ateş cahîmdir' demiştir. { الْجَحِيمِ } lafzındaki elif ve lam son noktayı gösterir; mana 'onun cahîmine' yani o binanın ateşine demektir. Sonra Allah Teâlâ: { فَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَسْفَلِينَ } “Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları alçaklardan kıldık” buyurdu. Manası şudur: Tartışma anında üstünlük onun oldu; onu ateşe attıklarında ise Allah ateşin zararını ondan savdı ve böylece o onlara galip geldi. Bil ki bu hadise sona erince İbrâhim: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” dedi. Bu âyetin benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } [el-Ankebût 26] “Ve dedi ki: 'Ben Rabbime hicret ediyorum'” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمَوْضِعَ الَّذِي تَكْثُرُ فِيهِ الْأَعْدَاءُ تَجِبُ مُهَاجِرَتُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَصَّهُ بِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ النُّصْرَةِ، لَمَّا أَحَسَّ مِنْهُمْ بِالْعَدَاوَةِ الشَّدِيدَةِ هَاجَرَ مِنْ تِلْكَ الدِّيَارِ، فَلَأَنْ يَجِبَ ذَلِكَ عَلَى الْغَيْرِ كان أولى.

Birinci Mesele: Bu âyet düşmanların çok olduğu yerden hicret etmenin vacip olduğuna delalet etmiştir. Zira İbrâhim —Allah'ın salât ve selamı üzerine olsun— Allah Teâlâ kendisini yardımın en büyüğü ile mümtaz kılmış olmasına rağmen, onlardan şiddetli bir düşmanlık hissedince o diyarlardan hicret etti. Dolayısıyla bunun başkalarına vacip olması evleviyetle geçerlidir.

المسألة الثانية: في قوله: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ مُفَارَقَةُ تِلْكَ الدِّيَارِ، وَالْمَعْنَى إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى مَوَاضِعِ دِينِ رَبِّي وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الْكَلْبِيُّ: ذَاهِبٌ بِعِبَادَتِي إِلَى رَبِّي، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْمُرَادُ بِالذَّهَابِ إِلَى الرَّبِّ هُوَ الْهِجْرَةُ مِنَ الدِّيَارِ، وَبِهِ اقْتَدَى مُوسَى حَيْثُ قَالَ: كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٦٢] وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي الْمُرَادُ رِعَايَةُ أَحْوَالِ الْقُلُوبِ، وَهُوَ أَنْ لَا يَأْتِيَ/ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَعْمَالِ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، كَمَا قَالَ: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ٧٩] قِيلَ إِنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ مُهَاجِرَتِهِ إِلَى أَرْضِ الشَّأْمِ، وَأَيْضًا يَبْعُدُ حَمْلُهُ عَلَى الْهِدَايَةِ فِي الدِّينِ، لِأَنَّهُ كَانَ عَلَى الدِّينِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَّا أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى الثَّبَاتِ عَلَيْهِ، أَوْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى الِاهْتِدَاءِ إِلَى الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ وَالْمَرَاتِبِ الرَّفِيعَةِ فِي أَمْرِ الدِّينِ.

İkinci Mesele: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat o diyarları terk etmektir; manası: 'Ben Rabbimin dininin bulunduğu yerlere gidiyorum' demektir. İkinci görüş: Kelbî şöyle demiştir: 'İbadetimle Rabbime gidiyorum.' Birinci görüşe göre Rabbe gitmekten maksat memleketten hicret etmektir; nitekim Mûsâ: { كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } [eş-Şuarâ 62] “Hayır! Muhakkak Rabbim benimledir, bana yol gösterecektir” dediğinde buna uymuştur. İkinci görüşe göre murat kalplerin hallerini gözetmektir; o da amellerden hiçbirini Allah Teâlâ'dan başkası için yapmamaktır; nitekim: { وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [el-En'âm 79] “Ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” demiştir. Birinci görüşün daha evlâ olduğu söylenmiştir; zira bu âyetten maksat onun Şam topraklarına hicretini beyandır. Ayrıca bunu dinde hidayete erdirmeye hamletmek de uzaktır; çünkü o zaten o vakitte din üzereydi. Meğerki bu, dinde sebat etmeye yahut din işinde yüksek derecelere ve yüce mertebelere hidayet bulmaya hamledilmiş olsun.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: سَيَهْدِينِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا يَقُولُ أَصْحَابُنَا وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْهِدَايَةِ عَلَى وَضْعِ الْأَدِلَّةِ وَإِزَاحَةِ الْأَعْذَارِ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ قَدْ حَصَلَ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي، وَقَوْلُهُ: سَيَهْدِينِ يَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِ تِلْكَ الْهِدَايَةِ بِالْمُسْتَقْبَلِ، فَوَجَبَ حَمْلُ الْهِدَايَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَحْصِيلِ الْعِلْمِ وَالْمَعْرِفَةِ فِي قَلْبِهِ، فَإِنْ قِيلَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ جَزَمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهُ تَعَالَى سَيَهْدِيهِ، وَأَنَّ مُوسَى

Üçüncü Mesele: { سَيَهْدِينِ } “O bana doğru yolu gösterecektir” kavli, mezhebimiz mensuplarının söylediği gibi, hidayetin ancak Allah Teâlâ'dan hasıl olacağına delalet eder. Bu hidayeti deliller koymaya ve mazeretleri ortadan kaldırmaya hamletmek mümkün değildir; çünkü bütün bunlar geçmiş zamanda zaten gerçekleşmiştir. { سَيَهْدِينِ } kavli ise o hidayetin geleceğe mahsus olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla bu âyetteki hidayeti, kalbinde ilim ve marifetin hasıl edilmesine hamletmek vacip olmuştur. Eğer: 'İbrâhim aleyhisselâm bu âyette Teâlâ'nın kendisine hidayet edeceğini kesin bir dille ifade ettiği hâlde, Mûsâ

عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمْ يَجْزِمْ بِهِ، بَلْ قَالَ: عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ [الْقَصَصِ: ٢٢] فَمَا الْفَرْقُ؟ قُلْنَا الْعَبْدُ إِذَا تَجَلَّى لَهُ مَقَامَاتُ رَحْمَةِ اللَّهِ فَقَدْ يَجْزِمُ بِحُصُولِ الْمَقْصُودِ، وَإِذَا تَجَلَّى لَهُ مَقَامَاتُ كَوْنِهِ غَنِيًّا عَنِ الْعَالَمِينَ، فَحِينَئِذٍ يَسْتَحْقِرُ نَفْسَهُ فَلَا يَجْزِمُ، بَلْ لَا يُظْهِرُ إِلَّا الرَّجَاءَ وَالطَّمَعَ.

aleyhisselâm bunu kesin olarak ifade etmeyip: { عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ } [el-Kasas 22] “‘Umarım Rabbim beni doğru yola iletir’” demiştir; aralarındaki fark nedir?' denilirse, deriz ki: Kul için Allah'ın rahmet makamları tecelli ettiğinde maksadın hasıl olacağını kesin olarak ifade edebilir. O'nun âlemlerden müstağni oluşu makamları tecelli ettiğinde ise nefsini hakir görür ve kesin konuşmaz; aksine sadece recâ (ümit) ve tama' (arzu) izhar eder.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ تَمَسُّكِ الْمُشَبِّهَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] لِأَنَّ كَلِمَةَ إِلَى مَوْجُودَةٌ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَلْزَمْ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ موجودا في ذلك المكان، فكذلك هاهنا.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } kavli, Müşebbihe'nin Teâlâ'nın: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } [Fâtır 10] “Güzel sözler ancak O'na yükselir” kavline tutunmalarının batıl olduğuna delalet eder. Çünkü ilahın o mekânda bulunması gerekmediği hâlde { إِلَى } (e/-a) kelimesi: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum” kavlinde mevcuttur; burada da durum aynıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ لَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ أَرَادَ الْوَلَدَ فَقَالَ: هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ هَبْ لِي بَعْضَ الصَّالِحِينَ، يُرِيدُ الْوَلَدَ، لِأَنَّ لَفْظَ الْهِبَةِ غَلَبَ فِي الْوَلَدِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ جَاءَ فِي الْأَخِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki o —Allah'ın salâtı üzerine olsun— Mukaddes Topraklara hicret edince çocuk diledi ve: { هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” yani 'bana salihlerden birini bağışla' dedi; bununla çocuğu kastetti. Zira 'hibe' lafzı çoğunlukla çocuk hakkında kullanılır; gerçi Allah Teâlâ'nın şu kavlinde kardeş hakkında da gelmiştir:

وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا [مَرْيَمَ: ٥٣] وَقَالَ تَعَالَى: وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ [الأنبياء: ٧٢] وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٠]

{ وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا } [Meryem 53] “Rahmetimizden ona kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak lütfettik”. Yine Teâlâ: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } [el-Enbiyâ 72] “Ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık” ve: { وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى } [el-Enbiyâ 90] “Ona Yahyâ'yı bağışladık” buyurmuştur.

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لِابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ حِينَ هَنَّأَهُ بِوَلَدِهِ: عَلَى أَبِي الْأَمْلَاكِ شَكَرْتَ الْوَاهِبَ، وَبُورِكَ لَكَ فِي الْمَوْهُوبِ،

Ali b. Ebî Tâlib, çocuğu olduğu için İbn Abbâs'ı radıyallâhu anhümâ tebrik ederken: 'Hükümdarların babasını sana bağışlayana şükredesin ve bu bağışlanan çocuk senin için mübarek kılınsın' demiştir.

وَلِذَلِكَ وَقَعَتِ التَّسْمِيَةُ بِهِبَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِهِبَةِ الْوَهَّابِ وَبِمَوْهُوبٍ وَوَهْبٍ.

Bu sebeple Hibetullâh (Allah'ın bağışı), Hibetü'l-Vehhâb (Vehhâb'ın bağışı), Mevhûb (bağışlanan) ve Vehb isimleri konulmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ اشْتَمَلَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: عَلَى أَنَّ الْوَلَدَ غُلَامٌ ذَكَرٌ، وَأَنَّهُ يَبْلُغُ الْحُلُمَ، وَأَنَّهُ يَكُونُ حَلِيمًا، وَأَيُّ حِلْمٍ يَكُونُ أَعْظَمَ مِنْ وَلَدٍ حِينَ عَرَضَ عَلَيْهِ أَبُوهُ الذَّبْحَ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ [الصَّافَّاتِ: ١٠٢] ثُمَّ اسْتَسْلَمَ لِذَلِكَ، وَأَيْضًا فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ مَوْصُوفًا بِالْحِلْمِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ [التَّوْبَةِ: ١١٤] إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ [هُودٍ: ٧٥] فَبَيِّنَ أَنَّ وَلَدَهُ مَوْصُوفٌ بِالْحِلْمِ، وَأَنَّهُ قَائِمٌ مَقَامَهُ فِي صِفَاتِ الشَّرَفِ وَالْفَضِيلَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّلَاحَ أَفْضَلُ الصِّفَاتِ بِدَلِيلِ أَنَّ الْخَلِيلَ ﵇ طَلَبَ الصَّلَاحَ لِنَفْسِهِ، فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٣] وَطَلَبَهُ لِلْوَلَدِ فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ وَطَلَبَهُ سُلَيْمَانُ ﵇ بَعْدَ كَمَالِ دَرَجَتِهِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، فَقَالَ:

Bil ki bu dua üç şeyi ihtiva etmiştir: Çocuğun erkek bir delikanlı olacağını, ergenlik çağına ulaşacağını ve halim (yumuşak huylu) olacağını. Babası kendisine kurban edilmeyi arz ettiğinde: { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } [es-Sâffât 102] “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” deyip sonra da buna teslim olan bir çocuktan daha büyük hangi hilm (yumuşak huyluluk/sabır) olabilir! Ayrıca İbrâhim aleyhisselâm de hilm ile vasıflanmıştı; nitekim Teâlâ: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ } [et-Tevbe 114] “Doğrusu İbrâhim çok duygulu ve pek yumuşak huylu idi” ve: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } [Hûd 75] “Gerçekten İbrâhim çok yumuşak huylu, içli ve kendisini tamamen Allah'a vermiş biriydi” buyurmuştur. Böylece çocuğunun da hilm ile vasıflandığını ve şeref ve fazilet sıfatlarında onun makamında durduğunu beyan etmiştir. Bil ki salah (iyi/salih olma), sıfatların en faziletlisidir; delili de Halîl'in aleyhisselâm kendisi için salahı talep edip: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } [eş-Şuarâ 83] “Rabbim! Bana hikmet ver ve beni salihler arasına kat” demesi, çocuğu için de bunu talep edip: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden bağışla” demesidir. Süleyman aleyhisselâm da din ve dünyadaki mükemmel derecesinden sonra bunu talep edip şöyle demiştir:

وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ [النَّمْلِ: ١٩] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّلَاحَ أشرف مقامات العباد.

{ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ } [en-Neml 19] “Ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat.” Bu da salahın kulların en şerefli makamı olduğuna delalet eder.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٠٢ الى ١١٣]

[Sâffât Suresi (37): 102-113. Âyetler]

فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦)

{ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) } “Çocuk onunla beraber koşup yürüyecek yaşa gelince [İbrâhim]: ‘Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?’ dedi. O da: ‘Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın’ dedi. Her ikisi de [Allah'ın emrine] teslim olup [İbrâhim] onu şakağı üzerine yatırınca, biz ona: ‘Ey İbrâhim!’ diye seslendik: ‘Rüyayı doğruladın; şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. Doğrusu bu apaçık bir imtihandır.’”

وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩) كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١)

{ وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠8) سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ (١٠٩) كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) } “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye olarak verdik. Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. Selam olsun İbrâhim'e! İşte biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı.”

وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)

{ وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣) } “Ve ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik. Onu da İshak'ı da bereketli kıldık. Her ikisinin neslinden iyi davranan da var, apaçık bir şekilde kendi nefsine zulmeden de var.”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا قَالَ: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ [الصافات: ١٠١] أَتْبَعُهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ مَا بُشِّرَ بِهِ وَبُلُوغِهِ، فَقَالَ: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ وَمَعْنَاهُ فَلَمَّا أَدْرَكَ وَبَلَغَ الْحَدَّ الَّذِي يَقْدِرُ فِيهِ عَلَى السَّعْيِ، وَقَوْلُهُ: مَعَهُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالتَّقْدِيرُ كَائِنًا مَعَهُ، وَالْفَائِدَةُ فِي اعْتِبَارِ هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ الْأَبَ أَرْفَقُ النَّاسِ بِالْوَلَدِ، وَغَيْرُهُ رُبَّمَا عَنَّفَ بِهِ فِي الِاسْتِسْعَاءِ فَلَا يَحْتَمِلُهُ لِأَنَّهُ لَمْ تَسْتَحْكِمْ قُوَّتُهُ، قَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ابْنَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَهُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِكَوْنِ ذَلِكِ الْغُلَامِ حَلِيمًا، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ حِلْمِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ بِهِ مِنْ كَمَالِ الْحِلْمِ وَفُسْحَةِ الصَّدْرِ مَا قَوَّاهُ عَلَى احْتِمَالِ تِلْكَ الْبَلِيَّةِ الْعَظِيمَةِ، وَالْإِتْيَانِ بِذَلِكَ الْجَوَابِ الْحَسَنِ.

Bil ki O celle celâluhu: { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } [es-Sâffât 101] “Biz de ona yumuşak huylu bir oğul müjdeledik” buyurunca, ardından müjdelenen şeyin gerçekleştiğini ve çocuğun büyüdüğünü gösteren ifadeyi getirerek: { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } “Çocuk onunla beraber koşup yürüyecek yaşa gelince” buyurdu. Bunun manası; idrak edip çalışmaya/koşmaya güç yetirebildiği sınıra ulaştığında demektir. { مَعَهُ } kavli hal konumundadır; takdiri 'onunla beraber olduğu hâlde' demektir. Bu mananın itibar edilmesindeki fayda şudur: Baba çocuğa karşı insanların en şefkatlisidir; başkası ise çocuğu çalıştırmada ona sert davranabilir de gücü henüz kemale ermediği için çocuk buna dayanamaz. Bazıları: 'O vakitte çocuk on üç yaşındaydı' demişlerdir. Bu sözden maksat şudur: Allah Teâlâ önceki âyette o çocuğun halim olacağını vaat edince, bu âyette de onun hilminin kemaline delalet eden hususu beyan etmiştir. Çünkü o çocukta, bu büyük belaya katlanmaya ve o güzel cevabı vermeye kendisine güç kazandıran tam bir hilm ve göğüs genişliği vardı.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Onun: { إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “Rüyada seni boğazladığımı görüyorum” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ حِينَ بُشِّرَ بِإِسْحَاقَ قَبْلَ أَنْ يُولَدَ لَهُ قَالَ: هُوَ إِذَنْ لِلَّهِ ذَبِيحٌ فَقِيلَ لِإِبْرَاهِيمَ قَدْ نَذَرْتَ نذرا فف بنذرك فلما أصبح قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ.

Birinci Mesele: Bu lafzın tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Süddî şöyle demiştir: İbrâhim, daha çocuğu doğmadan önce İshak ile müjdelendiğinde: 'O zaman o Allah için kurbandır' demişti. İbrâhim'e: 'Bir adakta bulunmuştun, adağını yerine getir' denildi. Sabah olunca: { يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum” dedi.

وَرُوِيَ مِنْ طَرِيقٍ آخَرَ أَنَّهُ رَأَى لَيْلَةَ التَّرْوِيَةِ فِي مَنَامِهِ، كَأَنَّ قَائِلًا يَقُولُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ بِذَبْحِ ابْنِكَ هَذَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ تَرَوَّى فِي ذَلِكَ مِنَ الصَّبَاحِ إِلَى الرَّوَاحِ، أَمِنَ اللَّهِ هَذَا الْحُلْمُ أَمْ مِنَ الشَّيْطَانِ؟ فَمِنْ ثَمَّ سُمِّيَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ، فَلَمَّا أَمْسَى رَأَى مِثْلَ ذَلِكَ، فَعَرَفَ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ فَسُمِّيَ يَوْمَ عَرَفَةَ، ثُمَّ رَأَى مِثْلَهُ فِي اللَّيْلَةِ الثَّالِثَةِ فَهَمَّ بِنَحْرِهِ فَسُمِّيَ يَوْمَ النَّحْرِ،

Başka bir yoldan rivayet edildiğine göre o, Terviye gecesi rüyasında sanki birinin kendisine: 'Allah sana bu oğlunu kurban etmeni emrediyor' dediğini gördü. Sabah olunca sabahtan akşama kadar bunun üzerinde düşündü (terevvâ): 'Bu rüya Allah'tan mıdır yoksa şeytandan mıdır?' İşte bundan dolayı o güne Terviye günü denildi. Akşam olunca yine aynısını gördü ve bunun Allah'tan olduğunu anladı (arefe); bundan dolayı da o güne Arefe günü denildi. Sonra üçüncü gece de aynısını gördü ve onu boğazlamaya (nahr) azmetti; bu yüzden o güne Nahr (kurban) günü denildi.

وَهَذَا هُوَ قَوْلُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ رَأَى فِي الْمَنَامِ مَا يُوجِبُ أَنْ يَذْبَحَ ابْنَهُ فِي الْيَقَظَةِ، وَعَلَى هَذَا فَتَقْدِيرُ اللَّفْظِ: إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ مَا يُوجِبُ أَنْ أَذْبَحَكَ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّهُ رَأَى فِي الْمَنَامِ أَنَّهُ يَذْبَحُهُ وَرُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مِنْ بَابِ الْوَحْيِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْمَرْئِيُّ فِي الْمَنَامِ لَيْسَ إِلَّا أَنَّهُ يَذْبَحُ، فَإِنْ قِيلَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ عِنْدَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَنَّ كُلَّ مَا رَآهُ فِي الْمَنَامِ فَهُوَ حَقٌّ حُجَّةٌ أَوْ لَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ عِنْدَهُمْ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَلِمَ رَاجَعَ الْوَلَدَ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، بَلْ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ أَنْ يَشْتَغِلَ بِتَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَأْمُورِ، وَأَنْ لَا يُرَاجِعَ الْوَلَدَ فِيهِ، وَأَنْ لَا يَقُولَ لَهُ: فَانْظُرْ مَاذَا تَرى وَأَنْ لَا يُوقِفَ الْعَمَلَ عَلَى أَنْ يَقُولَ لَهُ الْوَلَدُ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ؟، وَأَيْضًا فَقَدْ قُلْتُمْ إِنَّهُ بَقِيَ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ مُتَفَكِّرًا، وَلَوْ ثَبَتَ عِنْدَهُ بِالدَّلِيلِ أَنَّ كُلَّ مَا رَآهُ فِي النَّوْمِ فَهُوَ حَقٌّ لَمْ يَكُنْ إِلَى هَذَا التَّرَوِّي وَالتَّفَكُّرِ حَاجَةٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي، وَهُوَ أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ بِالدَّلِيلِ عِنْدَهُمْ أَنَّ مَا يَرَوْنَهُ فِي الْمَنَامِ حَقٌّ، فَكَيْفَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى ذَبْحِ ذَلِكَ الطِّفْلِ بِمُجَرَّدِ رُؤْيَا لَمْ يَدُلَّ الدَّلِيلُ عَلَى كَوْنِهَا حُجَّةً؟ وَالْجَوَابُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ عِنْدَ الرُّؤْيَا مُتَرَدِّدًا فِيهِ ثُمَّ تَأَكَّدَتِ الرُّؤْيَا بِالْوَحْيِ الصَّرِيحِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu, tefsir ehlinin kavlidir ve onun uyanıkken oğlunu boğazlamasını gerektiren bir şeyi rüyada gördüğüne delalet eder. Buna göre lafzın takdiri şöyledir: 'Rüyada seni boğazlamamı gerektiren bir şey görüyorum.' İkinci görüş: O, rüyada bizzat onu boğazladığını görmüştür; peygamberlerin aleyhimüsselâm rüyası ise bir nevi vahiydir. Bu görüşe göre rüyada görülen şey sadece boğazlamakta olduğudur. Eğer: 'Ya peygamberler aleyhimüsselâm nezdinde rüyada gördükleri her şeyin kesin bir hak ve hüccet olduğu delille sabittir yahut nezdlerinde bu delille sabit değildir denilmelidir. Şayet birincisi ise, bu hadisede çocuğa niçin danışmıştır? Bilakis onun görevi emrolunan o şeyi yerine getirmekle meşgul olmak, bu hususta çocuğa danışmamak, ona: { فَانْظُرْ مَاذَا تَرى } “bir bak, ne dersin?” dememek ve işi çocuğun kendisine { افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı yap” demesine bağlamamaktı. Ayrıca siz onun birinci gün düşünüp taşındığını söylediniz; şayet uykuda gördüğü her şeyin hak olduğu onun katında delille sabit olsaydı, bu düşünüp taşınmaya (terevvî) gerek kalmazdı. Şayet ikincisi ise, yani rüyada gördüklerinin hak olduğu nezdlerinde delille sabit değilse, hüccet olduğuna delil bulunmayan sırf bir rüya sebebiyle o çocuğu boğazlamaya kalkışması nasıl caiz olur?' denilirse; Cevap şudur: Rüyayı gördüğünde bu hususta tereddüt ettiği, sonra rüyanın sarih vahiyle teyit edildiği söylenebilir; bu uzak bir ihtimal değildir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الذَّبِيحَ مَنْ هُوَ؟ فَقِيلَ

İkinci Mesele: Bu kurban edilmek istenenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle ki:

إِنَّهُ إِسْحَاقُ وَهَذَا قَوْلُ عُمَرَ وَعَلِيٍّ

Onun İshak olduğu söylenmiştir; bu Ömer'in, Ali'nin,

وَالْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَكَعْبِ الْأَحْبَارِ وَقَتَادَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمَسْرُوقٍ وَعِكْرِمَةَ وَالزُّهْرِيِّ والسدي ومقاتل

Abbâs b. Abdilmuttalib'in, İbn Mes'ûd'un, Kâ'bü'l-Ahbâr'ın, Katâde'nin, Saîd b. Cübeyr'in, Mesrûk'un, İkrime'nin, Zührî'nin, Süddî'nin ve Mukâtil'in

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ، وَقِيلَ إِنَّهُ إِسْمَاعِيلُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَمُجَاهِدٍ وَالْكَلْبِيِّ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ إِسْمَاعِيلُ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ

—Allah onlardan razı olsun— görüşüdür. Onun İsmâil olduğu da söylenmiştir; bu da İbn Abbâs, İbn Ömer, Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan[-ı Basrî], Şa'bî, Mücâhid ve Kelbî'nin görüşüdür. Onun İsmâil olduğunu söyleyenler birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Şudur ki

رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أَنَا ابْنُ الذَّبِيحَيْنِ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben iki kurbanlığın oğluyum" buyurmuştur.

وَقَالَ لَهُ أَعْرَابِيٌّ: «يَا ابْنَ الذَّبِيحَيْنِ فَتَبَسَّمَ فَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: إِنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ لَمَّا حَفَرَ بِئْرَ زَمْزَمَ نَذَرَ لِلَّهِ لَئِنْ سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ أَمْرَهَا لَيَذْبَحَنَّ أَحَدَ وَلَدِهِ، فَخَرَجَ السَّهْمُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ فَمَنَعَهُ أَخْوَالُهُ وَقَالُوا لَهُ افْدِ ابْنَكَ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ، فَفَدَاهُ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ، وَالذَّبِيحُ الثَّانِي إِسْمَاعِيلُ» .

Bir bedevi ona: "Ey iki kurbanlığın oğlu!" dedi, bunun üzerine tebessüm etti. Kendisine bundan sorulunca şöyle buyurdu: "Abdülmuttalib Zemzem kuyusunu kazdığı zaman, şayet Allah onun işini kolaylaştırırsa çocuklarından birini kurban edeceğini Allah'a adamıştı. Kura Abdullah'a çıktı; fakat dayıları ona engel olup 'Oğlunun yerine yüz deve feda et' dediler, o da onun yerine yüz deve feda etti. İkinci kurbanlık ise İsmâil'dir."

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: نُقِلَ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ عَنِ الذَّبِيحِ، فَقَالَ: يَا أَصْمَعِيُّ أَيْنَ عَقْلُكَ، وَمَتَى كَانَ إِسْحَاقُ بِمَكَّةَ وَإِنَّمَا كَانَ إِسْمَاعِيلُ بِمَكَّةَ وَهُوَ الَّذِي بَنَى الْبَيْتَ مَعَ أَبِيهِ وَالْمَنْحَرَ بِمَكَّةَ؟

İkinci Delil: Asmaî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ'ya kurban edilen hakkında sordum. Şöyle dedi: "Ey Asmaî, aklın nerede? İshak ne zaman Mekke'de bulundu ki? Mekke'de bulunan sadece İsmâil idi; babasıyla birlikte Beyt'i (Kâbe'yi) ve Mekke'deki kurban kesim yerini (Menhar) yapan da oydu."

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ إِسْمَاعِيلَ بِالصَّبْرِ دُونَ إِسْحَاقَ فِي قَوْلِهِ: وَإِسْماعِيلَ/ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٥] وَهُوَ صَبْرُهُ عَلَى الذَّبْحِ، وَوَصَفَهُ أَيْضًا بِصِدْقِ الْوَعْدِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ [مَرْيَمَ: ٥٤] لِأَنَّهُ وَعَدَ أَبَاهُ مِنْ نَفْسِهِ الصَّبْرَ عَلَى الذَّبْحِ فَوَفَّى بِهِ.

Üçüncü Delil: Allah Teâlâ, { وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi.” [el-Enbiyâ 85] kavlinde İshak'ı değil, İsmâil'i sabırla nitelemiştir; bu da onun boğazlanmaya sabretmesidir. Ayrıca { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözünde duran biriydi.” [Meryem 54] kavlinde onu sözüne sadakatle nitelemiştir; çünkü o, babasına kendisinin boğazlanmaya sabredeceğini vadetmiş ve buna vefa göstermiştir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ [هُودٍ: ٧١] فَنَقُولُ لَوْ كَانَ الذَّبِيحُ إِسْحَاقَ لَكَانَ الْأَمْرُ بِذَبْحِهِ إِمَّا أَنْ يَقَعَ قَبْلَ ظُهُورِ يَعْقُوبَ، مِنْهُ أَوْ بَعْدَ ذَلِكَ فَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَشَّرَهَا بِإِسْحَاقَ، وَبَشَّرَهَا مَعَهُ بِأَنَّهُ يَحْصُلُ مِنْهُ يَعْقُوبُ فَقَبْلَ ظُهُورِ يَعْقُوبَ مِنْهُ لَمْ يَجُزِ الْأَمْرُ بِذَبْحِهِ، وَإِلَّا حَصَلَ الخلف في قوله: وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِابْنَ لَمَّا قَدَرَ عَلَى السَّعْيِ وَوَصَلَ إِلَى حَدِّ الْقُدْرَةِ عَلَى الْفِعْلِ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِهِ، وَذَلِكَ يُنَافِي وُقُوعَ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي زَمَانٍ آخَرَ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الذَّبِيحُ هُوَ إِسْحَاقَ.

Dördüncü Delil: Allah Teâlâ'nın: { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik.” [Hûd 71] kavlidir. Deriz ki: Şayet kurban edilen İshak olsaydı, onun boğazlanması emrinin ya kendisinden Ya'kûb meydana gelmeden önce yahut bundan sonra gerçekleşmiş olması gerekirdi. Birincisi bâtıldır; zira O Teâlâ kadına İshak'ı müjdelediğinde, onunla beraber kendisinden Ya'kûb'un meydana geleceğini de müjdelediğine göre, kendisinden Ya'kûb ortaya çıkmadan önce kurban edilmesinin emredilmesi caiz olmazdı; aksi takdirde O'nun: { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “İshak'ın ardından da Ya'kûb'u” kavlinde çelişki meydana gelirdi. İkincisi de bâtıldır; zira O'nun: { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “[Çocuk] kendisiyle beraber koşup yürüyecek çağa gelince [babası]: 'Yavrucuğum! Ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum' dedi” kavli göstermektedir ki, o oğul koşup yürümeye güç yetirip fiil işleme çağına ulaştığında Allah Teâlâ İbrâhim'e onu boğazlamasını emretmiştir; bu da bu kıssanın başka bir zamanda vuku bulmasına aykırıdır. Böylece kurban edilenin İshak olmasının caiz olmadığı sabit olmuştur.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ [الصافات: ٩٩] ثُمَّ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَلَدًا يَسْتَأْنِسُ بِهِ فِي غُرْبَتِهِ فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات: ١٠٠] وَهَذَا السُّؤَالُ إِنَّمَا يَحْسُنُ قَبْلَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ الْوَلَدُ، لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ لَهُ وَلَدٌ وَاحِدٌ لَمَا طَلَبَ الْوَلَدَ الْوَاحِدَ، لَأَنَّ طَلَبَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ وَقَوْلُهُ: هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ لَا يُفِيدُ إِلَّا طَلَبَ الْوَلَدِ الْوَاحِدِ، وَكَلِمَةُ مَنْ لِلتَّبْعِيضِ وَأَقَلُّ دَرَجَاتِ الْبَعْضِيَّةِ الْوَاحِدُ فَكَأَنَّ قَوْلَهُ: مِنَ الصَّالِحِينَ لَا يُفِيدُ إِلَّا طَلَبَ الْوَلَدِ الْوَاحِدِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ لَا يَحْسُنُ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ كُلِّ الْأَوْلَادِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ وَقَعَ حَالَ طَلَبِ الْوَلَدِ الْأَوَّلِ، وَأَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى أَنَّ إِسْمَاعِيلَ مُتَقَدِّمٌ فِي الْوُجُودِ عَلَى إِسْحَاقَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَطْلُوبَ بهذا الدعاء وهو إِسْمَاعِيلُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَهُ قِصَّةَ الذَّبِيحِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الذَّبِيحُ هُوَ إِسْمَاعِيلُ.

Beşinci Delil: Allah Teâlâ onun hakkında: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana yol gösterecektir.” [es-Sâffât 99] dediğini, sonra gurbetinde kendisiyle teselli bulacağı bir çocuk Allah Teâlâ'dan isteyip: { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” [es-Sâffât 100] dediğini nakletmiştir. Bu talep ancak ona çocuk verilmeden önce yerinde olur; zira şayet bir tek çocuğu bulunsaydı bir tek çocuk talep etmezdi, çünkü elde olanı talep etmek muhaldir. O'nun: { هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” kavli sadece bir tek çocuk talebini ifade eder; zira min (مِنْ) kelimesi teb'îz (kısmîlik) içindir ve kısmîliğin en az derecesi birdir. Sanki onun: { مِنَ الصَّالِحِينَ } kavli sadece bir tek çocuk talebini ifade etmektedir. Böylece bu talebin ancak hiçbir çocuk yokken yerinde olduğu ve bu talebin ilk çocuğun talep edildiği esnada vuku bulduğu sabit olmuştur. İnsanlar ise İsmâil'in varlık bakımından İshak'tan önce olduğu hususunda icma etmişlerdir. Dolayısıyla bu dua ile talep edilenin İsmâil olduğu sabit olmuştur; sonra da Allah Teâlâ hemen arkasından kurban edilen kıssasını zikretmiştir; öyleyse kurban edilenin İsmâil olması vaciptir (zorunludur).

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: الْأَخْبَارُ الْكَثِيرَةُ فِي تَعْلِيقِ قَرْنِ الْكَبْشِ بِالْكَعْبَةِ، فَكَانَ الذَّبِيحُ بِمَكَّةَ. وَلَوْ كان الذبيح إسحاق لكان الذَّبْحُ بِالشَّامِ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ الذَّبِيحَ هُوَ إِسْحَاقُ بِوَجْهَيْنِ: الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ وَآخِرَهَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا أَوَّلُهَا فَإِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مُهَاجَرَتُهُ إِلَى الشَّامِ ثُمَّ قَالَ: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ [الصافات:

Altıncı Delil: Koçun boynuzunun Kâbe'ye asılması hususundaki çok sayıdaki rivayetlerdir; demek ki kurban edilen Mekke'de idi. Şayet kurban edilen İshak olsaydı kurban kesme işi Şam'da olurdu. Kurban edilenin İshak olduğunu söyleyenler ise iki vecihle delil getirmişlerdir: Birinci Vecih: Ayetin başı ve sonu buna delalet etmektedir. Başına gelince; Allah Teâlâ bu ayetten önce İbrâhim'den aleyhisselâm onun: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana yol gösterecektir” dediğini nakletmiştir; bundan kastın onun Şam'a hicreti olduğu hususunda icma etmişlerdir. Sonra: { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } “Biz de ona halim bir oğul müjdeledik.” [es-Sâffât 101]

١٠١] فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْغُلَامُ لَيْسَ إِلَّا إِسْحَاقَ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْغُلَامِ الَّذِي بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ هُوَ ذَلِكَ الْغُلَامُ الَّذِي حَصَلَ فِي الشَّامِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُقَدِّمَةَ هَذِهِ

buyurmuştur; binaenaleyh bu çocuğun İshak'tan başkası olmaması gerekir. Sonra onun ardından: { فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ } “[Çocuk] kendisiyle beraber koşup yürüyecek çağa gelince” buyurmuştur. Bu da kendisiyle beraber koşup yürüyecek çağa gelen bu çocuktan muradın Şam'da dünyaya gelen o çocuk olmasını gerektirir. Böylece bu

الْآيَةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ هُوَ إِسْحَاقُ، وَأَمَّا آخِرُ الْآيَةِ فَهُوَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَمَّمَ قِصَّةَ الذَّبِيحِ قَالَ بَعْدَهُ: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ بَشَّرَهُ بِكَوْنِهِ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ، وَذَكَرَ هَذِهِ الْبِشَارَةَ عَقِيبَ حِكَايَةِ تِلْكَ الْقِصَّةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا بَشَّرَهُ بِهَذِهِ النُّبُوَّةِ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَحَمَّلَ هَذِهِ الشَّدَائِدَ فِي قِصَّةِ الذَّبِيحِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ وَآخِرَهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ هُوَ إسحاق ﵇.

ayetin baş tarafının kurban edilenin İshak olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Ayetin sonuna gelince; o da aynı şekilde buna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ kurban kıssasını tamamlayınca ardından: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı da müjdeledik.” buyurmuştur. Bunun anlamı, onu salihlerden bir peygamber olmasıyla müjdelediğidir. Bu müjdeyi o kıssanın zikrinin hemen ardından zikretmesi, O Teâlâ'nın kurban kıssasındaki bu zorluklara katlandığı için onu bu peygamberlikle müjdelediğine delalet eder. Böylece zikrettiğimiz şeyle ayetin başının ve sonunun kurban edilenin İshak aleyhisselâm olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur.

الحجة السابعة: عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ مَا اشْتَهَرَ مِنْ كِتَابِ يَعْقُوبَ إِلَى يُوسُفَ ﵇ مِنْ يَعْقُوبَ إِسْرَائِيلَ نَبِيِّ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ ذَبِيحِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَكَانَ الزَّجَّاجُ يَقُولُ: اللَّهُ أَعْلَمُ أَيُّهُمَا الذَّبِيحُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَتَفَرَّعُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا اخْتِلَافُهُمْ فِي مَوْضِعِ الذَّبْحِ فَالَّذِينَ قَالُوا الذَّبِيحُ هُوَ إِسْمَاعِيلُ قَالُوا كَانَ الذَّبْحُ بِمِنًى، وَالَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ إِسْحَاقُ قَالُوا هُوَ بِالشَّامِ وَقِيلَ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bunun sıhhatine dair Yedinci Delil: Ya'kûb'un Yûsuf'a aleyhisselâm yazdığı şu meşhur mektuptur: 'Allah'ın halili İbrâhim'in oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshak'ın oğlu, Allah'ın peygamberi İsrâil Ya'kûb'dan...' İşte bu babdaki sözün hülasası budur. Zeccâc ise şöyle derdi: 'İkisinden hangisinin kurbanlık olduğunu Allah daha iyi bilir.' En doğrusunu Allah bilir. Bil ki zikrettiğimiz hususa bağlı olarak onların kurban kesim yerindeki ihtilafları da buna dayanmaktadır. Kurban edilenin İsmâil olduğunu söyleyenler, kurban etmenin Mina'da olduğunu söylemişlerdir. Onun İshak olduğunu söyleyenler ise Şam'da olduğunu, Beytü'l-Makdis'te olduğunu da söylemişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ مَأْمُورًا بِهَذَا بِمَا رَأَى، وَهَذَا الِاخْتِلَافُ مُفَرَّعٌ عَلَى مَسْأَلَةٍ مِنْ مَسَائِلِ أُصُولِ الْفِقْهِ، وَهِيَ أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ نَسْخُ الْحُكْمِ قَبْلَ حُضُورِ مُدَّةِ الِامْتِثَالِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَصْحَابِنَا إِنَّهُ يَجُوزُ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَكَثِيرٌ مِنْ فُقَهَاءِ الشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَفِيَّةِ إِنَّهُ لَا يَجُوزُ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ ﷾ أَمَرَهُ بِالذَّبْحِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَسَخَ هَذَا التَّكْلِيفَ قَبْلَ حُضُورِ وَقْتِهِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَمَرَهُ بِالذَّبْحِ، وَإِنَّمَا أَمَرَهُ بِمُقَدِّمَاتِ الذَّبْحِ وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ شَرِيفَةٌ مِنْ مَسَائِلِ بَابِ النَّسْخِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ نَسْخُ الْأَمْرِ قَبْلَ مَجِيءِ مُدَّةِ الِامْتِثَالِ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِذَبْحِ وَلَدِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَسَخَهُ عَنْهُ قَبْلَ إِقْدَامِهِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِذَبْحِ الْوَلَدِ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ قَالَ لِوَلَدِهِ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَقَالَ الْوَلَدُ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ مَأْمُورًا بِمُقِدِّمَاتِ الذَّبْحِ لَا بِنَفْسِ الذَّبْحِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَتَى بِمُقَدِّمَاتِ الذَّبْحِ وَأَدْخَلَهَا فِي الْوُجُودِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَدْ أُمِرَ بِشَيْءٍ وَقَدْ أَتَى بِهِ، وَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْفِدَاءِ، لَكِنَّهُ احْتَاجَ إِلَى الْفِدَاءِ بِدَلِيلِ قوله تعالى: وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ أَتَى بِالْمَأْمُورِ بِهِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ أَتَى بِكُلِّ مُقَدِّمَاتِ الذَّبْحِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ أَمَرَهُ بِنَفْسِ الذَّبْحِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى نَسَخَ ذَلِكَ الْحُكْمَ قَبْلَ إِثْبَاتِهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِذَبْحِ الْوَلَدِ بَلْ نَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِمُقَدِّمَاتِ الذَّبْحِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَا أَتَى بِالذَّبْحِ وَإِنَّمَا أَتَى بِمُقَدِّمَاتِ الذَّبْحِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ أَتَى بِمَا أُمِرَ به بدليل قوله تعالى: وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَهُ فِي الْمَنَامِ بِمُقُدِّمَاتِ الذَّبْحِ لَا بِنَفْسِ الذَّبْحِ وَتِلْكَ الْمُقَدِّمَاتُ عِبَارَةٌ عَنْ إِضْجَاعِهِ وَوَضْعِ السِّكِّينِ عَلَى حَلْقِهِ، وَالْعَزْمِ الصَّحِيحِ عَلَى الْإِتْيَانِ بِذَلِكَ الْفِعْلِ إِنْ وَرَدَ الْأَمْرُ الثَّانِي: الذَّبْحُ عِبَارَةٌ عَنْ قَطْعِ الْحُلْقُومِ فَلَعَلَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَطَعَ الْحُلْقُومَ إِلَّا أَنَّهُ كُلَّمَا قَطَعَ جُزْءًا أَعَادَ اللَّهُ التَّأْلِيفَ إِلَيْهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمْ يَحْصُلِ الْمَوْتُ وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ تَعْوِيلُ الْقَوْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَمَرَ شَخْصًا مُعَيَّنًا بِإِيقَاعِ فِعْلٍ مُعَيَّنٍ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِيقَاعَ ذَلِكَ الْفِعْلِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ حَسَنٌ، فَإِذَا أَنْهَاهُ عَنْهُ فَذَلِكَ النَّهْيُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِيقَاعَ ذَلِكَ الْفِعْلِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَبِيحٌ، فَلَوْ حَصَلَ هَذَا النَّهْيُ عَقِيبَ ذَلِكَ الْأَمْرِ لَزِمَ أَحَدُ أَمْرَيْنِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنْ كَانَ عَالِمًا بِحَالِ ذَلِكَ الْفِعْلِ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ أَمْرٌ بِالْقَبِيحِ أَوْ نَهْيٌ عَنِ الْحَسَنِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهِ لَزِمَ جَهْلُ اللَّهِ تَعَالَى الْحَسَنِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهِ لَزِمَ

Üçüncü Mesele: İbrâhim'in aleyhisselâm gördüğü rüya sebebiyle bununla emrolunmuş olup olmadığı hususunda insanlar ihtilaf etmişlerdir. Bu ihtilaf, fıkıh usulü meselelerinden bir meseleye dayanmaktadır; o da imtisal (emri yerine getirme) vakti gelmeden önce hükmün neshedilmesinin caiz olup olmadığıdır. Ashabımızın (Eş'arîlerin) çoğu bunun caiz olduğunu söylemiş, Mu'tezile ile Şâfiî ve Hanefî fakihlerinden birçoğu ise caiz olmadığını söylemiştir. Birinci görüşe göre O [Allah] azze ve celle ona boğazlamayı emretmiş, sonra da O Teâlâ bu mükellefiyeti vakti gelmeden önce neshetmiştir. İkinci görüşe göre ise O Teâlâ ona boğazlamayı emretmemiş, sadece boğazlamanın mukaddimelerini (ön hazırlıklarını) emretmiştir. Bu, nesh konusunun önemli meselelerindendir. Ashabımız, imtisal müddeti gelmeden önce emrin neshedilmesinin caiz olduğuna Allah Teâlâ'nın İbrâhim'e aleyhisselâm oğlunu boğazlamasını emrettiğini, sonra da O Teâlâ'nın o işe kalkışmasından önce bunu ondan neshettiğini delil getirmişlerdir; bu da istenen neticeyi verir. O Teâlâ'nın ona çocuğun boğazlanmasını emrettiğini iki vecihten dolayı söyledik: Birincisi: O aleyhisselâm oğluna: "Ben rüyada seni boğazladığımı görüyorum" demiş, çocuk da: "Sana emrolunanı yap" demiştir. Bu, onun aleyhisselâm boğazlamanın bizzat kendisine değil, mukaddimelerine memur olduğuna delalet eder; sonra o boğazlamanın mukaddimelerini yerine getirip varlık alanına çıkarmıştır. O takdirde emrolunduğu şeyi yerine getirmiş olur ve bu durumda fidyeye ihtiyaç kalmaz. Fakat Allah Teâlâ'nın: { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” kavlinin delaletiyle fidyeye muhtaç olmuştur. Bu da onun emrolunan şeyi yerine getirdiğine delalet etmiştir; oysa onun boğazlamanın bütün mukaddimelerini yerine getirdiği sabittir. Bu ise O Teâlâ'nın ona bizzat boğazlamayı emretmiş olduğuna delalet eder. Bu sabit olunca deriz ki: O Teâlâ o hükmü kesinleşmesinden önce neshetmiştir; bu da maksada delalet eder. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Allah'ın ona çocuğun boğazlanmasını emrettiğini kabul etmiyoruz; bilakis O Teâlâ'nın ona boğazlamanın mukaddimelerini emrettiğini söylüyoruz. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: O boğazlamayı yerine getirmemiş, sadece boğazlamanın mukaddimelerini yerine getirmiştir. Sonra Allah Teâlâ onun emrolunduğu şeyi yerine getirdiğini O Teâlâ'nın: { وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Ona: 'Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin' diye seslendik” kavlinin delaletiyle haber vermiştir. Bu da göstermektedir ki O Teâlâ rüyada ona bizzat boğazlamayı değil, sadece boğazlamanın mukaddimelerini emretmiştir. O mukaddimeler ise onu yere yatırmak, bıçağı boğazına koymak ve ikinci bir emir geldiği takdirde o fiili yerine getirmeye dair kesin bir azimden ibarettir. İkincisi: Boğazlama, nefes borusunu (hulkûm) kesmekten ibarettir; belki de İbrâhim aleyhisselâm hulkûmu kesmiş, ancak o bir parçayı her kestiğinde Allah parçaların birleşimini geri iade etmiştir; bu sebeple ölüm gerçekleşmemiştir. Üçüncü Vecih: —ki o topluluğun (Mu'tezile'nin) dayandığı asıl nokta budur— Şayet O Teâlâ muayyen bir şahsa muayyen bir vakitte muayyen bir fiili işlemesini emretse, bu durum o fiilin o vakitte işlenmesinin güzel (hasen) olduğuna delalet eder. Onu bundan nehyettiğinde ise bu nehiy o fiilin o vakitte işlenmesinin çirkin (kabih) olduğuna delalet eder. Şayet bu nehiy o emrin hemen arkasından gerçekleşirse iki durumdan biri zorunlu olur: Çünkü O Teâlâ eğer o fiilin durumunu biliyorsa, ya çirkin olanı emrettiği yahut güzel olandan nehyettiği söylenmelidir; eğer onu bilmiyorsa Allah Teâlâ'nın

جَهْلُ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنَّهُ مُحَالٌ، فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَهُ بِالذَّبْحِ.

cahil olması gerekir ki bu muhaldir. İşte bu babdaki sözün tamamı budur. Cevap: Birinciye cevap şudur: Biz O Teâlâ'nın ona ancak boğazlamayı emrettiğini delillendirmiştik.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ اعْتَرَفَ بِكَوْنِ تلك الرؤيا واجب الْعَمَلُ بِهَا وَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَتَى بِكُلِّ مَا رَآهُ فِي ذَلِكَ الْمَنَامِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَانِيًا كُلَّمَا قَطَعَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ جُزْءًا أَعَادَ اللَّهُ تَعَالَى التَّأْلِيفَ إِلَيْهِ، فَنَقُولُ هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَوْ أَتَى بِكُلِّ مَا أُمِرَ بِهِ لَمَا احْتَاجَ إِلَى الْفِدَاءِ وَحَيْثُ احْتَاجَ إِلَيْهِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِمَا أُمِرَ بِهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَالِثًا إِنَّهُ يَلْزَمُ، إِمَّا الْأَمْرُ بِالْقَبِيحِ وَإِمَّا الْجَهْلُ، فَنَقُولُ هَذَا بِنَاءٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَا يَكُونُ حَسَنًا فِي ذَاتِهِ وَلَا يَنْهَى إِلَّا عَمَّا يَكُونُ قَبِيحًا فِي ذَاتِهِ، وَذَلِكَ بِنَاءٌ عَلَى تَحْسِينِ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحِهِ وَهُوَ بَاطِلٌ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّا نُسَلِّمُ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ تَارَةً يَحْسُنُ لِكَوْنِ الْمَأْمُورِ بِهِ حَسَنًا وَتَارَةً لِأَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ يُفِيدُ صِحَّةَ مَصْلَحَةٍ مِنَ الْمَصَالِحِ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَأْمُورُ بِهِ حَسَنًا أَلَا تَرَى أَنَّ السَّيِّدَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُرَوِّضَ عَبْدَهُ، فَإِنَّهُ يَقُولُ لَهُ إِذَا جَاءَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فَافْعَلِ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ، وَيَكُونُ ذَلِكَ الْفِعْلُ مِنَ الْأَفْعَالِ الشَّاقَّةِ، وَيَكُونُ مَقْصُودُ السَّيِّدِ مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ لَيْسَ أَنْ يَأْتِيَ ذَلِكَ الْعَبْدُ بِذَلِكَ الْفِعْلِ، بَلْ أَنْ يُوَطِّنَ الْعَبْدُ نَفْسَهُ عَلَى الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ، ثُمَّ إِنَّ السَّيِّدَ إِذَا عَلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى الطَّاعَةِ فَقَدْ يُزِيلُ الْأَلَمَ عَنْهُ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ، فكذا هاهنا، فَمَا لَمْ تُقِيمُوا الدَّلَالَةَ عَلَى فَسَادِ هَذَا الِاحْتِمَالِ لَمْ يَتِمَّ كَلَامُكُمْ.

Allah Teâlâ'nın: { قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Rüyayı doğruladın” kavline gelince; bu, onun o rüya ile amel etmenin vacip olduğunu ikrar ettiğine delalet eder; yoksa o rüyada gördüğü her şeyi yerine getirdiğine delalet etmez. İkinci olarak onların: 'İbrâhim aleyhisselâm bir parçayı her kestiğinde Allah Teâlâ parçaların birleşimini geri iade etti' sözlerine gelince; deriz ki: Bu bâtıldır; zira İbrâhim aleyhisselâm emrolunduğu her şeyi yerine getirmiş olsaydı fidyeye ihtiyaç duymazdı; fidyeye ihtiyaç duyduğuna göre emrolunduğu şeyi yerine getirmediğini anladık. Üçüncü olarak onların: 'Ya çirkin olanı emretmek ya da cehalet lazım gelir' sözlerine gelince; deriz ki: Bu, Allah Teâlâ'nın ancak bizzat kendisinde güzellik bulunanı emrettiği ve ancak bizzat kendisinde çirkinlik bulunanı nehyettiği esasına dayanmaktadır; bu da aklın güzelleştirmesi ve çirkinleştirmesi (hüsün ve kubuh) esasına dayanır ki bâtıldır. Ayrıca bunu kabul ettiğimizi farz etsek bile, deriz ki: Bir şeyin emredilmesinin bazen emrolunan şeyin güzel olmasından ötürü, bazen de emrolunan şey güzel olmasa bile o emrin bir maslahatın gerçekleşmesini sağlamasından ötürü güzel olduğu niçin söylenemesin? Görmez misin ki bir efendi kölesini eğitip terbiye etmek istediğinde ona: 'Cuma günü geldiğinde falan işi yap' der; o iş ise meşakkatli işlerden olur ve efendinin o emirden maksadı kölenin o fiili yapması değil, kölenin nefsini boyun eğmeye ve itaate alıştırmasıdır. Sonra efendi onun nefsini itaate alıştırdığını bildiğinde o mükellefiyetin zahmetini ondan kaldırabilir. Burada da durum böyledir. Dolayısıyla siz bu ihtimalin bozukluğunu delille ispat etmedikçe sözünüz tamamlanmış olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَأْمُرُ بِمَا لَا يُرِيدُ وُقُوعَهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ أَمَرَ بِالذَّبْحِ وَمَا أَرَادَ وُقُوعَهُ، أَمَّا أَنَّهُ أَمَرَ بِالذَّبْحِ فَلَمَّا تَقَدَّمَ فِي الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى. وَأَمَّا أَنَّهُ مَا أَرَادَ وُقُوعَهُ فَلِأَنَّ عِنْدَنَا أَنَّ كُلَّ مَا أَرَادَ اللَّهُ وُقُوعَهُ فَإِنَّهُ يَقَعُ، وَحَيْثُ لَمْ يَقَعْ هَذَا الذَّبْحُ عَلِمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ وُقُوعَهُ، وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَهَى عَنْ ذَلِكَ الذَّبْحِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الشَّيْءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّاهِيَ لَا يُرِيدُ وُقُوعَهُ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالذَّبْحِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ قَدْ يُوجَدُ بِدُونِ الْإِرَادَةِ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالذَّبْحِ مَا تَقَدَّمَ فِي الْمَسْأَلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Ashabımız bu ayetle Allah Teâlâ'nın vuku bulmasını irade etmediği bir şeyi bazen emredebileceğine delil getirmişlerdir. Bunun delili, boğazlamayı emretmesi fakat vuku bulmasını irade etmemesidir. Boğazlamayı emrettiğine dair delil, birinci meselede geçen husustur. Vuku bulmasını irade etmediğine gelince; çünkü bize göre Allah'ın vuku bulmasını irade ettiği her şey mutlaka vuku bulur; bu boğazlama vuku bulmadığına göre O Teâlâ'nın bunun vuku bulmasını irade etmediğini anladık. Mu'tezile'ye göre ise Allah Teâlâ o boğazlamayı nehyetmiştir; bir şeyden nehyetmek ise nehyedenin onun vuku bulmasını irade etmediğine delalet eder. Böylece O Teâlâ'nın boğazlamayı emrettiği ve O Teâlâ'nın bunu irade etmediği sabit olmuştur; bu da emrin irade olmaksızın bulunabileceğini gösterir. Allah Teâlâ'nın boğazlamayı emrettiğine dair sözün tamamı önceki meselede geçenlerdir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي بَيَانِ الْحِكْمَةِ فِي وُرُودِ هَذَا التَّكْلِيفِ فِي النَّوْمِ لَا فِي الْيَقَظَةِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ:

Beşinci Mesele: Bu mükellefiyetin uyanıkken değil de uykuda gelmesinin hikmetinin beyanı hakkındadır. Bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi:

أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ كَانَ فِي نِهَايَةِ الْمَشَقَّةِ عَلَى الذَّابِحِ وَالْمَذْبُوحِ، فَوَرَدَ أَوَّلًا فِي النَّوْمِ حَتَّى يَصِيرَ ذَلِكَ كَالْمُنَبِّهِ لِوُرُودِ هَذَا التَّكْلِيفِ الشَّاقِّ، ثُمَّ يَتَأَكَّدُ حَالُ النَّوْمِ بِأَحْوَالِ الْيَقَظَةِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَهْجُمُ هَذَا التَّكْلِيفُ دُفْعَةً وَاحِدَةً بَلْ شَيْئًا فَشَيْئًا الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ ﵈ حَقًّا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ [الْفَتْحِ: ٢٧] وَقَالَ عَنْ يُوسُفَ ﵇: إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يُوسُفَ: ٤] وَقَالَ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇:

Bu mükellefiyet kurban eden için de kurban edilen için de son derece meşakkatliydi; bu sebeple bu meşakkatli mükellefiyetin gelişine bir nevi hazırlayıcı olsun diye önce uykuda geldi; sonra uyku hali uyanıklık halleriyle teyit edildi. Böylece bu mükellefiyet birdenbire değil, peyderpey gelmiş oldu. İkincisi: Allah Teâlâ peygamberlerin aleyhimüsselâm rüyasını hak kılmıştır. Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } “Andolsun ki Allah, elçisinin rüyasını doğru çıkardı. [Allah dilerse] Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz” [el-Feth 27] buyurmuş, Yûsuf aleyhisselâm hakkında: { إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “Ben [rüyamda] on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederlerken gördüm” [Yûsuf 4] dediğini nakletmiş, İbrâhim aleyhisselâm hakkında da:

إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ [الصَّافَّاتِ: ١٠٢] وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ تَقْوِيَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِمْ صَادِقِينَ، لِأَنَّ الْحَالَ إِمَّا حَالُ يَقَظَةٍ وَإِمَّا حَالُ مَنَامٍ، فَإِذَا تَظَاهَرَتِ الْحَالَتَانِ عَلَى الصِّدْقِ، كَانَ ذَلِكَ هُوَ النِّهَايَةَ فِي بَيَانِ كَوْنِهِمْ مُحِقِّينَ صَادِقِينَ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “Ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum” [es-Sâffât 102] buyurmuştur. Bundan maksat, onların doğru sözlü olduklarına dair delili kuvvetlendirmektir; zira hal ya uyanıklık halidir ya da uyku halidir; her iki hal de doğruluk üzerinde birleştiğinde bu, onların her halükârda hak üzere ve doğru sözlü olduklarını beyan etmenin zirvesi olur. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ نَقُولُ مَقَامَاتُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ مِنْهَا مَا يَقَعُ عَلَى وَفْقِ الرُّؤْيَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي حَقِّ رَسُولِنَا ﷺ: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ ثُمَّ وَقَعَ ذَلِكَ الشَّيْءُ بِعَيْنِهِ، وَمِنْهَا مَا يَقَعُ عَلَى الضِّدِّ كَمَا فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَإِنَّهُ رَأَى الذَّبْحَ وَكَانَ الْحَاصِلُ هُوَ الْفِدَاءَ وَالنَّجَاةَ، وَمِنْهَا مَا يَقَعُ عَلَى ضَرْبٍ مِنَ التَّأْوِيلِ

Sonra deriz ki: Peygamberlerin aleyhimüsselâm makamları üç kısımdır: Bir kısmı O Teâlâ'nın Resûlümüz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } “Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz” kavlinde olduğu gibi rüyanın aynısına uygun olarak vuku bulur; nitekim o şey bizzat aynen vuku bulmuştur. Bir kısmı İbrâhim aleyhisselâm hakkında olduğu gibi zıddına uygun olarak vuku bulur; zira o boğazlamayı görmüş, meydana gelen ise fidye ve kurtuluş olmuştur. Bir kısmı da bir nevi yoruma (te'vile)

وَالْمُنَاسَبَةِ كَمَا فِي رُؤْيَا يُوسُفَ ﵇، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَطْبَقَ أَهْلُ التَّعْبِيرِ عَلَى أَنَّ الْمَنَامَاتِ وَاقِعَةٌ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ.

ve münasebete dayalı olarak vuku bulur; nitekim Yûsuf'un aleyhisselâm rüyasında böyledir. İşte bu sebeple rüya tabircileri rüyaların bu üç vecih üzere vuku bulduğu hususunda ittifak etmişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: تُرِي بِضَمِّ التَّاءِ وكسر الراء، أن مَا تُرِي مِنْ نَفْسِكَ مِنَ الصَّبْرِ وَالتَّسْلِيمِ؟ وَقِيلَ مَا تُشِيرُ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ، ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ يَمِيلُ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَمِيلُ.

Altıncı Mesele: Hamza ve Kisâî, te'nin zammesi ve râ'nın kesresiyle { تُرِي } şeklinde okumuşlardır; yani 'kendi nefsinden sabır ve teslimiyet namına ne gösterirsin (türî)?' demektir. 'Ne işaret edersin/ne görüş bildirirsin?' manasında olduğu da söylenmiştir. Geri kalanlar ise te'nin fethasıyla [{ تَرى }] okumuşlardır; sonra onlardan imâle yapan da vardır, yapmayan da vardır.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْحِكْمَةُ فِي مُشَاوَرَةِ الِابْنِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ يُطْلِعَ ابْنَهُ عَلَى هَذِهِ الْوَاقِعَةِ لِيَظْهَرَ لَهُ صَبْرُهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَتَكُونَ فِيهِ قُرَّةُ عَيْنٍ لِإِبْرَاهِيمَ حَيْثُ يَرَاهُ قَدْ بَلَغَ فِي الْحِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الْعَظِيمِ، وَفِي الصَّبْرِ عَلَى أَشَدِّ الْمَكَارِهِ إِلَى هذه الدرجة العالمية وَيَحْصُلَ لِلِابْنِ الثَّوَابُ الْعَظِيمُ فِي الْآخِرَةِ وَالثَّنَاءُ الْحَسَنُ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عن وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ وَمَعْنَاهُ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ بِهِ، فَحُذِفَ الْجَارُّ كَمَا حُذِفَ مِنْ قَوْلِهِ:

Yedinci Mesele: Bu babda oğula danışmanın hikmeti, Allah'a itaatteki sabrının kendisine zahir olması için oğlunu bu hadiseden haberdar etmektir; böylece İbrâhim onun yumuşak huylulukta bu büyük dereceye ve en şiddetli zorluklara sabretmede bu yüce mertebeye ulaştığını gördüğünde kendisi için bir göz aydınlığı olsun, oğul için de ahirette büyük bir sevap ve dünyada güzel bir övgü hâsıl olsun. Sonra O Teâlâ, İbrâhim'in aleyhisselâm oğlundan onun: { افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı yap” dediğini nakletmiştir; bunun anlamı, 'kendisiyle emrolunduğun şeyi yap' demektir; nitekim şairin şu sözünde hazfedildiği gibi harf-i cer hazfedilmiştir:

أَمَرْتُكَ الخبر فافعل ما أمرت [به]

"Sana haberi emrettim, öyleyse sana emrolunanı [kendisiyle emrolunduğun şeyi] yap."

ثم قال تعالى: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ وَإِنَّمَا عَلَّقَ ذَلِكَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ التَّبَرُّكِ وَالتَّيَمُّنِ، وَأَنَّهُ لَا حَوْلَ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ وَلَا قُوَّةَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ.

Sonra [Allah] Teâlâ [oğlun şöyle dediğini] nakletmiştir: { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın.” Bunu Allah Teâlâ'nın meşietine bağlaması teberrük ve teyemmün (uğur ve bereket) sadedindedir; bir de Allah'ın koruması olmadan Allah'a isyandan dönüş, Allah'ın muvaffak kılması olmadan da Allah'a itaate güç yetirilemeyeceğini [belirtmek içindir].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا أَسْلَما يُقَالُ سَلَّمَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَأَسْلَمَ وَاسْتَسْلَمَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَقَدْ قُرِئَ بِهِنَّ جميعا إذ انْقَادَ لَهُ وَخَضَعَ، وَأَصْلُهَا مِنْ قَوْلِكَ سَلِمَ هَذَا لِفُلَانٍ إِذَا خَلَصَ لَهُ، وَمَعْنَاهُ سَلِمَ مِنْ أَنْ يُنَازَعَ فِيهِ، وَقَوْلُهُمْ سَلَّمَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَأَسْلَمَ لَهُ مَنْقُولَانِ عَنْهُ بِالْهَمْزَةِ، وَحَقِيقَةُ مَعْنَاهَا أَخْلَصَ نَفْسَهُ لِلَّهِ وَجَعَلَهَا سَالِمَةً لَهُ خَالِصَةً، وَكَذَلِكَ مَعْنَى اسْتَسْلَمَ اسْتَخْلَصَ نَفْسَهُ لِلَّهِ وَعَنْ قَتَادَةَ فِي أَسْلَمَا أَسْلَمَ هَذَا ابْنَهُ وَهَذَا نَفْسَهُ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ أَيْ صَرَعَهُ عَلَى شِقِّهِ فَوَقَعَ أَحَدُ جَبِينَيْهِ عَلَى الْأَرْضِ وَلِلْوَجْهِ جَبِينَانِ، وَالْجَبْهَةُ بَيْنَهُمَا، قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ التَّلِيلُ وَالْمَتْلُولُ الْمَصْرُوعُ وَالْمِتَلُّ الَّذِي يُتَلُّ بِهِ أَيْ يُصْرَعُ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ صَرَعَهُ عَلَى جَبِينِهِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ كَبَّهُ عَلَى جَبْهَتِهِ، وَهَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ الْجَبِينَ غَيْرُ الْجَبْهَةِ.

Sonra [Allah] Teâlâ: { فَلَمَّا أَسْلَما } “Her ikisi de teslim olunca” buyurmuştur. 'Allah'ın emrine teslim oldu' manasında selleme (سَلَّمَ), esleme (أَسْلَمَ) ve istesleme (اسْتَسْلَمَ) aynı manada kullanılır; hepsiyle de kıraat yapılmıştır; yani 'O'na boyun eğdi ve itaat etti' demektir. Bunun aslı, bir şey bir kimseye has kılındığında söylediğin 'bu falan için selim oldu (sadece ona ait oldu)' sözündendir; anlamı ise 'hakkında çekişilmekten salim oldu' demektir. Onların 'Allah'ın emrine teslim oldu' ve 'O'na boyun eğdi' sözleri, hemze ile ondan nakledilmiştir; hakiki anlamı ise 'kendini Allah'a halis kıldı, O'nun için salim ve halis kıldı' demektir. Aynı şekilde istesleme'nin (اسْتَسْلَمَ) anlamı da 'kendini Allah'a halis kıldı' demektir. Katâde'den { أَسْلَما } hakkında: 'Biri oğlunu teslim etti, diğeri de kendini teslim etti' dediği rivayet edilmiştir. Sonra Teâlâ: { وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } “ve onu şakağı üzerine yatırınca” buyurmuştur; yani onu yanı üzerine yıktı ve iki şakağından biri yere geldi. Yüzün iki şakağı (cebîn) vardır, alın (cebhe) ise ikisinin arasındadır. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: 'et-Telîl ve'l-metlûl, yere serilen; el-mitel ise kendisiyle yere serilen şeydir'; anlamı ise onu şakağı üzerine yere serdi demektir. Mukâtil: 'Onu alnı üzerine yüzüstü kapadı' demiştir; bu yanlıştır, çünkü şakak (cebîn) alın (cebhe) demek değildir.

ثُمَّ قال تعالى: وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا جَوَابُ فَلَمَّا عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ وَالْفَرَّاءِ وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ وَالْجَوَابُ مُقَدَّرٌ وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ وَنَادَاهُ اللَّهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا، سَعِدَ سَعَادَةً عَظِيمَةً وَآتَاهُ اللَّهُ نُبُوَّةَ وَلَدِهِ وَأَجْزَلَ لَهُ الثَّوَابَ، قَالُوا وَحَذْفُ الْجَوَابِ لَيْسَ بِغَرِيبٍ فِي الْقُرْآنِ وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا كَانَ مَحْذُوفًا كَانَ أَعْظَمَ وَأَفْخَمَ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ لَمَّا أضجعه للذبح نودي من الجبل: يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: السَّبَبُ فِي هَذَا التَّكْلِيفِ كَمَالُ طَاعَةِ إِبْرَاهِيمَ لِتَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا كَلَّفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا التَّكْلِيفِ الشَّاقِّ الشَّدِيدِ وَظَهَرَ مِنْهُ كَمَالُ الطَّاعَةِ وَظَهَرَ مِنْ وَلَدِهِ كَمَالُ الطَّاعَةِ وَالِانْقِيَادِ، لَا جَرَمَ قَالَ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا، يَعْنِي حَصَلَ الْمَقْصُودُ مِنْ تِلْكَ الرُّؤْيَا.

Sonra Allah Teâlâ: { وَنادَيْناهُ أَنْ يَا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا } “Ona: 'Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin' diye seslendik.” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kûfelilere ve Ferrâ'ya göre bu ifade { فَلَمَّا } edatının cevabıdır ve vâv (وَ) zaiddir. İkinci Görüş: Basralılara göre bu caiz değildir ve cevap takdir edilmiştir; takdiri ise şöyledir: 'O bunu yapıp da Allah ona 'Ey İbrâhim! Rüyayı doğruladın' diye seslenince, büyük bir saadete erdi, Allah ona oğlunun peygamberliğini verdi ve ona bolca mükafat bahşetti.' Dediler ki: Cevabın hazfedilmesi Kur'an'da garip bir şey değildir; bundaki fayda ise hazfedildiğinde [anlamın] daha büyük ve daha azametli olmasıdır. Müfessirler şöyle demişlerdir: Onu kurban etmek üzere yatırınca dağdan: 'Ey İbrâhim! Rüyayı doğruladın' diye seslenildi. Muhakkik âlimler şöyle demişlerdir: Bu mükellefiyetteki sebep, İbrâhim'in Allah Teâlâ'nın tekliflerine tam itaatte bulunmasıdır. Allah Teâlâ onu bu meşakkatli ve şiddetli mükellefiyetle yükümlü kılıp da kendisinden tam bir itaat, oğlundan da tam bir itaat ve boyun eğiş zahir olunca, şüphesiz O: 'Rüyayı doğruladın' buyurmuştur; yani o rüyadan maksat hâsıl oldu demektir.

وَقَوْلُهُ: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ابْتِدَاءُ إِخْبَارٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ يَتَّصِلُ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ وَوَلَدَهُ كَانَا مُحْسِنَيْنِ فِي هَذِهِ الطَّاعَةِ، فَكَمَا جَزَيْنَا هَذَيْنِ الْمُحْسِنَيْنِ فَكَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ الْمُحْسِنِينَ.

O'nun: { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız.” kavli, Allah Teâlâ'dan yeni bir haber başlangıcıdır; önceki söze bağlı değildir. Anlamı şudur: İbrâhim ve oğlu bu itaatte iyilik eden kimselerdi (muhsinlerdi); biz bu iki muhsini nasıl mükafatlandırdıysak, bütün muhsinleri de işte böyle mükafatlandırırız.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ أَيِ الِاخْتِبَارُ الْبَيِّنُ الَّذِي يَتَمَيَّزُ فِيهِ الْمُخْلِصُونَ مِنْ غَيْرِهِمْ أَوِ الْمِحْنَةُ الْبَيِّنَةُ الصُّعُوبَةِ الَّتِي لَا مِحْنَةَ أَصْعَبُ مِنْهَا وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ الذَّبْحُ مَصْدَرُ ذَبَحْتُ وَالذِّبْحُ أَيْضًا مَا يُذْبَحُ وَهُوَ الْمُرَادُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وهاهنا مَبَاحِثُ تَتَعَلَّقُ بِالْحِكَايَاتِ فَالْأَوَّلُ: حُكِيَ فِي قِصَّةِ الذَّبِيحِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ

Sonra [Allah] Teâlâ: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır.” buyurmuştur; yani ihlaslıların başkalarından ayırt edildiği apaçık bir imtihan yahut kendisinden daha zor bir imtihan bulunmayan apaçık zorluktaki bir sınamadır. { وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik.” [kavlindeki] Zebh (الذَّبْح), zebehtü (ذَبَحْتُ) fiilinin masdarıdır; zibh (الذِّبْح) ise kesilen hayvandır ve bu ayette kastedilen de odur. Burada rivayetlerle ilgili bazı incelemeler vardır: Birincisi: Kurban edilen kıssasında nakledildiğine göre İbrâhim aleyhisselâm

السَّلَامُ لَمَّا أَرَادَ ذَبْحَهُ قَالَ: يَا بُنَيَّ خُذِ الْحَبْلَ وَالْمُدْيَةَ وَانْطَلِقْ بِنَا إِلَى الشِّعْبِ نَحْتَطِبُ، فَلَمَّا تَوَسَّطَا شِعْبَ ثَبِيرٍ أَخْبَرَهُ بِمَا أُمِرَ بِهِ، فَقَالَ: يَا أَبَتِ اشْدُدْ رِبَاطِي فِيَّ كَيْلَا أَضْطَرِبَ، وَاكْفُفْ عَنِّي ثِيَابَكَ لَا يَنْتَضِحَ عَلَيْهَا شَيْءٌ مِنْ دَمِي فَتَرَاهُ أُمِّي فَتَحْزَنَ، وَاسْتَحِدَّ شَفْرَتَكَ وَأَسْرِعْ إِمْرَارَهَا عَلَى حَلْقِي لِيَكُونَ أَهْوَنَ فَإِنَّ الْمَوْتَ شَدِيدٌ، وَاقْرَأْ عَلَى أُمِّي سَلَامِي وَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَرُدَّ قَمِيصِي عَلَى أُمِّي فَافْعَلْ فَإِنَّهُ عَسَى أَنْ يَكُونَ أَسْهَلَ لَهَا، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇:

onu boğazlamak isteyince: "Yavrucuğum! İpi ve bıçağı al, bizimle vadiye gel, odun toplayalım" dedi. Sebir vadisinin ortasına vardıklarında ona emrolunduğu şeyi haber verdi. Bunun üzerine [çocuk]: "Babacığım! Çırpınmayayım diye bağımı sıkı bağla; elbiseni benden uzak tut ki kanımdan üzerine bir şey sıçrayıp da annem onu görüp üzülmesin; bıçağını iyi bile ve [acısı] daha hafif olsun diye boğazımdan çabuk geçir, zira ölüm şiddetlidir; anneme selamımı ilet ve gömleğimi anneme geri vermeyi uygun görürsen öyle yap, zira bu onun [acısını hafifletmek] için belki daha kolay olur" dedi. İbrâhim aleyhisselâm:

نِعْمَ الْعَوْنُ أَنْتَ يَا بُنَيَّ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ يُقَبِّلُهُ وَقَدْ رَبَطَهُ وَهُمَا يَبْكِيَانِ ثُمَّ وَضَعَ السِّكِّينَ عَلَى حَلْقِهِ فَقَالَ:

"Yavrucuğum! Allah'ın emri konusunda sen ne güzel bir yardımcısın!" dedi. Sonra onu bağlamış vaziyette her ikisi de ağlayarak öpmeye yöneldi; ardından bıçağı boğazına koydu. Bunun üzerine [çocuk]:

كُبَّنِي عَلَى وَجْهِي فَإِنَّكَ إِذَا نَظَرْتَ وَجْهِيَ رَحِمْتَنِي وَأَدْرَكَتْكَ رِقَّةٌ وَقَدْ تَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ أَمْرِ اللَّهِ ﷾ فَفَعَلَ ثُمَّ وَضَعَ السِّكِّينَ عَلَى قَفَاهُ فَانْقَلَبَتِ السِّكِّينُ وَنُودِيَ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا.

"Beni yüzüstü kapat; çünkü yüzüme baktığında bana acırsın, sana bir şefkat gelir ve bu da seninle Allah'ın azze ve celle emri arasına girebilir" dedi. O da öyle yaptı; sonra bıçağı ensesine koydu, bıçak ters döndü ve: 'Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin' diye seslenildi.

الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْكَبْشِ فَقِيلَ إِنَّهُ الْكَبْشُ الَّذِي تَقَرَّبَ بِهِ هَابِيلُ بْنُ آدَمَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَبِلَهُ، وَكَانَ فِي الْجَنَّةِ يَرْعَى حَتَّى فدعى اللَّهُ تَعَالَى بِهِ إِسْمَاعِيلَ، وَقَالَ آخَرُونَ أَرْسَلَ اللَّهُ كَبْشًا مِنَ الْجَنَّةِ قَدْ رَعَى أَرْبَعِينَ خَرِيفًا، وَقَالَ السُّدِّيُّ: نُودِيَ إِبْرَاهِيمُ فَالْتَفَتَ فَإِذَا هُوَ بِكَبْشٍ أَمْلَحَ انْحَطَّ مِنَ الْجَبَلِ، فَقَامَ عَنْهُ إِبْرَاهِيمُ فَأَخَذَهُ فَذَبَحَهُ، وَخَلَّى عَنِ ابْنِهِ، ثُمَّ اعْتَنَقَ ابْنَهُ وَقَالَ: يَا بُنَيَّ الْيَوْمَ وُهِبْتَ لِي، وَأَمَّا قَوْلُهُ: عَظِيمٍ فَقِيلَ سُمِّيَ عَظِيمًا لِعِظَمِهِ وَسِمَنِهِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ حَقَّ لَهُ أَنْ يَكُونَ عَظِيمًا وَقَدْ رَعَى فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا، وَقِيلَ سُمِّيَ عَظِيمًا لِعِظَمِ قَدْرِهِ حَيْثُ قَبِلَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِدَاءً عَنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ فَقَوْلُهُ: نَبِيًّا حَالٌ مُقَدَّرَةٌ أَيْ بَشَّرْنَاهُ بِوُجُودِ إِسْحَاقَ مُقَدَّرَةٌ نُبُوَّتُهُ، وَلِمَنْ يَقُولُ إِنَّ الذَّبِيحَ هُوَ إِسْمَاعِيلُ أَنْ يَحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: نَبِيًّا حَالٌ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ حَالَ كَوْنِ إِسْحَاقَ نَبِيًّا لِأَنَّ الْبِشَارَةَ بِهِ مُتَقَدِّمَةٌ عَلَى صَيْرُورَتِهِ نَبِيًّا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ حَالَ مَا قَدَّرْنَاهُ نَبِيًّا، وَحَالَ مَا حَكَمْنَا عَلَيْهِ فَصَبَرَ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ كَانَتْ هَذِهِ الْبِشَارَةُ بِشَارَةً بِوُجُودِ إِسْحَاقَ حَاصِلَةً بَعْدَ قِصَّةِ الذَّبِيحِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الذَّبِيحُ غَيْرَ إِسْحَاقَ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ هَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ مُتَأَخِّرَةً فِي التِّلَاوَةِ عَنْ قِصَّةِ الذَّبِيحِ إِلَّا أَنَّهَا كَانَتْ مُتَقَدِّمَةً عَلَيْهَا فِي الْوُقُوعِ وَالْوُجُودِ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ الْأَصْلُ رِعَايَةُ التَّرْتِيبِ وَعَدَمُ التَّغْيِيرِ فِي النَّظْمِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

İkinci İnceleme: O koç hakkında ihtilaf etmişlerdir: Âdem'in oğlu Hâbil'in Allah Teâlâ'ya sunduğu ve O'nun da kabul ettiği, Allah Teâlâ İsmâil'e fidye kılıncaya kadar cennette otlayan koç olduğu söylenmiştir. Başkaları ise: 'Allah Teâlâ cennetten kırk sonbahar boyunca otlamış bir koç gönderdi' demişlerdir. Süddî şöyle demiştir: 'İbrâhim'e seslenildi, dönüp baktığında dağdan inen alaca (ak-kara) bir koç gördü. İbrâhim çocuğun üzerinden kalkıp koçu yakaladı ve onu boğazladı, oğlunu serbest bıraktı; sonra oğluna sarılıp: 'Yavrucuğum! Bugün sen bana [yeniden] bağışlandın' dedi.' O'nun: { عَظِيمٍ } “büyük” kavline gelince; cüssesinin büyüklüğü ve semizliğinden dolayı 'büyük' diye isimlendirildiği söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr: 'Cennette kırk sonbahar otlamışken büyük olması pek yerindedir' demiştir. Allah Teâlâ onu İbrâhim'in oğluna fidye olarak kabul ettiği için kadrinin büyüklüğünden ötürü 'büyük' diye isimlendirildiği de söylenmiştir. Sonra Teâlâ: { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandır.” buyurmuştur; { إِنَّهُ } kavlindeki zamir İbrâhim'e aittir. Sonra [Allah] Teâlâ: { وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı da müjdeledik.” buyurmuştur. O'nun: { نَبِيًّا } kavli mukadder bir haldir; yani 'ona peygamberliği takdir edilmiş olarak İshak'ın varlığını müjdeledik' demektir. Kurban edilenin İsmâil olduğunu söyleyen kimse bu ayetle delil getirebilir; zira O'nun: { نَبِيًّا } kavli haldir ve anlamın 'İshak peygamber olduğu halde onu İshak ile müjdeledik' olması caiz değildir, çünkü onunla müjdelenmesi peygamber olmasından öncedir. Dolayısıyla anlamın 'onu peygamber olarak takdir ettiğimiz ve aleyhine hüküm verip de sabrettiği halde İshak ile müjdeledik' olması vacip olur. Durum böyle olunca, bu İshak'ın varlığı müjdesi kurban kıssasından sonra hâsıl olmuş bir müjde olur; öyleyse kurban edilenin İshak'tan başkası olması vacip olur. Bu babda söylenebilecek en ileri söz şudur: Bu ayet tilavette kurban kıssasından sonra olsa da vuku ve varlık bakımından ondan öncedir denilebilir; ancak biz deriz ki asıl olan tertibe riayet etmek ve nazımda değişiklik yapmamaktır. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْبَرَكَةِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ جَمِيعَ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ صُلْبِ إِسْحَاقَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَبْقَى الثَّنَاءَ الْحَسَنَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ الْبَرَكَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ وَفِي ذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَثْرَةِ فَضَائِلِ الْأَبِ فَضِيلَةُ الِابْنِ، لِئَلَّا تَصِيرَ هَذِهِ الشُّبْهَةُ سَبَبًا لِمُفَاخَرَةِ الْيَهُودِ، وَدَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: مُحْسِنٌ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَتَحْتَ قَوْلِهِ: ظالِمٌ الْكَافِرُ والفاسق والله أعلم.

Sonra Teâlâ: { وَبارَكْنا عَلَيْهِ وَعَلى إِسْحاقَ } “Ona da İshak'a da bereketler verdik.” buyurmuştur. Bu bereketin tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: O Teâlâ'nın İsrâiloğulları peygamberlerinin tamamını İshak'ın sulbünden çıkarmış olmasıdır. İkincisi: İbrâhim ve İshak üzerindeki güzel övgüyü kıyamet gününe kadar baki kılmasıdır; çünkü bereket devamlılık ve sebat bulmaktan ibarettir. Sonra Teâlâ: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِما مُحْسِنٌ وَظالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “Her ikisinin neslinden iyi davranan da var, nefsine apaçık zulmeden de var.” buyurmuştur. Bunda, bu şüphe Yahudilerin övünme vesilesi olmasın diye babanın faziletlerinin çokluğundan oğlun faziletli olmasının gerekmediğine dair bir uyarı vardır. { مُحْسِنٌ } “iyi davranan” kavlinin altına peygamberler ve müminler; { ظالِمٌ } “zulmeden” kavlinin altına ise kâfir ve fasık girmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١١٤ الى ١٢٢]

[Sâffât Sûresi (37), 114-122. Âyetler]

وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨)

{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْناهُمْ فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨) } “(114) Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk. (115) Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (116) Onlara yardım ettik de galip gelenler kendileri oldu. (117) Kendilerine apaçık [ve açıklayıcı] Kitab'ı verdik. (118) Her ikisini de dosdoğru yola ilettik.”

وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢)

{ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢) } “(119) Sonradan gelenler arasında onlara [güzel bir nam] bıraktık. (120) Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun! (121) Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız. (122) Çünkü ikisi de bizim mümin kullarımızdandı.”

قصة موسى وهارون ﵉

Mûsâ ve Hârûn'un aleyhimesselâm Kıssası

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ مِنَ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ وُجُوهَ الْإِنْعَامِ وَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً إِلَّا أَنَّهَا مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ إِيصَالُ الْمَنَافِعِ إِلَيْهِ وَدَفْعُ المضار عنه والله تعالى ذكر القسمين هاهنا، فَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ إِشَارَةٌ إِلَى إِيصَالِ الْمَنَافِعِ إِلَيْهِمَا، وَقَوْلُهُ: وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ إِشَارَةٌ إِلَى دَفْعِ الْمَضَارِّ عَنْهُمَا.

Bil ki bu, bu surede zikredilen kıssaların üçüncüsüdür. Yine bil ki nimet verme vecihleri her ne kadar çok olsa da iki türde toplanmıştır: Ona menfaatleri ulaştırmak ve ondan zararları defetmek. Allah Teâlâ burada her iki kısmı da zikretmiştir: O'nun: { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk” kavli her ikisine menfaatlerin ulaştırılmasına; { وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık” kavli ise her ikisinden zararların defedilmesine işarettir.

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ إِيصَالُ الْمَنَافِعِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَنَافِعَ عَلَى قِسْمَيْنِ: مَنَافِعُ الدُّنْيَا وَمَنَافِعُ الدِّينِ، أَمَّا مَنَافِعُ الدُّنْيَا فَالْوُجُودُ وَالْحَيَاةُ وَالْعَقْلُ وَالتَّرْبِيَةُ وَالصِّحَّةُ وَتَحْصِيلُ صِفَاتِ الْكَمَالِ فِي ذَاتِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَأَمَّا مَنَافِعُ الدِّينِ فَالْعِلْمُ وَالطَّاعَةُ، وَأَعْلَى هَذِهِ الدَّرَجَاتِ النُّبُوَّةُ الرَّفِيعَةُ الْمَقْرُونَةُ بِالْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ الْقَاهِرَةِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ التَّفَاصِيلَ فِي سَائِرِ السُّوَرِ، لا جرم اكتفى هاهنا بِهَذَا الرَّمْزِ.

Birinci Kısma, yani menfaatlerin ulaştırılmasına gelince; şüphe yok ki menfaatler iki kısımdır: Dünya menfaatleri ve din menfaatleri. Dünya menfaatleri; varlık, hayat, akıl, terbiye, sağlık ve her birinin zâtında kemal sıfatlarının tahsil edilmesidir. Din menfaatleri ise ilim ve itaattir; bu derecelerin en yücesi ise parlak ve kahredici mucizelerle desteklenmiş olan yüce peygamberliktir. Allah Teâlâ bu ayrıntıları diğer surelerde zikrettiği için, şüphesiz burada bu işaretle yetinmiştir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ دَفْعُ الضَّرَرِ فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَفِيهِ قَوْلَانِ: قِيلَ إِنَّهُ الْغَرَقُ، أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ، وَنَجَّى اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقِيلَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى نَجَّاهُمْ من إيذاء فرعون حيث كان يذبح أبنائهم وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ.

İkinci Kısma, yani zararın defedilmesine gelince; O'nun: { وَنَجَّيْناهُما وَقَوْمَهُما مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık” kavlinden murat budur. Bunda iki görüş vardır: Bunun boğulma olduğu, Allah'ın Firavun ve kavmini boğduğu, İsrâiloğullarını ise kurtardığı söylenmiştir. Muradın, oğullarını boğazlayıp kadınlarını sağ bıraktığı sırada Allah Teâlâ'nın onları Firavun'un eziyetinden kurtarması olduğu da söylenmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ منَّ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ، فَصَّلَ أَقْسَامَ تِلْكَ الْمِنَّةِ. وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ:

Bil ki O Teâlâ Mûsâ ve Hârûn'a lütufta bulunduğunu zikredince, o lütfun kısımlarını ayrıntılı olarak açıklamıştır. O'nun kavlindeki zamir:

وَنَصَرْناهُمْ أَيْ نَصَرْنَا مُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمَهُمَا: فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ بِظُهُورِ الْحُجَّةِ وَفِي آخِرِ الْأَمْرِ بِالدَّوْلَةِ وَالرِّفْعَةِ وَثَانِيهِمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّوْرَاةُ، وَهُوَ الْكِتَابُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى جَمِيعِ الْعُلُومِ الَّتِي يُحْتَاجُ إِلَيْهَا فِي مَصَالِحِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، كَمَا قَالَ: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَةِ: ٤٤] ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ أَيْ دَلَلْنَاهُمَا عَلَى طَرِيقِ الْحَقِّ عَقَلًا وَسَمْعًا، وَأَمْدَدْنَاهُمَا بِالتَّوْفِيقِ والعصمة، وَتَشْبِيهُ الدَّلَائِلِ الْحَقَّةِ بِالطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ وَاضِحٌ وَرَابِعُهَا:

{ وَنَصَرْناهُمْ } [kavlindeki zamir] yani Mûsâ'ya, Hârûn'a ve kavimlerine yardım ettik: { فَكانُوا هُمُ الْغالِبِينَ } “böylece galip gelenler kendileri oldu”; delilin üstünlüğüyle her durumda, işin sonunda ise devlet ve yücelikle [galip geldiler]. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ } “Kendilerine apaçık [ve açıklayıcı] Kitab'ı verdik” kavlidir; bundan murat Tevrat'tır. O, tıpkı: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır” [el-Mâide 44] buyurduğu gibi din ve dünya maslahatlarında ihtiyaç duyulan bütün ilimleri ihtiva eden kitaptır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَهَدَيْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Her ikisini de dosdoğru yola ilettik” kavlidir; yani hem aklen hem naklen hak yola onları yönelttik, kendilerini muvaffakiyet ve ismet (koruma) ile destekledik. Hak delillerin dosdoğru yola benzetilmesi açıktır. Dördüncüsü:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ وَهُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ قَوْلُهُمْ: سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ وَهُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ وَالذِّكْرُ الْجَمِيلُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ هُوَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْأَقْسَامَ الْأَرْبَعَةَ مِنْ أَبْوَابِ التَّعْظِيمِ وَالتَّفْضِيلِ قَالَ: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُهُ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ، عَلَى أَنَّ الْفَضِيلَةَ الْحَاصِلَةَ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ أَشْرَفُ وَأَعْلَى وَأَكْمَلُ مِنْ كُلِّ الْفَضَائِلِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا حَسُنَ خَتْمُ فَضَائِلِ مُوسَى وهارون بكونهما من المؤمنين، والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَكْنا عَلَيْهِما فِي الْآخِرِينَ } “Sonradan gelenler arasında onlara [güzel bir nam] bıraktık” kavlidir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradın 'Sonradan gelenler —ki onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir— arasında onların: { سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun” sözünü bıraktık' olmasıdır. İkincisi: Muradın 'Sonradan gelenler —ki onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir— arasında güzel bir övgü ve hoş bir anılış bıraktık' olmasıdır. Bu takdire göre bundan sonraki: { سَلامٌ عَلى مُوسى وَهارُونَ } “Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun!” kavli Allah Teâlâ'nın kelamıdır. O Teâlâ tazim ve fazilet kapılarından bu dört kısmı zikredince: { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız.” buyurmuştur; bunun tefsiri daha önce geçmişti. Sonra Teâlâ: { إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Çünkü ikisi de bizim mümin kullarımızdandı.” buyurmuştur. Maksat, iman sebebiyle hâsıl olan faziletin bütün faziletlerden daha şerefli, daha üstün ve daha mükemmel olduğuna dikkat çekmektir; zira böyle olmasaydı Mûsâ ve Hârûn'un faziletlerini müminlerden olmalarıyla sonlandırmak uygun olmazdı. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٢٣ الى ١٣٢]

[Sâffât Sûresi (37), 123-132. Âyetler]

وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (١٢٥) اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦) فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧)

{ وَإِنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ (١٢٥) اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦) فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧) } “(123) Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi. (124) Hani kavmine şöyle demişti: 'Siz [Allah'tan] sakınmaz mısınız? (125) Yaratanların en güzelini bırakıp da Ba'l'e mi tapıyorsunuz? (126) Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı [bırakıyor musunuz]?' (127) Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklardır.”

إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩) سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢)

{ إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨) وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩) سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ (١٣٠) إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١) إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢) } “(128) Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna. (129) Sonradan gelenler arasında ona da [güzel bir nam] bıraktık. (130) İlyâsîn'e selâm olsun! (131) Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız. (132) Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı.”

قصة إلياس ﵇

İlyâs'ın aleyhisselâm Kıssası

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ الرَّابِعَةَ مِنَ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu, bu surede zikredilen dördüncü kıssadır. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: وَإِنَّ إِلْياسَ بِغَيْرِ هَمْزَةٍ عَلَى وَصْلِ الْأَلِفِ وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزَةِ وَقَطْعِ الْأَلِفِ، قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنِ مِهْرَانَ: مَنْ ذَكَرَ عِنْدَ الْوَصْلِ الْأَلِفَ فَقَدْ أَخْطَأَ، وَكَانَ أَهْلُ الشَّامِ يُنْكِرُونَهُ وَلَا يَعْرِفُونَهُ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَلَهُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ حَذَفَ الْهَمْزَةَ مِنْ إِلْيَاسَ حَذْفًا، كَمَا حَذَفَهَا ابْنُ كَثِيرٍ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ [الْمُدَّثِّرِ: ٣٥] وَكَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Birinci Mesele: İbn Âmir, elifin vaslıyla hemzesiz olarak { وَإِنَّ لْيَاسَ } şeklinde okumuştur; geri kalanlar ise hemzeyle ve elifin kat'ıyla [{ وَإِنَّ إِلْيَاسَ }] okumuşlardır. Ebû Bekir b. Mihrân şöyle demiştir: 'Vasıl esnasında elifi zikreden hata etmiştir; Şam ehli bunu reddeder ve tanımazdı.' Vâhidî şöyle demiştir: Bunun iki vechi vardır: Birincisi: İbn Kesîr'in: { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } “Kuşkusuz o [cehennem], büyük [musibet]lerden biridir” [el-Müddessir 35] kavlindeki hemzeyi hazfettiği gibi ve şairin şu sözündeki gibi İlyâs kelimesinden hemzeyi tamamen hazfetmiştir:

وَيْلُمِّهَا فِي هَوَاءِ الْجَوِّ طَالِبَةً

"Anasının canı çıksın, gök boşluğunda arayarak..."

وَالْآخَرُ أَنَّهُ جَعَلَ الْهَمْزَةَ الَّتِي تَصْحَبُ اللَّامَ لِلتَّعْرِيفِ كَقَوْلِهِ: وَالْيَسَعَ.

Diğer vecih ise, O'nun { وَالْيَسَعَ } “el-Yese'” kavlinde olduğu gibi lâm ile birlikte gelen hemzeyi tarif (belirlilik) için kılmış olmasıdır.