Binûn

Sâd Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الصِّفَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطابِ [ص: ٢٠] وَالْحِكْمَةُ اسْمٌ جَامِعٌ لِكُلِّ مَا يَنْبَغِي عِلْمًا وَعَمَلًا، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ تَعَالَى: إنا آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطابِ مَعَ إِصْرَارِهِ عَلَى مَا يَسْتَنْكِفُ عَنْهُ الْخَبِيثُ الشَّيْطَانُ مِنْ مُزَاحَمَةِ أَخْلَصِ أَصْحَابِهِ فِي الرُّوحِ وَالْمَنْكُوحِ، فَهَذِهِ الصِّفَاتُ الْمَذْكُورَةُ قَبْلَ شَرْحِ تِلْكَ الْقِصَّةِ دَالَّةٌ عَلَى بَرَاءَةِ سَاحَتِهِ عَنْ تِلْكَ الْأَكَاذِيبِ.

Sekizinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطابِ } [Sâd 20] “Biz ona hikmet ve hakkı batıldan ayıran kesin hüküm verme yeteneği verdik” buyruğudur. Hikmet, ilim ve amel bakımından yapılması gereken her şeyi kendinde toplayan kuşatıcı bir isimdir. Durum böyleyken, en samimi ashabıyla canı ve nikahlısı hususunda çekişmek gibi habis şeytanın dahi imtina edeceği bir şeyde ısrar ettiği hâlde, Allah Teâlâ'nın: "Biz ona hikmet ve hakkı batıldan ayıran kesin hüküm verme yeteneği verdik" buyurması nasıl caiz olabilir? İşte o kıssanın açıklanmasından önce zikredilen bu sıfatlar, onun bu yalanlardan berî olduğuna delalet etmektedir.

وَأَمَّا الصِّفَاتُ الْمَذْكُورَةُ بعد ذكر القصة فهي عشرة الأول: قَوْلُهُ: وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ وَذِكْرُ هَذَا الْكَلَامِ إِنَّمَا يُنَاسِبُ لَوْ دَلَّتِ القصة المتقدمة على قوته فِي طَاعَةِ اللَّهِ، أَمَّا لَوْ كَانَتِ الْقِصَّةُ الْمُتَقَدِّمَةُ دَالَّةً عَلَى سَعْيِهِ فِي الْقَتْلِ وَالْفُجُورِ لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ: وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى لائقا به الثاني: قوله تعالى: يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَذِبِ تِلْكَ الْقِصَّةِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَلِكَ الْكَبِيرَ إِذَا حَكَى عَنْ بَعْضِ عَبِيدِهِ أَنَّهُ قَصَدَ دِمَاءَ النَّاسِ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَزْوَاجَهُمْ فَبَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْ شَرْحِ الْقِصَّةِ عَلَى مَلَأٍ مِنَ النَّاسِ يَقْبُحُ مِنْهُ أَنْ يَقُولَ عَقِيبَهُ أَيُّهَا الْعَبْدُ إِنِّي فَوَّضْتُ إِلَيْكَ خِلَافَتِي وَنِيَابَتِي، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذِكْرَ تِلْكَ الْقَبَائِحِ وَالْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ يُنَاسِبُ الزَّجْرَ وَالْحَجْرَ، فَأَمَّا جَعْلُهُ نَائِبًا وَخَلِيفَةً لِنَفْسِهِ فَذَلِكَ الْبَتَّةَ مِمَّا لَا يَلِيقُ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ ذِكْرَ

Kıssanın zikrinden sonra sayılan sıfatlara gelince, bunlar on tanedir. Birincisi: O'nun { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır” buyruğudur. Bu sözün zikredilmesi, ancak geçen kıssanın onun Allah'a itaatteki gücüne delalet etmesi durumunda münasip düşer. Şayet geçen kıssa onun adam öldürmeye ve fücura yöneldiğine delalet etseydi, O'nun: "Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı vardır" buyruğu ona layık olmazdı. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Ey Davud! Gerçekten biz seni yeryüzünde bir halife kıldık” buyruğudur. Bu da o kıssanın yalan olduğuna birkaç vecihten delalet eder: Birincisi: Büyük bir hükümdar, kullarından biri hakkında onun insanların canlarına, mallarına ve eşlerine göz diktiğini bir topluluğa anlatıp kıssayı bitirdikten sonra, hemen peşinden: "Ey kulum! Hilafetimi ve vekilliğimi sana devrettim" demesi çirkin düşer. Zira bu tür çirkinliklerin ve münker fiillerin anılması azarlamayı ve tasarruftan menetmeyi gerektirir; onu kendisine vekil ve halife kılması ise kesinlikle layık olmayan bir şeydir. İkincisi: Fıkıh usulünde sabittir ki,

الْحُكْمِ عَقِيبَ الْوَصْفِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ، فَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ تِلْكَ الْوَاقِعَةَ الْقَبِيحَةَ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ أَشْعَرَ هَذَا بِأَنَّ الْمُوجِبَ لِتَفْوِيضِ هَذِهِ الْخِلَافَةِ هُوَ إِتْيَانُهُ بِتِلْكَ الْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا فَاسِدٌ، أَمَّا لَوْ/ ذَكَرَ تِلْكَ الْقِصَّةَ عَلَى وُجُوهٍ تَدُلُّ عَلَى بَرَاءَةِ سَاحَتِهِ عَنِ الْمَعَاصِي وَالذُّنُوبِ وَعَلَى شِدَّةِ مُصَابَرَتِهِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يُنَاسِبُ أَنْ يَذْكُرَ عَقِيبَهُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ [ص: ٢٦] فَثَبَتَ أَنَّ هذا الذي نختاره أولى والثالث: وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَتْ مُقَدِّمَةُ الْآيَةِ دَالَّةً عَلَى مَدْحِ دَاوُدَ ﵇ وَتَعْظِيمِهِ وَمُؤَخِّرَتُهَا أَيْضًا دَالَّةٌ عَلَى ذَلِكَ، فَلَوْ كَانَتِ الْوَاسِطَةُ دَالَّةً عَلَى الْقَبَائِحِ وَالْمَعَائِبِ لَجَرَى مَجْرَى أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ عَظِيمُ الدَّرَجَةِ عَالِي الْمَرْتَبَةِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ يَقْتُلُ وَيَزْنِي وَيَسْرِقُ وَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ خَلِيفَةً فِي أَرْضِهِ وَصَوْبَ أَحْكَامِهِ، وَكَمَا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِمَّا لَا يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ فكذا هاهنا، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ ذِكْرَ الْعِشْقِ وَالسَّعْيِ فِي القتل من أعظم أبواب العيوب والرابع: وَهُوَ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ تَمَنَّى أَنْ يَحْصُلَ لَهُ فِي الدِّينِ كَمَا حَصَلَ لِلْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْمَنَازِلِ الْعَالِيَةِ مِثْلُ مَا حَصَلَ لِلْخَلِيلِ مِنَ الْإِلْقَاءِ فِي النَّارِ وَحَصَلَ لِلذَّبِيحِ مِنَ الذَّبْحِ وَحَصَلَ لِيَعْقُوبَ مِنَ الشَّدَائِدِ الْمُوجِبَةِ لِكَثْرَةِ الثَّوَابِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّهُمْ إِنَّمَا وَجَدُوا تِلْكَ الدَّرَجَاتِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا ابْتُلُوا صَبَرُوا فَعِنْدَ ذَلِكَ سَأَلَ دَاوُدُ ﵇ الابتلاء، فأوحى الله إليه أنك ستبلى في يوم كذا فبالغ في الاحتزاز ثُمَّ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ، فَنَقُولُ أَوَّلُ حِكَايَتِهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَبْتَلِيهِ بِالْبَلَاءِ الَّذِي يَزِيدُ فِي مَنْقَبَتِهِ وَيُكْمِلُ مَرَاتِبَ إِخْلَاصِهِ فَالسَّعْيُ فِي قَتْلِ النَّفْسِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَالْإِفْرَاطُ فِي الْعِشْقِ كَيْفَ يَلِيقُ بِهَذِهِ الْحَالَةِ، وَيَثْبُتُ أَنَّ الحكاية التي ذكروها يناقض أولها آخرها (الخامس) : أَنَّ دَاوُدَ ﵇ قَالَ: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَثْنَى الَّذِينَ آمَنُوا عَنِ الْبَغْيِ، فَلَوْ قُلْنَا إِنَّهُ كَانَ مَوْصُوفًا بِالْبَغْيِ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ حَكَمَ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ عَلَى نفسه وذلك باطل السادس: حَضَرْتُ فِي بَعْضِ الْمَجَالِسِ وَحَضَرَ فِيهِ بَعْضُ أَكَابِرِ الْمُلُوكِ وَكَانَ يُرِيدُ أَنْ يَتَعَصَّبَ لِتَقْرِيرِ ذلك القول الفاسد والقصة الخبيئة لِسَبَبٍ اقْتَضَى ذَلِكَ، فَقُلْتُ لَهُ لَا شَكَّ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ كَانَ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، وَلَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَمَنْ مَدَحَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِمِثْلِ هَذَا الْمَدْحِ الْعَظِيمِ لَمْ يجز لنا أن نبالغ في الطَّعْنَ فِيهِ، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنَّهُ مَا كَانَ نَبِيًّا فَلَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا،

hükmün bir vasfın ardından zikredilmesi, o hükmün söz konusu vasıfla illetli olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ onun hakkında o çirkin hadiseyi nakledip ardından: { إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz biz seni yeryüzünde bir halife kıldık” buyurunca, bu durum sanki bu hilafetin devredilme gerekçesinin o münker fiilleri işlemesi olduğu vehmini doğurur. Bunun ise batıl olduğu malumdur. Şayet o kıssayı, onun günahlardan ve ayıplardan uzak olduğuna ve Allah Teâlâ'ya itaatteki büyük sabrına delalet eden yönleriyle zikretmiş olsaydı, o takdirde ardından: { إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } [Sâd 26] “Şüphesiz biz seni yeryüzünde bir halife kıldık” buyruğunu zikretmesi gayet münasip olurdu. Böylece tercih ettiğimiz bu görüşün daha evla olduğu sabit oldu. Üçüncüsü: Ayetin başı Davud aleyhisselâm'ı övmeye ve yüceltmeye delalet ettiği gibi son kısmı da buna delalet etmektedir. Şayet ara kısım çirkinliklere ve ayıplara delalet etseydi, bu durum tıpkı: "Filan kişi Allah'a itaatte derecesi büyük, mertebesi yüce biridir; hem adam öldürür, zina eder, hırsızlık yapar; hem de Allah onu yeryüzünde halife kılmış ve hükümlerini isabetli saymıştır" denilmesine benzerdi. Böyle bir söz akıl sahibine yakışmayacağı gibi burada da durum böyledir. Kaldı ki aşktan ve adam öldürmeye kastetmekten bahsetmenin en büyük ayıplardan olduğu malumdur. Dördüncüsü: Bu görüşü savunanlar rivayetlerinde şöyle demişlerdir: Davud aleyhisselâm, Halîl'in ateşe atılması, Zebîh'in boğazlanmaya maruz kalması ve Yakub'un çokça sevap kazandıran sıkıntılara katlanması gibi geçmiş peygamberlere din hususunda verilen yüce makamların kendisine de nasip olmasını temenni etti. Bunun üzerine Allah ona, onların bu derecelere ancak imtihan edildiklerinde sabrettikleri için ulaştıklarını vahyetti. O vakit Davud aleyhisselâm imtihan edilmeyi diledi. Allah da ona falanca gün imtihan edileceğini vahyetti; o da olabildiğince sakındı, sonra hadise vuku buldu. Biz de deriz ki: Anlattıkları rivayetin başı, Allah Teâlâ'nın onu meziyetini artıracak ve ihlas mertebelerini tamamlayacak bir bela ile imtihan edeceğine delalet etmektedir. Haksız yere cana kıymaya çalışmak ve aşırılığa varan bir aşk bu duruma nasıl yakışabilir? Böylece naklettikleri rivayetin başı ile sonunun çeliştiği sabit olur. Beşincisi: Davud aleyhisselâm: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Doğrusu ortakların çoğu birbirinin hakkına tecavüz eder; ancak iman edenler müstesna” diyerek iman edenleri haksızlık etmekten istisna kılmıştır. Şayet onun haksızlık vasfıyla muttasıf olduğunu söylersek, kendi aleyhinde imansızlık hükmü vermiş olması gerekir ki bu batıldır. Altıncısı: Hükümdarların ileri gelenlerinden birinin bulunduğu bir mecliste bulunmuştum; o zat ortaya çıkan bir sebepten ötürü bu bozuk görüşü ve gizli çirkin kıssayı hararetle savunmak istiyordu. Ona şöyle dedim: Şüphe yok ki Davud aleyhisselâm en büyük peygamber ve resullerdendi. Nitekim Allah Teâlâ: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } [En'âm 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın böylesine büyük bir övgüyle methettiği bir kimseyi aşırı derecede kötülememiz bize helal olmaz. Ayrıca peygamber olmadığı farz edilse bile Müslüman olduğunda şüphe yoktur.

وَلَقَدْ قَالَ ﷺ: «لَا تَذْكُرُوا مَوْتَاكُمْ إِلَّا بِخَيْرٍ»

Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ölülerinizi ancak hayırla anın» buyurmuştur.

ثُمَّ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّا لَا نَلْتَفِتُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الدَّلَائِلِ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ إِنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ الْقِصَّةُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا حَقِيقِيَّةً صَحِيحَةً فَإِنَّ رِوَايَتَهَا وَذِكْرَهَا لَا يُوجِبُ شَيْئًا مِنَ الثَّوَابِ، لِأَنَّ إِشَاعَةَ الْفَاحِشَةِ إِنْ لَمْ تُوجِبِ الْعِقَابَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ لَا تُوجِبَ الثَّوَابَ، وَأَمَّا بِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ هذه القصة باطلة فَاسِدَةً، فَإِنَّ ذَاكِرَهَا يَسْتَحِقُّ أَعْظَمَ الْعِقَابِ وَالْوَاقِعَةُ الَّتِي هَذَا شَأْنُهَا وَصِفَتُهَا، فَإِنَّ صَرِيحَ الْعَقْلِ يُوجِبُ السُّكُوتَ عَنْهَا فَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ مَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ، وَأَنَّ شَرْحَ تِلْكَ الْقِصَّةِ مُحَرَّمٌ مَحْظُورٌ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ الْمَلِكُ هَذَا الْكَلَامَ سكت. ولم يذكر شيئا السابع: أَنَّ ذِكْرَ هَذِهِ الْقِصَّةِ، وَذِكْرَ قِصَّةِ يُوسُفَ ﵇ يَقْتَضِي إِشَاعَةَ الْفَاحِشَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُحَرَّمًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Sonra bu delillerin hiçbirine itibar etmediğimizi varsaysak bile deriz ki: Zaruri olarak bilinmektedir ki naklettiğiniz kıssanın gerçek ve sahih olduğu kabul edilse dahi, onu rivayet edip anlatmak hiçbir sevap kazandırmaz. Zira fuhşiyatı yaymak cezayı gerektirmese bile en azından sevap kazandırmaz. Bu kıssanın asılsız ve batıl olduğu kabul edildiğinde ise, onu anlatan kimse en büyük cezayı hak eder. Durumu ve niteliği böyle olan bir hadise karşısında açık akıl susmayı zorunlu kılar. Böylece bizim vardığımız görüşün hak olduğu, bu kıssayı anlatmanın ise haram ve yasak olduğu sabit oldu. O hükümdar bu sözleri işitince sustu ve hiçbir şey söylemedi. Yedincisi: Bu kıssayı ve Yusuf aleyhisselâm'ın kıssasını [bu şekilde] anlatmak fuhşiyatın yayılmasına yol açar. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan ötürü haram olması vaciptir:

إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا [النُّورِ: ١٩] الثامن: لَوْ سَعَى دَاوُدُ فِي قَتْلِ ذَلِكَ الرَّجُلِ لَدَخَلَ تَحْتَ

{ إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا } [Nûr 19] “İman edenler arasında hayasızlığın yayılmasını arzu edenler...” Sekizincisi: Davud o adamı öldürmeye çalışmış olsaydı,

قَوْلِهِ: «مَنْ سَعَى/ فِي دَمِ مُسْلِمٍ وَلَوْ بِشَطْرِ كَلِمَةٍ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَكْتُوبًا بَيْنَ عَيْنَيْهِ آيِسٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ»

«Kim bir Müslümanın kanının akıtılmasına yarım kelimeyle dahi yardım ederse, kıyamet gününde iki gözü arasına 'Allah'ın rahmetinden ümidini kesmiştir' diye yazılmış olarak gelir» hadisinin kapsamına girerdi.

وَأَيْضًا لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَكَانَ ظَالِمًا فَكَانَ يَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ التاسع:

Ayrıca bunu yapmış olsaydı zalim olurdu ve { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Haberiniz olsun ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir” buyruğunun kapsamına girerdi. Dokuzuncusu:

عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵇ قَالَ: «مَنْ حَدَّثَكُمْ بِحَدِيثِ دَاوُدَ عَلَى مَا يَرْوِيهِ الْقَصَّاصُ جَلَدْتُهُ مِائَةً وَسِتِّينَ»

Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledildiğine göre Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm şöyle demiştir: «Kim size Davud'un hadisini kıssacıların anlattığı gibi anlatırsa, ona yüz altmış değnek vururum.»

وَهُوَ حَدُّ الْفِرْيَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا إِنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ زَنَى وَشَهِدَ

Bu da peygamberlere iftira etmenin had cezasıdır. Bunu kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur: İnsanlar Mugīre b. Şu'be'nin zina ettiğini söylediklerinde ve

ثَلَاثَةٌ مِنْ عُدُولِ الصَّحَابَةِ بِذَلِكَ، وَأَمَّا الرَّابِعُ فَإِنَّهُ لَمْ يَقُلْ بِأَنِّي رَأَيْتُ ذَلِكَ الْعَمَلَ. يَعْنِي فَإِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَذَّبَ أُولَئِكَ الثَّلَاثَةَ وَجَلَدَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً لِأَجْلِ أَنَّهُمْ قَذَفُوا، وَإِذَا كَانَ الْحَالُ فِي وَاحِدٍ مِنْ آحَادِ الصَّحَابَةِ كَذَلِكَ، فَكَيْفَ الْحَالُ مَعَ دَاوُدَ ﵇ مَعَ أَنَّهُ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الْعَاشِرُ:

ashabın adalet sahibi kimselerinden üç kişi buna şahitlik edip dördüncüsü ise o fiili gördüğünü söylemediğinde; yani Ömer b. el-Hattâb o üç kişiyi yalanlamış ve iftira (kazf) attıkları için her birine seksen değnek vurmuştur. Sahabeden sıradan bir kimse hakkındaki durum böyle olunca, peygamberlerin aleyhimüsselâm büyüklerinden olan Davud aleyhisselâm hakkındaki durum nasıl olur? Onuncusu:

رُوِيَ أَنَّ بَعْضَهُمْ ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ عَلَى مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُزَادَ عَلَيْهَا، وَإِنْ كَانَتِ الْوَاقِعَةُ عَلَى مَا ذُكِرَتْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْهَا لِأَجْلِ أَنْ يَسْتُرَ تِلْكَ الْوَاقِعَةَ عَلَى دَاوُدَ ﵇، فَلَا يَجُوزُ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَسْعَى فِي هَتْكِ ذَلِكَ السِّتْرِ بَعْدَ أَلْفِ سَنَةٍ أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ فَقَالَ عُمَرُ : «سَمَاعِي هَذَا الْكَلَامَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ»

Rivayet edildiğine göre birisi bu kıssayı Allah Teâlâ'nın kitabında geçtiği şekliyle anlatıp şöyle demiştir: "Olay anlatıldığı gibi vuku bulmuş olsa dahi bunun üzerine ziyade yapılmamalıdır. Çünkü Allah Teâlâ bu hadiseyi Davud aleyhisselâm'ın üzerinde örtülü kalsın diye [ayrıntısıyla] zikretmemiştir. Akıl sahibine, bin sene veya daha az ya da daha çok bir süre geçtikten sonra bu örtüyü yırtmaya çalışmak helal olmaz." Bunun üzerine Ömer şöyle demiştir: «Bu sözü işitmem, benim için üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha sevimlidir.»

فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا أَنَّ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرُوهَا فَاسِدَةٌ بَاطِلَةٌ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّ كَثِيرًا مِنْ أَكَابِرِ الْمُحَدِّثِينَ وَالْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوا هَذِهِ الْقِصَّةَ، فَكَيْفَ الْحَالُ فِيهَا؟ فَالْجَوَابُ الْحَقِيقِيُّ أَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ وَبَيْنَ خَبَرٍ وَاحِدٍ مِنْ أَخْبَارِ الْآحَادِ كَانَ الرُّجُوعُ إِلَى الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ أَوْلَى، وَأَيْضًا فَالْأَصْلُ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ، وَأَيْضًا فَلَمَّا تَعَارَضَ دَلِيلُ التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ كَانَ جَانِبُ التَّحْرِيمِ أَوْلَى، وَأَيْضًا طَرِيقَةُ الِاحْتِيَاطِ تُوجِبُ تَرْجِيحَ قَوْلِنَا، وَأَيْضًا فَنَحْنُ نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ بِتَقْدِيرِ وُقُوعِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ لَا يَقُولُ اللَّهُ لَنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَ لَمْ تَسْعَوْا فِي تَشْهِيرِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ؟ وَأَمَّا بِتَقْدِيرِ كَوْنِهَا بَاطِلَةً فَإِنَّ عَلَيْنَا فِي ذِكْرِهَا أَعْظَمَ الْعِقَابِ، وَأَيْضًا

Zikrettiğimiz bu vecihlerle, naklettikleri bu kıssanın bozuk ve batıl olduğu sabit oldu. Eğer bir kimse: "Muhaddislerin ve müfessirlerin büyüklerinden pek çoğu bu kıssayı zikretmişlerdir, bu durumda ne denecektir?" derse, hakiki cevap şudur: Kesin deliller ile âhâd haberlerden tek bir haber tearuz ettiğinde kesin delillere başvurmak daha evladır. Ayrıca asıl olan zimmetin beraatidir (suçsuzluktur). Yine haram kılıcı delil ile mubah kılıcı delil tearuz ettiğinde haram tarafı daha evladır. Ayrıca ihtiyat yolu da bizim görüşümüzü tercih etmeyi gerektirir. Yine biz zaruri olarak biliriz ki bu hadisenin vuku bulduğu kabul edilse bile, Allah Teâlâ kıyamet gününde bize: "Neden bu hadiseyi yaymaya çalışmadınız?" demeyecektir. Batıl olduğu kabul edildiğinde ise, bunu zikretmekten dolayı üzerimize en büyük ceza terettüp eder. Ayrıca

فَقَالَ ﵇: «إِذَا عَلِمْتَ مِثْلَ الشَّمْسِ فَاشْهَدْ»

[Peygamber] aleyhisselâm: «Güneş gibi [kesin] bildiğin zaman şahitlik et» buyurmuştur.

وهاهنا لَمْ يَحْصُلِ الْعِلْمُ وَلَا الظَّنُّ فِي صِحَّةِ هَذِهِ الْحِكَايَةِ، بَلِ الدَّلَائِلُ الْقَاهِرَةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا قَائِمَةٌ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَجُوزَ الشَّهَادَةُ بِهَا، وَأَيْضًا كُلُّ الْمُفَسِّرِينَ لَمْ يَتَّفِقُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بَلِ الْأَكْثَرُونَ الْمُحِقُّونَ وَالْمُحَقِّقُونَ مِنْهُمْ يَرُدُّونَهُ وَيَحْكُمُونَ عَلَيْهِ بِالْكَذِبِ وَالْفَسَادِ، وَأَيْضًا إِذَا تَعَارَضَتْ أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُحَدِّثِينَ فِيهِ تَسَاقَطَتْ وَبَقِيَ الرُّجُوعُ إِلَى الدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ.

Burada ise bu rivayetin sıhhatine dair ne ilim ne de zan hasıl olmuştur; aksine zikrettiğimiz kahredici deliller ayaktadır, dolayısıyla buna dair şahitlikte bulunmanın caiz olmaması vaciptir. Ayrıca müfessirlerin tamamı bu görüş üzerinde ittifak etmemiştir; bilakis onların hak üzere olan çoğunluğu ve muhakkik âlimleri bu görüşü reddetmekte, onun yalan ve batıl olduğuna hükmetmektedir. Yine müfessirlerin ve muhaddislerin bu konudaki görüşleri tearuz edince birbirini düşürür ve geriye zikrettiğimiz delillere dönmek kalır. İşte bu kıssa hakkındaki sözün tamamı budur.

أَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ الْقِصَّةُ عَلَى وَجْهٍ يُوجِبُ حُصُولَ الصَّغِيرَةِ وَلَا يُوجِبُ حُصُولَ الْكَبِيرَةِ، فَنَقُولُ فِي كَيْفِيَّةِ هَذِهِ الْقِصَّةِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْمَرْأَةَ خَطَبَهَا أُورِيَا فَأَجَابُوهُ ثُمَّ خَطَبَهَا دَاوُدُ فَآثَرَهُ أَهْلُهَا، فَكَانَ ذَنْبُهُ أَنْ خَطَبَ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ مَعَ كَثْرَةِ نِسَائِهِ الثَّانِي: قَالُوا إِنَّهُ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَيْهَا فَمَالَ قَلْبُهُ إِلَيْهَا وَلَيْسَ لَهُ في هذا ذنب ألبتة، أما وقوع بَصَرِهِ عَلَيْهَا مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ فَذَلِكَ لَيْسَ بِذَنْبٍ، وَأَمَّا حُصُولُ الْمَيْلِ عَقِيبَ النَّظَرِ فَلَيْسَ أَيْضًا ذَنْبًا لِأَنَّ هَذَا الْمَيْلَ لَيْسَ فِي وُسْعِهِ، فَلَا يَكُونُ مُكَلَّفًا بِهِ بَلْ لَمَّا اتَّفَقَ أَنْ قُتِلَ زَوْجُهَا لَمْ يَتَأَذَّ تَأَذِّيًا عَظِيمًا بِسَبَبِ/ قَتْلِهِ لِأَجْلِ أَنَّهُ طَمِعَ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِتِلْكَ الْمَرْأَةِ فَحَصَلَتِ الزَّلَّةُ بِسَبَبِ هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ أَنَّهُ لَمْ يَشُقَّ عَلَيْهِ قَتْلُ ذَلِكَ الرَّجُلِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ أَهْلُ زَمَانِ دَاوُدَ ﵇ يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا أَنْ يُطَلِّقَ امْرَأَتَهُ حَتَّى يَتَزَوَّجَهَا وَكَانَتْ عَادَتُهُمْ فِي هذا المعنى مألوفة معروفة أوى أَنَّ الْأَنْصَارَ كَانُوا يُسَاوُونَ الْمُهَاجِرِينَ بِهَذَا الْمَعْنَى فَاتَّفَقَ أَنَّ عَيْنَ دَاوُدَ ﵇ وَقَعَتْ عَلَى تِلْكَ الْمَرْأَةِ فَأَحَبَّهَا فَسَأَلَهُ النُّزُولَ عَنْهَا فَاسْتَحْيَا أَنَّ يَرُدَّهُ فَفَعَلَ وَهِيَ أُمُّ سُلَيْمَانَ فَقِيلَ لَهُ هَذَا وَإِنْ كَانَ جَائِزًا فِي ظَاهِرِ الشَّرِيعَةِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِكَ، فَإِنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، فَهَذِهِ وُجُوهٌ ثَلَاثَةٌ لَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْقِصَّةَ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهَا لَمْ يَلْزَمْ فِي حَقِّ دَاوُدَ ﵇ إلا ترك الأفضل والأولى.

İkinci ihtimale gelince: Bu, söz konusu kıssanın büyük günahın meydana gelmesini gerektirmeyip küçük günahın meydana gelmesini gerektiren bir veçhe hamledilmesidir. Bu takdirde bu kıssanın keyfiyeti hakkında [çeşitli] vecihler olduğunu söyleriz: Birincisi: Bu kadına Uriya talip olmuş ve [kız tarafı] ona olumlu cevap vermişti; ardından Davud talip olunca kadının ailesi onu tercih etti. Davud'un günahı ise, hanımlarının çokluğuna rağmen mümin kardeşinin dünürlüğü üzerine talip olmasıydı. İkincisi: Şöyle demişlerdir: Davud'un gözü kadına ilişti ve kalbi ona meyletti. Bunda onun için kesinlikle bir günah yoktur. Zira kastı olmaksızın gözünün ona ilişmesi bir günah değildir. Bakışın ardından meylin meydana gelmesi de günah değildir; çünkü bu meyil onun gücü dâhilinde değildir, dolayısıyla onunla mükellef tutulmaz. Bilakis kadının kocasının öldürülmesi vuku bulduğunda, o kadınla evlenmeyi arzuladığı için kocasının öldürülmesine pek üzülmedi. İşte zelle bu sebeple, yani o adamın öldürülmesinin ona ağır gelmemesi sebebiyle meydana gelmiştir. Üçüncüsü: Davud aleyhisselâm zamanının insanları, kendisi evlensin diye birinden hanımını boşamasını talep ederlerdi; onların bu husustaki âdetleri bilinen ve alışılagelmiş bir şeydi -nitekim Ensar da Muhacirler ile bu minvalde yardımlaşırdı-. Bu esnada Davud aleyhisselâm'ın gözü o kadına ilişti ve onu sevdi; ardından adamdan o kadından feragat etmesini istedi. Adam da onu geri çevirmekten hayâ edip feragat etti; işte bu kadın Süleyman'ın annesidir. Bunun üzerine Davud'a şöyle denildi: «Bu durum şeriatın zahirinde caiz olsa bile senin makamına yakışmaz; zira ebrarın (iyi kulların) hasenatı, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) seyyiatı (kusuru) sayılır.» İşte bu kıssayı bu üç vecihten birine hamledecek olursak, Davud aleyhisselâm hakkında sadece en faziletli ve evlâ olanı terk etmekten başka bir şey gerekmez.

وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ عَلَى وَجْهٍ لَا يَلْزَمُ إِلْحَاقُ الْكَبِيرَةِ وَالصَّغِيرَةِ بِدَاوُدَ ﵇، بَلْ يُوجِبُ إِلْحَاقَ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ بِهِ وَهُوَ أَنْ نَقُولَ

Üçüncü İhtimale gelince: Bu, söz konusu kıssanın Davud aleyhisselâm'a ne büyük ne de küçük günah nispet etmeyi gerektirmeyen, aksine ona en büyük övgü ve senaları nispet etmeyi gerektiren bir veçhe hamledilmesidir. Şöyle ki:

رُوِيَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْأَعْدَاءِ طَمِعُوا فِي أَنْ يَقْتُلُوا نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ ﵇، وَكَانَ لَهُ يَوْمٌ يَخْلُو فِيهِ بِنَفْسِهِ وَيَشْتَغِلُ بِطَاعَةِ رَبِّهِ، فَانْتَهَزُوا الْفُرْصَةَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَتَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ، فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ وَجَدُوا عِنْدَهُ أَقْوَامًا يَمْنَعُونَهُ مِنْهُمْ فَخَافُوا فَوَضَعُوا كَذِبًا، فَقَالُوا خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ،

Rivayet edildiğine göre düşmanlardan bir grup, Allah'ın peygamberi Davud aleyhisselâm'ı öldürmeyi arzuladı. Onun yalnız kaldığı ve Rabbi'ne ibadetle meşgul olduğu bir günü vardı; o gün fırsatı ganimet bilip mihrabın duvarını aştılar. Yanına girdiklerinde, onu kendilerinden koruyan kimseleri yanında bulunca korkup bir yalan uydurdular ve: "Birbirimizin hakkına tecavüz etmiş iki davacıyız" dediler... kıssanın sonuna kadar.

وَلَيْسَ فِي لَفْظِ الْقُرْآنِ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُحْتَجَّ بِهِ فِي إِلْحَاقِ الذَّنْبِ بِدَاوُدَ إِلَّا أَلْفَاظٌ أَرْبَعَةٌ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ:

Kur'an'ın lafzında Davud'a günah isnat etmek için delil getirilebilecek dört lafızdan başkası yoktur. Birincisi: { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ } “Davud, kendisini imtihan ettiğimizi anladı” buyruğu; ikincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } “Rabbi'nden mağfiret diledi” buyruğu; üçüncüsü: O'nun:

وَأَنابَ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ ثُمَّ نَقُولُ، وَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ لَا يَدُلُّ شَيْءٌ مِنْهَا عَلَى مَا ذَكَرُوهُ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ لِطَلَبِ قَتْلِهِ بِهَذَا الطَّرِيقِ، وَعَلِمَ دَاوُدُ ﵇ ذَلِكَ دَعَاهُ الْغَضَبُ إِلَى أَنْ يَشْتَغِلَ بِالِانْتِقَامِ مِنْهُمْ، إِلَّا أَنَّهُ مَالَ إِلَى الصَّفْحِ وَالتَّجَاوُزِ عَنْهُمْ طَلَبًا لِمَرْضَاةِ اللَّهِ، قَالَ وَكَانَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ هِيَ الْفِتْنَةُ لِأَنَّهَا جَارِيَةٌ مَجْرَى الِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، ثُمَّ إِنَّهُ اسْتَغْفَرَ رَبَّهُ مِمَّا هُمْ بِهِ مِنَ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ وَتَابَ عَنْ ذَلِكَ الْهَمِّ وَأَنَابَ، فَغَفَرَ لَهُ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْهَمِّ وَالْعَزْمِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ وَإِنْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَيْهِ لِيَقْتُلُوهُ، إِلَّا أَنَّهُ نَدِمَ عَلَى ذَلِكَ الظَّنِّ، وَقَالَ لَمَّا لَمْ تَقُمْ دَلَالَةٌ وَلَا أَمَارَةٌ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، فَبِئْسَمَا عَلِمْتَ بِهِمْ حَيْثُ ظَنَنْتَ بِهِمْ هَذَا الظَّنَّ الرَّدِيءَ، فَكَانَ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ مِنْهُ فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ الثَّالِثُ: أَنَّ دُخُولَهُمْ عَلَيْهِ كَانَ فِتْنَةً لِدَاوُدَ ﵇، إِلَّا أَنَّهُ ﵇ اسْتَغْفَرَ لِذَلِكَ الدَّاخِلِ الْعَازِمِ عَلَى قَتْلِهِ، كَمَا قَالَ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [مُحَمَّدٍ: ١٩] فَدَاوُدُ ﵇ اسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَنَابَ، أَيْ رَجَعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي طَلَبِ مَغْفِرَةِ ذَلِكَ الدَّاخِلِ الْقَاصِدِ لِلْقَتْلِ، وَقَوْلُهُ: فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ أَيْ غَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ الذَّنْبَ لِأَجْلِ احْتِرَامِ دَاوُدَ وَلِتَعْظِيمِهِ، كَمَا قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ وَأَنابَ } “ve O'na yöneldi” buyruğu; dördüncüsü ise: { فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } “Biz de onun bu hareketini bağışladık” buyruğudur. Sonra deriz ki: Bu lafızların hiçbiri onların zikrettiklerine delalet etmez. Bunun izahı birkaç vecihledir: Birincisi: Onlar bu yolla onu öldürmek kastıyla yanına girdiklerinde ve Davud aleyhisselâm bunu anlayınca, öfkesi onu onlardan intikam almaya sevk etti; ancak Allah'ın rızasını gözeterek onları affetmeye ve bağışlamaya yöneldi. Dedi ki: Bu hadise bir fitne idi; zira bu, sınama ve imtihan mesabesindedir. Sonra o, onlardan intikam alma niyetinden ötürü Rabbi'nden mağfiret diledi, bu niyetten tövbe edip O'na yöneldi; Allah da onun bu niyet ve azmini bağışladı. İkincisi: Onların kendisini öldürmek için girdikleri zannı ağır basmış olsa da, o bu zannından ötürü pişman oldu ve: "Durumun böyle olduğuna dair kesin bir delil ve alamet bulunmadığı hâlde, onlara bu kötü zanda bulunmakla haklarında ne kötü bildin!" dedi. İşte: { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ } “Davud kendisini imtihan ettiğimizi anladı, hemen Rabbi'nden mağfiret diledi, rükû ederek [secdeye] kapandı ve O'na yöneldi” buyruğundan murat bu idi ve Allah onun bu zannını bağışladı. Üçüncüsü: Onların yanına girmesi Davud aleyhisselâm için bir fitne (imtihan) idi; ancak o aleyhisselâm, tıpkı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Muhammed 19] “Hem kendi günahın, hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için mağfiret dile” buyrulduğu gibi, kendisini öldürmeye azmeden o davetsiz girenler için mağfiret diledi. Davud aleyhisselâm onlar için mağfiret diledi ve yöneldi; yani öldürme kastıyla giren o kişinin bağışlanmasını talep etmek üzere Allah Teâlâ'ya yöneldi. O'nun: { فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } “Biz de onun bu hareketini bağışladık” buyruğu ise, Davud'a olan hürmet ve onu yüceltmek sebebiyle o günahı bağışladık demektir; nitekim bazı müfessirler Allah Teâlâ'nın:

لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ [الْفَتْحِ: ٢] أَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَغْفِرُ لَكَ وَلِأَجْلِكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِ أُمَّتِكَ الرَّابِعُ: هَبْ أَنَّهُ تَابَ دَاوُدُ ﵇ عَنْ زَلَّةٍ صَدَرَتْ مِنْهُ، لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ تِلْكَ الزَّلَّةَ وَقَعَتْ بِسَبَبِ الْمَرْأَةِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ تِلْكَ الزَّلَّةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ، لِأَنَّهُ قَضَى لِأَحَدِ الْخَصْمَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَسْمَعَ كَلَامَ الْخَصْمِ الثَّانِي، فَإِنَّهُ/ لَمَّا قَالَ: لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ فَحَكَمَ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ ظَالِمًا بِمُجَرَّدِ دَعْوَى الْخَصْمِ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ، لِكَوْنِ هَذَا الْحُكْمِ مُخَالِفًا لِلصَّوَابِ، فَعِنْدَ هَذَا اشْتَغَلَ بِالِاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ تَرْكِ الْأَفْضَلِ وَالْأَوْلَى فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْبَيَانَاتِ أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ إِسْنَادُ شَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ إِلَى دَاوُدَ ﵇، بَلْ ذَلِكَ يُوجِبُ إِسْنَادَ أَعْظَمِ الطَّاعَاتِ إِلَيْهِ، ثُمَّ نَقُولُ وَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ أَوْلَى لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَصْلَ فِي حَالِ الْمُسْلِمِ الْبُعْدُ عَنِ الْمَنَاهِي، لَا سِيَّمَا وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَحْوَطُ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ [ص: ١٧] فإن

{ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ } [Fetih 2] “Geçmiş günahını Allah'ın bağışlaması için” [ayetinin], 'Allah Teâlâ'nın senin için ve senin hürmetine ümmetinin geçmiş günahlarını bağışlaması' anlamına geldiğidir. Dördüncüsü: Farz edelim ki Davud aleyhisselâm kendisinden sâdır olan bir zelleden dolayı tövbe etmiş olsun; fakat biz bu zellenin kadın sebebiyle meydana geldiğini kabul etmeyiz. Zira bu zellenin, ikinci hasmın sözünü dinlemeden önce hasımlardan biri lehine hükmettiği için meydana geldiğini söylemek niçin caiz olmasın? Çünkü o: { لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ } “Andolsun ki senin koyununu kendi koyunlarına katmak istemekle sana haksızlık etmiştir” dediğinde, delil olmaksızın sırf hasmın iddiasıyla onun zâlim olduğuna hükmetmişti. Bu hükmün doğruya aykırı olması sebebiyle işte o anda istiğfar ve tövbe ile meşgul oldu. Ne var ki bu, daha faziletli ve daha evlâ olanı terk etme kabilindendir. Bu açıklamalardan anlaşıldı ki, şayet biz bu ayetleri bu şekilde yorumlarsak Davud aleyhisselâm'a herhangi bir günah isnat edilmesi gerekmez; bilakis bu, en büyük taatlerin ona isnat edilmesini gerektirir. Sonra deriz ki: Ayeti bu manaya hamletmek birkaç açıdan daha evlâdır: Birincisi: Müslümanın aslında yasaklardan uzak durması esastır; hele ki o, büyük peygamberlerden ve resullerden biri olunca! İkincisi: Bu, en ihtiyatlı olanıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ ayetin başında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: { اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ } [Sâd 17] “Onların söylediklerine sabret ve kulumuz Davud'u hatırla!” Çünkü

قَوْمَ مُحَمَّدٍ ﵇ لَمَّا أَظْهَرُوا السَّفَاهَةَ حيث قالوا: هذا ساحِرٌ كَذَّابٌ [ص: ٤] وَاسْتَهْزَءُوا بِهِ حَيْثُ قَالُوا: رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ [ص: ١٦] فَقَالَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: اصْبِرْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى سَفَاهَتِهِمْ وَتَحَمَّلْ وَتَحَلَّمْ وَلَا تُظْهِرِ الْغَضَبَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ، فَهَذَا الذِّكْرُ إِنَّمَا يَحْسُنُ إِذَا كَانَ دَاوُدُ ﵇ قَدْ صَبَرَ عَلَى إِيذَائِهِمْ وَتَحَمَّلَ سَفَاهَتَهُمْ وَحَلِمَ وَلَمْ يُظْهِرِ الطَّيْشَ وَالْغَضَبَ، وَهَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهَا عَلَى مَا ذَكَرُوهُ صَارَ الْكَلَامُ مُتَنَاقِضًا فَاسِدًا وَالرَّابِعُ: أَنَّ تِلْكَ الرِّوَايَةَ إِنَّمَا تَتَمَشَّى إِذَا قُلْنَا الْخَصْمَانِ كَانَا مَلَكَيْنِ، وَلَمَّا كَانَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَمَا كَانَ بَيْنَهُمَا مُخَاصَمَةٌ وَمَا بَغَى أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ كَانَ قَوْلُهُمَا خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ كَذِبًا، فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِشَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا: إِسْنَادُ الْكَذِبِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يُتَوَسَّلَ بِإِسْنَادِ الْكَذِبِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ إِلَى إِسْنَادِ أَفْحَشِ الْقَبَائِحِ إِلَى رَجُلٍ كَبِيرٍ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ، فَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا اسْتَغْنَيْنَا عَنْ إِسْنَادِ الْكَذِبِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ، وَعَنْ إِسْنَادِ الْقَبِيحِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ، فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى، فَهَذَا مَا عِنْدَنَا فِي هَذَا الْبَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ كَلَامِهِ، وَنَرْجِعُ الْآنَ إِلَى تَفْسِيرِ الْآيَاتِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْخَصْمُ مَصْدَرُ خَصَمْتُهُ أَخْصِمُهُ خَصْمًا، ثُمَّ يُسَمَّى بِهِ الِاثْنَانِ وَالْجَمْعُ وَلَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، يُقَالُ هُمَا خَصْمٌ وَهُمْ خَصْمٌ، كَمَا يُقَالُ هُمَا عَدْلٌ وَهُمْ عَدْلٌ، وَالْمَعْنَى ذَوَا خصم وذوو خصم، وأريد بالخصم هاهنا الشَّخْصَانِ اللَّذَانِ دَخَلَا عَلَى دَاوُدَ ﵇، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ يُقَالُ تَسَوَّرَتُ السُّورَ تَسَوُّرًا إِذَا عَلَوْتَهُ، وَمَعْنَى: تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ أَيْ أَتَوْهُ مِنْ سُورِهِ وَهُوَ أَعْلَاهُ، يُقَالُ تَسَوَّرَ فُلَانٌ الدَّارَ إِذَا أَتَاهَا مِنْ قِبَلِ سُورِهَا. وَأَمَّا الْمِحْرَابُ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الْبَيْتُ الَّذِي كَانَ دَاوُدُ يَدْخُلُ فِيهِ وَيَشْتَغِلُ بِطَاعَةِ رَبِّهِ، وسمي ذلك البيت بالمحراب لِاشْتِمَالِهِ عَلَى الْمِحْرَابِ، كَمَا يُسَمَّى الشَّيْءُ بِأَشْرَفِ أجزائه، وهاهنا مَسْأَلَةٌ مِنْ عِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ، وَهِيَ أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ عِنْدَ بَعْضِ النَّاسِ، وَهَؤُلَاءِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ صِيغَةَ الْجَمْعِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ فِي/ أَرْبَعَةِ مَوَاضِعَ أحدها: قوله تعالى: إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ [ص: ٢١] ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: إِذْ دَخَلُوا، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: مِنْهُمْ، وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: قالُوا لَا تَخَفْ فَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ الْأَرْبَعَةُ كُلُّهَا صِيَغُ الْجَمْعِ، وَهُمْ كَانُوا اثْنَيْنِ بِدَلِيلِ أَنَّهُمْ قَالُوا خَصْمَانِ، قَالُوا فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ وَالْجَوَابُ: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ جَمْعًا كَثِيرِينَ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْخَصْمَ إِذَا جُعِلَ اسْمًا فَإِنَّهُ لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُمْ رُبَّمَا تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ وَمَا دَخَلُوا عَلَيْهِ، فَلَمَّا قَالَ: إِذْ دَخَلُوا عليه دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ بَعْدَ التَّسَوُّرِ دَخَلُوا عَلَيْهِ، قال الفراء: وقد يجاء بإذ مَرَّتَيْنِ وَيَكُونُ مَعْنَاهُمَا كَالْوَاحِدِ، كَقَوْلِكَ ضَرَبْتُكَ إِذْ دَخَلْتَ عَلَيَّ إِذِ اجْتَرَأْتَ، مَعَ أَنَّهُ يَكُونُ وَقْتُ الدُّخُولِ وَوَقْتُ الِاجْتِرَاءِ وَاحِدًا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَفَزِعَ مِنْهُمْ وَالسَّبَبُ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ لَمَّا رَآهُمَا قَدْ دَخَلُوا عَلَيْهِ لَا مِنَ الطَّرِيقِ الْمُعْتَادِ، عَلِمَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا دَخَلُوا عَلَيْهِ لِلشَّرِّ، فَلَا جَرَمَ فَزَعَ مِنْهُمْ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالُوا لَا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Muhammed aleyhisselâm'ın kavmi: { هذا ساحِرٌ كَذَّابٌ } [Sâd 4] “Bu, yalancı bir sihirbazdır” diyerek beyinsizlik gösterdiklerinde ve: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } [Sâd 16] “Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı acele ver” diyerek onunla alay ettiklerinde, Allah Teâlâ ayetin başında: "Ey Muhammed! Onların beyinsizliklerine sabret, katlan, yumuşak huylu davran, öfke gösterme ve kulumuz Davud'u hatırla" buyurmuştur. Bu hatırlatma, ancak Davud aleyhisselâm'ın onların eziyetlerine sabretmiş, beyinsizliklerine katlanmış, hilm göstermiş, taşkınlık ve öfke sergilememiş olması durumunda güzel düşer. Bu mana ise ancak ayeti bizim zikrettiğimiz şekle hamletmemiz hâlinde hasıl olur; şayet onların zikrettiği şekle hamledersek söz çelişkili ve bozuk bir hâl alır. Dördüncüsü: O rivayet ancak iki davacının iki melek olduğunu söylediğimiz takdirde yürür. Onlar melek oldukları ve aralarında herhangi bir dava bulunmadığı, birbirlerine haksızlık da etmedikleri hâlde: "Biz birbirine haksızlık etmiş iki davacıyız" şeklindeki sözleri yalan olmuş olur. Dolayısıyla bu rivayet ancak iki şeyle tamamlanır: Birincisi meleklere yalan isnat etmek; ikincisi ise meleklere yalan isnat etmeyi vesile kılarak büyük peygamberlerden yüce bir zata en çirkin hayasızlıkları isnat etmektir. Ayeti bizim zikrettiğimiz manaya hamlettiğimizde ise meleklere yalan isnat etmekten de peygamberlere çirkinlik isnat etmekten de kurtulmuş oluruz. Dolayısıyla bizim görüşümüz daha evla olmuştur. Bu konuda bizim söyleyeceklerimiz bunlardır; kelamının sırlarını en iyi Allah bilir. Şimdi ayetlerin tefsirine dönüyoruz. { وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ } “Davacılardan haberdar oldun mu?” buyruğuna gelince; el-Vâhidî şöyle demiştir: el-Hasm (الخصم), 'hasamtuhu ahsimuhu hasmen' fiilinin mastarıdır; sonra tesniye ve cemi için isim olarak kullanılır, tesniyesi ve cemisi yapılmaz. Tıpkı 'hümâ adlün' ve 'hüm adlün' denildiği gibi 'hümâ hasmün' ve 'hüm hasmün' denir. Manası, dava sahibi iki kişi veya dava sahibi kimseler demektir. Burada hasm ile kastedilen, Davud aleyhisselâm'ın yanına giren iki şahıstır. Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “Hani mihrabın duvarını aşmışlardı” buyruğuna gelince; surun üzerine çıktığın zaman 'tesevvertü's-sûra tesevvüran' denir. { تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } ifadesinin manası; ona surundan, yani en üst kısmından geldiler demektir. Bir kimse eve duvarından tırmanıp girdiğinde 'tesevvera fülânun ed-dâra' denir. Mihraba gelince; bundan maksat, Davud'un içine girip Rabbi'ne ibadetle meşgul olduğu odadır. Bir şey en şerefli cüzüyle isimlendirildiği gibi, içinde mihrap bulunduğu için o odaya mihrap denilmiştir. Burada fıkıh usulü ilminden bir mesele vardır: Bazılarına göre ceminin (çoğulun) en azı ikidir. Bu kimseler şu ayete tutunmuşlardır; zira Allah Teâlâ bu ayetlerde dört yerde cemi sîgası zikretmiştir: Birincisi Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } [Sâd 21] “Hani duvarı aşmışlardı” buyruğu; ikincisi: { إِذْ دَخَلُوا } “Hani girmişlerdi” buyruğu; üçüncüsü: { مِنْهُمْ } “onlardan” buyruğu; dördüncüsü ise: { قالُوا لَا تَخَفْ } “Korkma dediler” buyruğudur. Bu dört lafzın hepsi cemi sîgalarıdır; hâlbuki { خَصْمانِ } “iki davacı” dediklerinin delaletiyle onlar iki kişi idiler. Dediler ki: Bu ayet çoğulun en azının iki olduğuna delalet eder. Cevap şudur: İki davacı tarafın her birinin kalabalık bir cemaat olması imkânsız değildir; zira biz beyan ettik ki hasm kelimesi isim yapıldığında tesniyesi ve cemisi yapılmaz. Sonra Allah Teâlâ: { إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ } “Hani Davud'un yanına girmişlerdi” buyurmuştur. Bundaki fayda şudur: Onlar mihrabın duvarını aşıp da yanına girmemiş olabilirlerdi; { إِذْ دَخَلُوا } “Hani girmişlerdi” buyurunca, duvarı aştıktan sonra onun yanına girdiklerine delalet etmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: İki defa 'iz' (إِذْ) getirilebilir ve ikisinin manası bir gibi olur; tıpkı girme vakti ile cüret etme vakti bir olduğu hâlde: 'Bana cüret ettiğin vakit yanıma girdiğinde sana vurdum' demen gibi. Sonra Allah Teâlâ: { فَفَزِعَ مِنْهُمْ } “Davud onlardan korktu” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Davud aleyhisselâm onların mutad olmayan bir yoldan yanına girdiklerini görünce, kötülük amacıyla girdiklerini anladı ve şüphesiz onlardan korktu. Sonra Allah Teâlâ: { قالُوا لَا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “Korkma dediler, biz birbirine haksızlık etmiş iki davacıyız” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: خَصْمَانِ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ نَحْنُ خَصْمَانِ.

Birinci Mesele: { خَصْمانِ } kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "Biz iki davacıyız" (nahnu hasmâni) demektir.

المسألة الثانية: هاهنا قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمَا كَانَا مَلَكَيْنِ نَزَلَا مِنَ السَّمَاءِ وَأَرَادَ تَنْبِيهَ دَاوُدَ ﵇ عَلَى قُبْحِ الْعَمَلِ الَّذِي أَقْدَمَ عَلَيْهِ وَالثَّانِي: أَنَّهُمَا كَانَا إِنْسَانَيْنِ دَخَلَا عَلَيْهِ لِلشَّرِّ وَالْقَتْلِ، فَظَنَّا أَنَّهُمَا يَجِدَانِهِ خَالِيًا، فَلَمَّا رَأَيَا عِنْدَهُ جَمَاعَةً مِنَ الْخَدَمِ اخْتَلَقَا ذَلِكَ الْكَذِبِ لِدَفْعِ الشَّرِّ، وَأَمَّا الْمُنْكِرُونَ لِكَوْنِهِمَا مَلَكَيْنِ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَيْهِ بأنهما

İkinci Mesele: Burada iki görüş vardır. Birincisi: Onlar gökten inen ve Davud aleyhisselâm'ı kalkıştığı işin çirkinliği konusunda uyarmak isteyen iki melekti. İkincisi: Onlar kötülük yapmak ve öldürmek kastıyla yanına giren, onu yalnız bulacaklarını sanan iki insandı; onun yanında hizmetçilerden bir grup görünce kötülüğü defetmek için bu yalanı uydurdular. Onların melek olduğunu inkâr edenler ise şu gerekçeyle delil getirmişlerdir:

لَوْ كَانَا مَلَكَيْنِ لَكَانَا كَاذِبَيْنِ فِي قَوْلِهِمَا: خَصْمانِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ خُصُومَةٌ، وَلَكَانَا كَاذِبَيْنِ فِي قَوْلِهِمَا:

Şayet onlar melek olsalardı: { خَصْمانِ } “İki davacıyız” sözlerinde yalancı olurlardı; çünkü melekler arasında husumet yoktur. Yine onların:

بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ وَلَكَانَا كَاذِبَيْنِ فِي قَوْلِهِمَا: إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً فَثَبَتَ أَنَّهُمَا لَوْ كَانَا مَلَكَيْنِ كَاذِبَيْنِ وَالْكَذِبُ عَلَى الْمَلَكِ غَيْرُ جَائِزٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٧] ولقوله:

{ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “Birbirimizin hakkına tecavüz ettik” sözlerinde ve: { إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً } “Şu adam benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu var” sözlerinde de yalancı olmaları gerekirdi. Böylece melek olsalardı yalancı olacakları sabit oldu; melek hakkında ise yalan caiz değildir. Zira Allah Teâlâ: { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ } [Enbiyâ 27] “O'ndan önce söz söylemezler” ve:

وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ [النحل: ٥٠] أَجَابَ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ عَنْ هَذَا الْكَلَامِ بِأَنْ قَالُوا إِنَّ الْمَلَكَيْنِ إِنَّمَا ذَكَرَا هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ ضَرْبِ الْمَثَلِ لَا عَلَى سَبِيلِ التَّحْقِيقِ فَلَمْ يَلْزَمِ الْكَذِبُ، وَأُجِيبُ عَنْ هَذَا الْجَوَابِ بِأَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ يَقْتَضِي الْعُدُولَ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الْكَلَامَ عَلَى أَنَّ الْخَصْمَيْنِ كَانَا رَجُلَيْنِ دَخَلَا عَلَيْهِ لِغَرَضِ الشَّرِّ ثُمَّ وَضَعَا هَذَا الْحَدِيثَ الْبَاطِلَ، فَحِينَئِذٍ لَزِمَ إِسْنَادُ الْكَذِبِ إِلَى شَخْصَيْنِ فَاسِقَيْنِ فَكَانَ هَذَا أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وأما القائلون بكونهما ملكين فقد احتجوا بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ:

{ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } [Nahl 50] “ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyurmuştur. İlk görüşe gidenler bu söze şöyle cevap vermişlerdir: İki melek bu sözü hakikat yoluyla değil, darbımesel (temsil) yoluyla zikretmişlerdir; dolayısıyla yalan gerekmez. Bu cevaba da şöyle karşılık verilmiştir: Zikrettiğiniz husus, lafzın zahirinden dönmeyi gerektirir; bunun ise asla aykırı olduğu malumdur. Sözü, iki davacının kötülük kastıyla yanına giren ve sonra bu batıl hadiseyi uyduran iki adam olduğuna hamlettiğimizde ise, yalanı iki fâsık şahsa isnat etmek gerekir ki bu, birinci görüşten daha evladır; en doğrusunu Allah bilir. Onların melek olduğunu söyleyenler ise birkaç vecihle delil getirmişlerdir. Birincisi:

اتِّفَاقُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ عَلَيْهِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَرْفَعُ مَنْزِلَةً مِنْ أَنْ يَتَسَوَّرَ عَلَيْهِ آحَادُ الرَّعِيَّةِ فِي حَالِ تَعَبُّدِهِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قالُوا لَا تَخَفْ كَالدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِمَا مَلَكَيْنِ لِأَنَّ مَنْ هُوَ مِنْ رَعِيَّتِهِ لَا يَكَادُ يَقُولُ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ مَعَ رِفْعَةِ مَنْزِلَتِهِ الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُمَا: وَلا تُشْطِطْ كَالدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِمَا مَلَكَيْنِ لِأَنَّ أَحَدًا مِنْ رَعِيَّتِهِ لَا يَتَجَاسَرُ أَنْ يَقُولَ لَهُ لَا تَظْلِمْ وَلَا تَتَجَاوَزْ عَنِ الْحَقِّ، وَاعْلَمْ أَنَّ ضَعْفَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ ظَاهِرٌ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى الْجَوَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

müfessirlerin çoğunun bunun üzerinde ittifak etmesidir. İkincisi: Onun mertebesi, ibadet hâlindeyken halktan sıradan kimselerin duvarını aşarak yanına girmesinden çok daha yücedir; dolayısıyla bunun melekler tarafından olması gerekir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { قالُوا لَا تَخَفْ } “Korkma dediler” buyruğu, onların melek olduğuna delil gibidir; zira onun tebaasından olan biri, yüksek mertebesine rağmen ona neredeyse böyle bir söz söyleyemez. Dördüncüsü: Onların: { وَلا تُشْطِطْ } “ve haktan sapma” sözleri onların melek olduğuna delil gibidir; zira onun tebaasından hiç kimse ona: "Zulmetme ve haktan ayrılma" demeye cesaret edemez. Bil ki bu delillerin zayıflığı açıktır ve cevap vermeye ihtiyaç yoktur; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ أَيْ تَعَدَّى وَخَرَجَ عَنِ الْحَدِّ يُقَالُ بَغَى الْجُرْحُ/ إِذَا أَفْرَطَ وَجَعُهُ وَانْتَهَى إِلَى الْغَايَةِ، وَيُقَالُ بَغَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا زَنَتْ، لِأَنَّ الزِّنَا كَبِيرَةٌ مُنْكَرَةٌ، قَالَ تَعَالَى: وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ [النُّورِ: ٣٣] ثُمَّ قَالَ: فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ مَعْنَى الْحُكْمِ إِحْكَامُ الْأَمْرِ فِي إِمْضَاءِ تَكْلِيفِ اللَّهِ عَلَيْهِمَا فِي الْوَاقِعَةِ، وَمِنْهُ حِكْمَةُ الدَّابَّةِ لِأَنَّهَا تُمْنَعُ مِنَ الْجِمَاحِ، وَمِنْهُ بِنَاءٌ مُحْكَمٌ إِذَا كَانَ قَوِيًّا، وَقَوْلُهُ: بِالْحَقِّ أَيْ بِالْحُكْمِ الْحَقِّ وَهُوَ الَّذِي حَكَمَ اللَّهُ بِهِ وَلا تُشْطِطْ يُقَالُ شَطَّ الرَّجُلُ إِذَا بَعُدَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: شَطَّتِ الدَّارُ إِذَا بَعُدَتْ، قَالَ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: { بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ } “Birimiz diğerine haksızlık etti” yani haddi aştı ve sınırı geçti demektir. Yaradaki acı haddi aşıp son noktaya vardığında 'bağa'l-cürhu' denir. Kadın zina ettiğinde de 'bağati'l-mer'etü' denir; zira zina çirkin bir büyük günahtır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ } [Nûr 33] “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” buyurmuştur. Sonra: { فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ } “Aramızda hak ile hükmet” demiştir. Hükmün manası, bu hadisede Allah'ın ikisi üzerindeki mükellefiyetini infaz etme işini sağlam yapmaktır. Gem hayvanı serkeşlikten engellediği için atın gemine 'hikmetü'd-dâbbe' denilmesi ve sağlam olduğunda 'binâun muhkemün' denilmesi bundandır. O'nun { بِالْحَقِّ } buyruğu ise hak hükümle, yani Allah'ın hükmettiğiyle demektir. { وَلا تُشْطِطْ } ifadesine gelince; bir adam haktan uzaklaştığında 'şetta'r-racülü' denir. Ev uzaklaştığı zaman 'şettati'd-dâru' denilmesi de bundandır. Nitekim Allah Teâlâ:

لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً [الْكَهْفِ: ١٤] أَيْ قَوْلًا بَعِيدًا عَنِ الْحَقِّ، فَقَوْلُهُ: وَلا تُشْطِطْ أَيْ لَا تَبْعُدُ فِي هَذَا الْحُكْمِ عَنِ الْحَقِّ، ثُمَّ قَالَ: وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ وَسَوَاءُ الصِّرَاطِ هُوَ وَسَطَهُ، قَالَ تَعَالَى: فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصَّافَّاتِ: ٥٥] وَوَسَطُ الشَّيْءِ أَفْضَلُهُ وَأَعْدَلُهُ، قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ:

{ لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً } [Kehf 14] “O takdirde gerçekten haktan pek uzak bir söz söylemiş oluruz” buyurmuştur. Dolayısıyla O'nun: { وَلا تُشْطِطْ } buyruğu, "Bu hükümde haktan uzaklaşma" demektir. Sonra: { وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ } “ve bizi doğru yolun ortasına (hakkın tam merkezine) ilet” demiştir. Sevâü's-sırât yolun ortasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } [Sâffât 55] “Derken baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü” buyurmuştur. Bir şeyin ortası en faziletli ve en adil olanıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara 143] “İşte böylece sizi vasat (orta/dengeli) bir ümmet kıldık” buyurmuştur.

١٤٣] وَأَقُولُ إِنَّهُمْ عَبَّرُوا عَنِ الْمَقْصُودِ الْوَاحِدِ بِثَلَاثِ عِبَارَاتٍ أَوَّلُهَا: قَوْلُهُمْ فَاحْكُمْ بِالْحَقِّ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُمْ: وَلا تُشْطِطْ وَهِيَ نَهْيٌ عَنِ الْبَاطِلِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُمْ: وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ يَعْنِي يَجِبُ أَنْ يَكُونَ سَعْيُكَ فِي إِيجَادِ هَذَا الْحَقِّ. وَفِي الِاحْتِرَازِ عَنْ هَذَا الْبَاطِلِ أَنْ تَرُدَّنَا مِنَ الطَّرِيقِ الْبَاطِلِ إِلَى الطَّرِيقِ الْحَقِّ، وَهَذَا مُبَالَغَةٌ تَامَّةٌ فِي تَقْرِيرِ الْمَطْلُوبِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا أَخْبَرُوا عَنْ وُقُوعِ الْخُصُومَةِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ أَرْدَفُوهُ بِبَيَانِ سَبَبِ تِلْكَ الْخُصُومَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، فَقَالَ: إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Derim ki: Onlar tek bir maksadı üç ifadeyle dile getirmişlerdir: Birincisi: { فَاحْكُمْ بِالْحَقِّ } “Hak ile hükmet” sözleridir; ikincisi: { وَلا تُشْطِطْ } “Haktan sapma” sözleridir ki bu batıldan bir nehiydir; üçüncüsü ise: { وَاهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ } “Bizi doğru yola ilet” sözleridir. Yani bu hakkı ortaya koyma ve bu batıldan sakınma hususundaki çaban, bizi batıl yoldan hak yola döndürmek şeklinde olmalıdır. Bu ise matlubu teyit etmede tam bir mübalağadır. Bil ki onlar husumetin meydana geldiğini icmali olarak haber verince, peşinden tafsilatlı bir şekilde bu husumetin sebebini beyan edip şöyle dediler: { إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً } “Şu adam benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu var”. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَخِي يدل مِنْ هَذَا أَوْ خَبَرٌ لِقَوْلِهِ: إِنَّ وَالْمُرَادُ أُخُوَّةُ الدِّينِ أَوْ أُخُوَّةُ الصَّدَاقَةِ وَالْأُلْفَةِ أَوْ أُخُوَّةُ الشَّرِكَةِ وَالْخُلْطَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأَخَوَاتِ تُوجِبُ الِامْتِنَاعَ مِنَ الظُّلْمِ وَالِاعْتِدَاءِ.

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَخِي } kelimesi { هَذَا } isminden bedeldir yahut { إِنَّ } lafzının haberidir. Maksat din kardeşliği, dostluk ve ülfet kardeşliği yahut Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ } “Doğrusu ortakların çoğu...” buyruğundan ötürü ortaklık ve birliktelik kardeşliğidir. Bu kardeşliklerin her biri zulümden ve tecavüzden kaçınmayı gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ بِفَتْحِ التاء ونعجة بِكَسْرِ النُّونِ، وَهَذَا مِنَ اخْتِلَافِ اللُّغَاتِ نَحْوُ نَطْعٍ وَنِطْعٍ، وَلَقْوَةٍ وَلِقْوَةٍ وَهِيَ الْأُنْثَى مِنَ العقبان.

İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { تِسْعٌ وَتِسْعُونَ } kelimesi tâ harfinin fethasıyla (tes'un ve tes'ûne) ve { نَعْجَةً } kelimesi nûn harfinin kesresiyle (ni'ceh) okunmuştur. Bu, tıpkı kartalın dişisi için 'nat' ve nıt', 'lakveh ve lıkveh' denilmesi gibi lehçe farklılıklarındandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: النَّعْجَةُ الْأُنْثَى مِنَ الضَّأْنِ وَالْبَقَرَةِ الْوَحْشِيَّةِ وَالشَّاةِ الْجَبَلِيَّةِ، وَالْجَمْعُ النَّعَجَاتُ، وَالْعَرَبُ جَرَتْ عَادَتُهُمْ بِجَعْلِ النَّعْجَةِ وَالظَّبْيَةِ كِنَايَةً عَنِ الْمَرْأَةِ.

Üçüncü Mesele: el-Leys şöyle demiştir: en-Na'ceh (النَّعْجَةُ); koyunun, yaban sığırının ve dağ keçisinin dişisidir; çoğulu ise en-na'acât (النَّعَجَاتُ) gelir. Arapların adeti na'ce ve ceylanı (zabyah) kadından kinaye kılmak şeklinde cereyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ: تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً أُنْثَى وَهَذَا يَكُونُ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Dördüncü Mesele: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle okumuştur: 'Tis'un ve tis'ûne na'ceten ünsâ' (تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً أُنْثَى). Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi tekit içindir:

وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ [النَّحْلِ: ٥١] ، ثُمَّ قَالَ: أَكْفِلْنِيها وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَكْفِلْنِيها حَقِيقَتُهُ اجْعَلْنِي أَكْفُلُهَا كَمَا أَكْفُلُ مَا تَحْتَ يَدِي وَعَزَّنِي غَلَبَنِي، يُقَالُ عَزَّهُ يَعِزُّهُ، وَالْمَعْنَى جَاءَنِي بِحِجَاجٍ لَمْ أَقْدِرْ أَنْ أُورِدَ عَلَيْهِ مَا أَوْرَدَهُ بِهِ، وَقُرِئَ وَعَازَنِي مِنَ الْمُعَازَةِ، وَهِيَ الْمُغَالَبَةُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ هَذَيْنِ الْخَصْمَيْنِ كَانَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ زَعَمُوا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ النِّعَاجِ التَّمْثِيلُ، لِأَنَّ دَاوُدَ كَانَ تَحْتَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ امْرَأَةً وَلَمْ يَكُنْ لَأُورِيَا إِلَّا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ، فَذَكَرَتِ الْمَلَائِكَةُ تِلْكَ الْوَاقِعَةَ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ وَالتَّمْثِيلِ.

{ وَقالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } [Nahl 51] “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin! O ancak tek bir ilahtır”. Sonra: { أَكْفِلْنِيها وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ } “Onu bana ver dedi ve konuşmada bana üstün geldi” buyurmuştur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَكْفِلْنِيها } sözünün hakikati, "Elimin altındakilere baktığım gibi ona da benim bakmamı sağla (onu bana devret)" demektir. { وَعَزَّنِي } ise "Bana galip geldi" demektir; 'azzehu ye'ızzuhu' denir. Manası: Bana öyle deliller getirdi ki onun getirdiğine karşılık getirmeye güç yetiremedim, demektir. Birbirine üstün gelmeye çalışmak anlamına gelen müâzezadan hareketle 've âzenî' (وَعَازَنِي) şeklinde de okunmuştur. Bil ki bu iki davacının melek olduğunu söyleyenler, koyunların zikredilmesinden maksadın temsil olduğunu iddia etmişlerdir; zira Davud'un nikahı altında doksan dokuz kadın vardı, Urya'nın ise sadece bir kadını vardı. Melekler de o hadiseyi bir remiz ve temsil yoluyla zikretmişlerdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ أَيْ سُؤَالِ إِضَافَةِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ، وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ لَهُ إِنْ رُمْتَ ذَلِكَ ضَرَبْنَا مِنْكَ هَذَا وَهَذَا، وَأَشَارَ إِلَى الْأَنْفِ وَالْجَبْهَةِ/ فَقَالَ: يَا دَاوُدُ أَنْتَ أَحَقُّ أَنْ نَضْرِبَ مِنْكَ هَذَا وَهَذَا، وَأَنْتَ فَعَلَتْ كَيْتَ وَكَيْتَ، ثُمَّ نَظَرَ دَاوُدُ فَلَمْ يَرَ أَحَدًا فَعَرَفَ الْحَالَ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ جَازَ لِدَاوُدَ أَنْ يَحْكُمَ عَلَى أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ بِمُجَرَّدِ قَوْلِ خَصْمِهِ؟ قُلْنَا ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا فَرَغَ الْخَصْمُ الْأَوَّلُ مِنْ كَلَامِهِ نَظَرَ دَاوُدُ إِلَى الْخَصْمِ الَّذِي لَمْ يَتَكَلَّمْ وَقَالَ لَئِنْ صَدَقَ لَقَدْ ظَلَمْتَهُ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ كَانَ مَشْرُوطًا بِشَرْطِ كَوْنِهِ صَادِقًا فِي دَعْوَاهُ وَالثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: لَمَّا ادَّعَى أَحَدُ الْخَصْمَيْنِ اعْتَرَفَ الثَّانِي فَحَكَمَ دَاوُدُ ﵇ وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الِاعْتِرَافَ لِدَلَالَةِ ظَاهِرِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، كَمَا تَقُولُ أَمَرْتُكَ بِالتِّجَارَةِ فَكَسَبْتَ تُرِيدُ اتَّجَرْتَ فَكَسَبْتَ، وَقَالَ تَعَالَى: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاءِ: ٦٣] أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَلَقَ، وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ أَنَّ الْخَصْمَ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ يَكُونُ قَدْ ظَلَمَكَ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ } “[Davud] dedi ki: Doğrusu senin koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle sana zulmetmiştir”. Yani senin koyununu kendi koyunlarına eklemeyi istemekle zulmetmiştir. Rivayet edildiğine göre ona şöyle demiştir: "Eğer buna yeltenirsen şurana ve şurana vururuz" deyip burnuna ve alnına işaret etmiştir. Bunun üzerine o davacı şöyle demiştir: "Ey Davud! Asıl şurasına ve şurasına vurulmaya sen layıksın; sen şöyle şöyle yaptın." Sonra Davud baktı, kimseyi göremedi ve durumu anladı. Eğer: "Davud'un davacılardan biri hakkında sadece hasmının sözüyle hüküm vermesi nasıl caiz olmuştur?" denilirse, deriz ki: Bu konuda birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Birinci davacı sözünü bitirince Davud konuşmayan davacıya baktı ve: "Eğer o doğru söylüyorsa andolsun ki ona zulmetmişsin" dedi. Netice itibarıyla bu hüküm, davacının iddiasında doğru söylemesi şartına bağlı kılınmıştır. İkincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Davacılardan biri iddiada bulununca ikincisi itiraf etti; Davud aleyhisselâm da hüküm verdi. Allah Teâlâ ise sözün zahirinin buna delalet etmesinden ötürü o itirafı zikretmemiştir; nitekim 'Sana ticaret yapmanı emrettim de kazandın' dersin ve 'ticaret yaptın da kazandın' manasını kastedersin. Nitekim Allah Teâlâ da: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } [Şuarâ 63] “Asanla denize vur! [Vurdu da] hemen yarıldı” buyurmuştur; yani vurdu ve yarıldı demektir. Üçüncüsü: Takdirin, "Durumu bu olan bir davacı sana zulmetmiş olur" şeklinde olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ قَالَ اللَّيْثُ خَلِيطُ الرَّجُلِ مُخَالِطُهُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْخُلَطَاءُ الشُّرَكَاءُ، فَإِنْ قِيلَ لم خص داود الخلطاء يبغي بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ مَعَ أَنَّ غَيْرَ الْخُلَطَاءِ قَدْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، وَالْجَوَابُ لَا شَكَّ أَنَّ الْمُخَالَطَةَ تُوجِبُ كَثْرَةَ الْمُنَازَعَةِ وَالْمُخَاصَمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمَا إِذَا اخْتَلَطَا اطَّلَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى أَحْوَالِ الْآخَرِ فَكُلُّ مَا يَمْلِكُهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ النَّفِيسَةِ إِذَا اطَّلَعَ عَلَيْهِ عَظُمَتْ رَغْبَتُهُ فِيهِ، فَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى زِيَادَةِ الْمُخَاصَمَةِ وَالْمُنَازَعَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّ دَاوُدُ ﵇ الْخُلَطَاءَ بِزِيَادَةِ الْبَغْيِ وَالْعُدْوَانِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى عَنْ هَذَا الْحُكْمِ الذين آمنوا وعملوا الصَّالِحَاتِ لِأَنَّ مُخَالَطَةَ هَؤُلَاءِ لَا تَكُونُ إِلَّا لِأَجْلِ الدِّينِ وَطَلَبِ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ الْحَقِيقِيَّةِ، فَلَا جَرَمَ مُخَالَطَتُهُمْ لَا تُوجِبُ الْمُنَازَعَةَ، وَأَمَّا الَّذِينَ تَكُونُ مُخَالَطَتُهُمْ لِأَجْلِ حُبِّ الدُّنْيَا لَا بُدَّ وأن تصير مخالطتهم سَبَبًا لِمَزِيدِ الْبَغْيِ وَالْعُدْوَانِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا يَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَلَوْ كَانَ دَاوُدُ ﵇ قَدْ بَغَى وَتَعَدَّى عَلَى ذَلِكَ الرَّجُلِ لَزِمَ بِحُكْمِ فَتْوَى دَاوُدَ أن لا يكون هو مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ المراد من واقعة النعجة قصة داود قول بَاطِلٌ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Doğrusu ortakların çoğu birbirinin hakkına tecavüz eder” buyurmuştur. el-Leys şöyle demiştir: Kişinin halîti (خَلِيطُ), onunla içiçe olup karışan kimsedir. ez-Zeccâc ise: "Huletâ (الْخُلَطَاءُ) ortaklar demektir" demiştir. Eğer: "Ortaklar dışındakiler de bunu yapabildiği hâlde Davud haksızlık etmeyi neden ortaklara tahsis etmiştir?" denilirse, cevap şudur: Şüphe yok ki içli dışlı olmak çekişme ve husumetin çoğalmasına yol açar; zira ikisi birbirine karıştığında her biri diğerinin durumlarına muttali olur. Onun sahip olduğu nefis şeylerden her neye muttali olursa ona olan arzusu büyür; bu da husumet ve çekişmenin artmasına sebep olur. İşte bu sebepten ötürü Davud aleyhisselâm haksızlık ve tecavüzün artmasını ortaklara tahsis etmiştir. Sonra iman edip salih amel işleyenleri bu hükümden istisna kılmıştır; zira bunların birlikteliği ancak din ve hakiki manevi saadetleri aramak içindir. Dolayısıyla onların birlikteliği husumete yol açmaz. Birliktelikleri dünya sevgisi için olan kimselere gelince, onların birlikteliklerinin haksızlık ve tecavüzün artmasına sebep olması kaçınılmazdır. Bil ki bu istisna, iman edip salih amel işleyenlerin birbirine haksızlık etmeyeceğine delalet eder. Şayet Davud aleyhisselâm o adama haksızlık ve tecavüzde bulunmuş olsaydı, bizzat Davud'un fetvası gereği kendisinin iman edip salih amel işleyenlerden olmaması gerekirdi; bunun batıl olduğu ise malumdur. Böylece koyun hadisesinden maksadın Davud'un kıssası olduğunu söyleyen kimsenin sözünün batıl bir söz olduğu sabit oldu.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ الْحُكْمَ بِقِلَّةِ أَهْلِ الْخَيْرِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ تَعَالَى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] وَقَالَ دَاوُدُ ﵇ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَحَكَى تَعَالَى عن إبليس

Sonra Allah Teâlâ: { وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } “Onlar da ne kadar azdır!” buyurmuştur. Bil ki hayır ehlinin azlığına hükmetmek Kur'an'da çokça geçer. Nitekim Allah Teâlâ: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } [Sebe 13] “Kullarımdan şükredenler pek azdır” buyurmuş; Davud aleyhisselâm da bu makamda { وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } “Onlar da ne kadar azdır!” demiştir. Allah Teâlâ İblis'ten de

أَنَّهُ قَالَ: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٧] وَسَبَبُ الْقِلَّةِ أَنَّ الدَّوَاعِيَ إِلَى الدُّنْيَا كَثِيرَةٌ، وهي الحواس الباطنة والظاهرة وهي عشرة والشهوة وَالْغَضَبُ وَالْقُوَى الطَّبِيعِيَّةُ السَّبْعَةُ فَالْمَجْمُوعُ تِسْعَةَ عَشَرَ وَاقِفُونَ عَلَى بَابِ جَهَنَّمَ الْبَدِنِ، وَكُلُّهَا تَدْعُو إِلَى الْخَلْقِ وَالدُّنْيَا وَاللَّذَّةِ الْحِسِّيَّةِ، وَأَمَّا الدَّاعِي إِلَى الْحَقِّ وَالدِّينِ فَلَيْسَ إِلَّا الْعَقْلَ وَاسْتِيلَاءُ الْقُوَّةِ الْحِسِّيَّةِ وَالطَّبِيعِيَّةِ عَلَى الْخَلْقِ أَكْثَرُ مِنَ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ فِيهِمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَتِ الْقِلَّةُ فِي جَانِبِ أَهْلِ الْخَيْرِ وَالْكَثْرَةُ فِي جَانِبِ أَهْلِ الشَّرِّ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَمَا فِي قَوْلِهِ: وَقَلِيلٌ مَا هُمْ لِلْإِبْهَامِ وَفِيهِ تَعَجُّبٌ مِنْ قِلَّتِهِمْ، قَالَ وَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَتَحَقَّقَ فَائِدَتَهَا وَمَوْقِعَهَا فَاطْرَحْهَا مِنْ قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ: وَحَدِيثٌ مَا عَلَى قِصَرِهِ- وَانْظُرْ هَلْ بَقِيَ لَهُ مَعْنًى قَطُّ.

şöyle dediğini nakletmiştir: { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } [A'râf 17] “Onların çoğunu şükredenlerden bulamayacaksın”. Azlığın sebebi şudur: Dünyaya sevk eden etkenler çoktur; bunlar ise iç ve dış duyulardır ki on tanedir, ayrıca şehvet, öfke ve yedi tabii kuvvettir. Toplamı on dokuz eder ve bunlar beden cehenneminin kapısında durmaktadır. Bunların hepsi yaratılmışlara, dünyaya ve hissi lezzetlere çağırır. Hakka ve dine çağıran ise yalnızca akıldır. İnsanlarda hissi ve tabii kuvvetlerin galebesi akli kuvvetten daha fazladır; bu sebepten ötürü azlık hayır ehli tarafında, çokluk ise şer ehli tarafında vuku bulmuştur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { وَقَلِيلٌ مَا هُمْ } buyruğundaki 'mâ' (ما) müphemlik içindir ve bunda onların azlığına karşı bir taaccüb (şaşma) vardır. Dedi ki: Şayet onun faydasını ve konumunu tam olarak anlamak istersen, İmruülkays'ın: 'Ve hadîsün mâ alâ kıserıhî' (Kısalığına rağmen öyle bir söz ki) mısrasından onu çıkar ve geriye hiç bir anlam kalıyor mu bak!

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ قَالُوا مَعْنَاهُ وَعَلِمَ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ أَيِ امْتَحَنَّاهُ، قَالُوا/ وَالسَّبَبُ الَّذِي أوجب حمل لفظ الظن على العلم هاهنا أَنَّ دَاوُدُ ﵇ لَمَّا قَضَى بَيْنَهُمَا نَظَرَ أَحَدُهُمَا إِلَى صَاحِبِهِ فَضَحِكَ، ثُمَّ صَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ قِبَلَ وَجْهِهِ، فَعَلِمَ دَاوُدُ أَنَّ اللَّهَ ابْتَلَاهُ بِذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّ دَاوُدُ عَلِمَ ذَلِكَ وَإِنَّمَا جَازَ حَمْلُ لَفْظِ الظَّنِّ عَلَى الْعِلْمِ لِأَنَّ الْعِلْمَ الِاسْتِدْلَالِيَّ يُشْبِهُ الظَّنَّ مُشَابَهَةً عَظِيمَةً، وَالْمُشَابَهَةُ عِلَّةٌ لِجَوَازِ الْمَجَازِ، وَأَقُولُ هَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَلْزَمُ إِذَا قُلْنَا الْخَصْمَانِ كَانَا مَلَكَيْنِ أَمَّا إِذَا لَمْ نَقُلْ ذَلِكَ لَا يَلْزَمُنَا حَمْلُ الظَّنِّ عَلَى الْعِلْمِ، بَلْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّهُ لَمَّا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ حُصُولُ الِابْتِلَاءِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى اشْتَغَلَ بِالِاسْتِغْفَارِ وَالْإِنَابَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ } “Davud kendisini imtihan ettiğimizi anladı” buyurmuştur. Dediler ki: Manası, Davud kendisini fitneye düşürdüğümüzü, yani imtihan ettiğimizi bildi demektir. Dediler ki: Burada zan lafzını ilim manasına hamletmeyi gerektiren sebep şudur: Davud aleyhisselâm aralarında hüküm verince, o iki kişiden biri arkadaşına bakıp güldü, sonra yüzünün önünden göğe yükseldi. Davud da Allah'ın kendisini bununla imtihan ettiğini anladı. Böylece Davud'un bunu bildiği sabit oldu. Zan lafzının ilim manasına hamledilmesi ancak istidlâlî (akıl yürütmeye dayalı) ilmin zanna çok büyük bir benzerlik göstermesinden ötürü caiz olmuştur; benzerlik ise mecazın caiz olmasının illetidir. Ben de derim ki: Bu söz ancak iki davacının melek olduğunu söylediğimiz takdirde zorunlu olur; şayet bunu söylemezsek zannı ilim manasına hamletmemiz gerekmez. Bilakis diyen biri şöyle diyebilir: Allah Teâlâ'dan bir imtihanın vuku bulduğu zannı kendisinde ağır basınca istiğfar ve inâbe ile meşgul oldu.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ أَيْ سَأَلَ الغفران من ربه، ثم هاهنا وَجْهَانِ إِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُ قَدْ صَدَرَتْ زَلَّةٌ مِنْهُ، حَمَلْنَا هَذَا الِاسْتِغْفَارَ عَلَيْهَا، وَإِنْ لَمْ نَقُلْ بِهِ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَاصِدِينَ قَتْلَهُ، وَإِنَّهُ كَانَ سُلْطَانًا شَدِيدَ الْقَهْرِ عَظِيمَ الْقُوَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ إِنَّهُ مَعَ الْقُدْرَةِ الشَّدِيدَةِ عَلَى الِانْتِقَامِ وَمَعَ حُصُولِ الْفَزَعِ فِي قَلْبِهِ عَفَا عَنْهُمْ وَلَمْ يَقُلْ لَهُمْ شَيْئًا قُرْبَ الْأَمْرِ مِنْ أَنْ يَدْخُلَ فِي قَلْبِهِ شَيْءٌ مِنَ الْعُجْبِ، فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ وَأَنَابَ إِلَى اللَّهِ، وَاعْتَرَفَ بِأَنَّ إِقْدَامَهُ عَلَى ذَلِكَ الْخَيْرِ مَا كَانَ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ، فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَتَجَاوَزَ عَنْهُ بِسَبَبِ طَرَيَانِ ذَلِكَ الْخَاطِرِ الثَّانِي: لَعَلَّهُ هَمَّ بِإِيذَاءِ الْقَوْمِ، ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ لَمْ يَدُلَّ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ قَصَدُوا الشَّرَّ فَعَفَا عَنْهُمْ ثُمَّ اسْتَغْفَرْ عَنْ ذَلِكَ الْهَمِّ الثَّالِثُ: لَعَلَّ الْقَوْمَ تَابُوا إِلَى اللَّهِ وَطَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ اللَّهَ لَهُمْ لِأَجْلِ أَنْ يَقْبَلَ تَوْبَتَهُمْ فَاسْتَغْفَرَ وَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ، فَغَفَرَ اللَّهُ ذُنُوبَهُمْ بِسَبَبِ شَفَاعَتِهِ وَدُعَائِهِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُحْتَمَلَةٌ ظَاهِرَةٌ، وَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَإِذَا كَانَ اللَّفْظُ مُحْتَمِلًا لِمَا ذَكَرْنَاهُ وَلَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ قَطْعِيٌّ وَلَا ظَنِّيٌّ عَلَى الْتِزَامِ الْمُنْكَرَاتِ الَّتِي يَذْكُرُونَهَا، فَمَا الَّذِي يَحْمِلُنَا عَلَى الْتِزَامِهَا وَالْقَوْلِ بِهَا، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ أَنَّ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَقْرَبُ وَأَقْوَى أَنْ يُقَالَ خَتَمَ اللَّهُ هَذِهِ الْقِصَّةَ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ ومثل هذه الخاتمة إنما تحسن في حَقِّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ عَمَلٌ كَثِيرٌ فِي الْخِدْمَةِ وَالطَّاعَةِ، وَتَحَمَّلَ أَنْوَاعًا مِنَ الشَّدَائِدِ فِي الْمُوَافَقَةِ وَالِانْقِيَادِ، أَمَّا إِذَا كَانَ الْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ الْإِقْدَامَ عَلَى الْجُرْمِ وَالذَّنْبِ فَإِنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْخَاتِمَةِ لَا تَلِيقُ بِهِ، قَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُتِيَ بِمِنْبَرٍ رَفِيعٍ وَيُوضَعُ فِي الْجَنَّةِ، وَيُقَالُ يَا دَاوُدُ مَجِّدْنِي بِذَلِكَ الصَّوْتِ الْحَسَنِ الرَّخِيمِ الَّذِي كُنْتَ تُمَجِّدُنِي بِهِ فِي الدُّنْيَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ، بقي هاهنا مباحث فالأول: قُرِئَ فَتَنَاهُ وَفَتَنَّاهُ عَلَى أَنَّ الْأَلِفَ ضَمِيرُ الْمَلَكَيْنِ الثَّانِي: الْمَشْهُورُ أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ قِصَّةِ النَّعْجَةِ وَالنِّعَاجِ، وَقِيلَ أَيْضًا إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُ حَكَمَ لِأَحَدِ الْخَصْمَيْنِ قَبْلَ أَنْ سَمِعَ كَلَامَ الثَّانِي وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ الثالث: قوله: خَرَّ راكِعاً وَأَنابَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الرُّكُوعِ، وَأَمَّا السُّجُودُ فَقَدْ ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ وَكَذَلِكَ الْبُكَاءُ الشَّدِيدُ فِي مُدَّةِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ الرَّابِعُ: أن

O'nun: { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } buyruğuna gelince; yani Rabbi'nden bağışlanma diledi demektir. Burada iki vecih vardır: Şayet kendisinden bir zelle sâdır olduğunu söylersek, bu istiğfarı ona hamlederiz. Şayet bunu söylemezsek bu hususta birkaç vecih söyleriz. Birincisi: O kavim onu öldürmek kastıyla yanına girdiğinde, kendisi de son derece kahredici ve büyük bir güce sahip bir hükümdar olduğu hâlde, intikam almaya dair tam bir kudreti bulunmasına ve kalbinde bir korku hasıl olmasına rağmen onları affetti ve onlara hiçbir şey söylemedi; bu durum kalbine ucb (kendini beğenme) cinsinden bir şeyin girmesine yaklaşmış oldu. Bunun üzerine o hâlden ötürü Rabbi'nden mağfiret diledi, Allah'a yöneldi ve bu hayra girişmesinin ancak Allah'ın muvaffak kılmasıyla olduğunu itiraf etti. Allah da bu düşüncenin aniden aklına gelmesinden ötürü onu bağışladı ve affetti. İkincisi: Belki o topluluğa ceza vermeyi aklından geçirdi, sonra bunların kötülük kastettiklerine dair kesin bir delilin bulunmadığını söyledi, onları affetti ve ardından aklından geçen o niyetten ötürü istiğfar etti. Üçüncüsü: Belki o topluluk Allah'a tövbe etti ve tövbelerini kabul etmesi için Davud'dan kendileri adına Allah'tan mağfiret dilemesini istediler. O da istiğfar edip Allah'a yalvardı; Allah da onun şefaati ve duası sebebiyle onların günahlarını bağışladı. Bu vecihlerin hepsi muhtemel ve açıktır; Kur'an bu gibi vecihlerle doludur. Lafız zikrettiğimiz bu manalara ihtimalli olup onların zikrettiği münker şeyleri kabul etmeye dair ne kesin ne de zanni bir delil bulunmadığına göre, bizi bunları kabul etmeye ve söylemeye sevk eden şey nedir? Zikrettiğimiz şeyin daha yakın ve daha kuvvetli olduğunu teyit eden husus ise şudur: Allah bu kıssayı: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır” buyruğuyla bitirmiştir. Böyle bir hatime ancak kulluk ve itaatte çok amel ortaya koyan, itaat ve teslimiyette türlü türlü sıkıntılara katlanan kimse hakkında güzel düşer. Şayet daha önce zikredilen şey günaha ve suça kalkışmak olsaydı, böyle bir son ona layık olmazdı. Mâlik b. Dînâr şöyle demiştir: Kıyamet günü olduğunda yüksek bir minber getirilip cennete konur ve: "Ey Davud! Dünyada beni ululadığın o güzel ve tatlı sesinle [şimdi de] beni ulula!" denilir; en doğrusunu Allah bilir. Burada bazı bahisler kaldı. Birincisi: Elifin iki meleğin zamiri olması üzere 'fetenehâ' (فَتَنَاهُ) ve 'fetennehâ' (فَتَنَّاهُ) şeklinde okunmuştur. İkincisi: Meşhur olan, istiğfarın tek koyun ile koyunlar kıssası sebebiyle olduğudur. Ayrıca ikinci davacının sözünü dinlemeden önce davacılardan biri lehine hüküm vermesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir ki bu caiz değildir. Üçüncüsü: O'nun { خَرَّ راكِعاً وَأَنابَ } “Rükû ederek kapandı ve yöneldi” buyruğu rükûun hasıl olduğuna delalet eder; secdeye gelince o haberlerle sabittir. Aynı şekilde kırk gün boyunca şiddetli ağlaması da haberlerle sabit olmuştur. Dördüncüsü:

مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّ هَذَا الموضع ليس فيه سجدة التلاوة قال لأن تَوْبَةُ نَبِيٍّ فَلَا تُوجِبُ سَجْدَةَ التِّلَاوَةِ الْخَامِسُ: اسْتَشْهَدَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي سُجُودِ التِّلَاوَةِ عَلَى أَنَّ الرُّكُوعَ يقوم مقام السجود.

Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebine göre bu ayette tilavet secdesi yoktur; çünkü o bir peygamberin tövbesidir, dolayısıyla tilavet secdesini gerektirmez, demiştir. Beşincisi: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh tilavet secdesinde rükûun secde yerine geçeceğine dair bu ayeti delil getirmiştir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٢٦ الى ٢٩]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 26-29]

يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ (٢٦) وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٩)

{ يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ (٢٦) وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٩) } “Ey Davud! Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık. O hâlde insanlar arasında hak ile hükmet, heva ve hevese uyma; sonra bu seni Allah'ın yolundan saptırır. Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından dolayı şiddetli bir azap vardır. (26) Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O inkâr edenlere ateşten dolayı yazıklar olsun! (27) Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan facirler gibi mi tutacağız? (28) Bu, ayetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. (29)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَمَّمَ الْكَلَامَ فِي شَرْحِ الْقِصَّةِ أَرْدَفَهَا بِبَيَانِ أَنَّهُ تَعَالَى فَوَّضَ إِلَى دَاوُدَ خِلَافَةَ الْأَرْضِ، وَهَذَا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ الْمَشْهُورِ فِي تِلْكَ الْقِصَّةِ، لِأَنَّ مِنَ الْبَعِيدِ جِدًّا أَنْ يُوصَفَ الرَّجُلُ بِكَوْنِهِ سَاعِيًا فِي سَفْكِ دِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ، رَاغِبًا فِي انْتِزَاعِ أَزْوَاجِهِمْ مِنْهُمْ ثُمَّ يَذْكُرُ عَقِيبَهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَوَّضَ خِلَافَةَ الْأَرْضِ إِلَيْهِ، ثُمَّ نَقُولُ فِي تَفْسِيرِ كَوْنِهِ خَلِيفَةً وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: جَعَلْنَاكَ تَخْلُفُ مَنْ تَقَدَّمَكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي سِيَاسَةِ النَّاسِ لِأَنَّ خَلِيفَةَ الرَّجُلِ مَنْ يَخْلُفُهُ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يُعْقَلُ فِي حَقِّ مَنْ يَصِحُّ عَلَيْهِ الْغَيْبَةُ، وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ الثَّانِي: إِنَّا جَعَلْنَاكَ مَالِكًا لِلنَّاسِ وَنَافِذَ الْحُكْمِ فِيهِمْ فَبِهَذَا التَّأْوِيلِ يُسَمَّى خَلِيفَةً، وَمِنْهُ يُقَالُ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَحَاصِلُهُ أَنَّ خَلِيفَةَ الرَّجُلِ يَكُونُ نَافِذَ الْحُكْمِ فِي رَعِيَّتِهِ وَحَقِيقَةُ الْخِلَافَةِ مُمْتَنِعَةٌ فِي حَقِّ اللَّهِ، فَلَمَّا امْتَنَعَتِ الْحَقِيقَةُ جُعِلَتِ اللَّفْظَةُ مُفِيدَةً اللُّزُومَ فِي تِلْكَ الْحَقِيقَةِ وَهُوَ نَفَاذُ الْحُكْمِ.

Bil ki Allah Teâlâ kıssanın açıklamasını tamamlayınca, peşinden yeryüzü hilafetini Davud'a devrettiğini beyan etmiştir. Bu da o kıssa hakkında meşhur olan sözün batıllığına dair en kuvvetli delillerdendir; zira bir kimsenin Müslümanların kanını dökmeye çalışan, onların eşlerini ellerinden almaya heveslenen biri olarak nitelenmesi, sonra da hemen peşinden Allah Teâlâ'nın yeryüzü hilafetini ona devrettiğinin zikredilmesi son derece uzaktır. Sonra onun halife kılınmasının tefsirinde iki vecih söyleriz: Birincisi: İnsanları Allah Teâlâ'ya davet etmede ve onları idare etmede senden önceki peygamberlerin yerine seni halef kıldık demektir. Çünkü bir kimsenin halifesi, onun arkasından yerine geçendir; bu da ancak hakkında gaip olmak sahih olan kimse için düşünülebilir ki bu Allah hakkında imkânsızdır. İkincisi: Biz seni insanlara malik ve onlar üzerinde hükmü geçerli kıldık demektir; işte bu teville halife olarak isimlendirilir. Nitekim 'Allah'ın yeryüzündeki halifeleri' denilmesi bundandır. Hulasası şudur: Kişinin halifesi tebaası üzerinde hükmü geçerli olan kimsedir; hilafetin hakikati ise Allah hakkında imkânsızdır. Hakikat imkânsız olunca lafız o hakikatin gereği olan şeye, yani hükmün geçerli olmasına delalet edecek şekilde kılınmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ مَدَنِيًّا بِالطَّبْعِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ الْوَاحِدَ لَا يَنْتَظِمُ مَصَالِحُهُ إِلَّا عِنْدَ وُجُودِ مَدِينَةٍ تَامَّةٍ حَتَّى أَنَّ هَذَا يَحْرُثُ، وَذَلِكَ يَطْحَنُ، وَذَلِكَ يَخْبِزُ، وَذَلِكَ يَنْسِجُ، وَهَذَا يَخِيطُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَيَكُونُ كل واحدة مِنْهُمْ مَشْغُولًا بِمُهِمٍّ، وَيَنْتَظِمُ مِنْ/ أَعْمَالِ الْجَمِيعِ مَصَالِحُ الْجَمِيعِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَدَنِيٌّ بِالطَّبْعِ وَعِنْدَ اجْتِمَاعِهِمْ فِي الْمَوْضِعِ الْوَاحِدِ يَحْصُلُ بَيْنَهُمْ مُنَازَعَاتٌ وَمُخَاصَمَاتٌ وَلَا بُدَّ مِنْ إِنْسَانٍ قَادِرٍ قَاهِرٍ يَقْطَعُ تِلْكَ الْخُصُومَاتِ وَذَلِكَ هُوَ السُّلْطَانُ الَّذِي يَنْفُذُ حُكْمُهُ عَلَى الْكُلِّ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَنْتَظِمُ مَصَالِحُ الْخَلْقِ إِلَّا بِسُلْطَانٍ قَاهِرٍ سَائِسٍ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ السُّلْطَانَ الْقَاهِرَ السَّائِسَ إِنْ كَانَ حُكْمُهُ عَلَى وَفْقِ هَوَاهُ وَلِطَلَبِ مَصَالِحِ دُنْيَاهُ عَظُمَ ضَرَرُهُ عَلَى الْخَلْقِ فَإِنَّهُ يَجْعَلُ الرَّعِيَّةَ فِدَاءً لِنَفْسِهِ وَيَتَوَسَّلُ بِهِمْ إِلَى تَحْصِيلِ مَقَاصِدِ نَفْسِهِ، وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى تَخْرِيبِ الْعَالَمِ وَوُقُوعِ الْهَرْجِ وَالْمَرْجِ فِي الْخَلْقِ، وَذَلِكَ يُفْضِي بِالْآخِرَةِ إِلَى هَلَاكِ ذَلِكَ الْمَلِكِ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ أَحْكَامُ ذَلِكَ الْمَلِكِ مُطَابِقَةً لِلشَّرِيعَةِ الْحَقَّةِ الْإِلَهِيَّةِ انْتَظَمَتْ مَصَالِحُ الْعَالَمِ، وَاتَّسَعَتْ أَبْوَابُ الْخَيْرَاتِ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ. فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ يَعْنِي لَا بُدَّ مِنْ حَاكِمٍ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ فَكُنْ أَنْتَ. ذَلِكَ الْحَاكِمَ ثُمَّ قَالَ: وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ، وَتَفْسِيرُهُ أَنَّ مُتَابَعَةَ الْهَوَى تُوجِبُ الضَّلَالَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَالضَّلَالُ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ يُوجِبُ سُوءَ الْعَذَابِ، فَيَنْتُجُ أَنَّ مُتَابَعَةَ الْهَوَى تُوجِبُ سُوءَ الْعَذَابِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } “O hâlde insanlar arasında hak ile hükmet” buyurmuştur. Bil ki insan yaratılışı gereği medenidir; zira tek bir insanın maslahatları, ancak tam bir şehir topluluğunun varlığıyla düzene girer; öyle ki bu eker, şu öğütür, öbürü ekmek yapar, beriki dokur, diğeri diker. Hulasası her biri mühim bir işle meşgul olur ve herkesin amellerinden herkesin maslahatları nizama kavuşur. Böylece insanın yaratılışı gereği medeni olduğu sabit oldu. Bir mekânda toplandıklarında ise aralarında çekişmeler ve husumetler meydana gelir; bu husumetleri sona erdirecek kadir ve kahredici bir insanın bulunması zorunludur. Bu da hükmü herkes üzerinde geçerli olan hükümdardır (sultandır). Böylece yaratılmışların maslahatlarının ancak kahredici ve siyaset ehli bir hükümdarla düzene gireceği sabit oldu. Sonra o kahredici ve siyaset ehli hükümdarın hükmü kendi hevasına uygun ve dünyasının maslahatlarını aramak için olursa, yaratılmışlara vereceği zarar pek büyük olur; zira tebaayı kendisine feda eder ve kendi maksatlarına ulaşmak için onları vesile kılar. Bu da âlemin harap olmasına, insanlar arasında kargaşa ve fitnenin çıkmasına yol açar ve nihayetinde o hükümdarın helakine varır. Şayet o hükümdarın hükümleri ilahi hak şeriata mutabık olursa âlemin maslahatları düzene girer ve hayır kapıları en güzel şekilde genişler. İşte { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } “O hâlde insanlar arasında hak ile hükmet” buyruğundan murat budur; yani insanlar arasında hak ile hükmedecek bir hâkim mutlaka lazımdır, sen de o hâkim ol demektir. Sonra: { وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Heva ve hevese uyma; sonra bu seni Allah'ın yolundan saptırır” ayetini zikretmiştir. Bunun tefsiri şudur: Hevaya uymak Allah yolundan sapmayı gerektirir; Allah yolundan sapmak ise kötü azabı gerektirir. Buradan da hevaya uymanın kötü azabı gerektirdiği neticesi çıkar.

أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ مُتَابَعَةَ الْهَوَى تُوجِبُ الضَّلَالَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْهَوَى يَدْعُو إِلَى

Birinci Makama, yani hevaya uymanın Allah yolundan sapmayı gerektirdiğine gelince; bunun izahı şudur: Heva,

الِاسْتِغْرَاقِ فِي اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَالِاسْتِغْرَاقُ فِيهَا يَمْنَعُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِطَلَبِ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ الَّتِي هِيَ الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ، لِأَنَّهُمَا حَالَتَانِ مُتَضَادَّتَانِ فَبِقَدْرِ مَا يَزْدَادُ أَحَدُهُمَا يَنْقُصُ الْآخَرُ.

cismani lezzetlere dalmaya çağırır; bunlara dalmak ise baki kalıcı salih ameller olan ruhi saadetleri aramakla meşgul olmayı engeller. Çünkü bu ikisi birbirine zıt iki hâldir; birisi ne kadar artarsa diğeri o kadar eksilir.

أَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الضَّلَالَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ يُوجِبُ سُوءَ الْعَذَابِ، فَالْأَمْرُ فِيهِ ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا عَظُمَ إِلْفُهُ بِهَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ وَنَسِيَ بِالْكُلِّيَّةِ أَحْوَالَهُ الرُّوحَانِيَّاتِ، فَإِذَا مَاتَ فَقَدْ فَارَقَ الْمَحْبُوبَ وَالْمَعْشُوقَ، وَدَخَلَ دِيَارًا لَيْسَ لَهُ بِأَهْلِ تِلْكَ الديار إلف وليس لعيته قُوَّةُ مُطَالَعَةِ أَنْوَارِ تِلْكَ الدِّيَارِ، فَكَأَنَّهُ فَارَقَ الْمَحْبُوبَ وَوَصَلَ إِلَى الْمَكْرُوهِ، فَكَانَ لَا مَحَالَةَ فِي أَعْظَمِ الْعَنَاءِ وَالْبَلَاءِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُتَابَعَةَ الْهَوَى تُوجِبُ الضَّلَالَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ. وَثَبَتَ أَنَّ الضَّلَالَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ يُوجِبُ الْعَذَابَ، وَهَذَا بَيَانٌ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ.

İkinci Makama, yani Allah yolundan sapmanın kötü azabı gerektirdiğine gelince; bu husustaki durum açıktır. Çünkü insan bu cismani şeylere olan ülfeti büyüyüp ruhi hâllerini tamamen unuttuğunda, öldüğü vakit sevgilisinden ve maşukundan ayrılmış, ahalisine ülfeti olmayan diyarlara girmiş ve gözünde o diyarların nurlarını temaşa edecek bir kuvvet bulunmamış olur. Dolayısıyla sanki sevgilisinden ayrılmış ve hoşlanmadığı şeye ulaşmış gibi olur; böylece kaçınılmaz olarak en büyük meşakkat ve bela içinde kalır. Böylece hevaya uymanın Allah yolundan sapmayı gerektirdiği sabit oldu. Yine Allah yolundan sapmanın da azabı gerektirdiği sabit oldu; bu ise son derece mükemmel bir açıklamadır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ يَعْنِي أَنَّ السَّبَبَ الْأَوَّلَ لِحُصُولِ ذَلِكَ الضَّلَالِ هُوَ نِسْيَانُ يَوْمِ الْحِسَابِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُتَذَكِّرًا لِيَوْمِ الْحِسَابِ لَمَا أَعْرَضَ عَنْ إِعْدَادِ الزَّادِ لِيَوْمِ الْمَعَادِ، وَلَمَا صَارَ مُسْتَغْرِقًا فِي هَذِهِ اللَّذَّاتِ الْفَاسِدَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } “Hesap gününü unuttuklarından dolayı” buyurmuştur. Yani o sapmanın meydana gelmesinin ilk sebebi, hesap gününün unutulmasıdır. Çünkü şayet [insan] hesap gününü hatırlıyor olsaydı, dönüş günü için azık hazırlamaktan yüz çevirmez ve bu bozuk lezzetlere dalıp gitmezdi.

رُوِيَ عَنْ بَعْضِ خُلَفَاءِ بَنِي مَرْوَانَ أَنَّهُ قَالَ لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ هَلْ سَمِعْتَ مَا بَلَغَنَا أَنَّ الْخَلِيفَةَ لَا يَجْرِي عَلَيْهِ الْقَلَمُ وَلَا يَكْتُبُ عَلَيْهِ مَعْصِيَةً؟ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ الْخُلَفَاءُ أَفْضَلُ. أَمِ الْأَنْبِيَاءُ!؟ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الرُّومِ: ٨] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Mervanoğulları halifelerinden birinin Ömer b. Abdülazîz'e şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Halifeye kalemin işlemediğini (günah yazılmadığını) ve aleyhine hiçbir günahın kaydedilmediğini bize ulaştığı gibi duydun mu?” Bunun üzerine [Ömer b. Abdülazîz] şöyle demiştir: “Ey Müminlerin Emîri! Halifeler mi daha üstündür, yoksa peygamberler mi!?” Sonra şu ayeti okumuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } “Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından dolayı şiddetli bir azap vardır”. Sonra Allah Teâlâ: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. Cehennem ateşinden dolayı vay o inkâr edenlerin hâline!” buyurmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ } [Âl-i İmrân 191] “Ey Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın. Seni tenzih ederiz, bizi cehennem azabından koru!” ve { مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [er-Rûm 8] “Allah gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yaratmıştır”. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَالِقًا لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ قَالَ لِأَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ وَكُلُّهَا أَبَاطِيلُ. فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أنه ما خلق السموات وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَخْلُقْ أَعْمَالَ الْعِبَادِ. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الحجر: ٨٥] وَعِنْدَ الْمُجَبِّرَةِ أَنَّهُ خَلَقَ الْكَافِرَ لِأَجْلِ أَنْ يَكْفُرَ وَالْكُفْرُ بَاطِلٌ، وَقَدْ خَلَقَ الْبَاطِلَ، ثُمَّ أَكَّدَ تَعَالَى ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ: ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَيْ كُلُّ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ فَهُوَ كَافِرٌ، فَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ مَذْهَبَ الْمُجَبِّرَةِ عَيْنُ الْكُفْرِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا ﵏ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ فَقَالُوا هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِكُلِّ مَا بَيْنَ السموات وَالْأَرْضِ، وَأَعْمَالُ الْعِبَادِ حَاصِلَةٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى خَالِقًا لَهَا.

Birinci Mesele: Cübbâî bu ayeti, Allah Teâlâ'nın kulların fiillerinin yaratıcısı olmasının caiz olmadığına delil getirmiştir. O şöyle demiştir: Çünkü bu fiiller küfür ve fıskı içermektedir ve bunların hepsi bâtıldır. Allah Teâlâ gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl olarak (boş yere) yaratmadığını beyan edince bu, O'nun kulların fiillerini yaratmadığına delalet etmiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [el-Hicr 85] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık”. Mücbire'ye göre ise O, kâfiri küfretsin diye yaratmıştır; küfür ise bâtıldır ve O, bâtılı yaratmıştır. Sonra Allah Teâlâ bunu: { ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Bu, inkâr edenlerin zannıdır” buyurarak pekiştirmiştir; yani bu sözü söyleyen herkes kâfirdir. Bu ise Mücbire'nin mezhebinin küfrün ta kendisi olduğuna dair açık bir ifadedir. Bizim mezhepdaşlarımız [rahimehumullâh] ise bu ayetin, Allah Teâlâ'nın kulların fiillerinin yaratıcısı olduğuna delalet ettiğini ileri sürerek şöyle demişlerdir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın gökler ile yer arasındaki her şeyin yaratıcısı olduğuna delalet eder. Kulların fiilleri de gök ile yer arasında meydana gelmektedir; o hâlde Allah Teâlâ'nın bunların yaratıcısı olması vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْخَلْقَ فِي هَذَا الْعَالَمِ، فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ خَلَقَهُمْ لِلْإِضْرَارِ أَوْ لِلْإِنْفَاعِ أَوْ لَا لِلْإِنْفَاعِ وَلَا لِلْإِضْرَارِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ، وَالثَّالِثُ أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ حَاصِلَةٌ حِينَ كَانُوا مَعْدُومِينَ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ خَلَقَهُمْ لِلْإِنْفَاعِ، فَنَقُولُ وَذَلِكَ الْإِنْفَاعُ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي حَيَاةِ الدُّنْيَا أَوْ فِي حَيَاةِ الْآخِرَةِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ مَنَافِعَ الدُّنْيَا قَلِيلَةٌ وَمَضَارَّهَا كَثِيرَةٌ، وَتَحَمُّلُ الْمَضَارِّ الْكَثِيرَةِ لِلْمَنْفَعَةِ الْقَلِيلَةِ لَا يَلِيقُ بِالْحِكْمَةِ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا الْقِسْمُ ثَبَتَ الْقَوْلُ بِوُجُودِ حَيَاةٍ أُخْرَى بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْقَوْلُ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْقِيَامَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ يُمْكِنُ تَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، وَقَدْ لَخَّصْنَاهَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُونُسَ بِالِاسْتِقْصَاءِ، فَلَا سَبِيلَ إِلَى التَّكْرِيرِ

İkinci Mesele: Bu ayet haşr, neşr ve kıyamet görüşünün sıhhatine delalet eder. Şöyle ki: Allah Teâlâ bu âlemde mahlukatı yaratmıştır. O hâlde ya onları zarar vermek için, ya menfaat sağlamak için ya da ne menfaat sağlamak ne de zarar vermek için yarattığı söylenecektir. Birincisi bâtıldır; zira bu, Rahîm ve Kerîm olana yakışmaz. Üçüncüsü de bâtıldır; zira bu durum onlar yokken de mevcuttu. Geriye sadece onları menfaat sağlamak için yarattığı görüşü kalır. Deriz ki: Bu menfaat sağlama işi ya dünya hayatında ya da ahiret hayatında olur. Birincisi bâtıldır; çünkü dünyanın menfaatleri az, zararları ise çoktur. Az bir menfaat için çok zarara katlanmak ise hikmete yakışmaz. Bu şık bâtıl olunca, bu dünyevi hayattan sonra başka bir hayatın var olduğu görüşü sabit olur; bu da haşr, neşr ve kıyamet görüşüdür. Bil ki bu delili pek çok yönden ortaya koymak mümkündür; biz bunları Yûnus Suresi'nin başında etraflıca özetlemiştik, dolayısıyla tekrar etmeye gerek yoktur.

فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى مَا خَلَقَ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا وَإِذَا لَمْ يَكُنْ خَلْقُهُمَا بَاطِلًا كَانَ الْقَوْلُ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ لَازِمًا، وَأَنَّ كُلَّ مَنْ أَنْكَرَ الْقَوْلَ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ كَانَ شَاكًّا فِي حِكْمَةِ اللَّهِ فِي خَلْقِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ أَنَّ إِنْكَارَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ يُوجِبُ الشَّكَّ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى بَيَّنَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، فَقَالَ: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّا نَرَى فِي الدُّنْيَا مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَاحْتَرَزَ عَنْ مَعْصِيَتِهِ فِي الْفَقْرِ وَالزَّمَانَةِ وَأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ، وَنَرَى الْكَفَرَةَ وَالْفُسَّاقَ فِي الرَّاحَةِ وَالْغِبْطَةِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ حَشْرٌ وَنَشْرٌ وَمَعَادٌ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ حَالُ الْمُطِيعِ أَدْوَنَ مِنْ حَالِ الْعَاصِي، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ قَادِحًا فِي الْحِكْمَةِ، ثَبَتَ أَنَّ إِنْكَارَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ يُوجِبُ إِنْكَارَ حِكْمَةِ اللَّهِ.

Zikrettiğimiz üzere Allah Teâlâ'nın göğü, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl olarak (boş yere) yaratmadığı sabit oldu. Bunların yaratılması bâtıl olmayınca, haşr ve neşr görüşü zorunlu hâle gelir ve haşr ile neşr görüşünü inkâr eden herkes, Allah'ın göğü ve yeri yaratmasındaki hikmetinden şüphe etmiş olur. { ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Bu, inkâr edenlerin zannıdır. Cehennem ateşinden dolayı vay o inkâr edenlerin hâline!” buyruğundan murat da budur. Allah Teâlâ, haşr ve neşrin inkâr edilmesinin Allah Teâlâ'nın hikmetinde şüphe etmeyi gerektirdiğini icmali olarak beyan edince, bunu tafsilatlı olarak da beyan edip şöyle buyurdu: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan günahkârlar gibi mi kılacağız?” Bunun izahı şudur: Biz dünyada Allah'a itaat eden ve O'na isyandan sakınan kimseyi fakirlik, kronik hastalık ve türlü belalar içinde görüyoruz; kâfirleri ve fasıkları ise rahat ve refah içinde görüyoruz. Şayet bir haşr, neşr ve dönüş olmasaydı, o takdirde itaat edenin hâli isyankârın hâlinden daha aşağı olurdu. Bu ise Hakîm ve Rahîm olanın hikmetine yakışmaz. Bu durum hikmete aykırı olunca, haşr ve neşri inkâr etmenin Allah'ın hikmetini inkâr etmeyi gerektirdiği sabit oldu.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “[Bu,] ayetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ هَذَا الْقُرْآنَ لِأَجْلِ الْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ وَالْهِدَايَةِ، وَهَذَا يُفِيدُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ مُعَلَّلَةٌ بِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ الْإِيمَانَ وَالْخَيْرَ وَالطَّاعَةَ مِنَ الْكُلِّ بِخِلَافِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ أَرَادَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ.

Birinci Mesele: Mu‘tezile dedi ki: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın bu Kur'an'ı sırf hayır, rahmet ve hidayet için indirdiğine delalet etmiştir. Bu da iki hususu ifade eder: Birincisi, Allah'ın fiillerinin maslahatların gözetilmesi gayesine bağlı olmasıdır. İkincisi, Allah Teâlâ'nın kâfirden küfrü irade ettiğini söyleyen kimsenin aksine, herkesten imanı, hayrı ve itaati irade etmiş olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَقْرِيرِ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَاتِ فَنَقُولُ، لِسَائِلٍ أَنْ يَسْأَلَ فَيَقُولَ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ عَنِ الْمُسْتَهْزِئِينَ مِنَ الْكُفَّارِ، أَنَّهُمْ بَالَغُوا فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَقَالُوا: رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ [ص: ١٦] وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ ذَلِكَ لَمْ يَذْكُرِ الْجَوَابَ، بَلْ قَالَ: اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ [ص: ١٧] وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لِذِكْرِ دَاوُدَ ﵇ بِأَنَّ الْقَوْلَ بِالْقِيَامَةِ حَقٌّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَطْنَبَ فِي شَرْحِ قِصَّةِ دَاوُدَ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لِمَسْأَلَةِ إِثْبَاتِ حِكْمَةِ اللَّهِ بِقِصَّةِ دَاوُدَ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ إِثْبَاتَ حِكْمَةِ اللَّهِ وَفَرَّعَ عَلَيْهِ إِثْبَاتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ حَقٌّ، ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابٌ شَرِيفٌ فَاضِلٌ كَثِيرُ النَّفْعِ وَالْخَيْرِ، وَلَا تَعَلُّقَ لِهَذَا الْفَصْلِ بِالْكَلِمَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ هَذِهِ الْفُصُولُ فُصُولًا مُتَبَايِنَةً لَا تَعَلُّقَ لِلْبَعْضِ مِنْهَا بِالْبَعْضِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ وَصْفُ الْقُرْآنِ بِكَوْنِهِ كِتَابًا شَرِيفًا فَاضِلًا؟ هَذَا تَمَامُ السُّؤَالِ وَالْجَوَابُ: أَنْ نَقُولَ: إِنَّ الْعُقَلَاءَ قالوا من ابلى بِخَصْمٍ جَاهِلٍ مُصِرٍّ مُتَعَصِّبٍ، وَرَآهُ قَدْ خَاضَ فِي ذَلِكَ التَّعَصُّبِ وَالْإِصْرَارِ، وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَقْطَعَ الْكَلَامَ مَعَهُ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ، لِأَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ خَوْضُهُ فِي تَقْرِيرِهِ أَكْثَرَ كَانَتْ نَفْرَتُهُ عَنِ الْقَبُولِ أَشَدَّ، فَالطَّرِيقُ حِينَئِذٍ أَنْ يَقْطَعَ الْكَلَامَ مَعَهُ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ، وَأَنْ يَخُوضَ فِي كَلَامٍ آخَرَ أَجْنَبِيٍّ عَنِ الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى بِالْكُلِّيَّةِ وَيُطْنِبَ فِي ذَلِكَ الْكَلَامِ الْأَجْنَبِيِّ، بِحَيْثُ يَنْسَى ذَلِكَ الْمُتَعَصِّبُ تِلْكَ الْمَسْأَلَةَ الْأُولَى، فَإِذَا اشْتَغَلَ خَاطِرُهُ بِهَذَا الْكَلَامِ الْأَجْنَبِيِّ وَنَسِيَ الْمَسْأَلَةَ الْأُولَى، فَحِينَئِذٍ يُدْرِجُ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْفَصْلِ الْأَجْنَبِيِّ مُقَدِّمَةً مُنَاسِبَةً لِذَلِكَ الْمَطْلُوبِ الْأَوَّلِ، فَإِنَّ ذَلِكَ الْمُتَعَصِّبَ يُسَلِّمُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ، فَإِذَا سَلَّمَهَا، فَحِينَئِذٍ يَتَمَسَّكُ بِهَا فِي إِثْبَاتِ الْمَطْلُوبِ الْأَوَّلِ، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ ذَلِكَ الْخَصْمُ الْمُتَعَصِّبُ مُنْقَطِعًا مُفْحَمًا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّ الْكُفَّارَ بَلَغُوا فِي إِنْكَارِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْقِيَامَةِ إِلَى حَيْثُ قَالُوا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ [ص: ١٦] فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ اقْطَعِ الْكَلَامَ مَعَهُمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَاشَرَعْ فِي كَلَامٍ آخَرَ أَجْنَبِيٍّ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَهِيَ قِصَّةُ دَاوُدَ ﵇، فَإِنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ بِمَسْأَلَةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَطْنَبَ فِي شَرْحِ تِلْكَ الْقِصَّةِ، ثم قال في آخر القصة: يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ

İkinci Mesele: Bu ayetlerin nazmının (tertibinin) izahı hakkındadır. Şöyle deriz: Bir kimse şöyle bir soru sorabilir: Allah Teâlâ surenin başında kâfirlerin alaycılarından bahsederek onların yeniden dirilişi ve kıyameti inkârda aşırı gittiklerini ve: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } [Sâd 16] “Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı hemen ver” dediklerini nakletmiştir. Allah Teâlâ onlardan bunu naklettiğinde hemen cevap vermemiş, bilakis: { اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ } [Sâd 17] “Onların söylediklerine sabret ve kulumuz Dâvûd'u hatırla” buyurmuştur. Malumdur ki Dâvûd [aleyhisselâm]'ın zikredilmesinin kıyamet görüşünün hak olmasıyla doğrudan bir ilgisi yoktur. Sonra Allah Teâlâ Dâvûd'un kıssasının şerhini etraflıca anlatmış, ardından da: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ } “Biz göğü ve yeri yaratmadık...” buyruğunu eklemiştir. Malumdur ki Allah'ın hikmetini ispat meselesinin de Dâvûd kıssasıyla bir ilgisi yoktur. Sonra Allah'ın hikmetini ispatı zikredip buna bağlı olarak haşr ve neşr görüşünün hak olduğunu ortaya koyduktan sonra, Kur'an'ın şerefli, üstün, menfaati ve hayrı bol bir kitap olduğunu zikretmiştir. Bu kısmın da önceki sözlerle bir ilgisi yoktur. Durum böyle olunca, bu kısımlar birbiriyle ilgisi olmayan kopuk kısımlar gibi görünür. O hâlde Kur'an'ın şerefli ve üstün bir kitap olarak nitelendirilmesi bu makama nasıl uygun düşer? Sorunun tamamı bundan ibarettir. Ve cevap: Şöyle deriz: Akıl sahipleri demiştir ki, cahil, inatçı ve mutaassıp bir hasımla imtihan edilen ve onun o taassup ve inat içinde bocaladığını gören kimsenin, o meselede onunla konuşmayı kesmesi vacip olur. Çünkü onun tezini çürütmeye ne kadar çok dalarsa, onun kabulden kaçınması da o kadar şiddetli olur. O hâlde yapılacak şey, o meselede onunla konuşmayı kesmek, ilk meseleden tamamen uzak başka bir söze dalmak ve o yabancı konuda o taassup sahibi kimse ilk meseleyi unutacak derecede sözü uzatmaktır. Onun zihni bu yabancı sözle meşgul olup ilk meseleyi unuttuğunda, işte o zaman bu yabancı konunun arasında ilk hedefe uygun bir öncül yerleştirir. Nitekim o mutaassıp kimse bu öncülü kabul eder. O bunu kabul edince, artık ilk hedefi ispat etmek için bu öncüle tutunur. İşte o zaman o taassup sahibi hasım aciz kalır ve susturulur. Bunu anladığına göre deriz ki: Kâfirler haşr, neşr ve kıyameti inkârda öyle bir dereceye vardılar ki, alay yollu olarak: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } [Sâd 16] “Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı hemen ver” dediler. Bunun üzerine [Allah]: “Ey Muhammed! Bu meselede onlarla konuşmayı kes ve bu meseleye tamamen yabancı olan başka bir konuya başla ki o da Dâvûd [aleyhisselâm]'ın kıssasıdır” buyurdu. Zira malumdur ki bu kıssanın haşr ve neşr meselesiyle [doğrudan] bir bağı yoktur. Sonra Allah Teâlâ o kıssanın açıklamasını etraflıca yaptı, ardından kıssanın sonunda şöyle buyurdu: “Ey Dâvûd! Şüphesiz biz seni...

خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِ

...yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet...

[ص: ٢٦] وَكُلُّ مَنْ سَمِعَ هَذَا قَالَ نِعْمَ مَا فَعَلَ حَيْثُ أَمَرَهُ بِالْحُكْمِ بِالْحَقِّ، ثُمَّ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَأَنَا لَا آمُرُكَ بِالْحَقِّ فَقَطْ، بَلْ أَنَا مَعَ أَنِّي رَبُّ الْعَالَمِينَ لَا أفعل إلا بالحق ولا أفضي بِالْبَاطِلِ، فَهَهُنَا الْخَصْمُ يَقُولُ نِعْمَ مَا فَعَلَ حَيْثُ لَمْ يَقْضِ إِلَّا بِالْحَقِّ، فَعِنْدَ هَذَا يُقَالُ لَمَّا سَلَّمْتَ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِالْحَقِّ لَا بِالْبَاطِلِ، لَزِمَكَ أَنْ تُسَلِّمَ صِحَّةَ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْكَافِرُ رَاجِحًا عَلَى الْمُسْلِمِ فِي إِيصَالِ الْخَيْرَاتِ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ ضِدُّ الْحِكْمَةِ وَعَيْنُ الْبَاطِلِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ اللَّطِيفِ أَوْرَدَ اللَّهُ تَعَالَى الْإِلْزَامَ الْقَاطِعَ عَلَى مُنْكِرِي الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ إِيرَادًا لَا يُمْكِنُهُمُ الْخَلَاصُ عَنْهُ، فَصَارَ ذَلِكَ الْخَصْمُ الَّذِي بَلَغَ فِي إِنْكَارِ الْمَعَادِ إِلَى حَدِّ الِاسْتِهْزَاءِ مُفْحَمًا مُلْزَمًا بِهَذَا/ الطَّرِيقِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الطَّرِيقَةَ الدَّقِيقَةَ فِي الْإِلْزَامِ فِي الْقُرْآنِ، لَا جَرَمَ وَصْفَ الْقُرْآنَ بِالْكَمَالِ وَالْفَضْلِ، فَقَالَ: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَتَدَبَّرْ وَلَمْ يَتَأَمَّلْ وَلَمْ يُسَاعِدْهُ التَّوْفِيقُ الْإِلَهِيُّ لَمْ يَقِفْ عَلَى هَذِهِ الْأَسْرَارِ الْعَجِيبَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، حَيْثُ يَرَاهُ فِي ظَاهِرِ الْحَالِ مَقْرُونًا بِسُوءِ التَّرْتِيبِ، وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَكْمَلِ جِهَاتِ التَّرْتِيبِ، فَهَذَا مَا حَضَرَنَا فِي تفسير هذه الآيات، وبالله التوفيق.

...[Sâd 26].” Bunu duyan herkes: “Ona hak ile hükmetmesini emretmekle ne güzel yapmıştır!” der. Sonra sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ben sana sadece hakkı emretmekle kalmıyorum; bilakis ben, Âlemlerin Rabbi olduğum hâlde ancak hak olanı yapar ve bâtıl ile hükmetmem.” Burada hasım da: “Yalnızca hak ile hükmetmekle ne güzel yapmıştır!” der. İşte bu noktada [hasma] şöyle denilir: “Mademki Allah'ın hükmünün bâtılla değil, hak ile olmasının vacip olduğunu kabul ettin; o hâlde haşr ve neşr görüşünün doğruluğunu da kabul etmen gerekir. Çünkü bu gerçekleşmezse kâfirin, kendisine hayırların ulaşması bakımından Müslümandan daha üstün olması gerekir ki bu da hikmetin zıddı ve bâtılın ta kendisidir.” Böylece Allah Teâlâ bu latif yolla, haşr ve neşri inkâr edenlerin kurtulmalarına imkân olmayan kesin bir ilzam getirmiştir. Böylece ahireti inkârda alay derecesine varan o hasım, bu yolla susturulup mat edilmiştir. Allah Teâlâ Kur'an'da susturmaya dair bu ince yöntemi zikredince, kaçınılmaz olarak Kur'an'ı kemal ve faziletle nitelemiş ve: { كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “[Bu,] ayetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” buyurmuştur. Zira düşünüp taşınmayan, teemmül etmeyen ve ilahi tevfike mazhar olmayan kimse, bu yüce Kur'an'da zikredilen bu şaşırtıcı sırlara vakıf olamaz; çünkü ilk bakışta onu tertip noksanlığı ile birlikte görür, hâlbuki o hakikatte tertip cihetlerinin en mükemmelini içermektedir. Bu ayetlerin tefsirinde hatırımıza gelenler bunlardır; tevfik Allah'tandır.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Sâd Suresi (38), 30 ila 33. Ayetler]

وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ (٣١) فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ (٣٢) رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ (٣٣)

{ وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ (٣١) فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ (٣٢) رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ (٣٣) } “Biz Dâvûd'a Süleyman'ı bağışladık. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelirdi. (30) Hani ona bir akşamüstü, üç ayağı üzerinde durup bir ayağının tırnağını yere basan safkan süratli koşu atları sunulmuştu. (31) O: ‘Doğrusu ben bu hayrı (at sevgisini) Rabbimi anmaktan ötürü sevdim’ dedi; nihayet [onlar] perdenin arkasına gizlendi (gözden kayboldu). (32) ‘Onları bana geri getirin’ dedi; hemen bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı. (33)”

[القصة الثانية]

[İkinci Kıssa]

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ وَقَوْلُهُ: نِعْمَ الْعَبْدُ فِيهِ مَبَاحِثُ:

Bil ki bu, ikinci kıssadır. O'nun: { نِعْمَ الْعَبْدُ } “O ne güzel kuldu!” buyruğunda birkaç bahis vardır:

الْأَوَّلُ: نَقُولُ الْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ فِي نِعْمَ الْعَبْدُ مَحْذُوفٌ، فَقِيلَ هُوَ سُلَيْمَانُ، وَقِيلَ دَاوُدُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ أَقْرَبُ الْمَذْكُورَيْنِ، وَلِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ إِنَّهُ أَوَّابٌ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ دَاوُدَ، لِأَنَّ وَصْفَهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَدْ تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ حَيْثُ قَالَ: وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ [ص: ١٧] فلو قلنا لفظ الأواب هاهنا أَيْضًا صِفَةُ دَاوُدَ لَزِمَ التَّكْرَارُ، وَلَوْ قُلْنَا إِنَّهُ صِفَةٌ لِسُلَيْمَانَ لَزِمَ كَوْنُ الِابْنِ شَبِيهًا لِأَبِيهِ فِي صِفَاتِ الْكَمَالِ فِي الْفَضِيلَةِ، فَكَانَ هذا أولى.

Birincisi: { نِعْمَ الْعَبْدُ } “[O] ne güzel kuldu!” ifadesinde övülen zat (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir, deriz. Bunun Süleyman olduğu söylendiği gibi, Dâvûd olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha evladır; çünkü zikredilen iki isimden en yakını odur ve çünkü ardından: { إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelirdi” buyurmuştur. Bundan muradın Dâvûd olması caiz değildir; zira onun bu vasıfla nitelendirilmesi önceki ayette geçmişti; nitekim şöyle buyurmuştu: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ } [Sâd 17] “Güçlü kulumuz Dâvûd'u hatırla; şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelirdi”. Şayet buradaki Evvâb (أَوَّاب) lafzının da Dâvûd'un sıfatı olduğunu söylersek tekrar gerekirdi; fakat bunun Süleyman'ın sıfatı olduğunu söylersek, oğulun faziletteki kemal sıfatlarında babasına benzer olması gerekmiş olur. Dolayısıyla bu [yorum] daha evladır.

الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ أَوَّلًا نِعْمَ الْعَبْدُ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ إِنَّهُ أَوَّابٌ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ لِلتَّعْلِيلِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا كَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ لِأَنَّهُ كَانَ أَوَّابًا، فَيَلْزَمُ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ كَثِيرَ الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ وَفِي أَكْثَرِ الْمُهِمَّاتِ كَانَ مَوْصُوفًا بِأَنَّهُ نِعْمَ الْعَبْدُ وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا شُبْهَةَ فِيهِ، لِأَنَّ كَمَالُ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَرَأْسُ الْمَعَارِفِ وَرَئِيسُهَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى، وَرَأْسُ الطَّاعَاتِ وَرَئِيسُهَا الِاعْتِرَافُ بِأَنَّهُ لَا يَتِمُّ شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرَاتِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كَثِيرَ الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَكَانَ أَوَّابًا، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَوَّابًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ نِعْمَ الْعَبْدُ.

İkincisi: O, önce: { نِعْمَ الْعَبْدُ } “O ne güzel kuldu!” buyurmuş, sonra da ardından: { إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelirdi” buyurmuştur; bu ifade ise gerekçelendirme (ta‘lîl) içindir. Bu da onun sırf “evvâb” (çokça Allah'a yönelen) olduğu için “ne güzel kul” olduğuna delalet eder. Buradan da, çoğu vakitte ve çoğu mühim işte Allah Teâlâ'ya çokça yönelen herkesin “ne güzel kul” olarak nitelendirilmesi gerektiği neticesi çıkar. Bu da içinde şüphe bulunmayan bir haktır; zira insanın kemali, hakkı bizzat kendisi için bilmesinde ve hayrı da onunla amel etmek için bilmesindedir. Marifetlerin başı ve reisi Allah Teâlâ'yı bilmek; itaatlerin başı ve reisi de Allah Teâlâ'nın yardımı olmaksızın hayırlardan hiçbir şeyin tamamlanamayacağını itiraf etmektir. Kim böyle olursa Allah Teâlâ'ya çokça yönelir ve “evvâb” olur. Böylece evvâb olan herkesin “ne güzel kul” olmasının vacip olduğu sabit oldu.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ نِعْمَ الْعَبْدُ هُوَ إِذْ كَانَ مِنْ أَعْمَالِهِ أَنَّهُ فَعَلَ كَذَا الثَّانِي: أَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ. وَالتَّقْدِيرُ اذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ كَذَا وَكَذَا، وَالْعَشِيُّ/ هُوَ مِنْ حِينِ الْعَصْرِ إِلَى آخَرِ النَّهَارِ عُرِضَ الْخَيْلُ عَلَيْهِ لِيَنْظُرَ إِلَيْهَا وَيَقِفَ عَلَى كَيْفِيَّةِ أَحْوَالِهَا، وَالصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ الْخَيْلُ وُصِفَتْ بِوَصْفَيْنِ

O'nun: { إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ } “Hani ona sunulmuştu” buyruğuna gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdiri şöyledir: O, yaptığı amellerden biri şöyle şöyle olduğu zaman ne güzel bir kul idi. İkincisi: Bunun yeni bir söz başlangıcı olmasıdır. Takdiri şöyledir: Ey Muhammed! Ona şöyle şöyle sunulduğu vakti hatırla. Aşiyy (الْعَشِيُّ) ise ikindi vaktinden günün sonuna kadar olan zamandır. [Süleyman] onlara baksın ve hâllerinin keyfiyetine vâkıf olsun diye atlar ona sunulmuştur. es-Sâfinâtü'l-ciyâd (الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ) olan atlar iki vasıfla nitelendirilmiştir:

أولهما: الصَّافِنَاتُ، قَالَ صَاحِبُ «الصِّحَاحِ» : الصَّافِنُ الَّذِي يَصْفِنُ قَدَمَيْهِ،

Bunlardan birincisi: es-Sâfinât (الصَّافِنَاتُ) vasfıdır. es-Sıhâh sahibi şöyle demiştir: Safin (الصَّافِنُ), ayaklarını saf tutan (üç ayağı üzerinde durup bir ayağının tırnağını yere basan) attır.

وَفِي الْحَدِيثِ «كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَهُ فَرَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ قُمْنَا صُفُونًا»

Hadiste: “Biz onun arkasında namaz kılarken rükûdan başını kaldırdığında ayaklarımızı bitiştirip saf hâlinde dururduk (kumnâ sufûnen)” buyrulmuştur.

أَيْ قُمْنَا صَافِنِينَ أَقْدَامَنَا، وَأَقُولُ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَالصُّفُونُ صِفَةٌ دَالَّةٌ عَلَى فَضِيلَةِ الْفَرَسِ وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: لِلْخَيْلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْجِيَادُ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَالْجِيَادُ جَمْعُ جَوَادُ وَهُوَ الشَّدِيدُ الْجَرْيِ، كَمَا أَنَّ الْجَوَادُ مِنَ النَّاسِ هُوَ السَّرِيعُ الْبَذْلِ، فَالْمَقْصُودُ وَصَفُهَا بِالْفَضِيلَةِ وَالْكَمَالِ حَالَتَيْ وُقُوفِهَا وَحَرَكَتِهَا. أَمَّا حَالُ وُقُوفِهَا فَوَصَفَهَا بِالصُّفُونِ، وَأَمَّا حَالُ حَرَكَتِهَا فَوَصَفَهَا بِالْجَوْدَةِ، يَعْنِي أَنَّهَا إِذَا وَقَفَتْ كَانَتْ سَاكِنَةً مُطَمْئِنَةً فِي مَوَاقِفِهَا عَلَى أَحْسَنِ الْأَشْكَالِ، فَإِذَا جَرَتْ كَانَتْ سِرَاعًا فِي جَرْيِهَا، فَإِذَا طَلَبَتْ لَحِقَتْ، وَإِذَا طُلِبَتْ لَمْ تُلْحَقْ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يُضَمَّنَ أَحْبَبْتُ معنى فعل يتعدى بعن، كأنه قيل أنبت حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي وَالثَّانِي: أَنَّ أَحْبَبْتُ بِمَعْنَى أَلْزَمْتُ، وَالْمَعْنَى أَنِّي أَلْزَمْتُ حُبَّ الْخَيْلِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي، أَيْ عَنْ كِتَابِ رَبِّي وَهُوَ التَّوْرَاةُ، لِأَنَّ ارْتِبَاطَ الْخَيْلِ كَمَا أَنَّهُ فِي الْقُرْآنِ مَمْدُوحٌ فَكَذَلِكَ فِي التَّوْرَاةِ مَمْدُوحٌ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُحِبُّ شَيْئًا لَكِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ لَا يُحِبَّهُ كَالْمَرِيضِ الَّذِي يَشْتَهِي مَا يَزِيدُ فِي مَرَضِهِ، وَالْأَبُ الَّذِي يُحِبُّ وَلَدَهُ الرَّدِيءَ، وَأَمَّا مَنْ أَحَبَّ شَيْئًا، وَأَحَبَّ أَنْ يُحِبَّهُ كَانَ ذَلِكَ غَايَةَ الْمَحَبَّةِ فَقَوْلُهُ أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ بِمَعْنَى أَحْبَبْتُ حُبِّي لِهَذِهِ الْخَيْلِ.

Yani ayaklarımızı birleştirerek dururduk. Derim ki: Her iki takdire göre de sufûn (صُفُون), atın üstünlüğüne delalet eden bir sıfattır. Bu ayetteki atların ikinci sıfatı ise el-Ciyâd (الْجِيَادُ) vasfıdır. el-Müberred şöyle demiştir: Ciyâd, cevvâd (soylu ve hızlı) kelimesinin çoğuludur; o da hızlı koşan [at] demektir; nitekim insanlardan cömert olan kimseye de hızlıca ihsanda bulunduğu için cevâd denir. Maksat, duruş ve hareket hâllerinde atları fazilet ve kemal ile nitelemektir. Duruş hâline gelince, onları sufûn ile; hareket hâline gelince onları cevdet (sürat) ile nitelemiştir. Yani onlar durduklarında en güzel şekil üzere duraklarında sakin ve huzurlu olurlar; koştuklarında ise koşularında pek süratli olurlar; kovaladıklarında yetişirler, kovalandıklarında ise yakalanmazlar. Sonra Allah Teâlâ: { فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “O: ‘Doğrusu ben bu hayrı (at sevgisini) Rabbimi anmaktan ötürü sevdim’ dedi” buyurmuştur. Bu ifadenin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Ahbebtü (أَحْبَبْتُ) fiilinin “an” (عَنْ) harf-i ceriyle geçişli olan bir fiilin anlamını içermesi (tazmin)dir; sanki: “Rabbimi anmaktan ötürü hayır sevgisine yöneldim (inbet-tü)” denilmiş gibidir. İkincisi: Ahbebtü kelimesinin elzemtü (kendime bağladım/gerekli kıldım) anlamında olmasıdır. Mana şudur: Ben at sevgisini Rabbimin zikrinden, yani Rabbimin kitabı olan Tevrat'tan dolayı kendime vazife edindim. Çünkü Kur'an'da cihad atı beslemek nasıl övülmüşse Tevrat'ta da öyle övülmüştür. Üçüncüsü: İnsan bazen bir şeyi sever ama onu sevmemeyi arzu eder; hastalığını artıran şeyi canı çeken hasta yahut hayırsız evladını seven baba gibi. Bir şeyi sevip onu sevmeyi de arzu eden kimseye gelince, bu ise sevginin zirvesidir. Dolayısıyla onun: “Hayır sevgisini sevdim” sözü, “bu atlara olan sevgimi sevdim” anlamındadır.

ثُمَّ قَالَ: عَنْ ذِكْرِ رَبِّي بِمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْمَحَبَّةَ الشَّدِيدَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَأَمْرِهِ لَا عَنِ الشَّهْوَةِ وَالْهَوَى، وَهَذَا الْوَجْهُ أَظْهَرُ الْوُجُوهِ.

Sonra: { عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Rabbimi anmaktan ötürü” buyurmuştur; yani bu şiddetli sevgi şehevî arzulardan ve hevesten değil, sırf Allah'ın zikrinden ve O'nun emrinden dolayı meydana gelmiştir. Bu vecih, vecihlerin en açığıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى تَوارَتْ أَقُولُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَوارَتْ، وَفِي قَوْلِهِ: رُدُّوها يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَائِدًا إِلَى الشَّمْسِ، لأنه جرى ذكر ماله تُعَلُّقٌ بِهَا وَهُوَ الْعَشِيُّ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَائِدًا إِلَى الصَّافِنَاتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ مُتَعَلِّقًا بِالشَّمْسِ وَالثَّانِي بِالصَّافِنَاتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِالْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ، فَهَذِهِ احْتِمَالَاتٌ أَرْبَعَةٌ لَا مَزِيدَ عَلَيْهَا فَالْأَوَّلُ: أَنْ يعود الضميران معاني إِلَى الصَّافِنَاتِ، كَأَنَّهُ قَالَ حَتَّى تَوَارَتِ الصَّافِنَاتُ بِالْحِجَابِ رُدُّوا الصَّافِنَاتِ عَلَيَّ، وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرَانِ مَعًا عَائِدِينَ إِلَى الشَّمْسِ كَأَنَّهُ قَالَ حَتَّى تَوَارَتِ الشَّمْسُ بِالْحِجَابِ رَدُّوا الشَّمْسَ،

Sonra Allah Teâlâ: { حَتَّى تَوارَتْ } “Nihayet perdenin arkasına gizlendi” buyurmuştur. Derim ki: { حَتَّى تَوارَتْ } “Nihayet gizlendi” buyruğundaki ve { رُدُّوها } “Onları bana geri getirin” buyruğundaki zamirin her birinin güneşe raci olması muhtemeldir; çünkü onunla alakası olan aşiyy (akşamüstü) kelimesi geçmiştir. Her birinin safinât (atlara) raci olması da muhtemeldir. Birincisinin güneşe, ikincisinin safinâta raci olması da muhtemeldir. Bunun tam tersi olması da muhtemeldir. Bunlar daha fazlası bulunmayan dört ihtimaldir. Birincisi: Her iki zamirin de safinâta dönmesidir; sanki: “Nihayet safinât perdenin arkasına gizlendi, safinâtı bana geri getirin” demiştir. İkinci ihtimal: Her iki zamirin de güneşe dönmesidir; sanki: “Nihayet güneş perdenin arkasına gizlendi, güneşi geri getirin” demiştir.

وَرُوِيَ أَنَّهُ ﷺ لَمَّا اشْتَغَلَ بِالْخَيْلِ فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ، فَسَأَلَ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّ الشَّمْسَ

Rivayet edildiğine göre o [aleyhisselâm] atlarla meşgul olunca ikindi namazını kaçırmış, bunun üzerine Allah'tan güneşi geri döndürmesini istemiştir.

فَقَوْلُهُ: رُدُّوها عَلَيَّ إِشَارَةٌ إِلَى طَلَبِ رَدِّ الشَّمْسِ، وَهَذَا الِاحْتِمَالُ عِنْدِي بِعِيدٌ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الصَّافِنَاتِ مَذْكُورَةٌ تَصْرِيحًا، وَالشَّمْسُ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ وَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى الْمَذْكُورِ أَوْلَى مِنْ عَوْدِهِ إِلَى الْمُقَدَّرِ الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ وَظَاهِرُ هَذَا اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ كَانَ يَقُولُ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي. وَكَانَ يُعِيدُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ إِلَى أَنْ/ تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ، فَلَوْ قُلْنَا الْمُرَادُ حَتَّى تَوَارَتِ الصَّافِنَاتُ بِالْحِجَابِ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ حِينَ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَيْهَا حَالَ جَرْيِهَا كَانَ يَقُولُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ إِلَى أَنْ غَابَتْ عَنْ عَيْنِهِ وَذَلِكَ مُنَاسِبٌ، وَلَوْ قُلْنَا الْمُرَادُ حَتَّى تَوَارَتِ الشَّمْسُ بِالْحِجَابِ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ كَانَ يُعِيدُ عَيْنَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنْ وَقْتِ الْعَصْرِ إِلَى وَقْتِ الْمَغْرِبِ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ الثَّالِثُ: أَنَّا لَوْ حَكَمْنَا بِعَوْدِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ حَتَّى تَوَارَتْ إِلَى الشَّمْسِ وَحَمَلْنَا اللفظ على أنه ترك الصلاة الْعَصْرِ كَانَ هَذَا مُنَافِيًا لِقَوْلِهِ: أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي فَإِنَّ تِلْكَ الْمَحَبَّةَ لَوْ كَانَتْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ لَمَا نَسِيَ الصَّلَاةَ وَلَمَا تَرَكَ ذِكْرَ اللَّهِ الرَّابِعُ: أَنَّهُ بِتَقْدِيرِ أَنَّهُ ﵇ بَقِيَ مَشْغُولًا بِتِلْكَ الْخَيْلِ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَفَاتَتْ صَلَاةُ الْعَصْرِ؟، فَكَانَ ذَلِكَ ذَنْبًا عَظِيمًا وَجُرْمًا قَوِيًّا، فَالْأَلْيَقُ بِهَذِهِ الْحَالَةِ التَّضَرُّعُ وَالْبُكَاءُ

Onun: { رُدُّوها عَلَيَّ } “Onu bana geri döndürün” sözü, güneşin geri döndürülmesini talep etmeye işarettir. Bu ihtimal bana göre uzaktır; buna delalet eden hususlar ise birkaç yöndendir: Birincisi: Safinât açıkça zikredilmiştir, güneş ise zikredilmemiştir; zamirin zikredilmiş olana dönmesi, takdir edilen (zikredilmemiş) olana dönmesinden daha evladır. İkincisi: O: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Doğrusu ben bu hayrı (at sevgisini) Rabbimi anmaktan ötürü sevdim; nihayet [onlar] perdenin arkasına gizlendi” demiştir. Bu lafzın zahiri, Süleyman [aleyhisselâm]'ın: “Doğrusu ben bu hayrı Rabbimi anmaktan ötürü sevdim” dediğine ve [onlar] perdenin arkasına gizlenene kadar bu kelimeleri tekrar ettiğine delalet eder. Şayet murat “nihayet safinât perdenin arkasına gizlendi” demek olursa, bunun manası atlar koşarken gözü onlara takıldığında gözünden kayboluncaya kadar bu kelimeyi söylediği şeklinde olur ki bu da gayet uygundur. Şayet murat “nihayet güneş perdenin arkasına gizlendi (battı)” demek olursa, bunun manası ikindi vaktinden akşam vaktine kadar bu kelimenin aynısını tekrar edip durduğu şeklinde olur ki bu son derece uzaktır. Üçüncüsü: Şayet { حَتَّى تَوَارَتْ } buyruğundaki zamirin güneşe döndüğüne hükmedip lafzı onun ikindi namazını terk ettiği şeklinde yorumlarsak, bu durum onun: { أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Ben hayır sevgisini Rabbimin zikrinden ötürü sevdim” sözüyle çelişir. Zira şayet o sevgi Allah'ın zikrinden kaynaklansaydı, namazı unutmaz ve Allah'ın zikrini terk etmezdi. Dördüncüsü: Faraza o [aleyhisselâm] güneş batana ve ikindi namazı kaçana kadar o atlarla meşgul kalmış olsun; bu durumda bu büyük bir günah ve ağır bir cürüm olurdu. Bu hâle en layık olan ise yalvarıp yakarmak, ağlamak...

وَالْمُبَالَغَةُ فِي إِظْهَارِ التَّوْبَةِ، فَأَمَّا أَنْ يَقُولَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَوُّرِ وَالْعَظَمَةِ لِإِلَهِ الْعَالَمِ وَرَبِّ الْعَالَمِينَ، رُدُّوهَا عَلَيَّ بِمِثْلِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ الْعَارِيَةِ عَنْ كُلِّ جِهَاتِ الْأَدَبِ عَقِيبَ ذَلِكَ الْجُرْمِ الْعَظِيمِ، فَهَذَا لَا يَصْدُرُ عَنْ أَبْعَدِ النَّاسِ عَنِ الْخَيْرِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ إِسْنَادُهُ إِلَى الرَّسُولِ المطهر المكر! الْخَامِسُ: أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى تَحْرِيكِ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَقُولَ رُدَّهَا عَلَيَّ وَلَا يَقُولَ رُدُّوهَا عَلَيَّ، فَإِنْ قَالُوا إِنَّمَا ذَكَرَ صِيغَةَ الْجَمْعِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَعْظِيمِ الْمُخَاطَبِ فَنَقُولُ قَوْلُهُ: رُدُّوها لَفْظٌ مُشْعِرٌ بِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْإِهَانَةِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهَذَا اللَّفْظِ رِعَايَةُ التَّعْظِيمِ السَّادِسُ: أَنَّ الشَّمْسَ لَوْ رَجَعَتْ بَعْدَ الْغُرُوبِ لَكَانَ ذَلِكَ مُشَاهَدًا لِكُلِّ أَهْلِ الدُّنْيَا وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَتَوَفَّرَتِ الدَّوَاعِي عَلَى نَقْلِهِ وَإِظْهَارِهِ، وَحَيْثُ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ ذَلِكَ عَلِمْنَا فَسَادَهُ السَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ ثُمَّ قَالَ: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ وَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَيْنَ أَوْلَى، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَيْنَ هُوَ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ، وَأَمَّا الْعَشِيُّ فَأَبْعَدُهُمَا فَكَانَ عَوْدُ ذَلِكَ الضَّمِيرِ إِلَى الصَّافِنَاتِ أَوْلَى، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ حَمْلَ قَوْلِهِ: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ عَلَى تُوَارِي الشَّمْسِ وَأَنَّ حَمْلَ قَوْلِهِ: رُدُّوها عَلَيَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ طَلَبُ أَنْ يَرُدَّ اللَّهُ الشَّمْسَ بَعْدَ غُرُوبِهَا كَلَامٌ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنِ النَّظْمِ.

...ve tövbeyi açığa vurmada aşırı gayret göstermektir. O büyük cürmün ardından Âlemlerin İlahı ve Âlemlerin Rabbi'ne karşı pervasızca ve büyüklük taslayarak her türlü edepten yoksun bir şekilde: { رُدُّوها عَلَيَّ } “Onu bana geri çevirin” gibi bir ifade kullanmasına gelince; bu, hayırdan en uzak insanlardan bile sadır olmaz; nerede kaldı ki tertemiz kılınmış ve ikram edilmiş bir elçiye nispet edilmesi caiz olsun! Beşincisi: Felekleri ve yıldızları hareket ettirmeye kadir olan Allah Teâlâ'dır; dolayısıyla: “Rüddühâ aleyye (Onu bana geri çevir)” demesi gerekirdi; [çoğul kipiyle] “Rüddûhâ aleyye (Onu bana geri çevirin)” dememesi gerekirdi. Şayet: “Muhataba tazimi bildirmek için çoğul kipi zikretmiştir” derlerse, deriz ki: Onun { رُدُّوها } sözü aşağılamanın en büyük türlerini hissettiren bir lafızdır; bu lafza tazim gözetmek nasıl yakışır? Altıncısı: Şayet güneş battıktan sonra geri dönmüş olsaydı bu, bütün dünya ehli tarafından müşahede edilirdi. Şayet durum böyle olsaydı, bunu nakletme ve açığa vurma hususundaki saikler pek çok olurdu. Hiç kimse bunu söylemediğine göre, bunun asılsız olduğunu anlarız. Yedincisi: Allah Teâlâ: { إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ } “Hani ona bir akşamüstü, safkan süratli koşu atları sunulmuştu” buyurmuş, sonra da: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } “Nihayet perdenin arkasına gizlendi” buyurmuştur. Zamirin zikredilen iki şeyden en yakınına dönmesi daha evladır; zikredilen iki şeyden en yakını ise es-sâfinâtü'l-ciyâd'dır. Aşiyy ise ikisinden daha uzaktır; dolayısıyla o zamirin safinâta dönmesi daha evladır. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki, O'nun: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } buyruğunu güneşin gizlenmesine (batmasına) hamletmek ve: { رُدُّوها عَلَيَّ } buyruğunu da bundan muradın Allah'ın güneşi battıktan sonra geri döndürmesini talep etmek olduğuna hamletmek, nazım açısından son derece uzak bir sözdür.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ أَيْ فَجَعَلَ سُلَيْمَانُ ﵇ يَمْسَحُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا، قَالَ الْأَكْثَرُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ مَسَحَ السَّيْفَ بِسُوقِهَا وَأَعْنَاقِهَا أَيْ قَطَعَهَا، قَالُوا إِنَّهُ ﵇ لَمَّا فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ بِسَبَبِ اشْتِغَالِهِ بِالنَّظَرِ إِلَى تِلْكَ الْخَيْلِ اسْتَرَدَّهَا وَعَقَرَ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا تَقْرُّبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا أَيْضًا بَعِيدٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَعْنَى مَسْحِ السُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ قَطْعَهَا لَكَانَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٦] قَطْعَهَا، وَهَذَا مِمَّا لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ بَلْ لَوْ قِيلَ مَسَحَ رَأْسَهُ بِالسَّيْفِ فَرُبَّمَا فُهِمَ مِنْهُ ضَرْبُ الْعُنُقِ، أَمَّا إِذَا لَمْ يُذْكُرْ لَفْظَ السَّيْفِ لَمْ يُفْهَمِ الْبَتَّةَ مِنَ الْمَسْحِ الْعَقْرُ وَالذَّبْحُ الثَّانِي: الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ جَمَعُوا عَلَى سُلَيْمَانَ ﵇ أَنْوَاعًا مِنَ الْأَفْعَالِ الْمَذْمُومَةِ فَأَوَّلُهَا: تَرْكُ الصَّلَاةِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ اسْتَوْلَى عَلَيْهِ الِاشْتِغَالُ بِحُبِّ الدُّنْيَا إِلَى حَيْثُ نَسِيَ الصَّلَاةَ،

Sonra Allah Teâlâ: { فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ } “Hemen bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı” buyurmuştur. Yani Süleyman [aleyhisselâm] onların bacaklarını ve boyunlarını meshetmeye (sıvazlamaya) başladı. Çoğunluk bunun manasının: “Kılıcı onların bacaklarına ve boyunlarına çaldı, yani onları kesti” şeklinde olduğunu söylemiştir. Onlar şöyle demişlerdir: O [aleyhisselâm] o atlara bakmakla meşgul olması sebebiyle ikindi namazını kaçırınca, onları geri getirtmiş ve Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için bacaklarını ve boyunlarını kesmiştir. Bana göre bu da uzaktır ve buna birkaç husus delalet eder: Birincisi: Bacakları ve boyunları meshetmenin manası onları kesmek olsaydı, O'nun: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ } [el-Mâide 6] “Başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin” buyruğunun manası da onları kesmek olurdu. Bunu ise hiçbir akıllı söylemez. Bilakis “başını kılıçla meshetti” denilseydi belki bundan boyun vurmak anlaşılırdı; ancak kılıç lafzı zikredilmediğinde meshetmekten asla kesmek ve boğazlamak anlaşılmaz. İkincisi: Bu görüşü söyleyenler, Süleyman [aleyhisselâm] hakkında çeşitli yerilmiş fiilleri bir araya getirmişlerdir: Birincisi namazı terk etmesidir. İkincisi, namazı unutacak derecede dünya sevgisiyle meşguliyetin ona galip gelmesidir.

وَقَالَ ﷺ: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ»

Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Dünya sevgisi her günahın başıdır” buyurmuştur.

وَثَالِثُهَا: / أَنَّهُ بَعْدَ الْإِتْيَانِ بِهَذَا الذَّنْبِ الْعَظِيمِ لَمْ يَشْتَغِلْ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ الْبَتَّةَ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ خَاطَبَ رَبَّ الْعَالَمِينَ بِقَوْلِهِ: رُدُّوها عَلَيَّ وَهَذِهِ كَلِمَةٌ لَا يَذْكُرُهَا الرَّجُلُ الْحَصِيفُ إِلَّا مَعَ الْخَادِمِ الْخَسِيسِ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ أَتْبَعَ هَذِهِ الْمَعَاصِي بِعَقْرِ الْخَيْلِ فِي سُوقِهَا وَأَعْنَاقِهَا،

Üçüncüsü: Bu büyük günahı işledikten sonra asla tövbe ve inabe ile meşgul olmamış olmasıdır. Dördüncüsü: Âlemlerin Rabbi'ne: { رُدُّوها عَلَيَّ } “Onu bana geri çevirin” diyerek hitap etmiş olmasıdır; bu ise aklı başında bir adamın ancak değersiz bir hizmetçiye söyleyebileceği bir kelimedir. Beşincisi: Bu günahların peşinden bacaklarını ve boyunlarını kesmek suretiyle atları boğazlamış olmasıdır.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «نَهَى عَنْ ذَبْحِ الْحَيَوَانِ إِلَّا لِمَأْكَلِهِ» ،

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edildiğine göre o: “Hayvanın ancak yenilmek amacıyla kesilmesini emretmiş, [bunun dışındakini] yasaklamıştır.”

فَهَذِهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْكَبَائِرِ نَسَبُوهَا إِلَى سُلَيْمَانَ ﵇ مَعَ أَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ لَمْ يَدُلَّ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا: وَسَادِسُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْقِصَصَ إِنَّمَا ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَقِيبَ قَوْلِهِ: وَقالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ [ص: ١٧] وَأَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا بَلَغُوا فِي السَّفَاهَةِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ «اصْبِرْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى سَفَاهَتِهِمْ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ: وَذَكَرَ قِصَّةَ دَاوُدَ، ثم ذكر عقبيها قِصَّةَ سُلَيْمَانَ، وَكَانَ التَّقْدِيرُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﵇ اصْبِرْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا سُلَيْمَانَ، وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَكُونُ لَائِقًا لَوْ قُلْنَا إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ أَتَى فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ بِالْأَعْمَالِ الْفَاضِلَةِ وَالْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ، وَصَبَرَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَأَعْرَضَ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَاللَّذَّاتِ، فَأَمَّا لَوْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ قِصَّةِ سُلَيْمَانَ ﵇ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُ أَقْدَمَ عَلَى الْكَبَائِرِ الْعَظِيمَةِ وَالذُّنُوبِ الْجَسِيمَةِ لَمْ يَكُنْ ذِكْرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ لَائِقًا بِهَذَا الْمَوْضِعِ، فَثَبَتَ أَنَّ كِتَابَ اللَّهِ تَعَالَى يُنَادِي عَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ الْفَاسِدَةِ بِالرَّدِّ وَالْإِفْسَادِ وَالْإِبْطَالِ بَلِ التَّفْسِيرُ الْمُطَابِقُ لِلْحَقِّ لِأَلْفَاظِ الْقُرْآنِ وَالصَّوَابُ أَنْ نَقُولَ إِنَّ رِبَاطَ الْخَيْلِ كَانَ مَنْدُوبًا إِلَيْهِ فِي دِينِهِمْ

İşte Kur'an'ın lafzı bunlardan hiçbirine delalet etmediği hâlde Süleyman [aleyhisselâm]'a nispet ettikleri büyük günah çeşitleri bunlardır. Altıncısı: Allah Teâlâ bu kıssaları ancak: { وَقالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } [Sâd 16] “Onlar: ‘Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı hemen ver’ dediler” buyruğunun hemen peşinden zikretmiştir. Kâfirler beyinsizlikte bu dereceye varınca, Allah Teâlâ Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: “Ey Muhammed! Onların beyinsizliklerine sabret ve kulumuz Dâvûd'u hatırla” buyurmuş ve Dâvûd kıssasını zikretmiş, sonra da onun peşinden Süleyman kıssasını zikretmiştir. Takdir sanki Allah Teâlâ'nın Muhammed [aleyhisselâm]'a: “Ey Muhammed! Onların söylediklerine sabret ve kulumuz Süleyman'ı hatırla” buyurması gibidir. Bu söz ancak Süleyman [aleyhisselâm]'ın bu kıssada faziletli ameller ve övgüye layık ahlak ortaya koyduğunu, Allah'a itaat üzere sabrettiğini, şehvet ve lezzetlerden yüz çevirdiğini söylediğimiz takdirde layık olur. Fakat şayet bu makamda Süleyman [aleyhisselâm]'ın kıssasından maksat onun büyük günahlara ve ağır cürümlere giriştiği olsaydı, bu kıssanın zikredilmesi bu makama layık olmazdı. Böylece Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın bu bozuk görüşlerin reddine, fesadına ve iptaline haykırdığı sabit oldu. Bilakis Kur'an'ın lafızlarına hak ve doğru olan uygun tefsir şudur: Cihad için at beslemek onların dininde menduptu;

كَمَا أَنَّهُ كَذَلِكَ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ احْتَاجَ إِلَى الْغَزْوِ فَجَلَسَ وَأَمَرَ بِإِحْضَارِ الْخَيْلِ وَأَمَرَ بِإِجْرَائِهَا وَذَكَرَ أَنِّي لَا أُحِبُّهَا لِأَجْلِ الدُّنْيَا وَنَصِيبِ النَّفْسِ، وَإِنَّمَا أُحِبُّهَا لِأَمْرِ اللَّهِ وَطَلَبِ تَقْوِيَةِ دِينِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَمَرَ بِإِعْدَائِهَا وَتَسْيِيرِهَا حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ أَيْ غَابَتْ عَنْ بَصَرِهِ، ثُمَّ أَمَرَ الرَّائِضِينَ بِأَنْ يَرُدُّوا تِلْكَ الْخَيْلَ إِلَيْهِ فَلَمَّا عَادَتْ إِلَيْهِ طَفِقَ يَمْسَحُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا، وَالْغَرَضُ مِنْ ذَلِكَ الْمَسْحِ أُمُورٌ الْأَوَّلُ: تَشْرِيفًا لَهَا وَإِبَانَةً لِعِزَّتِهَا لِكَوْنِهَا مِنْ أَعْظَمِ الْأَعْوَانِ فِي دَفْعِ الْعَدُوِّ الثَّانِي: أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُظْهِرَ أَنَّهُ فِي ضَبْطِ السِّيَاسَةِ وَالْمُلْكِ يَتَّضِعُ إِلَى حَيْثُ يُبَاشِرُ أَكْثَرَ الْأُمُورِ بِنَفْسِهِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ أَعْلَمَ بِأَحْوَالِ الْخَيْلِ وَأَمْرَاضِهَا وَعُيُوبِهَا، فَكَانَ يَمْتَحِنُهَا وَيَمْسَحُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا حَتَّى يَعْلَمَ هَلْ فِيهَا مَا يَدُلُّ عَلَى الْمَرَضِ، فَهَذَا التَّفْسِيرُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يَنْطَبِقُ عَلَيْهِ لَفْظُ الْقُرْآنِ انْطِبَاقًا مُطَابِقًا مُوَافِقًا، وَلَا يَلْزَمُنَا نِسْبَةُ شَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْمُنْكَرَاتِ وَالَمَحْذُورَاتِ، وَأَقُولُ أَنَا شَدِيدُ التَّعَجُّبِ مِنَ النَّاسِ كَيْفَ قَبِلُوا هَذِهِ الْوُجُوهَ السَّخِيفَةَ مَعَ أَنَّ الْعَقْلَ وَالنَّقْلَ يَرُدُّهَا، وَلَيْسَ لَهُمْ فِي إِثْبَاتِهَا شُبْهَةٌ فَضْلًا عَنْ حُجَّةٍ، فَإِنْ قِيلَ فَالْجُمْهُورُ فَسَّرُوا الْآيَةَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ، فَمَا قَوْلُكَ فيه؟ فنقول لنا هاهنا مَقَامَانِ:

nitekim Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in dininde de böyledir. Sonra Süleyman [aleyhisselâm] gazaya ihtiyaç duydu; oturdu ve atların getirilmesini emretti, koşturulmalarını emretti ve: “Ben bunları dünya ve nefsin payı için sevmiyorum; ancak Allah'ın emri ve O'nun dinini kuvvetlendirme arzusu sebebiyle seviyorum” dedi; işte { عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “Rabbimi anmaktan ötürü” buyruğundan murat da budur. Sonra o [aleyhisselâm] onların koşturulup hızlandırılmasını emretti, nihayet perdenin arkasına gizlendiler, yani gözünden kayboldular. Sonra at terbiyecilerine o atları kendisine geri getirmelerini emretti. Atlar ona dönünce bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı. Bu sıvazlamaktan maksat ise birkaç husustur: Birincisi: Düşmanı defetmede en büyük yardımcılardan olmaları sebebiyle onlara ikram ve izzetlerini beyan etmektir. İkincisi: Siyaset ve mülkü idare etmede, çoğu işi bizzat kendisi yapacak dereceye kadar tevazu gösterdiğini ortaya koymak istemesidir. Üçüncüsü: Atların hâllerini, hastalıklarını ve kusurlarını en iyi o biliyordu; dolayısıyla onları muayene ediyor, bacaklarını ve boyunlarını sıvazlıyordu ki içlerinde hastalığa delalet eden bir şey olup olmadığını anlasın. İşte zikrettiğimiz bu tefsire Kur'an'ın lafzı tamı tamına, tamamen mutabık ve muvafık olarak uymaktadır; ne o çirkinliklerden ne de sakıncalı şeylerden hiçbirini nispet etmemiz gerekmez. Ben insanların akıl ve nakil bunu reddettiği hâlde ve bunu ispatta delil şöyle dursun hiçbir şüpheleri dahi bulunmadığı hâlde bu saçma görüşleri nasıl kabul ettiklerine çok şaşırıyorum! Şayet: “Cumhur bu ayeti o şekilde tefsir etmiştir, buna ne dersin?” denilirse, deriz ki burada bizim iki makamımız vardır:

الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنْ نَدَّعِيَ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْوُجُوهِ الَّتِي يُذْكُرُونَهَا، وَقَدْ ظَهَرَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْنَاهُ، وَظُهُورُهُ لَا يَرْتَابُ الْعَاقِلُ فِيهِ.

Birinci Makam: Ayetin lafzının onların zikrettikleri o vecihlerden hiçbirine delalet etmediğini iddia etmemizdir. Allah'a hamdolsun ki meselenin zikrettiğimiz gibi olduğu ortaya çıkmıştır ve bunun açıklığı konusunda hiçbir akıl sahibi şüpheye düşmez.

الْمَقَامُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ هَبْ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِلَا أَنَّهُ كَلَامٌ ذَكَرَهُ النَّاسُ، فَمَا قَوْلُكَ/ فِيهِ وَجَوَابُنَا أَنَّ الدَّلَالَةَ الْكَثِيرَةَ قَامَتْ عَلَى عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَلَمْ يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْحِكَايَاتِ وَرِوَايَةُ الْآحَادِ لَا تَصْلُحُ مُعَارِضَةً لِلدَّلَائِلِ الْقَوِيَّةِ، فَكَيْفَ الْحِكَايَاتُ عَنْ أَقْوَامٍ لَا يُبَالَى بِهِمْ وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى أَقْوَالِهِمْ، والله أعلم.

İkinci Makam: Şöyle denilmesidir: Farz edelim ki ayetin lafzı buna delalet etmesin; ancak bu, insanların zikrettiği bir sözdür, buna ne dersin? Cevabımız şudur: Peygamberlerin [aleyhimüsselâm] ismetine dair pek çok delil ikame edilmiştir. Bu hikayelerin sıhhatine ise hiçbir delil delalet etmemiştir. Âhâd rivayetler kuvvetli delillere karşı koymaya elverişli değildir; nerede kaldı ki kendilerine değer verilmeyen ve sözlerine iltifat edilmeyen kimselerden nakledilen hikayeler olsun! En doğrusunu Allah bilir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٣٤ الى ٤٠]

[Sâd Suresi (38), 34 ila 40. Ayetler]

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (٣٤) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨)

{ وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (٣٤) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨) } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık; sonra o [bize] yöneldi. (34) ‘Rabbim! Beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk (hükümranlık) bağışla; şüphesiz sen çok bağışlayıcısın’ dedi. (35) Bunun üzerine rüzgârı onun emrine boyun eğdirdik; onun emriyle dilediği yere tatlı tatlı (yumuşakça) eserdi. (36) Bütün bina ustası ve dalgıç olan şeytanları da, (37) ve bukağılarla birbirine bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik]. (38)”

هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)

{ هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) } “‘İşte bu bizim bağışımızdır; artık hesapsızca ister ver, ister tut’ [dedik]. (39) Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır. (40)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَرْحُ وَاقِعَةٍ ثَانِيَةٍ لِسُلَيْمَانَ ﵇ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَلِأَهْلِ الْحَشْوِ وَالرِّوَايَةِ فِيهِ قَوْلٌ، وَلِأَهْلِ الْعِلْمِ وَالتَّحْقِيقِ قَوْلٌ آخَرُ، أَمَّا قَوْلُ أَهْلِ الحشو فذكروا فيه حكايات:

Bil ki bu ayet, Süleyman [aleyhisselâm]'a ait ikinci bir hadisenin açıklamasıdır. { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” buyruğundan neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Haşviyye ve [nakilsiz] rivayet ehlinin bu hususta bir görüşü, ilim ve tahkik ehlinin ise başka bir görüşü vardır. Haşviyye'nin görüşüne gelince, onlar bu hususta birtakım hikayeler zikretmişlerdir:

الْأُولَى: قَالُوا إِنْ سُلَيْمَانَ بَلَغَهُ خَبَرُ مَدِينَةٍ فِي الْبَحْرِ فَخَرَجَ إِلَيْهَا بِجُنُودِهِ تَحْمِلُهُ الرِّيحُ فَأَخَذَهَا وَقَتَلَ مَلِكَهَا، وَأَخَذَ بِنْتًا لَهُ اسْمُهَا جَرَادَةُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهًا فَاصْطَفَاهَا لِنَفَسِهِ وَأَسْلَمَتْ فَأَحَبَّهَا وَكَانَتْ تَبْكِي أَبَدًا عَلَى أَبِيهَا فَأَمَرَ سُلَيْمَانَ الشَّيْطَانَ فَمَثَّلَ لَهَا صُورَةَ أَبِيهَا فَكَسَتْهَا مِثْلَ كُسْوَتِهِ وَكَانَتْ تَذْهَبُ إِلَى تِلْكَ الصُّورَةِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا مَعَ

Birincisi: Dediler ki: Süleyman'a denizdeki bir şehrin haberi ulaştı. Rüzgâr kendisini taşırken ordularıyla oraya çıktı, orayı fethetti ve kralını öldürdü. Kralın, insanların yüzce en güzellerinden olan Cerâde isimli bir kızını aldı ve onu kendisi için seçti. Kadın Müslüman oldu; Süleyman da onu sevdi. Kadın ise babası için sürekli ağlıyordu. Süleyman şeytana emretti; o da kadın için babasının bir suretini tasvir etti. Kadın o surete babasının elbisesi gibi bir elbise giydirdi. Sabah akşam cariyeleriyle birlikte o suretin yanına gider ve...

جَوَارِيهَا يَسْجُدْنَ لَهَا، فَأَخْبَرَ آصَفُ سُلَيْمَانَ بِذَلِكَ فَكَسَرَ الصُّورَةَ وَعَاقَبَ الْمَرْأَةَ، ثُمَّ خَرَجَ وَحْدَهُ إِلَى فَلَاةٍ وَفَرَشَ الرَّمَادَ فَجَلَسَ عَلَيْهِ تَائِبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَتْ لَهُ أُمُّ وَلَدٍ يُقَالُ لَهَا أَمِينَةُ إِذَا دَخَلَ لِلطَّهَارَةِ أَوْ لِإِصَابَةِ امْرَأَةٍ وَضَعَ خَاتَمَهُ عِنْدَهَا وَكَانَ مُلْكُهُ فِي خَاتَمِهِ فَوَضَعَهُ عِنْدَهَا يَوْمًا، فَأَتَاهَا الشَّيْطَانُ صَاحِبُ الْبَحْرِ عَلَى صُورَةِ سُلَيْمَانَ. وَقَالَ يَا أَمِينَةُ خَاتَمِي فَتَخَتَّمَ بِهِ وَجَلَسَ عَلَى كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ فَأَتَى عَلَيْهِ الطَّيْرُ وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ، وَتَغَيَّرَتْ هَيْئَةُ سُلَيْمَانَ فَأَتَى أَمِينَةَ لِطَلَبِ الْخَاتَمِ فَأَنْكَرَتْهُ وَطَرَدَتْهُ. فَعَرَفَ أَنَّ الْخَطِيئَةَ قَدْ أَدْرَكَتْهُ فَكَانَ يَدُورُ عَلَى الْبُيُوتِ يَتَكَفَّفُ وَإِذَا قَالَ/ أَنَا سُلَيْمَانُ حَثُوا عَلَيْهِ التُّرَابَ وَسَبُّوهُ، ثُمَّ أَخَذَ يَخْدِمُ السَّمَّاكِينَ يَنْقُلُ لَهُمُ السَّمَكَ فَيُعْطُونَهُ كُلَّ يَوْمٍ سَمَكَتَيْنِ فَمَكَثَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا عَدَدَ مَا عُبِدَ الْوَثَنُ فِي بَيْتِهِ، فَأَنْكَرَ آصِفُ وَعُظَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ حُكْمَ الشَّيْطَانِ وَسَأَلَ آصِفُ نِسَاءَ سُلَيْمَانَ، فَقُلْنَ مَا يَدَعُ امْرَأَةً مِنَّا فِي دَمِهَا وَلَا يَغْتَسِلُ مِنْ جَنَابَةٍ، وَقِيلَ بَلْ نَفَذَ حُكْمُهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا فِيهِنَّ، ثُمَّ طَارَ الشَّيْطَانُ وَقَذَفَ الْخَاتَمَ فِي الْبَحْرِ فَابْتَلَعَتْهُ سَمَكَةٌ وَوَقَعَتِ السَّمَكَةُ فِي يَدِ سُلَيْمَانَ فَبَقَرَ بَطْنَهَا فَإِذَا هُوَ بِالْخَاتَمِ فَتَخَتَّمَ بِهِ وَوَقَعَ سَاجِدًا لِلَّهِ، وَرَجَعَ إِلَيْهِ مُلْكُهُ وَأَخَذَ ذَلِكَ الشَّيْطَانَ وَأَدْخَلَهُ فِي صَخْرَةٍ وَأَلْقَاهَا فِي الْبَحْرِ.

...ona secde ederlerdi. Âsaf bunu Süleyman'a haber verince, o sureti kırdı ve kadını cezalandırdı. Sonra tek başına bir çöle çıktı, kül serpip Allah Teâlâ'ya tövbe ederek üzerine oturdu. Onun Âmine adında bir ümmü veledi (çocuk doğuran cariyesi) vardı; abdest bozmaya veya bir kadınla birlikte olmaya girdiğinde mührünü ona bırakırdı. Hükümranlığı da mühründeydi. Bir gün mührü ona bıraktı; deniz şeytanı Süleyman suretinde kadına geldi ve: “Ey Âmine! Mührüm!” dedi. Mührü parmağına taktı ve Süleyman'ın tahtına oturdu. Kuşlar, cinler ve insanlar onun huzuruna geldiler. Süleyman'ın heyeti ise değişti. Mührü istemek için Âmine'ye geldi; kadın onu tanımadı ve kovdu. Böylece Süleyman hatanın kendisini bulduğunu anladı; evleri dolaşıp dilenmeye başladı. “Ben Süleyman'ım” dediğinde üzerine toprak saçıyor ve ona sövüyorlardı. Sonra balıkçılara hizmet etmeye başladı; onlara balık taşıyor, onlar da her gün kendisine iki balık veriyorlardı. Evinde puta tapıldığı gün sayısı kadar kırk gün bu hâl üzere kaldı. Âsaf ve İsrailoğullarının ileri gelenleri şeytanın hükmünü yadırgadılar. Âsaf Süleyman'ın hanımlarına sordu; onlar: “Hiçbirimizi hayızlı iken bırakmıyor ve cünüplükten yıkanmıyor” dediler. Bir rivayete göre ise onun hükmü o kadınlar hariç her şeyde geçerli oldu. Sonra şeytan uçtu ve mührü denize fırlattı. Bir balık onu yuttu; o balık da Süleyman'ın eline geçti. Karnını yardığında bir de baktı ki mühür orada! Onu parmağına taktı ve Allah'a secdeye kapandı. Hükümranlığı kendisine geri döndü. O şeytanı yakalayıp bir kayanın içine soktu ve onu denize attı.

وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: لِلْحَشَوِيَّةِ أَنَّ تِلْكَ الْمَرْأَةَ لَمَّا أَقْدَمَتْ عَلَى عِبَادَةِ تِلْكَ الصُّورَةِ افْتَتَنَ سُلَيْمَانُ وَكَانَ يَسْقُطُ الْخَاتَمُ مِنْ يَدِهِ وَلَا يَتَمَاسَكُ فِيهَا، فَقَالَ لَهُ آسف إِنَّكَ لَمَفْتُونٌ بِذَنْبِكَ فَتُبْ إِلَى اللَّهِ.

Haşviyye'nin ikinci rivayeti: O kadın o surete tapmaya kalkışınca Süleyman imtihana uğradı; mühür elinden düşüyor ve parmağında durmuyordu. Bunun üzerine Âsaf ona: “Sen günahın sebebiyle imtihana uğradın, artık Allah'a tövbe et” dedi.

وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: لَهُمْ قَالُوا إِنَّ سُلَيْمَانَ قَالَ لِبَعْضِ الشَّيَاطِينِ كَيْفَ تَفْتِنُونَ النَّاسَ؟ فَقَالَ أَرِنِي خَاتَمَكَ أُخْبِرْكَ فَلَمَّا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ نَبَذَهُ فِي الْبَحْرِ فَذَهَبَ مُلْكُهُ وَقَعَدَ هَذَا الشَّيْطَانُ عَلَى كُرْسِيِّهِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحِكَايَةَ إِلَى آخِرِهَا.

Onların üçüncü rivayeti: Dediler ki: Süleyman şeytanlardan birine: “İnsanları nasıl fitneye düşürüyorsunuz?” dedi. O da: “Mührünü bana göster, sana haber vereyim” dedi. Mührü ona verince şeytan onu denize fırlattı; böylece hükümranlığı gitti ve bu şeytan onun tahtına oturdu. Sonra kıssayı sonuna kadar anlattı.

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فَهَؤُلَاءِ قَالُوا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ابْتَلَاهُ وَقَوْلِهِ:

Bu rivayetleri bildiğine göre, işte bunlar: { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” buyruğundan muradın, Allah Teâlâ'nın onu sınaması; ve O'nun:

وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً هُوَ جُلُوسُ ذَلِكَ الشَّيْطَانِ عَلَى كُرْسِيِّهِ.

{ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً } “ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık” buyruğunun da o şeytanın onun tahtına oturması olduğunu söylemişlerdir.

وَالرِّوَايَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ كَانَ سَبَبُ فِتْنَتِهِ احْتِجَابَهُ عَنِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَسُلِبَ مُلْكُهُ وَأُلْقِيَ عَلَى سَرِيرِهِ شَيْطَانٌ عُقُوبَةً لَهُ.

Dördüncü rivayet: Onun imtihanının sebebi insanlardan üç gün boyunca gizlenmesi idi; bu yüzden mülkü elinden alındı ve bir ceza olarak tahtının üzerine bir şeytan bırakıldı.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ التَّحْقِيقِ اسْتَبْعَدُوا هَذَا الْكَلَامَ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَوْ قَدَرَ عَلَى أَنْ يَتَشَبَّهَ بِالصُّورَةِ وَالْخِلْقَةِ بِالْأَنْبِيَاءِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى اعْتِمَادٌ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الشَّرَائِعِ. فَلَعَلَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ رَآهُمُ النَّاسُ فِي صُورَةِ مُحَمَّدٍ وَعِيسَى وَمُوسَى ﵈ مَا كَانُوا أُولَئِكَ بَلْ كَانُوا شَيَاطِينَ تَشَبَّهُوا بِهِمْ فِي الصُّورَةِ لِأَجْلِ الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ الدِّينَ بِالْكُلِّيَّةِ الثَّانِي: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَوْ قَدَرَ عَلَى أَنْ يُعَامِلَ نَبِيَّ اللَّهِ سُلَيْمَانَ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ لَوَجَبَ أَنْ يَقْدِرَ عَلَى مَثَلِهَا مَعَ جَمِيعِ الْعُلَمَاءِ وَالزُّهَّادِ، وَحِينَئِذٍ وَجَبَ أَنْ يَقْتُلَهُمْ وَأَنْ يُمَزِّقَ تَصَانِيفَهُمْ وَأَنْ يُخَرِّبَ دِيَارَهُمْ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ فِي حَقِّ آحَادِ الْعُلَمَاءِ فَلِأَنْ يَبْطُلَ مِثْلُهُ فِي حَقِّ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ أَوْلَى وَالثَّالِثُ: كَيْفَ يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّهِ وَإِحْسَانِهِ أَنْ يُسَلِّطَ الشَّيْطَانَ عَلَى أَزْوَاجِ سُلَيْمَانَ؟ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ قَبِيحٌ الرَّابِعُ: لَوْ قُلْنَا إِنْ سُلَيْمَانَ أَذِنَ لِتِلْكَ الْمَرْأَةِ فِي عِبَادَةِ تِلْكَ الصُّورَةِ فَهَذَا كُفْرٌ مِنْهُ، وَإِنْ لَمْ يَأْذَنْ فِيهِ الْبَتَّةَ فَالذَّنْبُ عَلَى تِلْكَ الْمَرْأَةِ، فَكَيْفَ يُؤَاخِذُ اللَّهُ سُلَيْمَانَ بِفِعْلٍ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ؟ فَأَمَّا الْوُجُوهُ الَّتِي ذَكَرَهَا أَهْلُ التَّحْقِيقِ فِي هَذَا الْبَابِ فَأَشْيَاءُ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِتْنَةَ سُلَيْمَانَ أَنَّهُ وُلِدَ لَهُ ابْنٌ فَقَالَتِ الشَّيَاطِينُ إِنْ عَاشَ صَارَ مُسَلَّطًا عَلَيْنَا مِثْلَ أَبِيهِ فَسَبِيلُنَا أَنْ نَقْتُلَهُ فَعَلِمَ سُلَيْمَانُ ذَلِكَ فَكَانَ يُرَبِّيهِ فِي السَّحَابِ فَبَيْنَمَا هُوَ مُشْتَغِلٌ بِمُهِمَّاتِهِ إِذْ أُلْقِيَ ذَلِكَ الْوَلَدُ مَيِّتًا عَلَى كُرْسِيِّهِ فَتَنَبَّهَ عَلَى خَطِيئَتِهِ فِي أَنَّهُ لَمْ يَتَوَكَّلْ فِيهِ عَلَى اللَّهِ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَأَنَابَ الثَّانِي:

Bil ki tahkik ehli bu sözü birkaç yönden uzak (bâtıl) görmüşlerdir: Birincisi: Şayet şeytan suret ve yaratılış bakımından peygamberlere benzemeye muktedir olsaydı, o takdirde şeriatlardan hiçbir şeye güven kalmazdı. Zira insanların Muhammed, Îsâ ve Mûsâ [aleyhimüsselâm]'ın suretinde gördükleri kimselerin onlar olmayıp, iğva ve saptırma gayesiyle onların suretine bürünen şeytanlar olması muhtemel olurdu. Malumdur ki bu durum dini tamamen iptal eder. İkincisi: Şayet şeytan Allah'ın peygamberi Süleyman'a böyle bir muamele yapmaya güç yetirebilseydi, bütün âlimler ve zahidlerle de benzerini yapmaya güç yetirmesi vacip olurdu. O takdirde onları öldürmesi, telif ettikleri kitapları yırtıp parçalaması ve yurtlarını harap etmesi gerekirdi. Sıradan âlimler hakkında bile bu durum bâtıl olduğuna göre, büyük peygamberler hakkında haydi haydi bâtıl olur. Üçüncüsü: Şeytanı Süleyman'ın hanımlarına musallat kılmak Allah'ın hikmetine ve ihsanına nasıl yakışır? Şüphesiz bu pek çirkin bir şeydir. Dördüncüsü: Şayet Süleyman o kadına o surete tapması için izin verdi dersek, bu onun tarafından bir küfür olur. Şayet buna asla izin vermemişse, günah o kadına aittir; o hâlde Allah Süleyman'ı kendisinden sadır olmayan bir fiilden ötürü nasıl muaheze eder? Tahkik ehlinin bu hususta zikrettiği vecihlere gelince, bunlar birkaç şeydir: Birincisi: Süleyman'ın fitnesi (imtihanı) şudur: Onun bir oğlu dünyaya geldi. Şeytanlar dediler ki: “Şayet bu yaşarsa babası gibi bize musallat olur; o hâlde yolumuz onu öldürmektir.” Süleyman bunu öğrenince çocuğu bulutların arasında yetiştiriyordu. Kendisi mühim işleriyle meşgulken o çocuk tahtının üzerine ölü olarak bırakılıverdi. Böylece o hususta Allah'a tevekkül etmemesi sebebiyle hatasını fark etti, Rabbinden mağfiret diledi ve yöneldi. İkincisi:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «قَالَ سُلَيْمَانُ لِأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى سَبْعِينَ امْرَأَةٍ كُلُّ وَاحِدَةٍ تَأْتِي بِفَارِسٍ يُجَاهِدُ فِي/ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَطَافَ عَلَيْهِنَّ فَلَمْ تَحْمَلْ

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Süleyman: ‘Bu gece yetmiş kadını dolaşacağım, her biri Allah yolunda cihat edecek bir süvari doğuracak’ dedi ve ‘inşallah’ demedi. Onları dolaştı; fakat hiçbir kadın hamile kalmadı...

إِلَّا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ جَاءَتْ بِشِقِّ رَجُلٍ فَجِيءَ بِهِ عَلَى كُرْسِيِّهِ فَوُضِعَ فِي حِجْرِهِ، فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَجَاهَدُوا كُلُّهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُرْسَانًا أَجْمَعُونَ»

...yalnızca bir kadın hamile kalıp yarım bir insan doğurdu. O [çocuk] getirilip tahtının üstüne, kucağına bırakıldı. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki şayet ‘inşallah’ deseydi, hepsi de süvari olarak Allah yolunda cihat ederlerdi.”

فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ بِسَبَبِ مَرَضٍ شَدِيدٍ أَلْقَاهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ مِنْهُ جَسَداً وَذَلِكَ لِشِدَّةِ الْمَرَضِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ فِي الضَّعِيفِ إِنَّهُ لَحْمٌ عَلَى وَضَمٍ وَجِسْمٌ بِلَا رُوحٍ ثُمَّ أَنابَ أَيْ رَجَعَ إِلَى حَالِ الصِّحَّةِ، فَاللَّفْظُ مُحْتَمِلٌ لِهَذِهِ الْوُجُوهِ وَلَا حَاجَةَ الْبَتَّةَ إِلَى حَمْلِهِ عَلَى تِلْكَ الْوُجُوهِ الرَّكِيكَةِ الرَّابِعُ: أَقُولُ لَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ابْتَلَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِتَسْلِيطِ خَوْفٍ أَوْ تَوَقُّعِ بَلَاءٍ مِنْ بَعْضِ الْجِهَاتِ عَلَيْهِ، وَصَارَ بِسَبَبِ قُوَّةِ ذَلِكَ الْخَوْفِ كَالْجَسَدِ الضَّعِيفِ الْمُلْقَى عَلَى ذَلِكَ الْكُرْسِيِّ، ثُمَّ إِنَّهُ أَزَالَ اللَّهُ عَنْهُ ذلك الخوف، وأعاده إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْقُوَّةِ وَطِيبِ الْقَلْبِ.

İşte { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” buyruğu budur. Üçüncüsü: { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” buyruğu, Allah'ın ona verdiği şiddetli bir hastalık sebebiyledir; { وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً } “ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık” buyruğu ise hastalığın şiddetinden ötürü onun bir ceset gibi [kalmasıdır]. Araplar zayıf düşmüş kimse hakkında: “O, et kütüğü üzerindeki ettir (lahmun alâ vadam)” ve “ruhsuz bir bedendir” derler. { ثُمَّ أَنابَ } “sonra [bize] yöneldi” ise sıhhat hâline geri döndü demektir. Lafız bu vecihlere elverişlidir ve onu o çürük ve temelsiz vecihlere hamletmeye asla ihtiyaç yoktur. Dördüncüsü: Derim ki: Allah Teâlâ'nın bir cihetten ona bir korku musallat ederek yahut bir bela beklentisi vererek imtihan ettiğini ve bu korkunun şiddetinden ötürü o tahtın üzerine bırakılmış zayıf bir ceset gibi olduğunu; sonra da Allah'ın o korkuyu ondan giderip onu eski kuvvetine ve gönül ferahlığına geri döndürdüğünü söylemek de uzak değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ حَمَلُوا الْكَلَامَ الْمُتَقَدِّمَ عَلَى صُدُورِ الزَّلَّةِ مِنْهُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ لَوْلَا تَقَدُّمِ الذَّنْبِ لَمَا طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْفِكُ الْبَتَّةَ عَنْ تَرْكِ الْأَفْضَلِ وَالْأَوْلَى، وَحِينَئِذٍ يَحْتَاجُ إِلَى طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لِأَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، وَلِأَنَّهُمْ أَبَدًا فِي مَقَامِ هَضْمِ النَّفْسِ، وَإِظْهَارِ الذِّلَّةِ وَالْخُضُوعِ، كَمَا

Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي } “‘Rabbim! Beni bağışla’ dedi” buyruğuna gelince; bil ki önceki sözü ondan bir zelle sadır olduğuna hamledenler bu ayete tutunmuşlardır. Zira günah önden vuku bulmasaydı mağfiret talep etmezdi. Buna şöyle cevap vermek mümkündür: İnsan daha faziletli ve daha evla olanı terk etmekten hiçbir zaman büsbütün hali kalamaz; işte bu durumda mağfiret talep etmeye muhtaç olur. Çünkü iyilerin hasenatı (güzellikleri), mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) seyyiatı (kusuru) sayılır ve onlar daima nefsi kırma, zillet ve huşû gösterme makamındadırlar; nitekim...

قَالَ ﷺ: «إِنِّي لَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ سَبْعِينَ مَرَّةً»

...Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Şüphesiz ben günde ve gecede yetmiş kere Allah'tan mağfiret dilerim” buyurmuştur.