الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي إِلْيَاسَ قَوْلَانِ: يُرْوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ وَإِنَّ إِدْرِيسَ، وَقَالَ إِنَّ إِلْيَاسَ هُوَ إِدْرِيسُ، وَهَذَا قَوْلُ عِكْرِمَةَ، وَأَمَّا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ فَهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّهُ نَبِيٌّ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُوَ إِلْيَاسُ بْنُ يَاسِينَ مِنْ وَلَدِ هَارُونَ أَخِي مُوسَى ﵈، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ وَالتَّقْدِيرُ اذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ لِقَوْمِكَ: إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ أَيْ أَلَا تَخَافُونَ اللَّهَ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ أَلَا تَخَافُونَ عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا خَوَّفَهُمْ أَوَّلًا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ ذَكَرَ مَا هُوَ السَّبَبُ لِذَلِكَ الْخَوْفِ فَقَالَ: أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ وَفِيهِ أَبْحَاثُ:
İkinci Mesele: İlyâs hakkında iki görüş vardır: İbn Mes'ûd'dan onun { وَإِنَّ إِدْرِيسَ } şeklinde okuduğu ve İlyâs'ın İdrîs'in ta kendisi olduğunu söylediği rivayet edilmiştir; bu aynı zamanda İkrime'nin de görüşüdür. Müfessirlerin çoğunluğuna gelince, onlar onun İsrâiloğulları peygamberlerinden bir peygamber olduğu hususunda müttefiktirler; o da Mûsâ aleyhisselâm'ın kardeşi Hârûn'un soyundan gelen Yâsîn oğlu İlyâs'tır aleyhimesselâm. Sonra Yüce Allah: { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ } “Hani kavmine şöyle demişti: 'Siz [Allah'tan] sakınmaz mısınız?'” buyurmuştur. Takdiri şöyledir: [Ey Muhammed!] Kavmine, hani kavmine: { أَلا تَتَّقُونَ } “Sakınmaz mısınız?” yani 'Allah'tan korkmaz mısınız?' dediği vakti hatırlat. Kelbî ise: "Allah'tan başkasına ibadet etmekten korkmaz mısınız?" demiştir. Bil ki o, onları başlangıçta icmâlî olarak (özetle) korkutunca, bu korkunun sebebinin ne olduğunu zikrederek şöyle demiştir: { أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } “Yaratanların en güzelini bırakıp da Ba'l'e mi tapıyorsunuz?”. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: فِي (بَعْلٍ) قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْمُ عَلَمٍ لِصَنَمٍ كَانَ لَهُمْ كَمَنَاةَ وَهُبَلَ، وَقِيلَ كَانَ مِنْ ذَهَبٍ، وَكَانَ طُولُهُ عِشْرِينَ ذِرَاعًا وَلَهُ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ، وَفُتِنُوا بِهِ وَعَظَّمُوهُ، حَتَّى عَيَّنُوا لَهُ أَرْبَعَمِائَةِ سَادِنٍ وَجَعَلُوهُمْ أَنْبِيَاءَ، وَكَانَ الشَّيْطَانُ يَدْخُلُ فِي جَوْفِ بَعْلٍ وَيَتَكَلَّمُ بِشَرِيعَةِ الضَّلَالَةِ، وَالسَّدَنَةُ يَحْفَظُونَهَا وَيُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ وَهُمْ أَهْلُ بَعْلَبَكَّ مِنْ بِلَادِ الشَّأْمِ، وَبِهِ سُمِّيَتْ مَدِينَتُهُمْ بَعْلَبَكَّ. وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُمْ بَعْلٌ اسْمٌ لِصَنَمٍ مِنْ أَصْنَامِهِمْ لَا بَأْسَ بِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ يَدْخُلُ فِي جَوْفِ بَعْلَبَكَّ وَيَتَكَلَّمُ بِشَرِيعَةِ الضَّلَالَةِ، فَهَذَا مُشْكِلٌ لِأَنَّا إِنْ جَوَّزْنَا هَذَا كَانَ ذَلِكَ قَادِحًا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، لِأَنَّهُ نُقِلَ فِي مُعْجِزَاتِ النَّبِيِّ ﷺ كَلَامُ الذِّئْبِ مَعَهُ وَكَلَامُ الْجَمَلِ مَعَهُ وَحَنِينُ الْجِذْعِ، وَلَوْ جَوَّزْنَا أَنْ يَدْخُلَ الشَّيْطَانُ فِي جَوْفِ جِسْمٍ وَيَتَكَلَّمُ. فَحِينَئِذٍ يَكُونُ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا فِي الذِّئْبِ وَالْجَمَلِ وَالْجِذْعِ، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي كَوْنِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُعْجِزَاتٍ الْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْبَعْلَ هُوَ الرَّبُّ بِلُغَةِ الْيَمَنِ، يُقَالُ مَنْ بَعْلُ هَذِهِ الدَّارِ، أَيْ مَنْ رَبُّهَا، وَسُمِّيَ الزَّوْجُ بَعْلًا لِهَذَا الْمَعْنَى، قَالَ تَعَالَى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً [هُودٍ: ٧٢] فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْمَعْنَى، أَتَعْبُدُونَ بَعْضَ الْبُعُولِ وَتَتْرُكُونَ عِبَادَةَ اللَّهِ.
Birincisi: (Ba'l) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Menât ve Hübel gibi, onlara ait bir putun özel ismi olmasıdır. Onun altından olduğu, boyunun yirmi arşın olup dört yüzünün bulunduğu söylenmiştir. Onunla fitneye düşüp onu o derece yücelttiler ki onun için dört yüz tane hizmetkâr tayin ettiler ve onları peygamberler kıldılar. Şeytan Ba'l'in içine girip sapıklık şeriatını konuşur, hizmetkârlar da bunu ezberleyip insanlara öğretirlerdi. Bunlar Şam beldelerinden Ba'lebekk halkıydı ve şehirlerine de bundan dolayı Ba'lebekk adı verilmiştir. Bil ki onların, Ba'l'in putlarından bir putun ismi olduğu yönündeki sözlerinde bir sakınca yoktur. Ancak şeytanın Ba'lebekk'in [putun] içine girip sapıklık şeriatını konuştuğu yönündeki sözlerine gelince, bu müşküldür (sorunludur); zira buna cevaz verirsek bu durum mucizelerin birçoğuna gölge düşürür. Çünkü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mucizeleri arasında kurdun onunla konuşması, devenin onunla konuşması ve hurma kütüğünün inlemesi nakledilmiştir. Eğer şeytanın bir cismin içine girip konuşmasına cevaz verirsek, o takdirde bu ihtimal kurt, deve ve kütük için de geçerli olur ve bu da söz konusu şeylerin mucize oluşuna halel getirir. İkinci görüş: Ba'l, Yemen lügatinde 'Rab' (efendi/sahip) demektir. Nitekim 'Bu evin Ba'l'i kimdir?' yani 'sahibi kimdir?' denilir. Koca da bu manadan ötürü ba'l olarak isimlendirilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “Kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [el-Bakara 228] ve { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “İşte şu kocam da bir ihtiyar!” [Hûd 72] buyurmuştur. Bu takdire göre mana şöyledir: 'Siz birtakım rab edinilenlere kulluk edip Allah'a kulluğu bırakıyor musunuz?'
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ خَالِقًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ، فَقَالُوا: لَوْ لَمْ يَكُنْ غَيْرُ اللَّهِ خَالِقًا لَمَا جَازَ وَصْفُ اللَّهِ بِأَنَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ، وَالْكَلَامُ فِيهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] .
İkinci İnceleme: Mu'tezile, kulun kendi fiillerinin yaratıcısı olduğu hususunda bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: 'Eğer Allah'tan başkası yaratıcı olmasaydı, Allah'ın 'yaratanların en güzeli' şeklinde vasfedilmesi caiz olmazdı.' Bu konudaki açıklama, Yüce Allah'ın: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” [el-Mü'minûn 14] kavlinde daha önce geçmişti.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: كَانَ الْمُلَقَّبُ بِالرَّشِيدِ الْكَاتِبِ يَقُولُ لَوْ قِيلَ: أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَدَعُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ. أَوْهَمَ أَنَّهُ أَحْسَنُ، لِأَنَّهُ كَانَ قَدْ تَحْصُلُ فِيهِ رِعَايَةُ مَعْنَى التَّحْسِينِ وَجَوَابُهُ: أَنَّ فَصَاحَةَ/ الْقُرْآنِ لَيْسَتْ لِأَجْلِ رِعَايَةِ هَذِهِ التَّكَالِيفِ، بَلْ لِأَجْلِ قُوَّةِ الْمَعَانِي وَجَزَالَةِ الْأَلْفَاظِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا عَابَهُمْ عَلَى عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ صَرَّحَ بِالتَّوْحِيدِ وَنَفْيِ الشُّرَكَاءِ، فَقَالَ: اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ.
Üçüncü İnceleme: er-Reşîd el-Kâtib lakaplı zat şöyle diyordu: 'Eğer: [أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَدَعُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ] (Ba'l'e dua edip yaratanların en güzelini terk mi ediyorsunuz?) denilseydi, daha güzel olduğu vehmini verirdi; çünkü onda tahsin (sözü güzelleştirme) manasını gözetme hasıl olurdu.' Buna cevap şudur: Kur'an'ın fesahati bu tür külfetli sanatları gözetmekten ötürü değil, bilakis manaların kuvvetinden ve lafızların sağlamlığından ötürüdür. Bil ki o, Allah'tan başkasına ibadet etmelerini kınayınca tevhidi ve ortakları nefyetmeyi açıkça ifade ederek: { اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı [bırakıyor musunuz]?” buyurmuştur. Bunda birkaç inceleme vardır.
الْأَوَّلُ: أَنَّا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ حُدُوثَ الْأَشْخَاصِ الْبَشَرِيَّةِ كَيْفَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، وَكَيْفَ يَدُلُّ عَلَى وَحْدَتِهِ وَبَرَاءَتِهِ عَنِ الْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Birincisi: Biz bu kitapta beşer fertlerinin sonradan yaratılmış olmasının (hudûsunun), dilediğini yapan Yaratıcı'nın (es-Sâni' el-Muhtâr) varlığına nasıl delalet ettiğini, O'nun birliğine, zıtlarından ve denklerinden münezzeh olduğuna nasıl delalet ettiğini zikretmiştik; dolayısıyla bunu tekrar etmenin bir faydası yoktur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ كُلُّهَا بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ: أَحْسَنَ الْخالِقِينَ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَالْأَوَّلُ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبِي عُبَيْدٍ، وَنَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّ حَمْزَةَ إِذَا وَصَلَ نَصَبَ، وَإِذَا وَقَفَ رَفَعَ، وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَّرَ مَعَ قَوْمِهِ التَّوْحِيدَ قَالَ:
İkinci İnceleme: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs; { اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبائِكُمُ } kısmının tamamını, O'nun { أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } kavlinden bedel olarak nasb ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise istînâf (yeni başlangıç) olarak ref ile okumuşlardır. Birincisi, Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd'in tercihidir. el-Keşşâf sahibi, Hamza'nın vasıl yaptığında nasb ile, vakıf yaptığında ise ref ile okuduğunu nakletmiştir. Allah, onun kavmiyle tevhidi ikrar ettirdiğini hikâye edince şöyle buyurmuştur:
فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ أَيْ لَمُحْضَرُونَ النَّارَ غَدًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْكَلَامَ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ: لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الصَّافَّاتِ: ٥٧] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْمَهُ مَا كَذَّبُوهُ بِكُلِّيَّتِهِمْ، بَلْ كَانَ فِيهِمْ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ التَّوْحِيدِ فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ يَعْنِي الَّذِينَ أَتَوْا بِالتَّوْحِيدِ الْخَالِصِ فَإِنَّهُمْ لَا يَحْضُرُونَ ثُمَّ قَالَ: وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ (آلِ يَاسِينَ) عَلَى إِضَافَةِ لَفْظِ آلٍ إِلَى لَفْظِ يَاسِينَ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْأَلِفِ وَجَزْمِ اللَّامِ مَوْصُولَةً بِيَاسِينَ، أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى فَفِيهَا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْرَبُ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ إِلْيَاسُ بْنُ يَاسِينَ فَكَانَ إِلْيَاسُ آلَ يَاسِينَ الثَّانِي: (آلُ يَاسِينَ) آلُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالثَّالِثُ: أَنَّ يَاسِينَ اسْمُ الْقُرْآنِ، كَأَنَّهُ قِيلَ سَلَامُ اللَّهِ عَلَى مَنْ آمَنَ بِكِتَابِ اللَّهِ الَّذِي هُوَ يَاسِينُ، وَالْوَجْهُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ أَلْيَقُ بِسِيَاقِ الْكَلَامِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ فَفِيهَا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ يقال ميكال وميكائيل
{ فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklardır” yani yarın ateşte hazır bulundurulacaklardır. Biz bu konudaki açıklamayı O'nun: { لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Kesinlikle [azap için] hazır bulundurulanlardan olurdum” [es-Sâffât 57] kavlinde zikretmiştik. Sonra Yüce Allah: { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Kavmi onu bütünüyle yalanlamamıştı; bilakis içlerinde daha önce o tevhidi benimsemiş kimseler vardı. İşte bu sebeple Yüce Allah: { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna” yani hâlis tevhid ile gelenler [müstesna] buyurmuştur; çünkü onlar [azap için] hazır bulundurulmazlar. Sonra: { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى إِلْ ياسِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona da [güzel bir nam] bıraktık. İlyâsîn'e selâm olsun!” buyurmuştur. Nâfi', İbn Âmir ve Ya'kûb; { آلِ يَاسِينَ } şeklinde, "âl" lafzını "yâsîn" lafzına izafetle okumuşlardır. Geri kalanlar ise elifin kesresi ve lâm'ın cezmiyle, Yâsîn'e bitişik olarak [{ إِلْ يَاسِينَ }] okumuşlardır. İlk kıraate gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi ve en yakın olanı: Onun Yâsîn oğlu İlyâs olduğunu zikretmiştik; dolayısıyla İlyâs, Yâsîn'in âlidir (ailesidir). İkincisi: (Âl-i Yâsîn), Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem âlidir. Üçüncüsü: Yâsîn, Kur'an'ın ismidir; sanki 'Allah'ın selâmı, Allah'ın kitabı olan Yâsîn'e iman eden kimsenin üzerine olsun' denilmiş gibidir. Tercihe şayan vecih birincisidir; zira sözün akışına en uygun olan odur. İkinci kıraate gelince, bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Mîkâl, Mîkâîl
وميكالين، فكذا هاهنا إِلْيَاسُ وَإِلْيَاسِينُ وَالثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ هُوَ جَمْعٌ وَأَرَادَ بِهِ إِلْيَاسَ وَأَتْبَاعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، كَقَوْلِهِمُ الْمُهَلَّبُونَ وَالسَّعْدُونَ قَالَ:
ve Mîkâlîn denildiği gibi, burada da İlyâs ve İlyâsîn [denilmiştir]. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Bu bir cemidir (çoğuldur) ve bununla İlyâs ve onun müminlerden olan tâbilerini kastetmiştir; nitekim onların 'el-Mühellebûn' ve 'es-Sa'dûn' demeleri gibi. [Şair] şöyle demiştir:
أَنَا ابْنُ سَعْدٍ أَكْرَمُ السَّعْدِينَا
"Ben Sa'd'ın oğluyum, Sa'd'ların en keremlisiyim."
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ وَقَدْ سَبَقَ تفسيره والله أعلم.
Sonra Yüce Allah: { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükafatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı” buyurmuştur. Bunun tefsiri daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٨]
[Sâffât Sûresi (37), 133-138. Âyetler]
وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧)
{ وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧) } “(133) Şüphesiz Lût da gönderilen peygamberlerdendi. (134) Hani biz onu ve ailesini toptan kurtarmıştık. (135) Geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın hariç. (136) Sonra diğerlerini helak ettik. (137) Kuşkusuz siz sabahleyin onların yanından geçip duruyorsunuz.”
وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨)
{ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨) } “(133) Şüphesiz Lût da gönderilen peygamberlerdendi. (134) Hani biz onu ve ailesini toptan kurtarmıştık. (135) Geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın hariç. (136) Sonra diğerlerini helak ettik. (137-138) Kuşkusuz siz sabahleyin de geceleyin de onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıl erdirmez misiniz?”
قصة لوط ﵇
Lût'un aleyhisselâm Kıssası
هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الْخَامِسَةُ، وَإِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ لِيَعْتَبِرَ بِهَا مُشْرِكُو الْعَرَبِ، فَإِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ هَلَكُوا وَالَّذِينَ آمَنُوا نَجَوْا، وَقَدْ تَقَدَّمَ شَرْحُ هَذِهِ الْقِصَّةِ، وَقَدْ نَبَّهَهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ
Bu beşinci kıssadır. Yüce Allah bu kıssayı Arap müşrikleri ibret alsınlar diye zikretmiştir; çünkü onun kavminden inkâr edenler helak olmuş, iman edenler ise kurtulmuştur. Bu kıssanın açıklaması daha önce geçmişti. Allah Teâlâ: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ } “Kuşkusuz siz sabahleyin de geceleyin de onların yanından geçip duruyorsunuz” kavliyle onları uyarmıştır.
وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يُسَافِرُونَ إِلَى الشَّامِ وَالْمُسَافِرُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ إِنَّمَا يَمْشِي فِي اللَّيْلِ وَفِي أَوَّلِ النَّهَارِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ عَيَّنَ تَعَالَى هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ.
Bunun sebebi şudur: Bu topluluk Şam'a yolculuk yapardı ve yolcu çoğunlukla geceleyin ve gündüzün başında yürür; işte bu sebeple Yüce Allah bu iki vakti belirlemiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَلا تَعْقِلُونَ
Sonra Yüce Allah: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmez misiniz?” buyurmuştur.
يَعْنِي أَلَيْسَ فِيكُمْ عُقُولٌ تعتبرون بها، والله أعلم.
Yani 'Kendisiyle ibret alacağınız akıllarınız yok mu?' [demektir]. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٣٩ الى ١٤٨]
[Sâffât Sûresi (37), 139-148. Âyetler]
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)
{ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) } “(139) Şüphesiz Yûnus da gönderilen peygamberlerdendi. (140) Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. (141) [Gemidekilerle] kur'a çekişti de yenilenlerden oldu. (142) O kınanacak bir iş yapmaktayken balık onu yutuverdi. (143) Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı,”
لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨)
{ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨) } “(139) Şüphesiz Yûnus da gönderilen peygamberlerdendi. (140) Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. (141) [Gemidekilerle] kur'a çekişti de yenilenlerden oldu. (142) O kınanacak bir iş yapmaktayken balık onu yutuverdi. (143) Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, (144) insanların diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı. (145) Sonunda biz onu bitkin bir halde ağaçsız çıplak bir yere bıraktık. (146) Ve üzerine [gölge yapması için] kabak cinsinden bir bitki bitirdik. (147) Onu yüz bin veya daha da artan bir topluluğa [peygamber olarak] gönderdik. (148) Onlar da iman ettiler, bunun üzerine biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.”
قِصَّةُ يُونُسَ ﵇
Yûnus'un aleyhisselâm Kıssası
اعلم أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ السَّادِسَةُ وَهُوَ آخِرُ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَإِنَّمَا صَارَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ خَاتِمَةً لِلْقِصَصِ، لِأَجْلِ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَصْبِرْ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ وَأَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ وَقَعَ فِي تِلْكَ الشَّدَائِدِ فَيَصِيرُ هَذَا سَبَبًا لِتَصَبُّرِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ.
Bil ki bu altıncı kıssadır ve bu surede zikredilen kıssaların sonuncusudur. Bu kıssanın kıssaların sonuncusu kılınmasının sebebi şudur: O, kavminin eziyetine sabretmeyip gemiye kaçınca o sıkıntılara düştü; böylece bu durum, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin eziyetine sabretmesine bir vesile olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
O'nun: { وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Şüphesiz Yûnus da gönderilen peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı” kavline gelince,
فَفِيهِ مَسَائِلُ:
bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ يُونُسَ بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِهَا.
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi, "Yûnus" kelimesinin nûn'un dammesiyle ve kesresiyle okunduğunu söylemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ لِيُونُسَ ﵇ بَعْدَ أَنْ صَارَ رَسُولًا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ
İkinci Mesele: Bu ayet, bu hadisenin Yûnus aleyhisselâm'a ancak o bir elçi olduktan sonra meydana geldiğine delalet etmiştir; zira O'nun: { وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ } “Şüphesiz Yûnus da gönderilen peygamberlerdendi. Hani o, gemiye kaçmıştı” kavlinin
مَعْنَاهُ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ حِينَمَا أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ جَاءَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ أَرْسَلَهُ مَلِكُ زَمَانِهِ إِلَى أُولَئِكَ الْقَوْمِ لِيَدْعُوَهُمْ إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ أَبَقَ وَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ فَعِنْدَ ذَلِكَ أَرْسَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
manası; onun gemiye kaçtığı sırada elçilerden olduğudur. Şöyle de denilebilir: Pek çok rivayette, o zamanın hükümdarının onu Allah'a davet etmesi için o kavme gönderdiği, sonra onun kaçtığı ve balığın onu yuttuğu, bunun üzerine de Yüce Allah'ın onu [peygamber olarak] gönderdiği geçmektedir. Özetle O'nun: { لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “gönderilen peygamberlerdendi” kavli,
لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مُرْسَلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ بِأَنَّهُ ﷾ ذَكَرَ هَذَا الْوَصْفَ فِي مَعْرِضِ تَعْظِيمِهِ، وَلَنْ يُفِيدَ هَذِهِ الْفَائِدَةَ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ/ قَوْلِهِ: لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
onun o vakitte Allah Teâlâ katından gönderilmiş bir elçi olduğuna delalet etmez. Buna şöyle cevap verilebilir: Allah celle celâluhu bu vasfı onu tazim bağlamında zikretmiştir; O'nun: { لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “gönderilen peygamberlerdendi” kavlinden murat,
أَنَّهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
onun Allah Teâlâ katında elçilerden biri olması olmadığı sürece bu faydayı sağlamaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَبَقَ مِنْ إِبَاقِ الْعَبْدِ وَهُوَ هَرَبُهُ مِنْ سَيِّدِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ أَبَقَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُقَالُ إِلَّا فِيمَنْ يَتَعَمَّدُ مُخَالَفَةَ رَبِّهِ، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَاخْتَلَفُوا فِيمَا لِأَجْلِهِ صَارَ مُخْطِئًا، فَقِيلَ لِأَنَّهُ أُمِرَ بِالْخُرُوجِ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَمْ يَقْبَلْ ذَلِكَ التَّكْلِيفَ وَخَرَجَ مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ، وَهَذَا بَعِيدٌ سَوَاءٌ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ بِوَحْيٍ أَوْ بِلِسَانِ نَبِيٍّ آخَرَ، وَقِيلَ إِنَّ ذَنْبَهُ أَنَّهُ تَرَكَ دُعَاءَ قَوْمِهِ، وَلَمْ يَصْبِرْ عَلَيْهِمْ.
Üçüncü Mesele: Ebeka (أَبَقَ), kölenin efendisinden kaçması manasındaki 'ibâk' kökünden gelir. Sonra müfessirler ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: 'O, Allah Teâlâ'dan kaçtı.' Bu uzaktır; çünkü bu ancak Rabbine kasten muhalefet eden kimse hakkında söylenir ki peygamberler hakkında bu caiz değildir. Hangi sebepten ötürü hatalı duruma düştüğü hususunda da ihtilaf etmişlerdir: İsrâiloğullarına gitmesi emredildiği halde bu görevi kabul etmeyip Rabbine öfkeli olarak çıktığı söylenmiştir ki bu da -ister Allah Teâlâ bunu vahiy yoluyla emretmiş olsun ister başka bir peygamberin lisanıyla emretmiş olsun- uzaktır. Onun günahının, kavmini davet etmeyi bırakması ve onlara sabretmemesi olduğu da söylenmiştir.
وَهَذَا أَيْضًا بَعِيدٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِهَذَا الْعَمَلِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَتْرُكَهُ، وَالْأَقْرَبُ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَنْبَهُ كَانَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَهُ إِنْزَالَ الْإِهْلَاكِ بِقَوْمِهِ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ فَظَنَّ أَنَّهُ نَازِلٌ لَا مَحَالَةَ، فَلِأَجْلِ هَذَا الظَّنِّ لَمْ يَصْبِرْ عَلَى دُعَائِهِمْ، فَكَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَسْتَمِرَّ عَلَى الدُّعَاءِ لِجَوَازِ أَنْ لَا يُهْلِكَهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ وَإِنْ أَنْزَلَهُ، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِأَنَّهُ إِقْدَامٌ عَلَى أَمْرٍ ظَهَرَتْ أَمَارَاتُهُ فَلَا يَكُونُ تَعَمُّدًا لِلْمَعْصِيَةِ، وَإِنْ كَانَ الْأَوْلَى فِي مِثْلِ هَذَا الْبَابِ أَنْ لَا يُعْمَلَ فِيهِ بِالظَّنِّ ثُمَّ انْكَشَفَ لِيُونُسَ مِنْ بَعْدُ أَنَّهُ أَخْطَأَ فِي ذَلِكَ الظَّنِّ، لِأَجْلِ أَنَّهُ ظَهَرَ الْإِيمَانُ مِنْهُمْ فَمَعْنَى قَوْلِهِ: إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ
Bu da uzaktır; çünkü Allah Teâlâ ona bu işi emrettiğinde onu terk etmesi caiz olmaz. Bu hususta en yakın olan iki vecihtir: Birincisi: Onun günahı şundan ileri gelmiştir: Allah Teâlâ kendisini yalanlayan kavmini helak edeceğini ona vaat etmişti; o da bu helakin mutlaka vuku bulacağını zannetti. İşte bu zandan ötürü onları davet etmeye sabredemedi. Oysa Allah'ın -azabı indirse bile- onları helak etmeme ihtimali bulunduğundan, onun davete devam etmesi gerekirdi. En yakın olan da budur; zira bu, emareleri ortaya çıkmış bir işe girişmektir; dolayısıyla kasten bir masiyet işlemek sayılmaz; her ne kadar bu gibi konularda zan ile amel edilmemesi daha evla olsa da. Sonra onlardan iman alametleri ortaya çıkınca Yûnus o zannında hata ettiğini sonradan anladı. İşte O'nun: { إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ } “Hani o, gemiye kaçmıştı” kavlinin manası,
مَا ذَكَرْنَاهُ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ يُونُسَ كَانَ وَعَدَ قَوْمَهُ بِالْعَذَابِ فَلَمَّا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْعَذَابُ خَرَجَ كَالْمَسْتُورِ عَنْهُمْ فَقَصَدَ الْبَحْرَ وَرَكِبَ السَّفِينَةَ، فَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ: إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ
bu zikrettiğimiz şeydir. İkinci vecih: Yûnus kavmine azap vaadinde bulunmuştu; azap onlardan gecikince, onlardan gizlenen biri gibi çıkıp denize yöneldi ve gemiye bindi. İşte O'nun: { إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ } “Hani o, gemiye kaçmıştı” kavli budur.
وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي مُشْكِلَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٧] وَقَوْلُهُ: إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
Bu ayetin müşkil noktalarına dair açıklamaların tamamını, Yüce Allah'ın: { وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “Balık sahibini (Yûnus'u) da [hatırla]. Hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” [el-Enbiyâ 87] kavlinde zikretmiştik. O'nun: { إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Dolu bir gemiye” kavli,
مُفَسَّرٌ فِي سُورَةِ يُونُسَ وَالسَّفِينَةُ إِذَا كَانَ فِيهَا الْحِمْلُ الْكَثِيرُ وَالنَّاسُ يُقَالُ إِنَّهَا مَشْحُونَةٌ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَساهَمَ
Yûnus Sûresi'nde tefsir edilmiştir. Gemi çok fazla yük ve insan barındırdığında onun meşhûne (dolu) olduğu söylenir. Sonra Yüce Allah: { فَساهَمَ } “[Gemidekilerle] kur'a çekişti” buyurmuştur.
الْمُسَاهَمَةُ هِيَ الْمُقَارَعَةُ، يُقَالُ أَسْهَمَ الْقَوْمُ إِذَا اقْتَرَعُوا، قَالَ الْمُبَرَّدُ: وَإِنَّمَا أُخِذَ مِنَ السِّهَامِ الَّتِي تُجَالُ لِلْقُرْعَةِ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ
Müsâheme (المُسَاهَمَةُ), kur'a çekişmektir. Bir topluluk kur'a çektiğinde 'eshame'l-kavmu' (أَسْهَمَ الْقَوْمُ) denilir. Müberred şöyle demiştir: 'Bu kelime ancak kur'a için elden ele dolaştırılan oklardan (es-sihâm) türetilmiştir.' { فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } “ve yenilenlerden oldu”.
أَيِ الْمَغْلُوبِينَ يُقَالُ أَدْحَضَ اللَّهُ حُجَّتَهُ فَدُحِضَتْ أَيْ أَزَالَهَا فَزَالَتْ وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الدَّحْضِ الَّذِي هُوَ الزَّلَقُ، يُقَالُ دَحَضَتْ رِجْلُ الْبَعِيرِ إِذَا زَلَقَتْ، وَذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قِصَّةِ يُونُسَ
Yani mağlup olanlardan oldu. 'Allah onun delilini boşa çıkardı, o da boşa çıktı' manasında 'edhadallâhu huccetehû feduhedat' (أَدْحَضَ اللَّهُ حُجَّتَهُ فَدُحِضَتْ) denir; yani onu yok etti, o da yok oldu demektir. Kelimenin aslı, kayma manasına gelen 'dahz' (الدَّحْض) kökündendir; devenin ayağı kaydığında 'dehadat riclü'l-ba'îr' (دَحَضَتْ رِجْلُ الْبَعِيرِ) denilir. İbn Abbâs, Yûnus'un
عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ كَانَ يَسْكُنُ مَعَ قَوْمِهِ فِلَسْطِينَ فَغَزَاهُمْ مَلِكٌ وَسَبَى مِنْهُمْ تِسْعَةَ أَسْبَاطٍ وَنِصْفًا وَبَقِيَ سِبْطَانِ وَنِصْفٌ، وَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا أَسَرَكُمْ عَدُوُّكُمْ أَوْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ فَادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ، فَلَمَّا نَسُوا ذَلِكَ وَأُسِرُوا أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ حِينٍ إِلَى نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِهِمْ أَنِ اذْهَبْ إِلَى مَلِكِ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ وَقُلْ لَهُ حَتَّى يَبْعَثَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ نَبِيًّا، فَاخْتَارَ يُونُسَ ﵇ لِقُوَّتِهِ وَأَمَانَتِهِ، قَالَ يُونُسُ: آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ لَا وَلَكِنْ أُمِرْتُ أَنْ أَبْعَثَ قَوِيًّا أَمِينًا وَأَنْتَ كَذَلِكَ، فَقَالَ يُونُسُ: وَفِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مَنْ هُوَ أَقْوَى مِنِّي فَلِمَ لَا تَبْعَثُهُ، فَأَلَحَّ الْمَلِكُ عَلَيْهِ فَغَضِبَ يُونُسُ مِنْهُ وَخَرَجَ حَتَّى أَتَى بَحْرَ الرُّومِ وَوَجَدَ سَفِينَةً مَشْحُونَةً فَحَمَلُوهُ فِيهَا، فَلَمَّا دَخَلَتْ لُجَّةَ الْبَحْرِ أَشْرَفَتْ عَلَى الْغَرَقِ، فَقَالَ الْمَلَّاحُونَ: إِنَّ فِيكُمْ عَاصِيًا وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلْ فِي السفينة ما نراه من غير ربح وَلَا سَبَبٍ ظَاهِرٍ، وَقَالَ التُّجَّارُ: قَدْ جَرَّبْنَا مِثْلَ هَذَا فَإِذَا رَأَيْنَاهُ نَقْتَرِعُ، فَمَنْ خَرَجَ سَهْمُهُ نُغْرِقُهُ، فَلَأَنْ يَغْرَقَ وَاحِدٌ خَيْرٌ مِنْ غَرَقِ الْكُلِّ فَخَرَجَ سَهْمُ يُونُسَ، فَقَالَ التُّجَّارُ نَحْنُ أَوْلَى بِالْمَعْصِيَةِ مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ، ثُمَّ عَادُوا ثَانِيًا وَثَالِثًا يَقْتَرِعُونَ فَيَخْرُجُ سَهْمُ/ يُونُسَ، فَقَالَ يَا هَؤُلَاءِ أَنَا الْعَاصِي وَتَلَفَّفَ فِي كِسَاءٍ وَرَمَى بِنَفْسِهِ فَابْتَلَعَتْهُ السَّمَكَةُ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْحُوتِ: «لَا تَكْسِرْ مِنْهُ عَظْمًا وَلَا تَقْطَعْ لَهُ وَصْلًا» ثُمَّ إِنَّ السَّمَكَةَ أَخْرَجَتْهُ إِلَى نِيلِ مِصْرَ ثُمَّ إِلَى بَحْرِ فَارِسَ ثُمَّ إِلَى بَحْرِ الْبَطَائِحِ ثُمَّ دِجْلَةَ فَصَعِدَتْ بِهِ وَرَمَتْهُ بِأَرْضِ نَصِيبِينَ بِالْعَرَاءِ، وَهُوَ كَالْفَرْخِ الْمَنْتُوفِ لَا شَعَرَ وَلَا لَحْمَ، فَأَنْبَتَ اللَّهُ عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ، فَكَانَ يَسْتَظِلُّ بِهَا وَيَأْكُلُ مِنْ ثَمَرِهَا حَتَّى تَشَدَّدَ، ثُمَّ إِنَّ الْأَرْضَ أَكَلَتْهَا فَخَرَّتْ مِنْ أَصْلِهَا فَحَزِنَ يُونُسُ لِذَلِكَ حُزْنًا شَدِيدًا، فَقَالَ: يَا رَبِّ كُنْتُ أَسْتَظِلُّ تَحْتَ هَذِهِ الشَّجَرَةِ مِنَ الشَّمْسِ وَالرِّيحِ وَأَمُصُّ مِنْ ثَمَرِهَا وَقَدْ سَقَطَتْ، فَقِيلَ لَهُ يَا يُونُسُ تَحْزَنُ عَلَى شَجَرَةٍ أُنْبِتَتْ فِي سَاعَةٍ وَاقْتُلِعَتْ فِي سَاعَةٍ وَلَا تَحْزَنُ عَلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ تَرَكْتَهُمْ! انْطَلِقْ إِلَيْهِمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْوَاقِعَةِ.
aleyhisselâm kıssasında şöyle zikretmiştir: O, kavmiyle birlikte Filistin'de ikamet ediyordu; derken bir kral onlara savaş açtı ve onlardan dokuz buçuk sıbtı (kabileyi) esir aldı, geriye iki buçuk sıbt kaldı. Allah Teâlâ İsrâiloğullarına: 'Düşmanınız sizi esir aldığında veya size bir musibet dokunduğunda bana dua edin ki size icabet edeyim' diye vahyetmişti. Onlar bunu unutup esir düşünce, Allah Teâlâ bir müddet sonra onların peygamberlerinden birine: 'Şu kavimlerin kralına git ve ona İsrâiloğullarına bir peygamber göndermesini söyle' diye vahyetti. O da gücü ve güvenilirliği sebebiyle Yûnus'u aleyhisselâm seçti. Yûnus: 'Sana bunu Allah mı emretti?' dedi. O: 'Hayır, fakat bana güçlü ve güvenilir birini göndermem emredildi, sen de öylesin' dedi. Yûnus: 'İsrâiloğulları içinde benden daha güçlü olanlar var, onu niye göndermiyorsun?' dedi. Kral ona ısrar edince Yûnus ona kızıp çıktı; nihayet Rum Denizi'ne (Akdeniz'e) geldi ve yük dolu bir gemi buldu. Onu gemiye bindirdiler. Gemi denizin derinliklerine girince batma tehlikesiyle karşılaştı. Gemiciler: 'İçinizde bir asi var; aksi takdirde hiçbir rüzgâr ve zahirî bir sebep olmaksızın gemide gördüğümüz bu durum meydana gelmezdi' dediler. Tüccarlar ise: 'Biz bunun benzerini tecrübe ettik; böyle bir şey gördüğümüzde kur'a çekeriz, oku çıkan kimseyi denize atarız; zira bir kişinin boğulması herkesin boğulmasından hayırlıdır' dediler. Kur'a Yûnus'a çıktı. Tüccarlar: 'Biz isyana Allah'ın peygamberinden daha layığız' dediler. Sonra ikinci ve üçüncü kez tekrar kur'a çektiler; her defasında kur'a Yûnus'a çıktı. Bunun üzerine o: 'Ey cemaat! Asi olan benim' dedi, bir örtüye büründü ve kendini denize attı. Balık onu yuttu. Bunun üzerine Allah Teâlâ balığa: 'Onun hiçbir kemiğini kırma ve hiçbir eklemini koparma!' diye vahyetti. Sonra balık onu Mısır'ın Nil Nehri'ne, ardından Fars Denizi'ne (Basra Körfezi'ne), ardından Batâih Denizi'ne, ardından Dicle'ye çıkardı; onunla yukarı doğru çıkıp onu Nusaybin topraklarında ağaçsız çıplak bir yere bıraktı. O, tüyleri yolunmuş, üzerinde ne kıl ne de et kalmış bir yavru kuş gibiydi. Allah onun üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdi. Kendine gelip güçlenene kadar onunla gölgeleniyor ve meyvesinden yiyordu. Sonra yer [haşereleri] onu yedi de kökünden devrildi. Yûnus buna çok şiddetli üzüldü ve: 'Ey Rabbim! Ben bu ağacın altında güneşten ve rüzgârdan gölgeleniyor, meyvesinden emiyordum; o ise devrildi' dedi. Kendisine: 'Ey Yûnus! Bir saatte bitip bir saatte sökülen bir ağaca üzülüyorsun da geride bıraktığın yüz bin veya daha fazla kimseye üzülmüyorsun! Onlara git!' denildi. Hadisenin hakikatini en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ يُقَالُ الْتَقَمَهُ وَالْتَهَمَهُ وَالْكُلُّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Sonra Yüce Allah: { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “O kınanacak bir iş yapmaktayken balık onu yutuverdi” buyurmuştur. 'İltekamehû' (الْتَقَمَهُ) ve 'iltehemehu' (الْتَهَمَهُ) denilir ki hepsi aynı manadadır. Yüce Allah'ın:
وَهُوَ مُلِيمٌ يُقَالُ أَلَامَ إِذَا أَتَى بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ، فَالْمُلِيمُ الْمُسْتَحِقُّ لِلَّوْمِ الْآتِي بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ.
{ وَهُوَ مُلِيمٌ } “O kınanacak bir iş yapmaktayken” kavline gelince: Bir kimse kınanmayı gerektiren bir iş yaptığında 'elâme' (أَلَامَ) denilir; 'mülîm' (الْمُلِيمُ) ise kınanmayı hak eden, kınanacak işi yapan demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ وَفِي تَفْسِيرِ كَوْنِهِ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي تِلْكَ الظُّلُمَاتِ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٧] الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْلَا أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ أَنِ الْتَقَمَهُ الْحُوتُ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ يَعْنِي الْمُصَلِّينَ وَكَانَ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ مُوَاظِبًا عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ لَلَبِثَ فِي بَطْنِ ذَلِكَ الْحُوتِ، وَكَانَ بَطْنُهُ قَبْرًا لَهُ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ، قَالَ بَعْضُهُمُ: اذْكُرُوا اللَّهَ فِي الرَّخَاءِ يَذْكُرُكُمْ فِي الشِّدَّةِ، فَإِنَّ يُونُسَ ﵇ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا ذَاكِرًا لِلَّهِ تَعَالَى، فَلَمَّا وَقَعَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ قَالَ اللَّه تَعَالَى فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ عَبْدًا طَاغِيًا نَاسِيًا، فَلَمَّا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ: آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ [يُونُسَ: ٩٠] قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ [يُونُسَ: ٩١] وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ كَمْ لَبِثَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ، وَلَفْظُ الْقُرْآنِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ. قَالَ الْحَسَنُ لَمْ يَلْبَثْ إِلَّا قَلِيلًا وَأُخْرِجَ مِنْ بَطْنِهِ بَعْدَ الْوَقْتِ الَّذِي الْتَقَمَهُ، وَعَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَعَنْ عَطَاءٍ سَبْعَةَ أَيَّامٍ وَعَنِ الضَّحَّاكِ عِشْرِينَ يَوْمًا وَقِيلَ شَهْرًا وَلَا أَدْرِي بِأَيِّ دَلِيلٍ عَيَّنُوا هَذِهِ الْمَقَادِيرَ،
Sonra Yüce Allah: { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, insanların diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” buyurmuştur. Onun tesbih edenlerden olması hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat, Allah Teâlâ'nın başka bir ayette onun o karanlıklar içinde: { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum” [el-Enbiyâ 87] dediğini hikâye ettiği şeydir. İkincisi: Eğer o, balık kendisini yutmadan önce tesbih edenlerden -yani namaz kılanlardan- olmasaydı ve vakitlerin çoğunda Allah'ın zikrine ve O'na itaate devam etmeseydi, o balığın karnında kalır ve balığın karnı diriliş gününe kadar ona bir kabir olurdu. Bazıları şöyle demiştir: 'Genişlik zamanında Allah'ı anın ki O da sizi darlık zamanında ansın; nitekim Yûnus aleyhisselâm salih ve Allah Teâlâ'yı çokça zikreden bir kuldu; balığın karnına düştüğünde Allah Teâlâ: { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, insanların diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” buyurmuştur. Firavun ise azgın ve [Allah'ı] unutan bir kuldu; boğulma anı kendisine erişince: { آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarının inandığından başka ilah olmadığına iman ettim” [Yûnus 90] dedi; Allah Teâlâ da: { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ } “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiştin” [Yûnus 91] buyurdu.' Balığın karnında ne kadar kaldığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; Kur'an'ın lafzı buna delalet etmez. Hasan[-ı Basrî], onun sadece az bir süre kaldığını ve kendisini yuttuğu vaktin [hemen] ardından karnından çıkarıldığını söylemiştir. Mukâtil b. Hayyân'dan üç gün, Atâ'dan yedi gün, Dahhâk'tan yirmi gün, bir rivayette de bir ay kaldığı nakledilmiştir. Bu miktarları hangi delile dayanarak belirlediklerini bilmiyorum.
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «سَبَّحَ يُونُسُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ فَسَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ تَسْبِيحَهُ فَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا نَسْمَعُ صَوْتًا ضَعِيفًا بِأَرْضٍ غَرِيبَةٍ، فَقَالَ ذَاكَ عَبْدِي يُونُسُ عَصَانِي فَحَبَسْتُهُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ، فَقَالُوا الْعَبْدُ الصَّالِحُ الَّذِي كَانَ يَصْعَدُ إِلَيْكَ مِنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ عَمَلٌ صَالِحٌ؟ قَالَ نعم،
Ebû Hüreyre'den, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Yûnus balığın karnında tesbih etti; melekler onun tesbihini işitip: 'Ey Rabbimiz! Yabancı bir diyardan zayıf bir ses işitiyoruz' dediler. [Allah]: 'O kulum Yûnus'tur; bana isyan etti, ben de onu denizde balığın karnında hapsettim' buyurdu. Onlar: 'Her gün ve gece kendisinden sana salih amel yükselen o salih kul mu?' dediler. [Allah]: 'Evet' buyurdu;
فَشَفَعُوا لَهُ فَأَمَرَ الْحُوتَ فَقَذَفَهُ فِي السَّاحِلِ»
bunun üzerine onun için şefaat ettiler. O da balığa emretti ve balık onu sahile fırlattı.»
فَذَاكَ هُوَ قَوْلُهُ: فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
İşte O'nun: { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ } “Sonunda biz onu ağaçsız çıplak bir yere bıraktık” kavli budur. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: الْعَرَاءُ الْمَكَانُ الْخَالِي قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ إِنَّمَا قِيلَ لَهُ الْعَرَاءُ لِأَنَّهُ لَا شَجَرَ فِيهِ وَلَا شَيْءَ يُغَطِّيهِ.
Birincisi: el-Arâ' (الْعَرَاءُ), boş yer demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Onda ağaç ve kendisini örten hiçbir şey bulunmadığı için ona el-arâ' denilmiştir.'
الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ فَأَضَافَ ذَلِكَ النَّبْذَ إِلَى نفسه، والنبذ إِلَى نَفْسِهِ، وَالنَّبْذُ إِنَّمَا حَصَلَ بِفِعْلِ الْحُوتِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى.
İkincisi: Yüce Allah: { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ } “Sonunda biz onu ağaçsız çıplak bir yere bıraktık” buyurarak bu fırlatıp bırakma fiilini kendi zâtına izafe etmiştir; oysa fırlatıp bırakma fiili balığın fiiliyle meydana gelmiştir. Bu durum, kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ سَقِيمٌ قِيلَ الْمُرَادُ أَنَّهُ بَلِيَ لَحْمُهُ وَصَارَ ضَعِيفًا كَالطِّفْلِ الْمَوْلُودِ كَالْفَرْخِ الْمُمَعَّطِ الَّذِي لَيْسَ عَلَيْهِ رِيشٌ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ سَقِيمٌ أَيْ سَلِيبٌ.
Sonra Yüce Allah: { وَهُوَ سَقِيمٌ } “ve o bitkin bir haldeydi” buyurmuştur. Bundan muradın; etinin yıprandığı, yeni doğmuş bir bebek gibi yahut üzerinde tüy bulunmayan yolunmuş bir yavru kuş gibi zayıf düştüğü söylenmiştir. Mücâhid ise: "Sekîm (سَقِيمٌ), yani dermansız/tükenmiş [demektir]" demiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُوتَ لَمَّا نَبَذَهُ فِي الْعَرَاءِ فَاللَّهُ تَعَالَى أَنْبَتَ عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ وَذَلِكَ الْمُعْجِزُ لَهُ، قَالَ الْمُبَرَّدُ وَالزَّجَّاجُ كُلُّ شَجَرٍ لَا يَقُومُ عَلَى سَاقٍ وَإِنَّمَا يَمْتَدُّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَهُوَ يَقْطِينٌ، نَحْوُ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْظَلِ وَالْبِطِّيخِ، قَالَ الزَّجَّاجُ أَحْسَبُ اشْتِقَاقَهَا مِنْ قَطَنَ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ وَهَذَا الشَّجَرُ وَرَقُهُ كُلُّهُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فلذلك قيل له اليقطين، روى الْفَرَّاءُ أَنَّهُ قِيلَ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ وَرَقُ الْقَرْعِ، فَقَالَ وَمَنْ جَعَلَ الْقَرْعَ مِنْ بَيْنِ الشَّجَرِ يَقْطِينًا كُلُّ وَرَقَةٍ اتَّسَعَتْ وَسَتَرَتْ فَهِيَ يَقْطِينٌ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ وَالْآيَةُ تَقْتَضِي شَيْئَيْنِ لَمْ يَذْكُرْهُمَا الْمُفَسِّرُونَ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا الْيَقْطِينَ لَمْ يَكُنْ قَبْلُ فَأَنْبَتَهُ اللَّهُ لِأَجْلِهِ وَالْآخَرُ: أَنَّ الْيَقْطِينَ كَانَ مَعْرُوشًا لِيَحْصُلَ لَهُ ظِلٌّ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُنْبَسِطًا عَلَى الْأَرْضِ لَمْ يُمْكِنْ أَنْ يَسْتَظِلَّ بِهِ.
Sonra Yüce Allah: { وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ } “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” buyurmuştur. Lafzın zahiri; balık onu çıplak bir yere attığında Allah Teâlâ'nın onun üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdiğine delalet eder ki bu onun için bir mucizedir. Müberred ve Zeccâc: "Gövdesi üzerinde durmayan, sadece yeryüzünde uzayıp giden her bitki kabak (yaktîn) cinsindendir; kabak, ebucehil karpuzu ve karpuz gibi" demişlerdir. Zeccâc: "Zannedersem bunun iştikakı, bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde kullanılan 'katane bi'l-mekân' (قَطَنَ بِالْمَكَانِ) kökündendir; bu bitkinin yapraklarının tamamı yeryüzünde kaldığı için ona el-yaktîn denilmiştir" demiştir. Ferrâ, İbn Abbâs'ın yanında onun kabak yaprağı olduğunun söylendiğini, bunun üzerine onun: "Ağaçlar arasından kabağı yaktîn kılan kimdir? Genişleyen ve örten her yaprak yaktîndir" dediğini rivayet etmiştir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Ayet, müfessirlerin zikretmediği iki şeyi gerektirmektedir: Birincisi: Bu yaktîn daha önce yoktu da Allah onu Yûnus için bitirdi. Diğeri ise: Gölge yapabilmesi için bu yaktînin çardaklı (yukarı kaldırılmış) olmasıdır; zira yere serilmiş olsaydı onunla gölgelenmesi mümkün olmazdı.'
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Sonra Yüce Allah: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin veya daha da artan bir topluluğa [peygamber olarak] gönderdik” buyurmuştur. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَأَرْسَلْنَاهُ قَبْلَ أَنْ يَلْتَقِمَهُ الْحُوتُ وَعَلَى هَذَا الْإِرْسَالِ وَإِنْ ذُكِرَ بَعْدَ الِالْتِقَامِ، فَالْمُرَادُ بِهِ التَّقْدِيمُ وَالْوَاوُ مَعْنَاهَا الْجَمْعُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْإِرْسَالَ بَعْدَ الِالْتِقَامِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ كَانَتْ رِسَالَةُ يُونُسَ ﵇ بَعْدَ مَا نَبَذَهُ الْحُوتُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُرْسِلَ إِلَى قَوْمٍ آخَرِينَ سِوَى الْقَوْمِ الْأُوَلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُرْسِلَ إِلَى الْأَوَّلِينَ ثَانِيًا بِشَرِيعَةٍ فَآمَنُوا بِهَا.
Birincisi: Murâdın 'Onu balık yutmadan önce göndermiştik' olması muhtemeldir; buna göre bu elçilik her ne kadar balığın yutmasından sonra zikredilmiş olsa da kastedilen şey önceliktir ve 'vâv' bağlacı mutlak cem' (birliktelik) ifade eder. Murâdın, balığın yutmasından sonraki gönderiliş olması da muhtemeldir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Yûnus'un aleyhisselâm risaleti, balığın onu fırlatıp atmasından sonraydı.' Bu takdire göre onun ilk kavimden başka bir kavme gönderilmiş olması caiz olduğu gibi, ilk kavme ikinci defa bir şeriatla gönderilmiş olup onların da buna iman etmiş olmaları caizdir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: أَوْ يَزِيدُونَ يُوجِبُ الشَّكَّ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci İnceleme: { أَوْ يَزِيدُونَ } ifadesinin zahiri şüpheyi gerektirmektedir; oysa bu, Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavilleridir:
عُذْراً أَوْ نُذْراً [الْمُرْسَلَاتِ: ٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً [طه: ١١٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ [النَّحْلِ: ٧٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى [النَّجْمِ: ٩] وَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ وَالْأَصَحُّ مِنْهَا وَجْهٌ وَاحِدٌ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَوْ يَزِيدُونَ فِي تَقْدِيرِكُمْ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ إِذَا رَآهُمُ الرَّائِي قَالَ هَؤُلَاءِ مِائَةُ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ عَلَى الْمِائَةِ، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ كُلِّ مَا يُشْبِهُ هَذَا.
{ عُذْراً أَوْ نُذْراً } [Mürselât 6] “Özür veya uyarı olarak”, Yüce Allah'ın: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } [Tâhâ 44] “Belki o aklını başına alır yahut korkar”, Yüce Allah'ın: { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } [Tâhâ 113] “Belki sakınırlar yahut [bu] onlara bir öğüt ve ibret verir”, Yüce Allah'ın: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } [Nahl 77] “Kıyametin kopuşu da ancak bir göz kırpması gibi yahut daha da yakındır” ve Yüce Allah'ın: { فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى } [Necm 9] “İki yay kadar yahut daha da yakın oldu” [kavilleridir]. Âlimler buna birçok yönden cevap vermişlerdir; bunların en sahih olanı tek bir vecihtir: O da anlamın, 'sizin takdirinize göre daha fazladırlar' şeklinde olmasıdır; yani onları gören bir kimse 'Bunlar yüz bindir yahut yüz binden daha fazladır' der. Buna benzeyen her şeyin cevabı da işte budur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ وَالْمَعْنَى أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ لَمَّا آمَنُوا أَزَالَ اللَّهُ الْخَوْفَ عَنْهُمْ وَآمَنَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَمَتَّعَهُمُ اللَّهُ إِلَى حِينٍ، أَيْ إِلَى الْوَقْتِ الَّذِي جعله الله أجلا لكل واحد منهم.
Sonra Yüce Allah: { فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } “Nihayet iman ettiler, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik” buyurmuştur. Anlam şudur: O kavimler iman edince Allah onlardan korkuyu giderdi, onları azaptan emin kıldı ve onları bir süreye kadar, yani Allah'ın her biri için ecel kıldığı vakte kadar geçindirdi.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٤٩ الى ١٦٠]
[Sâffât Suresi (37), 149-160. Ayetler]
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) } “Şimdi sor onlara: Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı? Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar buna şahit mi idiler? Dikkat edin, onlar kesinlikle iftiralarından dolayı: 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar muhakkak ki yalancıdırlar. [Allah] kızları oğullara tercih mi etmiş?”
مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨)
{ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) } “Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz? Hiç düşünmez misiniz? Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? Eğer doğru söyleyenlerseniz kitabınızı getirin! Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir.”
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)
{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) } “Allah onların nitelediklerinden münezzehtir; Allah'ın ihlaslı kulları müstesna.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَقَاصِيصَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَادَ إِلَى شَرْحِ مَذَاهِبِ الْمُشْرِكِينَ وَبَيَانِ قُبْحِهَا وَسَخَافَتِهَا، وَمِنْ جُمْلَةِ أَقْوَالِهِمُ الْبَاطِلَةِ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا الْأَوْلَادَ لِلَّهِ ﷾، ثُمَّ زَعَمُوا أَنَّهَا مِنْ جِنْسِ الْإِنَاثِ لَا مِنْ جِنْسِ الذُّكُورِ فَقَالَ: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ وَهَذَا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ: فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا [الصَّافَّاتِ: ١١] وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بِاسْتِفْتَاءِ قُرَيْشٍ عَنْ وَجْهِ إِنْكَارِ الْبَعْثِ أولا ثم ساق الكلام موصوفا بَعْضُهُ بِبَعْضٍ إِلَى أَنْ أَمَرَهُ بِأَنْ يَسْتَفْتِيَهُمْ فِي أَنَّهُمْ لِمَ أَثْبَتُوا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ الْبَنَاتِ وَلِأَنْفُسِهِمُ الْبَنِينَ، وَنَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّ قُرَيْشًا وَأَجْنَاسَ الْعَرَبِ جُهَيْنَةَ وَبَنِي سَلَمَةَ وَخُزَاعَةَ وَبَنِي مَلِيحٍ قَالُوا الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَشْتَمِلُ عَلَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا:
Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah peygamberlerin aleyhimüsselâm kıssalarını zikredince, müşriklerin mezheplerini açıklamaya, bunların çirkinliğini ve saçmalığını beyan etmeye dönmüştür. Onların bâtıl sözlerinden biri de Allah'a azze ve celle çocuk isnat etmeleridir; üstelik bu çocuğun erkek cinsinden değil dişi cinsinden olduğunu iddia etmişlerdir. Nitekim: { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ } buyurmuştur. Bu, surenin başındaki: { فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا } [Sâffât 11] “Şimdi sor onlara: Kendilerini yaratmak mı daha zor, yoksa bizim yarattıklarımızı mı?” kavline matuftur. Çünkü Yüce Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem önce Kureyş'e yeniden dirilişi inkâr etme gerekçelerini sormasını emretmiş, sonra sözü birbirine bağlı olarak sevk etmiş, nihayet Allah Sübhânehû'ya kızları, kendilerine ise erkek çocukları niçin isnat ettiklerini sormasını emretmiştir. Vâhidî müfessirlerden naklederek şöyle demiştir: Kureyş ve Arap kabilelerinden Cüheyne, Benî Seleme, Huzâa ve Benî Melîh 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' demişlerdir. Bil ki bu söz iki hususu içermektedir; birincisi:
إِثْبَاتُ الْبَنَاتِ لِلَّهِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَسْتَنْكِفُونَ مِنَ الْبِنْتِ، وَالشَّيْءُ الَّذِي يَسْتَنْكِفُ الْمَخْلُوقُ مِنْهُ كَيْفَ يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ لِلْخَالِقِ وَالثَّانِي: إِثْبَاتُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثٌ، وَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ طَرِيقَ الْعِلْمِ إِمَّا الْحِسُّ وَإِمَّا الْخَبَرُ وَإِمَّا النَّظَرُ، أَمَّا الْحِسُّ فَمَفْقُودٌ هاهنا لِأَنَّهُمْ مَا شَهِدُوا كَيْفِيَّةَ تَخْلِيقِ اللَّهِ الْمَلَائِكَةَ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ
Allah'a kız çocukları isnat etmektir ki bu bâtıldır; zira Araplar kız çocuğundan ar duyup kaçınırlardı. Yaratılmışın ar duyduğu bir şey Yaratıcı'ya nasıl isnat edilebilir? İkincisi: Meleklerin dişi olduğunu iddia etmektir ki bu da bâtıldır. Zira bilgiye ulaşma yolu ya duyu, ya haber ya da akıl yürütmedir (nazar). Duyuya gelince, burada mevcut değildir; çünkü onlar Allah'ın melekleri nasıl yarattığına şahit olmamışlardır. { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ } “Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar buna şahit mi idiler?” kavliyle kastedilen de budur.
وأما الخبر فنقود/////////؟ أَيْضًا لِأَنَّ الْخَبَرَ إِنَّمَا يُفِيدُ الْعِلْمَ إِذَا عُلِمَ كَوْنُهُ صِدْقًا قَطْعًا وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُخْبِرُونَ عَنْ هَذَا الْحُكْمِ كَذَّابُونَ أَفَّاكُونَ، لَمْ يَدُلَّ عَلَى صِدْقِهِمْ لَا دَلَالَةٌ وَلَا أَمَارَةٌ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:
Habere gelince, o da mevcut değildir; çünkü haber, ancak kesin olarak doğru olduğu bilindiği zaman bilgi ifade eder. Bu hükmü haber verenler ise yalancı ve iftiracıdırlar; onların doğruluğuna ne bir delil ne de bir emare delalet etmiştir. Nitekim:
أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ وَأَمَّا النَّظَرُ فَمَفْقُودٌ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ/ الْأَوَّلُ: أَنَّ دَلِيلَ الْعَقْلِ يَقْتَضِي فَسَادَ هَذَا الْمَذْهَبِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَكْمَلُ الْمَوْجُودَاتِ، وَالْأَكْمَلُ لَا يَلِيقُ بِهِ اصطفاء الأخس وهو المراد من قوله: أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ يَعْنِي إِسْنَادُ الْأَفْضَلِ إِلَى الْأَفْضَلِ أَقْرَبُ عِنْدَ الْعَقْلِ مِنْ إِسْنَادِ الْأَخَسِّ إِلَى الْأَفْضَلِ، فَإِنْ كَانَ حُكْمُ الْعَقْلِ مُعْتَبَرًا فِي هَذَا الْبَابِ كَانَ قَوْلُكُمْ بَاطِلًا وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نَتْرُكَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِهِمْ، بَلْ نُطَالِبُهُمْ بِإِثْبَاتِ الدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ فَإِذَا لَمْ يَجِدُوا ذَلِكَ الدَّلِيلَ فَضِدُّهُ يُظْهِرُ أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي ذَهَبُوا إِلَيْهِ لَمْ يَدُلَّ عَلَى صِحَّتِهِ، لَا الْحِسُّ وَلَا الْخَبَرُ وَلَا النَّظَرُ، فَكَانَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ بَاطِلًا قَطْعًا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا طَالَبَهُمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ التَّقْلِيدَ بَاطِلٌ، وَأَنَّ الدِّينَ لَا يَصِحُّ إلا بالدليل.
{ أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Dikkat edin, onlar kesinlikle iftiralarından dolayı: 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar muhakkak ki yalancıdırlar” kavliyle kastedilen de budur. Akıl yürütmeye (nazar) gelince, o da mevcut değildir; bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Aklî delil bu mezhebin bozukluğunu gerektirir; zira Allah Teâlâ varlıkların en mükemmelidir, en mükemmel olana ise en aşağı olanı seçmek yakışmaz. { أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “[Allah] kızları oğullara tercih mi etmiş? Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” kavliyle kastedilen de budur. Yani daha üstün olanı en üstün olana isnat etmek, akıl nezdinde en aşağı olanı en üstün olana isnat etmekten daha uygundur. Eğer bu konuda aklın hükmü geçerli ise sözünüz bâtıldır. İkinci vecih: Onların mezhebinin bozukluğuna delil getirmeyi bırakıp aksine onlardan mezheplerinin doğruluğunu gösteren delili ortaya koymalarını isteriz; şayet o delili bulamazlarsa, bu durum onların sözünün doğruluğuna delalet eden hiçbir şeyin bulunmadığını ortaya koyar. { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? Eğer doğru söyleyenlerseniz kitabınızı getirin!” kavliyle kastedilen de budur. Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki onların benimsediği bu görüşün doğruluğuna ne duyu, ne haber, ne de akıl yürütme delalet etmiştir; dolayısıyla onu benimsemek kesin olarak bâtıldır. Bil ki Yüce Allah'ın onlardan mezheplerinin doğruluğuna dair delil istemesi, taklidin bâtıl olduğuna ve dinin ancak delille sahih olacağına delalet eder.
المسألة الثانية: قوله: أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وقطعها من أَصْطَفَى ثُمَّ بِحَذْفِ أَلِفِ الْوَصْلِ وَهُوَ اسْتِفْهَامُ تَوْبِيخٍ وَتَقْرِيعٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ [الزُّخْرُفِ: ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ [الطُّورِ: ٣٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى [النَّجْمِ: ٢١] وَكَمَا أَنَّ هَذِهِ الْمَوَاضِعَ كُلَّهَا اسْتِفْهَامٌ فَكَذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: لَكاذِبُونَ أَصْطَفَى مَوْصُولَةً بِغَيْرِ اسْتِفْهَامٍ، وَإِذَا ابْتَدَأَ كَسَرَ الْهَمْزَةَ عَلَى وَجْهِ الْخَبَرِ وَالتَّقْدِيرُ اصْطَفَى الْبَنَاتِ فِي زَعْمِهِمْ كَقَوْلِهِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] فِي زَعْمِهِ وَاعْتِقَادِهِ.
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ } kavli hakkındaki genel kıraat (kırâat-i âmme), { أَصْطَفَى } kelimesindeki hemzenin fethası ve kat'ı ile, ardından da vasıl elifinin hazfedilmesiyledir. Bu; Yüce Allah'ın: { أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ } [Zuhruf 16] “Yoksa O, yarattıklarından kızları [kendine] edindi de...”, Yüce Allah'ın: { أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } [Tûr 39] “Yoksa kızlar O'nun da oğullar sizin mi?” ve Yüce Allah'ın: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } [Necm 21] “Erkek size, dişi O'na mı?” kavillerinde olduğu gibi bir kınama ve azarlama istifhamıdır. Bu yerlerin tamamı nasıl istifham ise bu ayette de öyledir. Nâfi ise bazı rivayetlerde: { لَكاذِبُونَ اصْطَفَى } şeklinde istifhamsız olarak vasıl ile okumuştur; [bu kelime ile] söze başladığında ise haber tarzında hemzeyi kesreli okur. Takdiri: Tıpkı [cehennemlik kâfire hitaben]: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } [Duhân 49] “Tat bakalım, hani sen çok güçlü ve pek şerefliydin!” kavlinde olduğu gibi, onun kendi zannı ve inancına göre [olduğu kastedilerek], 'onların iddiasına göre kızları seçti' demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْجَنَّةِ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ:
Sonra Yüce Allah: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” buyurmuştur. Cinler (el-Cinneti) ile neyin kastedildiği konusunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir; birincisi: Mukâtil şöyle demiştir:
أَثْبَتُوا نَسَبًا بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ حِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فالجنة هم الملائكة سموا جنا لاجتنانهم عَنِ الْأَبْصَارِ أَوْ لِأَنَّهُمْ خُزَّانُ الْجَنَّةِ، وَأَقُولُ هَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي مُشْكِلٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ قَوْلَهُمُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَالْعَطْفُ يَقْتَضِي كَوْنَ الْمَعْطُوفِ مُغَايِرًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرَ مَا تَقَدَّمَ الثَّانِي: قَالَ مُجَاهِدٌ قَالَتْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، فَقَالَ لَهُمْ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ فَمَنْ أُمَّهَاتُهُمْ؟ قَالُوا: سَرَوَاتُ الْجِنِّ، وَهَذَا أَيْضًا عِنْدِي بَعِيدٌ لِأَنَّ الْمُصَاهَرَةَ لَا تُسَمَّى نَسَبًا وَالثَّالِثُ: رَوَيْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٠٠] أَنَّ قَوْمًا مِنَ الزَّنَادِقَةِ يَقُولُونَ: اللَّهُ وَإِبْلِيسُ أَخَوَانِ فَاللَّهُ الْخَيِّرُ الْكَرِيمُ وَإِبْلِيسُ هُوَ الْأَخُ الشِّرِّيرُ الْخَسِيسُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia ettiklerinde, Allah Teâlâ ile melekler arasında bir soy bağı isnat etmişlerdir. Bu görüşe göre 'cinler' meleklerdir; gözlerden gizlendikleri (ictinân) için yahut cennetin bekçileri oldukları için cin olarak isimlendirilmişlerdir. Ben derim ki: Bu görüş bana göre müşkildir; çünkü Yüce Allah onların 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' sözünü iptal etmiş, ardından da üzerine { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } kavlini atfetmiştir. Atıf ise matufun matufun aleyhten farklı olmasını gerektirir; binaenaleyh bu ayetten muradın daha önce geçenden başka bir şey olması gerekir. İkincisi: Mücâhid şöyle demiştir: Kureyş kâfirleri 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' dediler. Ebû Bekir es-Sıddîk onlara 'Peki anneleri kimdir?' diye sordu; onlar da 'Cinlerin ileri gelen kızlarıdır' dediler. Bu da bana göre uzaktır; çünkü sıhrî hısımlığa soy bağı (nesep) denmez. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } [En'âm 100] “Cinleri Allah'a ortak koştular” kavlinin tefsirinde zındıklardan bir topluluğun şöyle dediğini rivayet etmiştik: 'Allah ile İblis iki kardeştir; Allah hayırlı ve cömert olandır, İblis ise şerli ve aşağılık olan kardeştir.' Dolayısıyla Yüce Allah'ın:
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً الْمُرَادُ مِنْهُ هَذَا الْمَذْهَبُ، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَقْرَبُ الْأَقَاوِيلِ. وَهُوَ مَذْهَبُ الْمَجُوسِ الْقَائِلِينَ بِيَزْدَانَ وَإِهْرَمَنَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ أَيْ قَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ مُحْضَرُونَ النَّارَ وَيُعَذَّبُونَ وَقِيلَ الْمُرَادُ وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ أَنَّهُمْ سَيَحْضُرُونَ فِي الْعَذَابِ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى قَائِلِ هَذَا الْقَوْلِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي عَائِدٌ إِلَى الْجِنَّةِ أَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى/ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَمَّا قَالُوا مِنَ الْكَذِبِ فَقَالَ: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ وَفِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ وُجُوهٌ، قِيلَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْمُحْضَرِينَ، يَعْنِي أَنَّهُمْ نَاجُونَ، وَقِيلَ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَقِيلَ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ مِنَ الْمُحْضَرِينَ، وَمَعْنَاهُ وَلَكِنَّ الْمُخْلِصِينَ بُرَآءُ مِنْ أَنْ يَصِفُوهُ بِذَلِكَ، وَالْمُخْلِصُ بِكَسْرِ اللَّامِ مَنْ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ وَالِاعْتِقَادَ لِلَّهِ وَبِفَتْحِهَا مَنْ أخلصه الله بلطفه والله أعلم.
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” kavlinden murat bu mezheptir. Bana göre de bu görüş, görüşlerin en uygun olanıdır; nitekim bu, Yezdân ve Ehrimen'i kabul eden Mecûsîlerin mezhebidir. Sonra Yüce Allah: { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [azap için] hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir” buyurmuştur; yani cinler bu sözü söyleyenlerin ateşe getirileceklerini ve azap edileceklerini kesinlikle bilmişlerdir. Kastedilenin: 'Andolsun cinler kendilerinin de azapta hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir' olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre zamir bu sözü söyleyene, ikinci görüşe göre ise cinlerin bizzat kendilerine aittir. Sonra Yüce Allah onların söyledikleri yalandan kendini tenzih ederek: { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah onların nitelediklerinden münezzehtir; Allah'ın ihlaslı kulları müstesna” buyurmuştur. Bu istisnada birkaç vecih vardır: 'Hazır bulundurulanlar' (el-muhdarûn) lafzından istisna olduğu, yani onların kurtulacakları söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } kavlinden istisna olduğu söylenmiştir. 'Hazır bulundurulanlar' lafzından munkatı' istisna olduğu da söylenmiştir; anlamı: 'Fakat ihlaslı kullar O'nu böyle nitelemekten uzaktırlar' şeklindedir. Lâm harfinin kesresiyle el-muhlis (المُخْلِص), ibadeti ve inancı Allah için sırf kılan kimse; fethasıyla el-muhlas (المُخْلَص) ise Allah'ın lütfuyla arındırdığı kimsedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٦١ الى ١٧٠]
[Sâffât Suresi (37), 161-170. Ayetler]
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥)
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaracak değilsiniz. Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır. Şüphesiz biz, evet biz saf saf duranlarız.”
وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)
{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) } “Ve şüphesiz biz, evet biz [O'nu] tesbih edenleriz. Onlar kesinlikle şöyle diyorlardı: 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap/öğüt) olsaydı, elbette Allah'ın ihlasa erdirilmiş samimi kulları olurduk.' Fakat ona küfrettiler (onu inkâr ettiler); artık yakında bilecekler!”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَائِلَ عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِ الْكُفَّارِ أَتْبَعَهُ بِمَا نَبَّهَ بِهِ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى حَمْلِ أَحَدٍ عَلَى الضَّلَالِ إِلَّا إِذَا كَانَ قَدْ سَبَقَ حُكْمُ اللَّهِ فِي حَقِّهِ بِالْعَذَابِ وَالْوُقُوعِ فِي النَّارِ، وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ قَوْلَيْنِ الْأَوَّلُ: الضَّمِيرُ فِي عَلَيْهِ لِلَّهِ ﷿ مَعْنَاهُ فإنكم ومعبوديكم ما أنتم وهو جَمِيعًا بِفَاتِنِينَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا أَصْحَابَ النَّارِ الَّذِينَ سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ كَوْنُهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَفْتِنُونَهُمْ عَلَى اللَّهِ؟ قُلْنَا يَفْتِنُونَهُمْ عَلَيْهِ بِإِغْوَائِهِمْ مِنْ قَوْلِكَ فَتَنَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ امْرَأَتَهُ كَمَا تَقُولُ أَفْسَدَهَا عَلَيْهِ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَما تَعْبُدُونَ بِمَعْنَى مَعَ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ كُلُّ رَجُلٍ وَضَيْعَتَهُ، فَكَمَا جَازَ السُّكُوتُ عَلَى كُلُّ رَجُلٍ وَضَيْعَتُهُ، فَكَذَلِكَ جَازَ أَنْ يُسْكَتَ عَلَى قَوْلِهِ:
Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah kâfirlerin mezhebinin bozukluğuna dair delilleri zikredince, ardından bu kâfirlerin hiç kimseyi saptırmaya güç yetiremeyeceklerini, ancak Allah'ın hakkında azap ve cehenneme düşme hükmü önceden geçmiş olan kimseleri saptırabileceklerini bildiren hususu getirmiştir. el-Keşşâf sahibi, { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } kavli hakkında iki görüş zikretmiştir: Birincisi: { عَلَيْهِ } lafzındaki zamir Allah'a azze ve celle aittir; anlamı: 'Siz ve taptıklarınız, her ikiniz birlikte Allah'ın ilminde cehennem ehlinden olacağı önceden geçmiş olan cehennemliklerden başkasını Allah'a karşı saptıracak değilsiniz' şeklindedir. Şayet: 'Onları Allah'a karşı nasıl fitneye düşürürler/saptırırlar?' denilirse, deriz ki: Tıpkı 'falan adam falancanın karısını ona karşı ayarttı/ifsat etti' denilmesi gibi, onları azdırarak O'na karşı saptırırlar. İkinci vecih: { وَما تَعْبُدُونَ } kavlindeki 'vâv' harfinin, 'küllü raculin ve day'atühû' (her adam mülküyle/işiyle beraberdir) sözünde olduğu gibi 'maa' (beraber) anlamında olmasıdır. 'Küllü raculin ve day'atühû' cümlesi üzerinde susmak (vakfetmek) nasıl caiz ise,
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَما تَعْبُدُونَ سَادٌّ مَسَدَّ الْخَبَرِ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ فَإِنَّكُمْ مَعَ مَا تَعْبُدُونَ، وَالْمَعْنَى فَإِنَّكُمْ مَعَ آلِهَتِكُمْ أَيْ فَإِنَّكُمْ قُرَنَاؤُهُمْ وَأَصْحَابُهُمْ لَا تَتْرُكُونَ عِبَادَتَهَا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ أَيْ عَلَى مَا تَعْبُدُونَ بِفاتِنِينَ بِبَاعِثِينَ أَوْ حَامِلِينَ عَلَى طَرِيقِ الْفِتْنَةِ وَالْإِضْلَالِ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ مِثْلُكُمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ صالِ الْجَحِيمِ بِضَمِّ اللَّامِ وَوَجْهُهُ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا وَسُقُوطُ وَاوِهِ لِالْتِقَاءِ/ السَّاكِنَيْنِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَسْتَقِيمُ الْجَمْعُ مَعَ قَوْلِهِ: مَنْ هُوَ قُلْنَا (مَنْ) مُوَحَّدُ اللَّفْظِ مَجْمُوعُ الْمَعْنَى فَحُمِلَ هُوَ عَلَى لَفْظِهِ وَالصَّالُونَ عَلَى مَعْنَاهُ.
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } kavli üzerinde susmak da öylece caiz olmuştur. Çünkü { وَما تَعْبُدُونَ } kavli haberin yerine geçmiştir; zira anlamı: 'Şüphesiz siz taptıklarınızla berabersiniz' demektir. Manası: 'Şüphesiz siz ilahlarınızla berabersiniz; yani siz onların yoldaşları ve arkadaşlarısınız, onlara tapmayı bırakmazsınız' şeklindedir. Sonra Yüce Allah: { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } yani taptığınız şey üzerine { بِفاتِنِينَ } fitneye düşürme ve saptırma yoluyla sevk edip yöneltecek değilsiniz, { إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } ancak sizin gibi cehenneme girecek olan kimse müstesna, buyurmuştur. Hasan [el-Basrî] { صالِ الْجَحِيمِ } ibaresini lâmın dammesiyle (sâlu'l-cahîm) okumuştur; bunun vechi çoğul olmasıdır, 'vâv' harfi ise iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle düşmüştür. Şayet: '{ مَنْ هُوَ } tekil kavli ile bu çoğul okuyuş nasıl uyumlu olur?' denilirse, deriz ki: 'Men' (مَنْ) kelimesi lafzan tekil, mânen çoğuldur; bu sebeple 'hüve' zamiri lafzına, 'es-sâlûn' ise mânasına hamledilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِإِغْوَاءِ الشَّيْطَانِ وَوَسْوَسَتِهِ، وَإِنَّمَا الْمُؤَثِّرُ قَضَاءُ اللَّهِ تَعَالَى وَتَقْدِيرُهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِقَوْلِهِمْ وَلَا تَأْثِيرَ لِأَحْوَالِ مَعْبُودِيهِمْ فِي وُقُوعِ الْفِتْنَةِ وَالضَّلَالِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ يَعْنِي إِلَّا مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ، وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْمُقْتَضِيَ لِوُقُوعِ هَذِهِ الْحَوَادِثِ حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَحْتَجُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ أَنَّ الَّذِينَ عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ لَا يُكَفِّرُونَ أَحَدًا إِلَّا مَنْ ثَبَتَ فِي مَعْلُومِ اللَّهِ أَنَّهُ سَيَكَفُرُ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ مَنْ ضَلَّ بِدُعَاءِ الشَّيْطَانِ لَمْ يَكُنْ لِيُؤْمِنَ بِاللَّهِ لَوْ مَنَعَ اللَّهُ الشَّيْطَانَ مِنْ دُعَائِهِ وَإِلَّا كَانَ يَمْنَعُ الشَّيْطَانَ، فَصَحَّ بِهَذَا أَنَّ كُلَّ مَنْ يَعْصِي لَمْ يَكُنْ لِيَصْلُحَ عَنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْأَفْعَالِ وَالْجَوَابُ: حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِإِغْوَاءِ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ. وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ إِلَّا أَنَّ وَجْهَ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِكَلَامِهِمْ فِي وُقُوعِ الْفِتْنَةِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى مِنْهُ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ وُقُوعِ الْفِتْنَةِ هُوَ كَوْنُهُ مَحْكُومًا عَلَيْهِ بِأَنَّهُ صَالِ الْجَحِيمِ، وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ حُكْمَ اللَّهِ بِالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ هُوَ الَّذِي يُؤَثِّرُ فِي حُصُولِ الشَّقَاوَةِ وَالسَّعَادَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا قَرَّرُوا هَذِهِ الْحُجَّةَ بِالْحَدِيثِ الْمَشْهُورِ وَهُوَ أَنَّهُ حَجَّ آدَمُ مُوسَى، قَالَ الْقَاضِي هَذَا الْحَدِيثُ لَمْ يَقْبَلْهُ عُلَمَاءُ التَّوْحِيدِ، لِأَنَّهُ يُوجِبُ أَنْ لَا يُلَامَ أَحَدٌ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ آدَمُ لَا يُجَوِّزُ
İkinci Mesele: Ashâbımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şeytanın azdırmasının ve vesvesesinin hiçbir tesiri olmadığına, asıl tesir edenin Allah Teâlâ'nın kazâ ve takdiri olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Çünkü Yüce Allah'ın: { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } kavli, fitne ve dalâletin vuku bulmasında onların sözlerinin de taptıkları şeylerin durumlarının da hiçbir tesiri olmadığını açıkça ifade etmektedir. Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } kavli ise, ancak Allah'ın hükmünde ve takdirinde böyle olan kimse müstesna demektir ki bu da bu hadiselerin vuku bulmasını gerektiren şeyin Allah Teâlâ'nın hükmü olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Ömer b. Abdülazîz de bu gayeyi ispatta bu ayetle delil getirirdi. el-Cübbâî şöyle demiştir: 'Murat şudur: Meleklere tapıp onların Allah'ın kızları olduğunu iddia edenler, ancak Allah'ın ilminde kâfir olacağı kesinleşmiş olan kimseden başkasını kâfir yapamazlar. Bu da göstermektedir ki şeytanın çağrısıyla sapan kimse, şayet Allah şeytanı onu çağırmaktan men etseydi bile Allah'a iman edecek değildi; aksi takdirde şeytanı men ederdi. Böylece isyan eden herkesin hiçbir fiili iyi yapamayacağı sabit olmuştur.' Cevap şudur: Bu sözün özü, insan ve cin şeytanlarının saptırmasının hiçbir tesiri olmadığıdır. Bunda bir ihtilaf yoktur; ancak istidlal yönü şudur: Yüce Allah, fitnenin vuku bulmasında onların sözlerinin hiçbir tesiri olmadığını beyan etmiş, sonra da { إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } kavliyle bundan istisnada bulunmuştur. Dolayısıyla fitneye düşmekten muradın, kişinin cehenneme gireceğine hükmedilmiş olması gerekmiştir. Bu da saadet ve şekavet hususundaki Allah'ın hükmünün, şekavet ve saadetin meydana gelmesinde tesir eden yegâne şey olduğunu açıkça gösterir. Bil ki ashâbımız bu delili meşhur olan 'Âdem ile Mûsâ'nın münazarası' hadisiyle teyit etmişlerdir. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: 'Bu hadisi tevhid âlimleri kabul etmemiştir; çünkü bu, hiç kimsenin günahlardan ötürü kınanmamasını gerektirir. Zira şayet Âdem'
لِمُوسَى أَنْ يَلُومَهُ عَلَى عَمَلٍ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُ، فَكَذَلِكَ كَلُّ مُذْنِبٍ. فَإِنْ صَحَّتْ هَذِهِ الْحُجَّةُ لِآدَمَ ﵇، فَلِمَاذَا قَالَ مُوسَى ﵇ فِي الْوَكْزَةِ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ؟ وَلِمَاذَا قَالَ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ؟ وَلِمَاذَا لَامَ فِرْعَوْنَ وَجُنُودَهَ عَلَى أَمْرٍ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ؟ وَمِنْ عَجِيبِ أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ يُكَفِّرُونَ الْقَدَرِيَّةَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ يُوجِبُ أَنَّ آدَمَ كَانَ قَدَرِيًّا، فَلَزِمَهُمْ أَنْ يُكَفِّرُوهُ، وَكَيْفَ يَجُوزُ مَعَ قَوْلِ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٣] أَنْ يَحْتَجَّ عَلَى مُوسَى بِأَنَّهُ لَا لَوْمَ عَلَيْهِ، وَقَدْ كُتِبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُ، هَذَا جُمْلَةُ كَلَامِ الْقَاضِي فَيُقَالُ لَهُ هَبْ أَنَّكَ لَا تَقْبَلُ ذَلِكَ الْخَبَرَ، فَهَلْ تَرُدُّ هَذِهِ الْآيَةَ أَمْ لَا، فَإِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ صَرِيحُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِلْوَسَاوِسِ فِي هَذَا الْبَابِ، فَإِنَّ الْكُلَّ يَحْصُلُ بِحِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَافِرَ إِنْ ضَلَّ بِسَبَبِ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ فَضَلَالُ الشَّيْطَانِ إِنْ كَانَ بِسَبَبِ شَيْطَانٍ آخَرَ لَزِمَ تَسَلْسُلُ الشَّيَاطِينِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنِ انْتَهَى إِلَى ضَلَالٍ لَمْ يَحْصُلْ بِسَبَبِ وَسْوَسَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يُرِيدُ أَنْ يَحْصُلَ لِنَفْسِهِ الِاعْتِقَادُ الْحَقُّ وَالدِّينُ الصِّدْقُ، فَحُصُولُ ضِدِّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَفْعَالَ مَوْقُوفَةٌ عَلَى الدَّوَاعِي وَحُصُولُ الدَّوَاعِي بِخَلْقِ اللَّهِ، فَيَكُونُ الْكُلُّ/ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا اقْتَضَتْ حِكْمَتُهُ شَيْئًا، وَعُلِمَ وُقُوعُهُ، فَلَوْ لَمْ يَقَعْ ذَلِكَ الشَّيْءُ لَزِمَ انْقِلَابُ ذَلِكَ الْحُكْمِ كَذِبًا وَانْقِلَابُ ذَلِكَ الْعِلْمِ جَهْلًا وَهُوَ مُحَالٌ، وَأَمَّا الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكَ بِهَا الْقَاضِي فَهِيَ مُعَارَضَةٌ بِالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ وَالْقُرْآنُ كَالْبَحْرِ الْمَمْلُوءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ فَتَبْقَى الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا سَلِيمَةً، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Allah'ın kendisini yaratmadan önce üzerine yazdığı bir amelden dolayı Mûsâ'nın kendisini kınamasını caiz görmediyse, her günahkâr da böyledir. Eğer bu delil Âdem aleyhisselâm için geçerli ise, Mûsâ aleyhisselâm yumruk vurma olayı hakkında niçin 'Bu şeytanın işindendir; doğrusu o apaçık saptırıcı bir düşmandır' demiştir? Niçin 'Artık suçlulara asla arka çıkmayacağım' demiştir? Ve Allah'ın haklarında yazdığı bir işten ötürü Firavun'u ve ordularını niçin kınamıştır? Onların şaşılacak durumlarından biri de Kaderiyye'yi tekfir etmeleridir; oysa bu hadis Âdem'in Kaderî (kaderi inkâr eden değil, cebri savunan) olmasını gerektirir, dolayısıyla onu da tekfir etmeleri gerekirdi. Âdem ve Havvâ'nın aleyhimesselâm: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } [A'râf 23] “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen elbette hüsrana uğrayanlardan oluruz” sözü varken, Allah onu yaratmadan önce bunu onun aleyhine yazdığı için kendisine hiçbir kınama olmadığını ileri sürerek Mûsâ'ya karşı delil getirmesi nasıl caiz olur?' Kādî'nin sözünün özü budur. Ona şöyle denilir: Tut ki o rivayeti kabul etmiyorsun, peki bu ayeti de reddediyor musun, etmiyor musun? Zira biz bu ayetin sarih ifadesinin bu konuda vesveselerin hiçbir tesiri olmadığına delalet ettiğini beyan ettik; çünkü her şey Allah Teâlâ'nın hikmetiyle meydana gelir. Buna delalet eden hususlar birkaç yöndendir: Birincisi: Kâfir şayet şeytanın vesvesesi sebebiyle sapmışsa, şeytanın sapması da başka bir şeytan sebebiyle olmuşsa şeytanlar zincirinin sonsuza dek gitmesi (teselsül) gerekir ki bu imkânsızdır; şayet önceki bir vesvese sebebiyle meydana gelmemiş bir dalâlette son buluyorsa aranan gaye zaten budur. İkincisi: Herkes kendisi için hak inancın ve doğru dinin hâsıl olmasını ister; bunun zıddının meydana gelmesi ise bunun kendisinden kaynaklanmadığına delalet eder. Üçüncüsü: Fiiller saiklere (motivasyonlara) bağlıdır ve saiklerin meydana gelmesi Allah'ın yaratmasıyladır; dolayısıyla her şey Allah Teâlâ'dandır. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın hikmeti bir şeyi iktiza edip onun vuku bulacağı bilindiğinde, şayet o şey vuku bulmazsa o hükmün yalana, o ilmin de cehâlete dönüşmesi gerekir ki bu imkânsızdır. Kādî'nin tutunduğu ayetlere gelince, onlar her şeyin Allah'tan olduğunu gösteren ayetlerle muârızdır; Kur'ân ise bu tür ayetlerle dolu bir deniz gibidir. Dolayısıyla zikrettiğimiz aklî deliller sapasağlam kalır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَصَفُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْمُبَالَغَةِ فِي الْعُبُودِيَّةِ، فَإِنَّهُمْ يَصْطَفُّونَ لِلصَّلَاةِ وَالتَّسْبِيحِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُمْ أَوْلَادُ اللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مُبَالَغَتَهُمْ فِي الْعُبُودِيَّةِ تَدُلُّ عَلَى اعْتِرَافِهِمْ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنْ صِفَاتِ الْمَلَائِكَةِ فَأَوَّلُهَا: قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَرْتَبَةً لَا يَتَجَاوَزُهَا وَدَرَجَةً لَا يَتَعَدَّى عَنْهَا، وَتِلْكَ الدَّرَجَاتُ إِشَارَةٌ إِلَى دَرَجَاتِهِمْ فِي التَّصَرُّفِ فِي أَجْسَامِ هَذَا الْعَالَمِ وَإِلَى دَرَجَاتِهِمْ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَمَّا دَرَجَاتُهُمْ فِي التَّصَرُّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ فَهِيَ قَوْلُهُ: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَالْمُرَادُ كَوْنُهُمْ صَافِّينَ فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ وَمَنَازِلِ الْخِدْمَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَأَمَّا دَرَجَاتُهُمْ فِي الْمَعَارِفِ فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ وَالتَّسْبِيحُ تَنْزِيهُ اللَّهِ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ.
Sonra Yüce Allah: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” buyurmuştur. Cumhur bunların melekler olduğu; kullukta ileri derecede olduklarını, namaz ve tesbih için saf saf durduklarını niteledikleri görüşündedir. Bundan maksat, onların Allah'ın çocukları olduğunu söyleyen kimselerin sözünün bozukluğuna dikkat çekmektir; zira onların kulluktaki ileri gayretleri, kulluğu itiraf ettiklerine delalet eder. Bil ki bu ayet meleklerin sıfatlarından üç türe delalet etmektedir; bunların birincisi: Yüce Allah'ın: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } kavlidir. Bu, onlardan her birinin aşamayacağı bir mertebesi ve ötesine geçemeyeceği bir derecesi olduğuna delalet eder. Bu dereceler, onların bu âlemin cisimlerinde tasarrufta bulunmadaki derecelerine ve Allah Teâlâ'yı tanımadaki (mârifet) derecelerine işarettir. Tasarruflar ve fiillerdeki derecelerine gelince, bu O'nun: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Şüphesiz biz, evet biz saf saf duranlarız” kavlidir; murat, onların itaatleri yerine getirmede, hizmet ve kulluk mevkilerinde saf bağlamış olmalarıdır. Mârifetlerdeki derecelerine gelince, bu da Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } “Ve şüphesiz biz, evet biz [O'nu] tesbih edenleriz” kavlidir; tesbih ise Allah'ı O'na yakışmayan şeylerden tenzih etmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ هُمُ الصَّافُّونَ فِي مَوَاقِفِ الْعُبُودِيَّةِ لَا غَيْرُهُمْ وَأَنَّهُمْ هُمُ الْمُسَبِّحُونَ لَا غَيْرُهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَاعَاتِ الْبَشَرِ وَمَعَارِفَهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى طَاعَاتِ الْمَلَائِكَةِ وَإِلَى مَعَارِفِهِمْ كَالْعَدَمِ، حَتَّى يَصِحَّ هَذَا الْحَصْرُ. وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ الثَّلَاثَةُ تَدُلُّ عَلَى أَسْرَارٍ عَجِيبَةٍ مِنْ صِفَاتِ الْمَلَائِكَةِ فَكَيْفَ يَجُوزُ مَعَ هَذَا الْحَصْرِ أَنْ يُقَالَ الْبَشَرُ تَقْرُبُ دَرَجَتُهُ مِنَ الْمَلَكِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يُقَالَ هَلْ هُوَ أَفْضَلُ مِنْهُ أَمْ لَا.
Bil ki { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } kavli hasr (vurgulu tahsis) ifade eder; anlamı, başkaları değil kulluk duraklarında saf saf duranların ancak kendileri olduğu ve başkaları değil tesbih edenlerin ancak kendileri olduğudur. Bu da meleklerin itaat ve mârifetlerine kıyasla insanların itaat ve mârifetlerinin yok hükmünde olduğuna delalet eder ki bu hasr sahih olabilsin. Hülasa, bu üç lafız meleklerin sıfatlarına dair hayret verici sırlara delalet eder; böyle bir hasr varken insanın derecesinin meleğinkine yaklaştığı nasıl söylenebilir, nerede kaldı ki insanın melekten daha üstün olup olmadığı tartışılsın!
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ وَغَيْرَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً أَيْ كِتَابًا مِنْ كُتُبِ الْأَوَّلِينَ الَّذِينَ نَزَلَ عَلَيْهِمُ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ لَأَخْلَصْنَا الْعِبَادَةَ لِلَّهِ، وَلَمَا كَذَّبْنَا كَمَا كَذَّبُوا. ثُمَّ جَاءَهُمُ الذِّكْرُ الَّذِي هُوَ سَيِّدُ الْأَذْكَارِ وَالْكِتَابُ الْمُهَيْمِنُ عَلَى كُلِّ الْكُتُبِ، وَهُوَ الْقُرْآنُ فَكَفَرُوا بِهِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ أَيْ فَسَوْفَ يعلمون عاقبة هذا الكفر والتكذيب.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } kavline gelince; anlam şudur: Kureyş müşrikleri ve başkaları şöyle diyorlardı: 'Eğer yanımızda bir zikir, yani kendilerine Tevrat ve İncil inmiş olan öncekilerin kitaplarından bir kitap olsaydı, elbette ibadeti Allah için sırf kılar ve onların yalanladığı gibi yalanlamazdık.' Sonra zikirlerin efendisi ve bütün kitaplara şahit ve koruyucu olan kitap, yani Kur'ân kendilerine geldi de onu inkâr ettiler. Bu ayetin benzeri Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } [Fâtır 42] “Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onların sadece nefretini artırdı” kavlidir. Sonra Yüce Allah: { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Fakat onu inkâr ettiler; yakında bilecekler!” buyurmuştur; yani bu inkâr ve yalanlamanın akıbetini yakında bileceklerdir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٧١ الى ١٨٢]
[Sâffât Suresi (37), 171-182. Ayetler]
وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥)
{ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) } “Andolsun ki gönderilen kullarımız hakkında şu sözümüz geçmişti: Şüphesiz onlar, evet onlar mutlaka zafere ulaştırılacaklardır. Ve şüphesiz bizim ordumuz, evet onlar mutlaka galip geleceklerdir. Bir süreye kadar onlardan yüz çevir! Onları gözetle, onlar da yakında görecekler!”
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠)
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) } “Şimdi onlar bizim azabımızı mı acele istiyorlar? Fakat o azap onların sahasına indiğinde, uyarılanların sabahı ne kötü olur! Bir süreye kadar onlardan yüz çevir! Gözetle, onlar da yakında görecekler! İzzet sahibi Rabbin, onların nitelediklerinden münezzehtir.”
وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢)
{ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢) } “Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun! Ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا هَدَّدَ الْكُفَّارَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ أَيْ عَاقِبَةَ كُفْرِهِمْ أَرْدَفَهُ بِمَا يُقَوِّي قلب الرسول ﷺ فقال: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ
Bil ki Yüce Allah kâfirleri { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler” kavliyle, yani küfürlerinin akıbetiyle tehdit edince, bunun ardına Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem kalbini kuvvetlendirecek hususu ekleyerek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Andolsun ki gönderilen kullarımız hakkında şu sözümüz geçmişti: Şüphesiz onlar, evet onlar mutlaka zafere ulaştırılacaklardır. Ve şüphesiz bizim ordumuz, evet onlar mutlaka galip geleceklerdir.”
فَبَيَّنَ أَنَّ وَعْدَهُ بِنُصْرَتِهِ قَدْ تَقَدَّمَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [الْمُجَادَلَةِ: ٢١] وَأَيْضًا أَنَّ الْخَيْرَ مَقْضِيٌّ بِالذَّاتِ وَالشَّرَّ مَقْضِيٌّ بِالْعَرَضِ، وَمَا بِالذَّاتِ أَقْوَى مِمَّا بِالْعَرَضِ، وَأَمَّا النُّصْرَةُ وَالْغَلَبَةُ فَقَدْ تَكُونُ بِقُوَّةِ الْحُجَّةِ، وَقَدْ تَكُونُ بِالدُّولَةِ وَالِاسْتِيلَاءِ، وَقَدْ تَكُونُ بِالدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ فَالْمُؤْمِنُ وَإِنْ صَارَ مَغْلُوبًا فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ بِسَبَبِ ضَعْفِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا فَهُوَ الْغَالِبُ، وَلَا يَلْزَمُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يُقَالَ: فَقَدْ قُتِلَ بَعْضُ الْأَنْبِيَاءِ وَقَدْ هُزِمَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى لِرَسُولِهِ وَقَدْ أَخْبَرَهُ بِمَا تَقَدَّمَ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَالْمُرَادُ تَرْكُ مُقَاتَلَتِهِمْ وَالثِّقَةُ بِمَا وَعَدْنَاهُمْ إِلَى حِينِ يَتَمَتَّعُونَ، ثُمَّ تَحُلُّ بِهِمُ الْحَسْرَةُ وَالنَّدَامَةُ، وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَقِيلَ الْمُرَادُ إِلَى يَوْمِ بَدْرٍ، وَقِيلَ إِلَى فَتْحِ مَكَّةَ، وَقِيلَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثم قال: وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ وَالْمَعْنَى فَأَبْصِرْهُمْ وَمَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، فَسَوْفَ يُبْصِرُونَكَ مَعَ مَا قُدِّرَ لَكَ مِنَ النُّصْرَةِ وَالتَّأْيِيدِ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابِ الْعَظِيمِ، فِي الْآخِرَةِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ الْمُشَاهَدِ بِأَبْصَارِهِمْ عَلَى الْحَالِ الْمُنْتَظَرَةِ الْمَوْعُودَةِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّهَا كَائِنَةٌ وَاقِعَةٌ لَا مَحَالَةَ، وَأَنَّ كَيْنُونَتَهَا قَرِيبَةٌ كَأَنَّهَا قُدَّامُ نَاظِرَيْكَ، وَقَوْلُهُ: فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ لِلتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ، ثُمَّ قَالَ: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ كَانَ يُهَدِّدُهُمْ بِالْعَذَابِ، وَمَا رَأَوْا شَيْئًا فَكَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ نُزُولَ ذَلِكَ الْعَذَابِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِعْجَالَ جَهْلٌ، لِأَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَقْتًا مُعَيَّنًا لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ، فَكَانَ طَلَبُ حُدُوثِهِ قَبْلَ مَجِيءِ ذَلِكَ الْوَقْتِ جَهْلًا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْعَذَابِ الَّذِي يَسْتَعْجِلُونَهُ فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ أَيْ هَذَا الْعَذَابُ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ وَإِنَّمَا وَقَعَ/ هَذَا التَّعْبِيرُ عَنْ هَذِهِ الْمَعَانِي كَأَنَّهُمْ كَانُوا يُقْدِمُونَ عَلَى الْعَادَةِ فِي وَقْتِ الصَّبَاحِ، فَجُعِلَ ذِكْرُ ذَلِكَ الْوَقْتِ كِنَايَةً
Böylece O'nun yardım vaadinin önceden geçmiş olduğunu beyan etmiştir; buna delil Yüce Allah'ın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [Mücâdele 21] “Allah: 'Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” kavlidir. Ayrıca hayır bizzat takdir edilmiş, şer ise bil-araz (dolaylı olarak) takdir edilmiştir; bizzat olan ise bil-araz olandan daha güçlüdür. Yardım ve galibiyete gelince; bu bazen hüccetin gücüyle, bazen hâkimiyet ve istilâ ile, bazen de sebat ve devamlılıkla olur; binaenaleyh mümin dünya hallerinin zayıflığı sebebiyle bazı vakitlerde mağlup olsa bile [hakikatte] o galiptir. Bu ayete karşı 'Bazı peygamberler öldürülmüş, müminlerin birçoğu da hezimete uğramıştır' şeklinde bir itiraz gerekmez. Sonra Yüce Allah Resûlü'ne daha önce geçenleri bildirdikten sonra: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir!” buyurmuştur. Murad edilen; onlarla savaşmayı terk etmek ve bir süreye kadar yararlanıp sonra başlarına hasret ve pişmanlık çökünceye dek onlara vaat ettiğimiz şeye güvenmektir. Müfessirler ihtilaf etmişlerdir: 'Bedir gününe kadar' denildiği gibi, 'Mekke'nin fethine kadar' ve 'Kıyamet gününe kadar' da denilmiştir. Sonra: { وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “Gözetle, onlar da yakında görecekler!” buyurmuştur. Anlamı: 'Sen onları ve dünyada haklarında hükmolunan öldürülme ve esir edilmeyi, ahiretteki azabı gör; onlar da dünyada senin için takdir edilen zafer ve teyit ile ahiretteki büyük mükâfatla birlikte seni yakında göreceklerdir' şeklindedir. Gözleriyle müşahede edilen bu emirden maksat, vaat edilen ve beklenen halin mutlaka meydana geleceğine, vuku bulacağına ve onun oluşunun sanki iki gözünün önündeymiş gibi pek yakın olduğuna delalet etmektir. { فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } kavli ise tehdit ve korkutma içindir. Sonra: { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Şimdi onlar bizim azabımızı mı acele istiyorlar?” buyurmuştur. Anlam şudur: Resûl aleyhisselâm onları azapla tehdit ediyor, onlar ise bir şey görmeyince alay yoluyla o azabın inmesini acele istiyorlardı. Yüce Allah bu aceleciliğin bir cehâlet olduğunu beyan etmiştir; zira Allah Teâlâ'nın fiillerinden her birinin öne alınmayan ve ertelenmeyen belirli bir vakti vardır; binâenaleyh o vakit gelmeden önce onun meydana gelmesini istemek cehâlettir. Sonra Yüce Allah acele istedikleri azabın sıfatı hakkında: { فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } yani bu azap indiğinde { فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ } “uyarılanların sabahı ne kötü olur!” buyurmuştur. Bu anlamların bu şekilde ifade edilmesi, onların adet üzere sabah vaktinde [baskın için] hücum etmelerinden ötürüdür; dolayısıyla o vaktin zikri,
عَنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ، ثُمَّ أَعَادَ تَعَالَى قَوْلَهُ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ فَقِيلَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِيمَا تَقَدَّمَ أَحْوَالُ الدُّنْيَا، وَفِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَحْوَالُ الْقِيَامَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالتَّكْرِيرُ زَائِلٌ، وَقِيلَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّكْرِيرِ الْمُبَالَغَةُ فِي التَّهْدِيدِ وَالتَّهْوِيلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ السُّورَةَ بِخَاتِمَةٍ شَرِيفَةٍ جَامِعَةٍ لِكُلِّ الْمَطَالِبِ الْعَالِيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهَمَّ الْمُهِمَّاتِ لِلْعَاقِلِ مَعْرِفَةُ أَحْوَالٍ ثَلَاثَةٍ فَأَوَّلُهَا مَعْرِفَةُ إِلَهِ الْعَالَمِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ، وَأَقْصَى مَا يُمْكِنُ عِرْفَانُهُ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى ثَلَاثَةُ أنواع أحدها: تنزيهه وتقديسه عن كل ما لا يليق بِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، وَهُوَ لَفْظَةُ سُبْحَانَ وَثَانِيهَا: وَصْفُهُ بِكُلِّ مَا يَلِيقُ بِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبِّ الْعِزَّةِ فَإِنَّ الرُّبُوبِيَّةَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّرْبِيَةِ وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى كَمَالِ الْحِكْمَةِ، وَالرَّحْمَةُ وَالْعِزَّةُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَثَالِثُهَا: كَوْنُهُ مُنَزَّهًا فِي الْإِلَهِيَّةِ عَنِ الشَّرِيكِ وَالنَّظِيرِ، وَقَوْلُهُ: رَبِّ الْعِزَّةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى جَمِيعِ الْحَوَادِثِ، لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ: الْعِزَّةِ تُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ، وَإِذَا كَانَ الْكُلُّ مُلْكًا لَهُ وَمِلْكًا لَهُ لَمْ يَبْقَ لِغَيْرِهِ شَيْءٌ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ:
o eylemden kinaye kılınmıştır. Sonra Yüce Allah: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } kavlini tekrarlamıştır. Daha önce geçende dünya hallerinin, bu ifadede ise kıyamet hallerinin kastedildiği söylenmiştir; bu takdire göre tekrar ortadan kalkmış olur. Tekrardan maksadın tehdit ve korkutmada mübalağa olduğu da söylenmiştir. Sonra Yüce Allah sureyi bütün yüce gayeleri toplayan şerefli bir hatime ile bitirmiştir. Zira akıl sahibi için en mühim mesele üç hali bilmektir: Bunların ilki, beşerî güç nispetinde âlemin ilahını bilmektir. Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bilinmesi mümkün olan şeylerin en üst noktası üç kısımdır: Birincisi: O'nu ilahlık sıfatlarına yakışmayan her şeyden tenzih ve takdis etmektir ki bu { سُبْحانَ } lafzıdır. İkincisi: O'nu ilahlık sıfatlarına layık olan her şeyle nitelemektir ki bu O'nun { رَبِّ الْعِزَّةِ } kavlidir; zira rubûbiyyet terbiyeye işarettir ve bu da kemâl-i hikmet ile rahmete delalet eder, izzet ise kemâl-i kudrete işarettir. Üçüncüsü: İlahlıkta ortaktan ve benzerden münezzeh olmasıdır. O'nun { رَبِّ الْعِزَّةِ } kavli, O'nun bütün hadiseler üzerinde kādir olduğuna delalet eder; zira { الْعِزَّةِ } kelimesindeki elif-lâm istiğrâk (bütün fertleri kapsama) ifade eder; her şey O'nun mülkü ve O'na ait olunca başkasına hiçbir şey kalmaz. Böylece sabit oldu ki O'nun:
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ كَلِمَةٌ مُحْتَوِيَةٌ عَلَى أَقْصَى الدَّرَجَاتِ وَأَكْمَلِ النِّهَايَاتِ فِي مَعْرِفَةِ إِلَهِ الْعَالَمِ وَالْمُهِمُّ الثَّانِي: مِنْ مُهِمَّاتِ الْعَاقِلِ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّهُ كَيْفَ يَنْبَغِي أَنْ يُعَامِلَ نَفْسَهُ وَيُعَامِلَ الْخَلْقَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَوِيَّةِ.
{ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } kavli, âlemin ilahını tanıma konusunda en üst dereceleri ve en mükemmel nihayetleri içeren bir kelimedir. Akıl sahibinin mühim işlerinin ikincisi: Bu dünya hayatında kendisine nasıl muamele etmesi ve insanlara nasıl davranması gerektiğini bilmesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْخَلْقِ نَاقِصُونِ وَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ مُكَمِّلٍ يُكَمِّلُهُمْ، ومرشد يرشدهم، وهاد يهديهم، وما ذاك إِلَّا الْأَنْبِيَاءُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَبَدِيهَةُ الْفِطْرَةِ شَاهِدَةٌ بِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى النَّاقِصِ الِاقْتِدَاءُ بِالْكَامِلِ، فَنَبَّهَ عَلَى هَذَا الْحَرْفِ بِقَوْلِهِ: وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ فِي الْكَمَالِ اللَّائِقِ بِالْبَشَرِ فَاقُوا غَيْرَهُمْ، وَلَا جَرَمَ يَجِبُ عَلَى كُلِّ مَنْ سِوَاهُمُ الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ وَالْمُهِمُّ الثَّالِثُ: مِنْ مُهِمَّاتِ الْعَاقِلِ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ بَعْدَ الْمَوْتِ.
Bil ki yaratılmışların çoğu noksandır; onları kemale erdirecek bir mükemmil, yol gösterecek bir mürşid ve hidayete erdirecek bir rehber mutlaka gereklidir. Bu ise ancak peygamberlerdir aleyhimüssalâtü vesselâm. Fıtratın apaçık bilgisi, noksan olanın kâmil olana uymasının vâcip olduğuna şahittir. İşte Yüce Allah: { وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } kavliyle bu inceliğe dikkat çekmiştir; çünkü bu lafız, onların beşere yakışan kemalde başkalarını geçtiklerine delalet eder ve şüphesiz onların dışındaki herkese onlara uymak vâcip olur. Akıl sahibinin mühim işlerinin üçüncüsü: Ölümden sonraki halinin nasıl olacağını bilmesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَعْرِفَةَ هَذِهِ الْحَالَةِ قَبْلَ الْمَوْتِ صَعْبَةٌ، فَالِاعْتِمَادُ فِيهَا عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّهُ إِلَهُ الْعَالَمِ غَنِيٌّ رَحِيمٌ، وَالْغَنِيُّ الرَّحِيمُ لَا يُعَذِّبُ، فَنَبَّهَ عَلَى هَذَا الْحَرْفِ بِقَوْلِهِ: وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ اسْتِحْقَاقَ الْحَمْدِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْإِنْعَامِ الْعَظِيمِ، فَبَيَّنَ بِهَذَا كَوْنَهُ مُنْعِمًا، وَظَاهِرُ كَوْنِهِ غَنِيًّا عَنِ الْعَالَمِينَ، وَمِنْ هَذَا وَصْفُهُ كَانَ الْغَالِبُ مِنْهُ هُوَ الرَّحْمَةُ وَالْفَضْلُ وَالْكَرَمُ، فَكَانَ هَذَا الْحَرْفُ مُنَبِّهًا عَلَى سَلَامَةِ الْحَالِ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْخَاتِمَةَ كَالصَّدَفَةِ الْمُحْتَوِيَةِ عَلَى دُرَرٍ أَشْرَفَ مِنْ دَرَارِي الْكَوَاكِبِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ ﷾ حُسْنَ الْخَاتِمَةِ وَالْعَافِيَةَ فِي الدنيا والآخرة.
Bil ki bu halin ölümden önce bilinmesi zordur; bu hususta dayanak tek bir esastır, o da âlemin ilahının ganî (hiçbir şeye muhtaç olmayan) ve rahîm olduğudur. Ganî ve rahîm olan ise azap etmez. İşte Yüce Allah: { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } kavliyle bu esasa dikkat çekmiştir; zira hamde layık olmak ancak büyük nimet vermekle hâsıl olur. Böylece O'nun nimet verici olduğunu ve âlemlerden müstağni (ganî) olduğunun apaçıklığını beyan etmiştir. Sıfatı bu olan zâttan gālip gelen şey ancak rahmet, fazl ve keremdir. Dolayısıyla bu ifade, ölümden sonraki halin selametine dikkat çekici olmuştur. Zikrettiğimiz hususlarla açığa çıktı ki bu hatime, parlak yıldızlardan daha şerefli incileri barındıran bir sedef gibidir. Allah'tan azze ve celle hüsn-i hâtime ve dünyada da ahirette de afiyet dileriz.
تم تفسير هذه السورة ضحوة يوم الجمعة السابع عشر من ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ محمد وآله وصحبه وأزواجه وذرياته أجمعين.
Bu surenin tefsiri altı yüz üç senesinin Zilkade ayının on yedinci Cuma günü kuşluk vaktinde tamamlanmıştır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; peygamberlerin efendisi Muhammed'e, onun âline, ashâbına, eşlerine ve zürriyetinin tamamına salât ve selam olsun.