وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ هَذَا الْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu ifadeden muradın bu mana olması da uzak değildir; en doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ تَقْدِيمُ مُهِمِّ الدِّينِ عَلَى مُهِمِّ الدُّنْيَا، لِأَنَّ سُلَيْمَانَ طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ أَوَّلًا ثُمَّ بَعْدَهُ طَلَبَ الْمَمْلَكَةَ. وَأَيْضًا الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَلَبَ الْمَغْفِرَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى سَبَبٌ لِانْفِتَاحِ أَبْوَابِ الْخَيْرَاتِ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ سُلَيْمَانَ طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ أَوَّلًا ثُمَّ تَوَسَّلَ بِهِ إِلَى طَلَبِ الْمَمْلَكَةِ، وَنُوحٌ ﵇ هَكَذَا فَعَلَ أَيْضًا لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ [نُوحٍ: ١٠- ١٢] وَقَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ ﵇: مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي مُشْعِرٌ بِالْحَسَدِ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الشَّيْطَانَ اسْتَوْلَى عَلَى مَمْلَكَتِهِ قَالُوا مَعْنَى قَوْلِهِ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي، هُوَ أَنْ يُعْطِيَهُ اللَّهُ مُلْكًا لَا تَقْدِرُ الشَّيَاطِينُ أَنْ يَقُومُوا مَقَامَهُ الْبَتَّةَ، فَأَمَّا الْمُنْكِرُونَ لِذَلِكَ فَقَدْ أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُلْكَ هُوَ الْقُدْرَةُ فَكَانَ الْمُرَادُ أَقْدِرْنِي عَلَى أَشْيَاءَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا غَيْرِي الْبَتَّةَ، لِيَصِيرَ اقْتِدَارِي عَلَيْهَا مُعْجِزَةً تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِي وَرِسَالَتِي. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ عَقِيبَهُ فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ فَكَوْنُ الرِّيحِ جَارِيًا بِأَمْرِهِ قُدْرَةٌ عَجِيبَةٌ وَمُلْكٌ عَجِيبٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مُعْجِزَةٌ دَالَّةٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ فَكَانَ قَوْلُهُ: هَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي هُوَ هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ شَرْطَ الْمُعْجِزَةِ أَنْ لَا يَقْدِرَ غَيْرُهُ عَلَى مُعَارَضَتِهَا، فَقَوْلُهُ: لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي يَعْنِي لَا يَقْدِرُ/ أَحَدٌ عَلَى مُعَارَضَتِهِ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا مَرِضَ ثُمَّ عَادَ إِلَى الصِّحَّةِ عَرَفَ أَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا صَائِرَةٌ إِلَى الْغَيْرِ بِإِرْثٍ أَوْ بِسَبَبٍ آخَرَ، فَسَأَلَ رَبَّهُ مُلْكًا لَا يُمْكِنُ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَذَلِكَ الَّذِي سَأَلَهُ بِقَوْلِهِ: مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي أَيْ مُلْكًا لَا يُمْكِنُ أَنْ يَنْتَقِلَ عَنِّي إِلَى غَيْرِي الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الِاحْتِرَازَ عَنْ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا أَشَقُّ مِنَ الِاحْتِرَازِ عَنْهَا حَالَ عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا، فَكَأَنَّهُ قَالَ: يَا إِلَهِي أَعْطِنِي مَمْلَكَةً فَائِقَةً عَلَى مَمَالِكِ الْبَشَرِ بِالْكُلِّيَّةِ، حَتَّى أَحْتَرِزَ عَنْهَا مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا لِيَصِيرَ ثَوَابِي أَكْمَلَ وَأَفْضَلَ الْوَجْهُ الرَّابِعُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ الِاحْتِرَازَ عَنْ لَذَّاتِ الدُّنْيَا عَسِرٌ صَعْبٌ، لِأَنَّ هَذِهِ اللَّذَّاتِ حَاضِرَةٌ وَسِعَادَاتِ الآخرة نسيئة،
Sonra Allah Teâlâ: { وَهَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “ve bana benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir hükümranlık bahşet” buyurdu. Bu ayet, dinin mühim olan işlerini dünyanın mühim olan işlerine takdim etmenin (öncelemenin) vacip olduğuna delalet etmiştir. Çünkü Süleyman önce mağfiret dilemiş, ondan sonra ise mülk (hükümranlık) talep etmiştir. Ayrıca bu ayet, Allah Teâlâ'dan mağfiret talep etmenin, dünyadaki hayır kapılarının açılmasına bir sebep olduğuna da delalet eder. Zira Süleyman önce mağfiret dilemiş, sonra bunu mülk talebine bir vesile kılmıştır. Nûh [aleyhisselâm] da aynı şekilde yapmıştır; çünkü Allah Teâlâ onun şöyle dediğini nakletmiştir: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } [Nûh: 10-12] “Dedim ki: ‘Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır. [Böyle yapın ki] üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin, mallar ve oğullarla size yardım etsin...’”. Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] de şöyle buyurmuştur: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ } “Ailene namazı emret ve kendin de onda sabırlı ol. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz”. Şayet: “Onun [aleyhisselâm]: { مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } ‘benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir hükümranlık’ sözü haset hissettirmektedir” denilirse, buna verilecek cevap şudur: Şeytanın onun mülkünü ele geçirdiğini söyleyenler, ‘benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak’ sözünün manasının; Allah'ın ona, şeytanların asla onun yerine geçmeye güç yetiremeyeceği bir mülk vermesi olduğunu söylemişlerdir. Bunu inkâr edenler ise buna birkaç vecihten cevap vermişlerdir: Birincisi: Mülk, kudret (güç yetirme) demektir. O hâlde murat şudur: ‘Bana öyle şeylere güç yetirttir ki, benden başka hiç kimse onlara asla güç yetiremesin; böylece bunlara olan kudretim, nübüvvetimin ve risaletimin doğruluğuna delalet eden bir mucize olsun.’ Bu sözün doğruluğunun delili, Allah Teâlâ'nın bunun peşinden: { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ } “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle, ulaşmak istediği yere tatlı tatlı eserdi” buyurmuş olmasıdır. Rüzgârın onun emriyle esmesi şaşılacak bir kudret ve şaşılacak bir mülktür; şüphe yok ki bu, onun nübüvvetine delalet eden bir mucizedir. Dolayısıyla onun: { هَبْ لِي مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } ‘Bana benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir hükümranlık bahşet’ sözü bu manadadır. Çünkü mucizenin şartı, bir başkasının ona muaraza etmeye (benzerini getirmeye) güç yetirememesidir. Bu yüzden onun: ‘Benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak’ sözü, hiç kimsenin ona muaraza etmeye güç yetiremeyeceği anlamına gelir. Cevaptaki ikinci vecih: O [aleyhisselâm] hastalanıp sonra sıhhate kavuştuğunda, dünya hayırlarının miras yoluyla veya başka bir sebeple başkasına geçtiğini bilmiş ve Rabbinden, kendisinden başkasına intikal etmesi mümkün olmayan bir mülk istemiştir. İşte: { مُلْكاً لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } ‘benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir hükümranlık’ sözüyle istediği şey de budur; yani ‘benden başkasına intikali mümkün olmayan bir mülk’ demektir. Cevaptaki üçüncü vecih: Güç yetirebildiği hâlde dünya nimetlerinden sakınmak, onlara güç yetiremediği durumdaki sakınmadan daha zordur. Sanki o şöyle demiştir: ‘Ey İlahım! Bana insanların hükümranlıklarından bütünüyle üstün bir hükümranlık ver ki, ona güç yetirdiğim hâlde ondan sakınayım da ecrim daha kâmil ve daha faziletli olsun.’ Dördüncü vecih: İnsanlardan bazıları derler ki: Dünya lezzetlerinden sakınmak güç ve zordur; çünkü bu lezzetler peşindir (hazırdır), ahiret saadetleri ise veresiyedir (sonradır).
وَالنَّقْدُ يَصْعُبُ بَيْعُهُ بِالنَّسِيئَةِ، فَقَالَ سُلَيْمَانُ أَعْطِنِي يَا رَبِّ مَمْلَكَةً تَكُونُ أَعْظَمَ الْمَمَالِكِ الْمُمْكِنَةِ لِلْبَشَرِ، حَتَّى أَنِّي أَبْقَى مَعَ تِلْكَ الْقُدْرَةِ الْكَامِلَةِ فِي غَايَةِ الِاحْتِرَازِ عَنْهَا لِيَظْهَرَ لِلْخَلْقِ أَنَّ حُصُولَ الدُّنْيَا لَا يَمْنَعُ مِنْ خِدْمَةِ الْمَوْلَى الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الدُّنْيَا يَبْقَى مُلْتَفِتَ الْقَلْبِ إِلَيْهَا فَيَظُنُّ أَنَّ فِيهَا سِعَادَاتٍ عَظِيمَةً وَخَيْرَاتٍ نَافِعَةً، فَقَالَ سُلَيْمَانُ يَا رَبِّ الْعِزَّةِ أَعْطِنِي أَعْظَمَ الْمَمَالِكِ حَتَّى يَقِفَ النَّاسُ عَلَى كَمَالِ حَالِهَا، فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ لِلْعَقْلِ أَنَّهُ لَيْسَ فِيهَا فَائِدَةٌ وَحِينَئِذٍ يُعْرِضُ الْقَلْبُ عَنْهَا وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا، وَأَشْتَغِلُ بِالْعُبُودِيَّةِ سَاكِنَ النَّفْسِ غَيْرَ مَشْغُولِ الْقَلْبِ بِعَلَائِقِ الدُّنْيَا، ثُمَّ قَالَ: فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ رُخَاءً أَيْ رَخْوَةً لَيِّنَةً وَهِيَ مِنَ الرَّخَاوَةِ وَالرِّيحُ إِذَا كَانَتْ لَيِّنَةً لَا تُزَعْزِعُ وَلَا تَمْتَنِعُ عَلَيْهِ كَانَتْ طَيِّبَةً، فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ فَإِنَّ الْمُرَادَ أَنَّ تِلْكَ الرِّيحَ كَانَتْ فِي قُوَّةِ الرِّيَاحِ الْعَاصِفَةِ إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا جَرَتْ بِأَمْرِهِ كَانَتْ لَذِيذَةً طَيِّبَةً فَكَانَتْ رخاء والوجه الثاني: من الْجَوَابِ أَنَّ تِلْكَ الرِّيحَ كَانَتْ لَيِّنَةً مَرَّةً وَعَاصِفَةً أُخْرَى وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: حَيْثُ أَصابَ أَيْ قَصَدَ وَأَرَادَ، وَحَكَى الْأَصْمَعِيُّ عَنِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ أَصَابَ الصَّوَابَ فَأَخْطَأَ الْجَوَابَ. وَعَنْ رُؤْبَةَ أَنَّ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ قَصَدَاهُ لِيَسْأَلَاهُ عَنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا، فَقَالَ أَيْنَ تُصِيبَانِ؟ فَقَالَا هَذَا مَطْلُوبُنَا. وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الرِّيحَ مُسَخَّرَةً لَهُ حَتَّى صَارَتْ تَجْرِي بِأَمْرِهِ عَلَى وَفْقِ إِرَادَتِهِ، ثُمَّ قَالَ وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الشَّيَاطِينُ عَطْفٌ عَلَى الرِّيحِ وَكُلُّ بَنَّاءٍ بَدَلٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَآخِرِينَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: كُلَّ بَنَّاءٍ وَهُوَ بَدَلُ الْكُلِّ مِنَ الْكُلِّ كَانُوا يَبْنُونَ لَهُ مَا شَاءَ مِنَ الْأَبْنِيَةِ وَيَغُوصُونَ لَهُ فَيَسْتَخْرِجُونَ اللُّؤْلُؤَ، وَقَوْلُهُ: مُقَرَّنِينَ يُقَالُ قَرْنَهُمْ فِي الْحِبَالِ وَالتَّشْدِيدُ لِلْكَثْرَةِ والْأَصْفادِ الْأَغْلَالُ وَاحِدُهَا صَفَدٌ وَالصَّفَدُ الْعَطِيَّةُ أَيْضًا، قَالَ النَّابِغَةُ:
Peşin olanı veresiye ile satmak ise zordur. Bunun üzerine Süleyman: ‘Ey Rabbim! Bana insan için mümkün olan en büyük hükümranlık olacak bir mülk ver ki, ben bu tam kudretle birlikte ondan son derece sakınayım da dünyaya sahip olmanın Mevlâ'ya kulluk etmeye mani olmadığını insanlara göstereyim’ demiştir. Beşinci vecih: Dünyaya güç yetiremeyen kimsenin kalbi ona meyilli kalır ve onun içinde büyük saadetler ve faydalı hayırlar olduğunu zanneder. Süleyman da: ‘Ey izzet sahibi Rabbim! Bana en büyük hükümranlıkları ver ki insanlar onun hâlinin kemaline vakıf olsunlar; işte o zaman onun içinde bir fayda bulunmadığı akla zahir olsun, böylece kalp ondan yüz çevirsin ve ona iltifat etmesin; ben de dünya bağlarıyla kalbim meşgul olmaksızın, huzurlu bir nefisle kullukla meşgul olayım’ demiştir. Sonra Allah: { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ } “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle, dilediği yere tatlı tatlı akıp giderdi” buyurdu. Ruhan (رُخاءً); yumuşak, hafif demektir ve bu rehavet kökünden gelir. Rüzgâr yumuşak olup sarsmadığı ve ona karşı direnmediği zaman hoş ve latiftir. Şayet: “Allah Teâlâ başka bir ayette: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik ki] onun emriyle akıp giderdi” buyurmamış mıdır?” denilirse, deriz ki: Cevap iki vecihtendir: Birincisi: İki ayet arasında bir çelişki yoktur; zira murat, o rüzgârın şiddetli fırtına rüzgârlarının kuvvetinde olması, ancak onun emriyle estiğinde lezzetli, hoş ve tatlı (ruha) olmasıdır. İkinci cevap vechi ise: O rüzgâr kimi zaman yumuşak, kimi zaman da fırtına şeklinde esmekteydi; bu iki durum arasında bir çelişki yoktur. Allah Teâlâ'nın: { حَيْثُ أَصابَ } “ulaşmak istediği yere” buyruğu ise; kastettiği ve dilediği yere demektir. el-Asmaî, Araplardan onların: ‘Doğruyu kastetti (asabe's-savab) fakat yanlış cevap verdi’ dediklerini nakletmiştir. Ru'be'den ise şöyle nakledilmiştir: Lisan ehlinden iki adam bu kelimeyi sormak için ona kastettiler (yanına gittiler). Ru'be onların karşısına çıkıp: ‘Nereyi kastediyorsunuz (eyne tusîbâni)?’ dedi. Onlar da: ‘Bizim aradığımız tam da buydu’ dediler. Hülasa, maksat; Allah Teâlâ'nın rüzgârı onun emrine boyun eğdirmesi, öyle ki onun emriyle ve iradesine uygun olarak akıp gitmesidir. Sonra: { وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ } “ve her bina ustasını ve dalgıcı olan şeytanları da [onun emrine verdik]” buyurdu. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: ‘eş-Şeyâtîne’ (الشَّيَاطِينَ) kelimesi ‘er-Rîha’ (الرِّيحَ) kelimesi üzerine matuftur; ‘Külle bennâin’ (كُلَّ بَنَّاءٍ) ise ‘eş-Şeyâtîn’den bedeldir; ‘Ve âharîne’ (وَآخَرِينَ) ise ‘Külle bennâin’ üzerine matuftur ve bu, külle bedel-i küldür. Onlar onun için dilediği binaları yapıyor ve onun için [denize] dalıp inci çıkarıyorlardı. { مُقَرَّنِينَ } “birbirine bağlanmış” buyruğuna gelince; Araplarda: ‘Onları iplerle bağladı (karanehum fi'l-hibâl)’ denir; [fiildeki] şedde çokluk içindir. ‘el-Asfâd’ (الْأَصْفادِ) ise bukağılar ve prangalardır; tekili safad (صَفَد) kelimesidir. Safad aynı zamanda bahşiş ve hediye manasına da gelir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
وَلَمْ أُعَرِّضْ أَبَيْتَ اللَّعْنَ بِالصَّفَدِ
Ve ben bir bağış (safed) istemedim; ömrün uzun olsun!
فَعَلَى هَذَا الصَّفَدِ الْقَيْدُ فَكُلُّ مَنْ شَدَدْتَهُ شَدًّا وَثِيقًا فَقَدْ صَفَّدْتَهُ، وَكُلُّ مَنْ أعطيته عطاء جزيلا فقد أصفدته، وهاهنا بَحْثٌ، وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الشَّيَاطِينَ لَهَا قُوَّةٌ عَظِيمَةٌ، وَبِسَبَبِ تِلْكَ الْقُوَّةِ قَدَرُوا عَلَى بِنَاءِ الْأَبْنِيَةِ الْقَوِيَّةِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا الْبَشَرُ، وَقَدَرُوا/ عَلَى الْغَوْصِ فِي الْبِحَارِ، وَاحْتَاجَ سُلَيْمَانُ ﵇ إِلَى قَيْدِهِمْ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنْ هَذِهِ الشَّيَاطِينَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ أَجْسَادُهُمْ كَثِيفَةً أَوْ لَطِيفَةً، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ وَجَبَ أَنْ يَرَاهُمْ مَنْ كَانَ صَحِيحَ الْحَاسَّةِ، إِذْ لَوْ جَازَ أَنْ لَا نَرَاهُمْ مَعَ كَثَافَةِ أَجْسَادِهِمْ، فَلْيَجُزْ أَنْ تَكُونَ بِحَضْرَتِنَا جِبَالٌ عَالِيَةٌ وَأَصْوَاتٌ هَائِلَةٌ وَلَا نَرَاهَا وَلَا نَسْمَعُهَا، وَذَلِكَ دُخُولٌ فِي السَّفْسَطَةِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ أَجْسَادَهُمْ لَيْسَتْ كَثِيفَةً، بَلْ لَطِيفَةً رَقِيقَةً، فَمِثْلُ هَذَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا بِالْقُوَّةِ الشَّدِيدَةِ، وَأَيْضًا لَزِمَ أَنْ تَتَفَرَّقَ أَجْسَادُهُمْ وَأَنْ تَتَمَزَّقَ بِسَبَبِ الرِّيَاحِ الْقَوِيَّةِ وَأَنْ يَمُوتُوا فِي الْحَالِ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ وَصْفِهِمْ بِبِنَاءِ الْأَبْنِيَةِ الْقَوِيَّةِ، وَأَيْضًا الْجِنُّ وَالشَّيَاطِينُ إِنْ كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ، فَلِمَ لَا يَقْتُلُونَ الْعُلَمَاءَ وَالزُّهَّادَ فِي زَمَانِنَا؟ وَلِمَ لَا يُخَرِّبُونَ دِيَارَ النَّاسِ؟ مَعَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ مُبَالِغُونَ فِي إِظْهَارِ لَعْنِهِمْ وَعَدَاوَتِهِمْ. وَحَيْثُ لَمْ يُحَسَّ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، عَلِمْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ ضَعِيفٌ.
Buna göre safad (صَفَد), bağ ve kayıttır; sımsıkı bağladığın herkesi ‘safad’lamış (kelepçelemiş) olursun, bolca bağışta bulunduğun herkese de ‘safad’da (ihsanda) bulunmuş olursun. Burada bir inceleme konusu vardır: Bu ayetler, şeytanların büyük bir kuvvete sahip olduğuna; bu kuvvet sayesinde insanların güç yetiremeyeceği sağlam binaları yapmaya güç yetirdiklerine ve denizlere dalabildiklerine, Süleyman'ın [aleyhisselâm] da onları bağlamaya ihtiyaç duyduğuna delalet etmektedir. Birisi şöyle diyebilir: Bu şeytanların cisimleri ya kesiftir (katı ve yoğundur) ya da lâtiftir (şeffaf ve incedir). Şayet birincisi ise, duyuları sağlam olan kimsenin onları görmesi gerekirdi; zira bedenlerinin kesifliğiyle birlikte onları görmememiz caiz olsaydı, karşımızda yüksek dağların ve korkunç seslerin bulunup da bizim onları görmememiz ve duymamamız da caiz olurdu ki bu, safsataya düşmektir. Şayet ikincisi ise, yani bedenleri kesif olmayıp lâtif ve ince ise, böyle bir varlığın son derece güçlü bir kuvvetle nitelenmesi imkânsızdır. Ayrıca güçlü rüzgârlar sebebiyle bedenlerinin dağılması, parçalanması ve hemen ölmeleri gerekirdi; bu da onların muhkem binalar yapmakla nitelenmelerine engel olur. Ayrıca şayet cinler ve şeytanlar bu kuvvet ve şiddetle nitelenmişlerse, neden zamanımızdaki âlimleri ve zahitleri öldürmüyorlar? Müslümanlar onlara lanet okuma ve düşmanlıklarını göstermede ileri gittikleri hâlde neden insanların evlerini harap etmiyorlar? Bunlardan hiçbir şey hissedilmediğine göre, cinlerin ve şeytanların varlığını ispat eden görüşün zayıf olduğunu anlarız.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يُجَوِّزُونَ أَنْ تَكُونَ أَجْسَامُهُمْ كَثِيفَةً مَعَ أَنَّا لَا نَرَاهَا، وَأَيْضًا لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ أَجْسَامُهُمْ لَطِيفَةٌ بِمَعْنَى عَدَمِ اللَّوْنِ، وَلَكِنَّهَا صُلْبَةٌ بِمَعْنَى أَنَّهَا لَا تَقْبَلُ التَّفَرُّقَ وَالتَّمَزُّقَ. وَأَمَّا الْجُبَّائِيُّ فَقَدْ سَلَّمَ أَنَّهَا كَانَتْ
Bil ki bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), onları görmememizle birlikte bedenlerinin kesif olmasını caiz görmektedirler. Keza onların cisimlerinin renksiz olma anlamında lâtif, fakat dağılmayı ve parçalanmayı kabul etmeme anlamında sağlam ve sert olduğunu söylemek de uzak değildir. el-Cübbâî'ye gelince; o, onların...
كَثِيفَةَ الْأَجْسَامِ، وَزَعَمَ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا يُشَاهِدُونَهُمْ فِي زَمَنِ سُلَيْمَانَ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا تُوُفِّيَ سُلَيْمَانُ ﵇، أَمَاتَ اللَّهُ أُولَئِكَ الْجِنَّ وَالشَّيَاطِينَ، وَخَلَقَ نَوْعًا آخَرَ مِنَ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ تَكُونُ أَجْسَامُهُمْ فِي غَايَةِ الرِّقَّةِ، وَلَا يَكُونُ لَهُمْ شَيْءٌ مِنَ الْقُوَّةِ، وَالْمَوْجُودُ فِي زَمَانِنَا مِنَ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ لَيْسَ إِلَّا مِنْ هَذَا الْجِنْسِ.
...cisimlerinin kesif olduğunu kabul etmiş ve Süleyman'ın zamanında insanların onları bizzat gördüklerini iddia etmiştir. Sonra Süleyman [aleyhisselâm] vefat edince Allah o cinleri ve şeytanları öldürmüş, cinlerden ve şeytanlardan cisimleri son derece ince olan ve kendilerinde hiçbir kuvvet bulunmayan başka bir tür yaratmıştır. Zamanımızda mevcut olan cinler ve şeytanlar da ancak bu türdendir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَعْطِ مَنْ شِئْتَ وَامْنَعْ مَنْ شِئْتَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، أَيْ لَيْسَ عَلَيْكَ حَرَجٌ فِيمَا أَعْطَيْتَ وَفِيمَا أَمْسَكْتَ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا فِي أَمْرِ الشَّيَاطِينِ خَاصَّةً، وَالْمَعْنَى هَؤُلَاءِ الشَّيَاطِينُ الْمُسَخَّرُونَ عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ عَلَى مَنْ شِئْتَ مِنَ الشَّيَاطِينِ فَحُلَّ عَنْهُ، وَاحْبِسْ مَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ فِي الْعَمَلِ بِغَيْرِ حِسَابٍ.
Sonra Allah Teâlâ: { هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “İşte bu bizim bağışımızdır; artık hesapsızca ister ver ister tut” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: ‘Dilediğine ver, dilediğine de hesapsızca engel ol (verme); yani verdiğinde de tuttuğunda da sana bir vebal ve darlık yoktur.’ İkincisi: Bu durum özellikle şeytanlar hakkındadır. Mana şöyledir: Emrine verilen bu şeytanlar bizim bağışımızdır; şeytanlardan dilediğine lütufta bulunup onu serbest bırak, dilediğini de hesapsızca işte (çalıştırmada) tutuklu bulundur.
وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَى سُلَيْمَانَ فِي الدُّنْيَا، أَرْدَفَهُ بِإِنْعَامِهِ عليه في الآخرة، فقال: وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ وَقَدْ سبق تفسيره.
Allah Teâlâ Süleyman'a dünyada bahşettiği nimetleri zikredince, bunu ahiretteki nimetleriyle peş peşe getirerek şöyle buyurdu: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir dönüş yeri vardır”. Bunun tefsiri daha önce geçmişti.
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٤١ الى ٤٤]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 41-44]
وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤)
{ وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) } “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla. Hani o Rabbine: ‘Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu’ diye seslenmişti. (41) ‘Ayağını [yere] vur! İşte yıkanılacak soğuk [bir su] ve içecek!’ [dedik]. (42) Bizden bir rahmet ve akıl sahiplerine bir öğüt olsun diye ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık. (43) ‘Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma!’ [dedik]. Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, daima [bize] yönelen biriydi. (44)”
[القصة الثالثة]
[Üçüncü Kıssa]
[في قوله تعالى وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إلى قوله بِنُصْبٍ وَعَذابٍ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ مِنَ الْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ كَانَا مِمَّنْ أَفَاضَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَصْنَافَ الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ، وَأَيُّوبَ كَانَ مِمَّنْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ جَمِيعِ هَذِهِ الْقِصَصِ الِاعْتِبَارُ. كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: يَا مُحَمَّدُ اصْبِرْ عَلَى سَفَاهَةِ قَوْمِكَ فَإِنَّهُ مَا كَانَ فِي الدُّنْيَا أَكْثَرُ نِعْمَةً وَمَالًا وَجَاهًا مِنْ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉، وَمَا كَانَ أَكْثَرَ بَلَاءً وَمِحْنَةً مِنْ أَيُّوبَ، فَتَأَمَّلْ فِي أَحْوَالِ هَؤُلَاءِ لِتَعْرِفَ أَنَّ أَحْوَالَ الدُّنْيَا لَا تَنْتَظِمُ لِأَحَدٍ، وَأَنَّ الْعَاقِلَ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الصَّبْرِ عَلَى الْمَكَارِهِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ } “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla” buyruğundan { بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “bir yorgunluk ve azap ile” buyruğuna kadar olan kısım hakkında]: Bil ki bu, bu surede zikredilen kıssaların üçüncüsüdür. Bil ki Dâvûd ve Süleyman, Allah'ın üzerlerine türlü türlü nimetler ve lütuflar akıttığı kimselerdendi; Eyyûb ise Allah Teâlâ'nın çeşitli belalarla tahsis ettiği kimselerdendi. Bütün bu kıssalardan maksat ise ibret almaktır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: ‘Ey Muhammed! Kavminin beyinsizliğine karşı sabret; zira dünyada nimet, mal ve makam bakımından Dâvûd ve Süleyman'dan [aleyhimesselâm] daha çok [nimet sahibi] hiç kimse olmadığı gibi, bela ve mihnet bakımından da Eyyûb'dan daha ağırı olmamıştır. Bunların hâllerini derinlemesine düşün ki dünya hâllerinin hiç kimse için düzenli ve istikrarlı gitmediğini ve akıl sahibi kimsenin hoşa gitmeyen şeylere karşı sabretmekten başka çaresi olmadığını anlayasın.’ Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَيُّوبَ عَطْفُ بَيَانٍ، وَإِذْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْهُ أَنِّي مَسَّنِيَ أَيْ بِأَنِّي مَسَّنِي حِكَايَةً لِكَلَامِهِ الَّذِي نَادَاهُ بِسَبَبِهِ، وَلَوْ لَمْ يَحْكِ لَقَالَ بِأَنَّهُ مَسَّهُ لأنه غائب، وقرء: بِنُصْبٍ بِضَمِّ النُّونِ وَفَتْحِهَا مَعَ سُكُونِ الصَّادِ وَفَتْحِهَا وَضَمِّهَا، فَالنُّصْبِ وَالنَّصَبِ، كَالرُّشْدِ وَالرَّشَدِ، وَالْعُدْمِ وَالْعَدَمِ، وَالسُّقْمِ وَالسَّقَمِ، وَالنُّصْبُ، عَلَى أَصْلِ الْمَصْدَرِ، وَالنَّصَبُ تَثْقِيلُ نُصْبٍ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، وَهُوَ التَّعَبُ وَالْمَشَقَّةُ وَالْعَذَابُ وَالْأَلَمُ.
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: ‘Eyyûb’ (أَيُّوبَ) atf-ı beyândır; ‘İz’ (إِذْ) ondan bedel-i iştimaldir; ‘Ennî messenî’ (أَنِّي مَسَّنِيَ) yani ‘bi-ennî messenî’ (بِأَنِّي مَسَّنِي), Rabbine kendisi sebebiyle seslendiği kendi sözünün bir hikâyesidir (naklidir). Şayet nakletmeseydi, o gâib olduğu için ‘bi-ennehû messehû’ derdi. { بِنُصْبٍ } kelimesi; nûn'un zammesi ve fethasıyla birlikte sâd'ın sükûnu, fethası ve zammesiyle okunmuştur. Nüsb (النُّصْبِ) ve nasab (النَّصَبِ); rüşd (الرُّشْدِ) ve raşad (الرَّشَدِ), udm (الْعُدْمِ) ve adem (الْعَدَمِ), sukm (السُّقْمِ) ve sakam (السَّقَمِ) gibidir. Nüsb mastarın aslı üzeredir; nasab ise nüsbin ağırlaştırılmış hâlidir. Anlamı ise birdir; o da yorgunluk, meşakkat, azap ve elemdir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ قَدْ حَصَلَ عِنْدَهُ نَوْعَانِ مِنَ الْمَكْرُوهِ: الْغَمُّ الشَّدِيدُ بِسَبَبِ زَوَالِ الْخَيْرَاتِ وَحُصُولِ الْمَكْرُوهَاتِ، وَالْأَلَمُ الشَّدِيدُ فِي الْجِسْمِ وَلَمَّا حَصَلَ هَذَانِ النَّوْعَانِ لَا جَرَمَ، ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى لَفْظَيْنِ وَهُمَا النُّصْبُ وَالْعَذَابُ.
Bil ki onun yanında hoşlanılmayan iki türlü durum hâsıl olmuştu: İyiliklerin zevali ve hoşa gitmeyen şeylerin meydana gelmesi sebebiyle şiddetli gam, bir de bedendeki şiddetli acı. Bu iki tür durum hâsıl olunca, şüphesiz Allah Teâlâ iki lafız zikretmiştir ki onlar da nüsb (yorgunluk/zahmet) ve azaptır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآلَامَ وَالْأَسْقَامَ الْحَاصِلَةَ فِي جِسْمِهِ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِفِعْلِ الشَّيْطَانِ الثَّانِي: أَنَّهَا إِنَّمَا حَصَلَتْ بِفِعْلِ اللَّهِ، وَالْعَذَابُ الْمُضَافُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الشَّيْطَانِ هُوَ عَذَابُ الْوَسْوَسَةِ، وَإِلْقَاءُ الْخَوَاطِرِ الْفَاسِدَةِ.
İkinci Mesele: İnsanların bu konuda iki görüşü vardır: Birincisi: Onun bedeninde hâsıl olan acılar ve hastalıklar ancak şeytanın fiiliyle meydana gelmiştir. İkincisi: Bunlar ancak Allah'ın fiiliyle meydana gelmiştir; bu ayette şeytana izafe edilen azap ise vesvese ve bozuk düşünceler aşılama azabıdır.
وَأَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَتَقْرِيرُهُ مَا رُوِيَ أَنَّ إِبْلِيسَ سَأَلَ رَبَّهُ، فَقَالَ هَلْ فِي عَبِيدِكَ مَنْ لَوْ سَلَّطْتَنِي عَلَيْهِ يَمْتَنِعُ مِنِّي؟ فَقَالَ اللَّهُ: نَعَمْ عَبْدِي أَيُّوبُ، فَجَعَلَ يَأْتِيهِ بِوَسَاوِسِهِ وَهُوَ يَرَى إِبْلِيسَ عِيَانًا وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ، فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنَّهُ قَدِ امْتَنَعَ عَلَيَّ فَسَلِّطْنِي عَلَى مَالِهِ، وَكَانَ يَجِيئُهُ وَيَقُولُ لَهُ: هَلَكَ مِنْ مَالِكِ كَذَا وَكَذَا، فَيَقُولُ اللَّهُ أَعْطَى وَاللَّهُ أَخَذَ، ثُمَّ يَحْمَدُ اللَّهَ، فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنَّ أَيُّوبَ لَا يُبَالِي بِمَالِهِ فَسَلِّطْنِي عَلَى وَلَدِهِ، فَجَاءَ وَزَلْزَلَ الدَّارَ فَهَلَكَ أَوْلَادُهُ بِالْكُلِّيَّةِ، فَجَاءَهُ وَأَخْبَرَهُ بِهِ فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ، فَقَالَ يَا رَبِّ لَا يُبَالِي بِمَالِهِ وَوَلَدِهِ فَسَلِّطْنِي عَلَى جَسَدِهِ، فَأَذِنَ فِيهِ، فَنَفَخَ فِي جَلْدِ أَيُّوبَ، وَحَدَثَتْ أَسْقَامٌ عَظِيمَةٌ وَآلَامٌ شَدِيدَةٌ فِيهِ، فَمَكَثَ فِي ذَلِكَ الْبَلَاءِ سِنِينَ، حَتَّى صَارَ بِحَيْثُ اسْتَقْذَرَهُ أَهْلُ بَلَدِهِ، فَخَرَجَ إِلَى الصَّحْرَاءِ وَمَا كَانَ يَقْرُبُ مِنْهُ أَحَدٌ، فَجَاءَ الشَّيْطَانُ إِلَى امْرَأَتِهِ، وَقَالَ لَوْ أَنَّ زَوْجَكِ اسْتَعَانَ بِي لَخَلَّصْتُهُ مِنْ هَذَا الْبَلَاءِ، فَذَكَرَتِ الْمَرْأَةُ ذَلِكَ لِزَوْجِهَا، فَحَلَفَ بِاللَّهِ لَئِنْ عَافَاهُ اللَّهُ لَيَجْلِدَنَّهَا مِائَةَ جَلْدَةٍ، وَعِنْدَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ قَالَ: / أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ فَأَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ، وَأَوْحَى إِلَيْهِ أَنِ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ فَأَظْهَرَ اللَّهُ مِنْ تَحْتِ رِجْلِهِ عَيْنًا بَارِدَةً طَيِّبَةً فَاغْتَسَلَ مِنْهَا، فَأَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُ كُلَّ دَاءٍ فِي ظَاهِرِهِ وَبَاطِنِهِ، وَرَدَّ عَلَيْهِ أَهْلَهُ وَمَالَهُ.
Birinci görüşe gelince: Bunun açıklaması şöyle rivayet edilmiştir: İblis Rabbine sorup: ‘Kulların içinde, beni üzerine musallat kılsan bana karşı koyabilecek biri var mıdır?’ dedi. Allah: ‘Evet, kulum Eyyûb’ buyurdu. Bunun üzerine İblis ona vesveseleriyle gelmeye başladı; Eyyûb İblis'i açıkça görüyor ve ona iltifat etmiyordu. İblis: ‘Ya Rabbi! O bana karşı direndi; beni onun malına musallat kıl’ dedi. Gelip ona: ‘Malından şu kadarı ve bu kadarı helak oldu’ diyordu; Eyyûb ise: ‘Allah verdi, Allah aldı’ diyor, sonra da Allah'a hamdediyordu. İblis: ‘Ya Rabbi! Eyyûb malına aldırış etmiyor; beni onun evladına musallat kıl’ dedi. Gelip evi sarstı ve evlatları bütünüyle helak oldu. Ona gelip bunu haber verdi fakat Eyyûb ona iltifat etmedi. İblis: ‘Ya Rabbi! Malına ve evladına aldırış etmiyor; beni onun bedenine musallat kıl’ dedi. Allah buna izin verdi; o da Eyyûb'un derisine üfledi ve bedeninde büyük hastalıklar ve şiddetli acılar meydana geldi. O bu belanın içinde yıllarca kaldı; öyle ki memleketinin halkı onu iğrenç bulur hâle geldi. O da sahraya çıktı ve hiç kimse onun yanına yaklaşmıyordu. Şeytan onun hanımına gelip: ‘Eğer kocan benden yardım isteseydi, onu bu beladan kurtarırdım’ dedi. Kadın bunu kocasına zikredince Eyyûb, Allah şayet kendisine afiyet verirse hanımına yüz sopa vuracağına dair Allah'a yemin etti. İşte bu hadise üzerine: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” dedi. Allah da onun duasını kabul etti ve ona: ‘Ayağını yere vur’ diye vahyetti. Allah onun ayağının altından soğuk ve tatlı bir kaynak fışkırttı; o da ondan yıkandı. Allah onun hem zahirindeki hem de batınındaki bütün dertleri giderdi; ailesini ve malını da ona geri verdi.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا قُدْرَةَ لَهُ الْبَتَّةَ عَلَى إِيقَاعِ النَّاسِ فِي الْأَمْرَاضِ وَالْآلَامِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا حُصُولَ الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ وَالصِّحَّةِ وَالْمَرَضِ مِنَ الشَّيْطَانِ، فَلَعَلَّ الْوَاحِدَ مِنَّا إِنَّمَا وَجَدَ الْحَيَاةَ بِفِعْلِ الشَّيْطَانِ، وَلَعَلَّ كُلَّ مَا حَصَلَ عِنْدَنَا مِنَ الْخَيْرَاتِ وَالسِّعَادَاتِ، فَقَدْ حَصَلَ بِفِعْلِ الشَّيْطَانِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لَنَا سَبِيلٌ إِلَى أَنْ نَعْرِفَ أَنَّ مُعْطِيَ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ وَالصِّحَّةِ وَالسُّقْمِ، هُوَ اللَّهُ تَعَالَى الثَّانِي: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَوْ قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَسْعَى فِي قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ، وَلِمَ لَا يُخَرِّبُ دُورَهُمْ، وَلِمَ لَا يَقْتُلُ أَوْلَادَهُمْ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الشَّيْطَانِ أَنَّهُ قَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] فَصَرَّحَ بِأَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ فِي حَقِّ الْبَشَرِ إِلَّا عَلَى إِلْقَاءِ الْوَسَاوِسِ وَالْخَوَاطِرِ الْفَاسِدَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ الشَّيْطَانَ هُوَ الَّذِي أَلْقَاهُ فِي تِلْكَ الْأَمْرَاضِ وَالْآفَاتِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْفَاعِلَ لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَكِنْ عَلَى وَفْقِ الْتِمَاسِ الشَّيْطَانِ؟ قُلْنَا فَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِأَنَّ خَالِقَ تِلْكَ الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي جَعْلِ الشَّيْطَانِ وَاسِطَةً فِي ذَلِكَ؟ بَلِ الْحَقُّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ أَنَّهُ بِسَبَبِ إِلْقَاءِ الْوَسَاوِسِ الْفَاسِدَةِ وَالْخَوَاطِرِ الْبَاطِنَةِ كَانَ يُلْقِيهِ فِي أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَالْعَنَاءِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ تِلْكَ الْوَسَاوِسَ كَيْفَ كَانَتْ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ عِلَّتَهُ كَانَتْ شَدِيدَةَ الْأَلَمِ، ثُمَّ طَالَتْ مُدَّةُ تِلْكَ الْعِلَّةِ وَاسْتَقْذَرَهُ النَّاسُ وَنَفَرُوا عَنْ مُجَاوَرَتِهِ، وَلَمْ يَبْقَ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الْأَمْوَالِ الْبَتَّةَ. وَامْرَأَتُهُ كَانَتْ تَخْدِمُ النَّاسَ وَتُحَصِّلُ لَهُ قَدْرَ الْقُوتِ، ثُمَّ بَلَغَتْ نَفْرَةُ النَّاسِ عَنْهُ إِلَى أَنْ مَنَعُوا امْرَأَتَهُ مِنَ الدُّخُولِ عَلَيْهِمْ وَمِنَ الِاشْتِغَالِ بِخِدْمَتِهِمْ، وَالشَّيْطَانُ كَانَ يُذَكِّرُهُ النِّعَمَ الَّتِي كَانَتْ وَالْآفَاتِ الَّتِي حَصَلَتْ، وَكَانَ يَحْتَالُ فِي دَفْعِ تِلْكَ الْوَسَاوِسِ، فَلَمَّا قَوِيَتْ تِلْكَ الْوَسَاوِسُ فِي قَلْبِهِ خَافَ وَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ، وَقَالَ: أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ لِأَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتْ تِلْكَ الْخَوَاطِرُ أَكْثَرَ كَانَ أَلَمُ قَلْبِهِ مِنْهَا أَشَدَّ. الثَّانِي: أَنَّهَا لَمَّا طَالَتْ مُدَّةُ الْمَرَضِ جَاءَهُ الشَّيْطَانُ وَكَانَ يُقَنِّطُهُ مِنْ رَبِّهِ وَيُزَيِّنُ لَهُ أَنْ يَجْزَعَ فَخَافَ مِنْ تَأَكُّدِ خَاطِرِ الْقُنُوطِ فِي قَلْبِهِ فَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَالَ: أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ، الثَّالِثُ: قِيلَ إِنَّ الشَّيْطَانَ لَمَّا قَالَ لِامْرَأَتِهِ لَوْ أَطَاعَنِي زَوْجُكِ أَزَلْتُ عَنْهُ هَذِهِ الْآفَاتِ فَذَكَرَتِ الْمَرْأَةُ لَهُ ذَلِكَ، فَغَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّ الشَّيْطَانَ طَمِعَ فِي دَيْنِهِ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ فَتَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ
İkinci görüş ise şudur: Şeytanın insanları hastalıklara ve acılara düşürmeye asla gücü yetmez. Bunun delili birkaç vecihtendir: Birincisi: Şayet ölümün, hayatın, sıhhatin ve hastalığın şeytandan meydana gelmesini caiz görseydik, belki de içimizden birisi hayatı şeytanın fiiliyle bulmuş olurdu ve belki de bizde hâsıl olan bütün hayırlar ve saadetler şeytanın fiiliyle hâsıl olurdu. Bu durumda hayatı, ölümü, sıhhati ve hastalığı verenin Allah Teâlâ olduğunu bilmeye bizim için bir yol kalmazdı. İkincisi: Şayet şeytan buna güç yetirebilseydi, neden peygamberleri ve evliyayı öldürmeye çalışmıyor, neden onların evlerini yıkmıyor ve neden çocuklarını öldürmüyor? Üçüncüsü: Allah Teâlâ şeytandan onun şöyle dediğini nakletmiştir: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } [İbrâhîm: 22] “Zaten benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; yalnız ben sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz”. Böylece şeytan, insanlar hakkında vesvese ve bozuk düşünceler aşılamaktan başka hiçbir gücünün bulunmadığını açıkça ifade etmiştir. Bu da onu o hastalıklara ve afetlere düşürenin şeytan olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü [çürütür]. Şayet birisi: ‘Bu durumları yapanın Allah Teâlâ olduğunu, fakat bunun şeytanın talebine uygun olarak meydana geldiğini söylemek niçin caiz olmasın?’ derse; deriz ki: O acıların ve hastalıkların yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu itiraf etmek kaçınılmaz olduğuna göre, şeytanı bu konuda vasıta kılmanın ne faydası vardır? Bilakis hak olan şudur: Onun: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” sözünden murat, bozuk vesveseler ve bâtınî düşünceler aşılaması sebebiyle şeytanın onu türlü azaplara ve meşakkatlere düşürmüş olmasıdır. Sonra bu görüşü savunanlar, o vesveselerin nasıl olduğu konusunda ihtilaf etmişler ve bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Onun hastalığı çok şiddetli acı veriyordu; sonra bu hastalığın süresi uzadı, insanlar ondan tiksindiler ve ona komşu olmaktan kaçındılar, elinde hiçbir malı da kalmadı. Hanımı ise insanlara hizmet ediyor ve ona yetecek kadar azık temin ediyordu. Sonra insanların ondan kaçışı öyle bir raddeye ulaştı ki hanımının kendi yanlarına girmesini ve kendilerine hizmetle meşgul olmasını bile yasakladılar. Şeytan ise ona daha önceki nimetleri ve başına gelen felaketleri hatırlatıyor, o da bu vesveseleri defetmek için çareler arıyordu. Bu vesveseler kalbinde güçlenince korktu, Allah'a yalvarıp yakardı ve: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” dedi. Çünkü bu düşünceler ne kadar çok olursa, kalbinin bunlardan duyduğu acı da o kadar şiddetli oluyordu. İkincisi: Hastalık süresi uzayınca şeytan ona geldi; onu Rabbinden ümit kestirmeye çalışıyor ve sızlanıp feryat etmeyi ona süslü gösteriyordu. Eyyûb ümitsizlik düşüncesinin kalbinde pekişmesinden korktu da Allah Teâlâ'ya yalvararak: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ } “Şeytan bana dokundu” dedi. Üçüncüsü: Denildi ki: Şeytan hanımına: ‘Kocan bana itaat etseydi ondan bu musibetleri giderirdim’ dediğinde kadın bunu ona anlattı; Eyyûb şeytanın kendi dinine göz diktiği zannına kapıldı, bu ona pek ağır geldi ve Allah'a yalvarıp yakardı...
تَعَالَى وَقَالَ: أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ، الرَّابِعُ:
...Teâlâ'ya yalvarıp: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” dedi. Dördüncüsü:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّهُ بَقِيَ أَيُّوبُ فِي الْبَلَاءِ ثَمَانَ عَشْرَةَ سَنَةً حَتَّى رَفَضَهُ الْقَرِيبُ وَالْبَعِيدُ إِلَّا رَجُلَيْنِ، ثُمَّ قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ لَقَدْ أَذْنَبَ أَيُّوبُ ذَنْبًا مَا أَتَى بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْعَالَمِينَ، وَلَوْلَاهُ مَا وَقَعَ فِي مِثْلِ هَذَا الْبَلَاءِ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ/ لِأَيُّوبَ ﵇، فَقَالَ: لَا أَدْرِي مَا تَقُولَانِ غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنِّي كُنْتُ أَمُرُّ عَلَى الرَّجُلَيْنِ يَتَنَازَعَانِ فَيَذْكُرَانِ اللَّهَ تَعَالَى فَأَرْجِعُ إِلَى بَيْتِي فَأَنْفِرُ عَنْهُمَا كَرَاهِيَةَ أَنْ يُذْكَرَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا فِي الْحَقِّ»
Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle rivayet edilmiştir: “Eyyûb belanın içinde on sekiz sene kaldı; öyle ki iki adam müstesna yakını ve uzağı herkes onu terk etti. Sonra o ikisinden biri arkadaşına: ‘Yemin olsun ki Eyyûb, âlemlerden hiç kimsenin işlemediği bir günah işlemiştir; şayet o olmasaydı böyle bir belaya düşmezdi’ dedi. Bunu Eyyûb'a [aleyhisselâm] söylediklerinde o: ‘Ne dediğinizi bilmiyorum; şu kadar var ki Allah bilir ki ben çekişen iki adama rastlardım da onlar Allah Teâlâ'yı anarlardı; ben de evime döner, Allah Teâlâ'nın ancak hak ile anılmasını arzu ettiğim için [bu yersiz yeminden ötürü] onlar adına kefaret öderdim’ dedi.”
الْخَامِسُ: قِيلَ إِنَّ امْرَأَتَهُ كَانَتْ تَخْدِمُ النَّاسَ فَتَأْخُذُ مِنْهُمْ قَدْرَ الْقُوتِ وَتَجِيءُ بِهِ إِلَى أَيُّوبَ، فَاتَّفَقَ أَنَّهُمْ مَا اسْتَخْدَمُوهَا الْبَتَّةَ وَطَلَبَ بَعْضُ النِّسَاءِ مِنْهَا قَطْعَ إِحْدَى ذُؤَابَتَيْهَا عَلَى أَنْ تُعْطِيَهَا قَدْرَ الْقُوتِ فَفَعَلَتْ، ثم في اليوم الثاني ففعلت مِثْلَ ذَلِكَ فَلَمْ يَبْقَ لَهَا ذُؤَابَةٌ. وَكَانَ أَيُّوبُ ﵇ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَحَرَّكَ عَلَى فِرَاشِهِ تَعَلَّقَ بِتِلْكَ الذُّؤَابَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَجِدِ الذُّؤَابَةَ وَقَعَتِ الْخَوَاطِرُ الْمُؤْذِيَةُ فِي قَلْبِهِ وَاشْتَدَّ غَمُّهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ: أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ، السَّادِسُ: قَالَ فِي بَعْضِ الْأَيَّامِ: يَا رَبُّ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا اجْتَمَعَ عَلَيَّ أَمْرَانِ إِلَّا آثَرْتُ طَاعَتَكَ، وَلَمَّا أَعْطَيْتَنِي الْمَالَ كُنْتُ لِلْأَرَامِلِ قَيِّمًا، وَلِابْنِ السَّبِيلِ مُعِينًا، وَلِلْيَتَامَى أَبًا! فَنُودِيَ مِنْ غَمَامَةٍ يَا أَيُّوبُ مِمَّنْ كَانَ ذَلِكَ التَّوْفِيقُ؟ فَأَخَذَ أَيُّوبُ التُّرَابَ وَوَضْعَهُ عَلَى رَأْسِهِ، وَقَالَ مِنْكَ يَا رَبِّ ثُمَّ خَافَ مِنَ الْخَاطِرِ الْأَوَّلِ فَقَالَ: مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ وَقَدْ ذَكَرُوا أَقْوَالًا أُخْرَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْحَالِ، وَسَمِعْتُ بَعْضَ الْيَهُودِ يَقُولُ: إِنَّ لِمُوسَى بْنِ عِمْرَانَ ﵇ كِتَابًا مُفْرَدًا فِي وَاقِعَةِ أَيُّوبَ، وَحَاصِلُ ذَلِكَ الْكِتَابِ أَنَّ أَيُّوبَ كَانَ رَجُلًا كَثِيرَ الطَّاعَةِ لِلَّهِ تَعَالَى مُوَاظِبًا عَلَى الْعِبَادَةِ، مُبَالِغًا فِي التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّهُ وَقَعَ فِي الْبَلَاءِ الشَّدِيدِ وَالْعَنَاءِ الْعَظِيمِ، فَهَلْ كَانَ ذَلِكَ لِحِكْمَةٍ أَمْ لَا؟ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِحِكْمَةٍ فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ مَا أَتَى بِجُرْمٍ فِي الزَّمَانِ السَّابِقِ حَتَّى يَجْعَلَ ذَلِكَ الْعَذَابَ فِي مُقَابَلَةِ ذَلِكَ الْجُرْمِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِكَثْرَةِ الثَّوَابِ فَالْإِلَهُ الْحَكِيمُ الرَّحِيمُ قَادِرٌ عَلَى إِيصَالِ كُلِّ خَيْرٍ وَمَنْفَعَةٍ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ تَوَسُّطِ تِلْكَ الْآلَامِ الطَّوِيلَةِ وَالْأَسْقَامِ الْكَرِيهَةِ. وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى فِي تِلْكَ الْأَمْرَاضِ وَالْآفَاتِ فَائِدَةٌ، وَهَذِهِ كَلِمَاتٌ ظَاهِرَةٌ جَلِيَّةٌ وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ ذِي الْجَلَالِ مُنَزَّهَةٌ عَنِ التَّعْلِيلِ بِالْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ، وَالْحَقُّ الصريح أنه لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] .
Beşincisi: Denildi ki hanımı insanlara hizmet ediyor, onlardan bir miktar yiyecek alıp Eyyûb'a getiriyordu. Bir gün onu hiç çalıştırmadılar ve kadınlardan biri bir miktar yiyecek vermesi karşılığında zülüflerinden birini kesmesini istedi; o da kesti. Sonra ikinci gün yine aynısını yaptı ve kadının hiç zülfü kalmadı. Eyyûb [aleyhisselâm] yatağında kımıldamak istediğinde o zülfe tutunurdu; zülfü bulamayınca kalbine incitici düşünceler düştü ve gamı şiddetlendi; işte o vakit: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” dedi. Altıncısı: Günlerden bir gün: ‘Ey Rabbim! Pekâlâ bildin ki ne zaman iki iş karşıma çıksa muhakkak senin itaatini tercih ettim. Bana mal verdiğinde dulların gözeticisi, yolcuların yardımcısı, yetimlerin babası oldum!’ dedi. Bunun üzerine bir buluttan: ‘Ey Eyyûb! O tevfik kimdendi?’ diye seslenildi. Eyyûb hemen toprağı alıp başına koydu ve: ‘Sendendi ya Rabbi!’ dedi; sonra ilk aklına gelen düşünceden korkarak: { مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” dedi. Başka sözler de zikretmişlerdir; durumun hakikatini en iyi Allah bilir. Yahudilerden birinin şöyle dediğini işittim: Mûsâ b. İmrân'ın [aleyhisselâm] Eyyûb'un hadisesi hakkında müstakil bir kitabı vardır. O kitabın özeti şudur: Eyyûb, Allah Teâlâ'ya itaati pek çok, ibadete devamlı, Allah Teâlâ'nın emrine ta'zimi ve Allah'ın mahlukatına şefkati son derece fazla olan bir adamdı. Sonra şiddetli bir belaya ve büyük bir meşakkate düştü. Peki bu bir hikmetten ötürü müydü, yoksa değil miydi? Şayet bu bir hikmetten ötürü idiyse, malumdur ki o geçmiş zamanda hiçbir cürüm işlememiştir ki bu azap o cürmün karşılığı kılınsın. Şayet bu sevabın çokluğu için idiyse, Hakîm ve Rahîm olan İlah, bu uzun elemler ve hoş olmayan hastalıklar araya girmeksizin ona her hayrı ve menfaati ulaştırmaya kādirdir. O takdirde bu hastalıklarda ve afetlerde bir fayda kalmaz. Bunlar açık ve net sözlerdir; celâl sahibi [Allah]'ın fiillerinin maslahat ve mefsedetlerle illetlendirilmekten münezzeh olduğuna delalet ederler. Apaçık hakikat şudur ki: { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } [el-Enbiyâ: 23] “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekilirler”.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَفْظُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ النُّصْبَ وَالْعَذَابَ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ الشَّيْطَانِ ثُمَّ ذَلِكَ الْعَذَابُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ عِبَارَةٌ عَمَّا حَصَلَ فِي بَدَنِهِ مِنَ الْأَمْرَاضِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي عِبَارَةٌ عَنِ الْأَحْزَانِ الْحَاصِلَةِ فِي قَلْبِهِ بِسَبَبِ إِلْقَاءِ الْوَسَاوِسِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَيَلْزَمُ إِثْبَاتُ الْفِعْلِ لِلشَّيْطَانِ، وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا ﵏ بِأَنَّا لَا نُنْكِرُ إِثْبَاتَ الْفِعْلِ لِلشَّيْطَانِ لَكِنَّا نَقُولُ فِعْلُ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى التَّفْصِيلِ الْمَعْلُومِ.
Üçüncü Mesele: Ayetin lafzı, o yorgunluk ve azabın ancak şeytandan meydana geldiğine delalet eder. Sonra bu azap, birinci görüşe göre onun bedeninde hâsıl olan hastalıklardan ibarettir; ikinci görüşe göre ise vesveselerin atılması sebebiyle kalbinde hâsıl olan hüzünlerden ibarettir. Her iki takdire göre de şeytana bir fiil nispet etmek gerekir. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) [rahmetullâhi aleyhim] ise şöyle cevap vermişlerdir: Biz şeytana fiil nispet edilmesini inkâr etmeyiz; ancak kulun fiilinin, bilinen tafsilat üzere Allah Teâlâ tarafından yaratıldığını söyleriz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ فالمعنى أنه لما شكا مِنَ الشَّيْطَانِ، فَكَأَنَّهُ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُزِيلَ عَنْهُ تِلْكَ الْبَلِيَّةَ فَأَجَابَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ بِأَنْ قَالَ لَهُ: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ وَالرَّكْضُ هُوَ الدَّفْعُ الْقَوِيُّ بِالرِّجْلِ، وَمِنْهُ رَكْضُكَ الْفَرَسَ، وَالتَّقْدِيرُ قُلْنَا لَهُ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ، قِيلَ إِنَّهُ ضَرَبَ بِرِجْلِهِ تِلْكَ الْأَرْضَ فَنَبَعَتْ عَيْنٌ فَقِيلَ: هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ أَيْ هَذَا مَاءٌ تَغْتَسِلُ بِهِ فَيَبْرَأُ بَاطِنُكَ، وَظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ نَبَعَتْ لَهُ عَيْنٌ وَاحِدَةٌ مِنَ الْمَاءِ اغْتَسَلَ فِيهِ وَشَرِبَ مِنْهُ. وَالْمُفَسِّرُونَ قَالُوا نَبَعَتْ لَهُ/ عَيْنَانِ فَاغْتَسَلَ مِنْ إِحْدَاهُمَا وَشَرِبَ مِنَ الْأُخْرَى، فَذَهَبَ الدَّاءُ مِنْ ظَاهِرِهِ وَمِنْ بَاطِنِهِ بِإِذْنِ اللَّهِ، وَقِيلَ ضَرَبَ بِرِجْلِهِ الْيُمْنَى فَنَبَعَتْ عَيْنٌ حَارَّةٌ فَاغْتَسَلَ مِنْهَا ثُمَّ بِالْيُسْرَى فَنَبَعَتْ عَيْنٌ بَارِدَةٌ فَشَرِبَ مِنْهَا.
Allah Teâlâ'nın: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } “Ayağını [yere] vur!” buyruğuna gelince; mana şudur: O şeytandan şikâyet edince, sanki Rabbinden o belayı kendisinden gidermesini istedi; Allah da ona: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } ‘Ayağını vur’ buyurarak duasına icabet etti. Rakz (الرَّكْضُ), ayağı kuvvetle yere vurmaktır/itelemektir; atı ayağınla dürtmen de bundandır. Takdiri şöyledir: ‘Ona ayağını [yere] vur dedik.’ Denildi ki o, ayağıyla o yere vurdu ve bir pınar fışkırdı; bunun üzerine: { هَذَا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } “İşte yıkanılacak soğuk [bir su] ve içecek!” denildi; yani bu, kendisiyle yıkanacağın ve içinin iyileşeceği bir sudur. Lafzın zahiri, onun için bir tek su kaynağının fışkırdığına, onda yıkandığına ve ondan içtiğine delalet eder. Müfessirler ise dediler ki: Onun için iki pınar fışkırdı; birinde yıkandı, diğerinden de içti; böylece Allah'ın izniyle dert hem zahirinden hem de batınından gitti. Sağ ayağıyla vurduğunda sıcak bir pınar fışkırdığı ve onda yıkandığı, sonra sol ayağıyla vurduğunda soğuk bir pınar fışkırdığı ve ondan içtiği de söylenmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ فَقَدْ قِيلَ هُمْ عَيْنُ أَهْلِهِ وَزِيَادَةُ مَثَلِهِمْ، وَقِيلَ غَيْرُهُمْ مِثْلُهُمْ، وَالْأَوَّلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ } “ve ona ailesini bağışladık” buyurdu. Bunların bizzat kendi ailesi olduğu ve bir mislinin de ziyade edildiği söylendiği gibi, onların bir misli başka kimseler olduğu da söylenmiştir. Birincisi...
أَوْلَى لِأَنَّهُ هُوَ الظَّاهِرُ فَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ أَزَلْنَا عَنْهُمُ السَّقَمَ فَعَادُوا أَصِحَّاءَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ حَضَرُوا عِنْدَهُ بَعْدَ أَنْ غَابُوا عَنْهُ وَاجْتَمَعُوا بَعْدَ أَنْ تَفَرَّقُوا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ تَمَكَّنَ مِنْهُمْ وَتَمَكَّنُوا مِنْهُ فِيمَا يَتَّصِلُ بِالْعِشْرَةِ وَبِالْخِدْمَةِ.
...daha evladır; çünkü zahir olan odur, bir zaruret olmaksızın ondan vazgeçmek caiz değildir. Sonra ihtilaf ettiler; bazısı: Bunun manası, onlardan hastalığı giderdik de yeniden sıhhate kavuştular, demektir dedi. Bazısı da: Bilakis, kendisinden uzaklaştıktan sonra yanına geldiler ve dağıldıktan sonra tekrar bir araya toplandılar, dedi. Bazısı ise: Bilakis, beraber yaşama ve hizmet hususunda o onlara, onlar da ona imkân bulup kavuştular, dedi.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ فَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ تَعَالَى مَتَّعَهُ بِصِحَّتِهِ وَبِمَالِهِ وَقَوَّاهُ حَتَّى كَثُرَ نَسْلُهُ وَصَارَ أَهْلُهُ ضِعْفَ مَا كَانَ وَأَضْعَافَ ذَلِكَ، وَقَالَ الْحَسَنُ ﵀: الْمُرَادُ بِهِبَةِ الْأَهْلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَحْيَاهُمْ بَعْدَ أَنْ هَلَكُوا.
Onun: { وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ } “ve onlarla beraber bir mislini daha” buyruğuna gelince; en uygun olanı, Allah Teâlâ'nın onu sıhhati ve malıyla faydalandırması, nesli çoğalıncaya kadar ona güç vermesi ve ailesinin eskisinin iki katı ve katbekat fazlası hâline gelmesidir. Hasan [el-Basrî] [rahmetullâhi aleyh] ise: Ailenin bağışlanmasından murat, Allah Teâlâ'nın helak olduktan sonra onları diriltmesidir, demiştir.
ثُمَّ قَالَ: رَحْمَةً مِنَّا أَيْ إِنَّمَا فَعَلْنَا كُلَّ هَذِهِ الْأَفْعَالِ عَلَى سَبِيلِ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ، لَا عَلَى سَبِيلِ اللُّزُومِ.
Sonra: { رَحْمَةً مِنَّا } “Bizden bir rahmet olarak” buyurdu; yani bütün bu fiilleri bir zorunluluk gereği değil, sırf lütuf ve merhamet yoluyla yaptık [demektir].
ثُمَّ قَالَ: وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ يَعْنِي سَلَّطْنَا الْبَلَاءَ عَلَيْهِ أَوَّلًا فَصَبَرَ ثُمَّ أَزَلْنَا عَنْهُ الْبَلَاءَ وَأَوْصَلْنَاهُ إِلَى الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ، تَنْبِيهًا لِأُولِي الْأَلْبَابِ عَلَى أَنَّ مَنْ صَبَرَ ظَفَرَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى مَا وَقَعَ ابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ لِمُحَمَّدٍ: اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ يَعْنِي إِنَّمَا فَعَلْنَاهَا لِهَذِهِ الْأَغْرَاضِ وَالْمَقَاصِدِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ وَأَحْكَامَهُ مُعَلَّلَةٌ بِالْأَغْرَاضِ وَالْمَصَالِحِ وَالْكَلَامُ فِي هَذَا الْبَابِ قَدْ مَرَّ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Sonra: { وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “ve akıl sahiplerine bir öğüt olsun diye” buyurdu. Yani sabreden kimsenin zafere ulaşacağına dair akıl sahiplerini uyarmak için önce belayı onun üzerine musallat kıldık, o da sabretti; sonra belayı ondan giderdik ve onu nimetlere ve lütuflara kavuşturduk. Bundan maksat, sözün başlangıcında geçen; Muhammed'e hitaben: { اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ } “Onların söylediklerine sabret ve kulumuz Dâvûd'u hatırla” buyruğuna dikkat çekmektir. Mu'tezile ise demiştir ki: Allah Teâlâ'nın: { رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Bizden bir rahmet ve akıl sahiplerine bir öğüt olsun diye” buyruğu, yani biz bunları bu gayeler ve maksatlar için yaptık demektir. Bu da Allah'ın fiillerinin ve hükümlerinin gayeler ve maslahatlarla illetli olduğuna delalet eder. Bu konudaki sözler ise defalarca geçmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى ارْكُضْ وَالضِّغْثُ الْحُزْمَةُ الصَّغِيرَةُ مِنْ حَشِيشٍ أَوْ رَيْحَانٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى تَقَدُّمِ يَمِينٍ مِنْهُ، وَفِي الْخَبَرِ أَنَّهُ حَلَفَ عَلَى أَهْلِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ حَلَفَ عَلَيْهَا، وَيَبْعُدُ مَا قِيلَ إِنَّهَا رَغَّبَتْهُ فِي طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، وَيَبْعُدُ أَيْضًا مَا رُوِيَ أَنَّهَا قَطَعَتِ الذَّوَائِبَ عَنْ رَأْسِهَا لِأَنَّ الْمُضْطَرَّ إِلَى الطَّعَامِ يُبَاحُ لَهُ ذَلِكَ بَلِ الْأَقْرَبُ أَنَّهَا خَالَفَتْهُ فِي بَعْضِ الْمُهِمَّاتِ، وَذَلِكَ أَنَّهَا ذَهَبَتْ فِي بَعْضِ الْمُهِمَّاتِ فَأَبْطَأَتْ فَحَلَفَ فِي مَرَضِهِ لِيَضْرِبَنَّهَا مِائَةً إِذَا برىء، وَلَمَّا كَانَتِ حَسَنَةَ الْخِدْمَةِ لَهُ لَا جَرَمَ حَلَّلَ اللَّهُ يَمِينَهُ بِأَهْوَنِ شَيْءٍ عَلَيْهِ وَعَلَيْهَا، وَهَذِهِ الرُّخْصَةُ بَاقِيَةٌ،
Allah Teâlâ'nın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً } “Eline bir demet sap al” buyruğuna gelince; bu, ‘urkud’ (ارْكُضْ) kelimesine matuftur. Dığs (الضِّغْثُ); ottan, reyhandan veya başka bir şeyden oluşan küçük demettir. Bil ki bu söz, ondan bir yeminin önceden geçmiş olduğuna delalet eder. Haberde geçtiğine göre o, ailesi üzerine yemin etmiştir. Sonra onun aleyhine yemin ettiği sebep hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onun, kocasını şeytana itaate teşvik ettiği şeklindeki söz uzaktır; keza başındaki zülüfleri kestiği şeklindeki rivayet de uzaktır, çünkü yiyeceğe muztar olan kimseye bu mubahtır. Bilakis en uygun olanı, kadının mühim işlerden birinde ona muhalefet etmesidir. Şöyle ki: Kadın bazı mühim işler için gitmiş, gecikmiş; o da hastalığı sırasında iyileşirse ona yüz sopa vuracağına yemin etmiştir. Kadın ona güzel hizmette bulunduğu için Allah onun yeminini hem kendisine hem de kadına en kolay olan şeyle çözüme kavuşturmuştur. Bu ruhsat bakidir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَتَى بِمُجَذَّمٍ خَبَثَ بِأَمَةٍ فَقَالَ:
Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet edildiğine göre, bir cariyeyle zina etmiş cüzzamlı bir kimse kendisine getirildi de şöyle buyurdu:
«خُذُوا عِثْكَالًا فِيهِ مِائَةُ شِمْرَاخٍ فَاضْرِبُوهُ بِهِ ضَرْبَةً» .
“Üzerinde yüz çöp bulunan bir hurma salkımı dalı alın ve onunla ona bir defa vurun.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ وَجَدَهُ صَابِرًا وَقَدْ شكا إليه، والجواب من وجوه الأول: أنه شكا من الشيطان إليه وما شكا مِنْهُ إِلَى أَحَدٍ الثَّانِي: أَنَّ الْأَلَمَ حِينَ كَانَ عَلَى الْجَسَدِ لَمْ يَذْكُرْ شَيْئًا فَلَمَّا عَظُمَتِ الْوَسَاوِسُ خَافَ عَلَى الْقَلْبِ وَالدِّينِ فَتَضَرَّعَ الثَّالِثُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ عَدُوٌّ، وَالشِّكَايَةُ مِنَ الْعَدُوِّ إِلَى الْحَبِيبِ لَا تَقْدَحُ فِي الصَّبْرِ، ثُمَّ قَالَ: نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَشْرِيفَ نِعْمَ الْعَبْدُ، إِنَّمَا حَصَلَ لِكَوْنِهِ أَوَّابًا، وَسَمِعْتُ بَعْضَهُمْ قَالَ: لَمَا نَزَلَ قوله تعالى: نِعْمَ الْعَبْدُ في حق سليمان ﵇ تَارَةً، وَفِي حَقِّ أَيُّوبَ ﵇ أُخْرَى عَظُمَ الْغَمُّ فِي قُلُوبِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَالُوا إِنَّ قوله تعالى: نِعْمَ الْعَبْدُ في حق سليمان تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ، فَإِنِ احْتَجْنَا إِلَى اتِّفَاقِ مَمْلَكَةٍ مثل مملكة سليمان حتى بحد هَذَا التَّشْرِيفَ لَمْ نَقْدِرْ عَلَيْهِ، وَإِنِ احْتَجْنَا إِلَى تَحَمُّلِ بَلَاءٍ مِثْلِ أَيُّوبَ لَمْ نَقْدِرْ عَلَيْهِ، فَكَيْفَ السَّبِيلُ إِلَى تَحْصِيلِهِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلَهُ: نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ [الْأَنْفَالِ: ٤٠] وَالْمُرَادُ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَكُنْ نِعْمَ الْعَبْدُ فأنا نعم المولى وَإِنْ كَانَ مِنْكَ الْفُضُولُ، فَمِنِّي الْفَضْلُ، وَإِنْ كان منك التقصير، فمني الرحمة والتيسير.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً } “Gerçekten biz onu sabırlı bulduk” buyurdu. Şayet: “O Allah'a şikâyette bulunduğu hâlde nasıl sabırlı bulunmuştur?” denilirse, buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: O şeytandan O'na şikâyette bulundu; O'ndan hiç kimseye şikâyette bulunmadı. İkincisi: Acı bedende olduğu sürece hiçbir şey söylemedi; vesveseler büyüyünce kalp ve din hususunda endişelenip yalvardı. Üçüncüsü: Şeytan bir düşmandır; düşmanı sevgiliye şikâyet etmek ise sabra halel getirmez. Sonra: { نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, daima [bize] yönelen biriydi” buyurdu. Bu da ‘o ne güzel kuldur’ şerefinin, ancak onun evvâb (daima Allah'a yönelen) olmasından ötürü hâsıl olduğuna delalet eder. Bazılarının şöyle dediğini işittim: Allah Teâlâ'nın: ‘O ne güzel kuldu’ buyruğu bir defasında Süleyman [aleyhisselâm] hakkında, diğer defasında ise Eyyûb [aleyhisselâm] hakkında inince, Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ümmetinin kalplerinde hüzün büyüdü ve dediler ki: “Allah Teâlâ'nın: ‘O ne güzel kuldu’ buyruğu Süleyman hakkında büyük bir şereftir. Şayet bu şerefi bulmak için Süleyman'ın mülkü gibi bir mülkün nasip olmasına muhtaç isek buna gücümüz yetmez; şayet Eyyûb gibi bir belaya katlanmaya muhtaç isek buna da gücümüz yetmez; o hâlde bunu elde etmenin yolu nedir?” Bunun üzerine Allah Teâlâ: { نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } [el-Enfâl: 40] “O ne güzel mevlâ ve ne güzel yardımcıdır!” ayetini indirdi. Murad şudur: ‘Şayet sen ne güzel kul olamadıysan, ben ne güzel Mevlâ'yım. Senden haddi aşma varsa benden lütuf vardır; senden kusur varsa benden rahmet ve kolaylaştırma vardır.’
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 45-48]
وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨)
{ وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨) } “Kuvvet ve basiret sahibi kullarımız İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'u da hatırla. (45) Doğrusu biz onları ahiret yurdunu hatırlama [ve hatırlatma] gibi halis bir hasletle ihlâslı kıldık. (46) Şüphesiz onlar bizim katımızda seçilmiş, hayırlı kimselerdendir. (47) İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de hatırla; hepsi de hayırlı kimselerdendir. (48)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ } “Kuvvet ve basiret sahibi kullarımız İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'u da hatırla” buyruğu hakkında]: Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: عَبْدَنَا عَلَى الْوَاحِدِ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَيَقُولُ إِنَّ قَوْلَهُ: عَبْدَنَا تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّشْرِيفُ مَخْصُوصًا بِأَعْظَمِ النَّاسِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ إِبْرَاهِيمُ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: عِبادَنا قَالُوا لِأَنَّ غَيْرَ إِبْرَاهِيمَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ أُجْرِيَ عَلَيْهِ هَذَا الْوَصْفُ فَجَاءَ فِي عِيسَى: إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ [الزُّخْرُفِ: ٥٩] وَفِي أَيُّوبَ: نِعْمَ الْعَبْدُ [ص: ٤٤] وَفِي نُوحٍ: إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٣] فَمَنْ قَرَأَ (عَبْدَنَا) جَعَلَ إِبْرَاهِيمَ وَحْدَهُ عَطْفَ بَيَانٍ لَهُ، ثُمَّ عَطَفَ ذُرِّيَّتَهُ عَلَى عَبْدِنَا وَهِيَ إِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ، وَمَنْ قَرَأَ (عِبَادَنَا) جَعَلَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ عَطْفَ بَيَانٍ لِعِبَادِنَا.
Birinci Mesele: İbn Kesîr tekil olarak ‘Abdenâ’ (عَبْدَنَا) okumuştur; bu İbn Abbâs'ın da kıraatidir. O der ki: ‘Abdenâ’ sözü büyük bir teşriftir; bu teşrifin bu ayette zikredilen insanların en büyüğüne, yani İbrâhim'e tahsis edilmesi vacip olmuştur. Kalanlar ise ‘İbâdenâ’ (عِبادَنا) şeklinde okumuşlardır; onlar da şöyle demişlerdir: Çünkü İbrâhim'den başka peygamberler hakkında da bu vasıf carî kılınmıştır; nitekim Îsâ hakkında: { إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ } [ez-Zuhruf: 59] “O, kendisine nimet verdiğimiz bir kuldan başkası değildir”; Eyyûb hakkında: { نِعْمَ الْعَبْدُ } [Sâd: 44] “O ne güzel kuldu!”; Nûh hakkında ise: { إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً } [el-İsrâ: 3] “Şüphesiz o çok şükreden bir kuldu” buyrulmuştur. ‘Abdenâ’ okuyan kimse, yalnız İbrâhim'i onun için atf-ı beyân yapmış, sonra onun zürriyetini yani İshak ve Ya'kūb'u ‘Abdenâ’ üzerine atfetmiştir. ‘İbâdenâ’ okuyan kimse ise İbrâhim, İshak ve Ya'kūb'u ‘İbâdenâ’ için atf-ı beyân kılmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَاصْبِرْ على ما يقولون واذكر عبادنا دَاوُدَ إِلَى أَنْ قَالَ:
İkinci Mesele: Ayetin takdiri şöyledir: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: ‘Onların söylediklerine sabret ve kullarımız Dâvûd'u hatırla...’ ta ki şöyle buyurana kadar:
وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ أَيْ وَاذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ صَبْرَ إِبْرَاهِيمَ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ، وَصَبْرَ إِسْحَاقَ لِلذَّبْحِ، وَصَبْرَ يَعْقُوبَ حِينَ فَقَدَ وَلَدَهُ وَذَهَبَ بَصَرُهُ. ثُمَّ قَالَ: أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَدَ آلَةٌ لِأَكْثَرِ الْأَعْمَالِ وَالْبَصَرُ آلَةٌ لِأَقْوَى الْإِدْرَاكَاتِ، فَحَسُنَ التَّعْبِيرُ عَنِ الْعَمَلِ بِالْيَدِ وَعَنِ الْإِدْرَاكِ بِالْبَصَرِ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ النَّفْسُ النَّاطِقَةُ الْإِنْسَانِيَّةُ لَهَا قُوَّتَانِ عَامِلَةٌ وَعَالِمَةٌ، أَمَّا الْقُوَّةُ الْعَامِلَةُ فَأَشْرَفُ مَا يَصْدُرُ عَنْهَا طَاعَةُ اللَّهِ، وَأَمَّا الْقُوَّةُ الْعَالِمَةُ فَأَشْرَفُ مَا يَصْدُرُ عَنْهَا مَعْرِفَةُ/ اللَّهِ، وَمَا سِوَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ مِنَ الْأَعْمَالِ وَالْمَعَارِفِ فَكَالْعَبَثِ وَالْبَاطِلِ، فَقَوْلُهُ:
{ وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ } “Kullarımız İbrâhim'i de hatırla”; yani ‘Ey Muhammed! İbrâhim'in ateşe atıldığı andaki sabrını, İshak'ın kurban edilmeye karşı sabrını, Ya'kūb'un çocuğunu kaybettiği ve gözleri gittiği zamanki sabrını hatırla.’ Sonra: { أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ } “kuvvet ve basiret sahipleri” buyurdu. Bil ki el, amellerin çoğunun aletidir; göz (basar) ise idraklerin en kuvvetlisinin aletidir. Bu sebeple amelden ‘el’ ile, idrakten de ‘göz’ ile mecazen bahsetmek güzel olmuştur. Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanın natık nefsinin iki kuvveti vardır: Âmile (amel eden/uygulayan) kuvvet ve âlime (bilen/idrak eden) kuvvet. Âmile kuvvete gelince; ondan sadır olan en şerefli şey Allah'a itaattir. Âlime kuvvete gelince; ondan sadır olan en şerefli şey ise Allah'ı marifettir (bilmektir). Bu iki kısmın dışındaki ameller ve bilgiler ise abes ve bâtıl gibidir. O hâlde O'nun:
أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ إِشَارَةٌ إِلَى هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ.
{ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ } “kuvvet ve basiret sahipleri” buyruğu bu iki hâle işarettir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ } “Doğrusu biz onları ahiret yurdunu hatırlama [ve hatırlatma] gibi halis bir hasletle ihlâslı kıldık” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: بِخالِصَةٍ قُرِئَ بِالتَّنْوِينِ وَالْإِضَافَةِ فَمَنْ نُوَّنَ كَانَ التَّقْدِيرُ أَخْلَصْنَاهُمْ أَيْ جَعَلْنَاهُمْ خَالِصِينِ لَنَا بِسَبَبِ خَصْلَةٍ خَالِصَةٍ لَا شَوْبَ فِيهَا وَهِيَ ذِكْرَى الدَّارِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْإِضَافَةِ فَالْمَعْنَى بِمَا خَلَصَ مِنْ ذِكْرَى الدَّارِ، يَعْنِي أَنَّ ذِكْرَى الدَّارِ قَدْ تَكُونُ لِلَّهِ وَقَدْ تَكُونُ لِغَيْرِ اللَّهِ، فَالْمَعْنَى إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِسَبَبِ مَا خَلَصَ مِنْ هَذَا الذِّكْرِ.
Birinci Mesele: O'nun: { بِخالِصَةٍ } buyruğu tenvinli ve tamlama (izafet) ile okunmuştur. Tenvinli okuyana göre takdir şöyledir: ‘Onları ihlâslı kıldık, yani içinde hiçbir şaibe bulunmayan halis bir haslet sebebiyle onları kendimize halis kıldık ki o da ahiret yurdunun anılmasıdır (zikra'd-dâr).’ İzafet ile okuyana göre ise mana: ‘Ahiret yurdunun anılmasından halis olan şey sebebiyle’ demektir. Yani ahiret yurdunu anmak bazen Allah için olur, bazen de Allah'tan başkası için olur. O hâlde mana: ‘Biz onları bu anmanın halis olanı sebebiyle ihlâslı kıldık’ demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثانية: في ذكرى الدار وجوه الأولى: الْمُرَادُ أَنَّهُمُ اسْتَغْرَقُوا فِي ذِكْرَى الدَّارِ الْآخِرَةِ وَبَلَغُوا فِي هَذَا الذِّكْرِ إِلَى حَيْثُ نَسُوا الدُّنْيَا الثَّانِي: الْمُرَادُ حُصُولُ الذِّكْرِ الْجَلِيلِ الرَّفِيعِ لَهُمْ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَبْقَى لَهُمُ الذِّكْرَ الْجَمِيلَ فِي الدُّنْيَا وَقَبِلَ دُعَاءَهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٤] .
İkinci Mesele: ‘Zikra'd-dâr’ (ذِكْرَى الدَّارِ) hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Murat, onların ahiret yurdunu anmaya bütünüyle dalmış olmaları ve bu anmada dünyayı unutacak dereceye ulaşmış bulunmalarıdır. İkincisi: Ahiret yurdunda onlar için yüce ve yüksek bir anılışın hâsıl olması murattır. Üçüncüsü: Murat, Allah Teâlâ'nın dünyada onlar için güzel bir nam bırakması ve onların: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } [eş-Şuarâ: 84] “Bana sonraki nesiller içinde bir doğruluk dili (güzel bir nam) bahşet” sözündeki dualarını kabul etmiş olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ أَيِ الْمُخْتَارِينَ مِنْ أَبْنَاءِ جِنْسِهِمْ وَالْأَخْيَارُ جَمْعُ خَيِّرٍ أَوْ خَيْرٌ عَلَى التَّخْفِيفِ كَأَمْوَاتٍ فِي جَمْعِ مَيِّتٍ أَوْ مَيْتٍ، وَاحْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ قَالُوا لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِكَوْنِهِمْ أَخْيَارًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَهَذَا يَعُمُّ حُصُولُ الْخَيْرِيَّةِ فِي جَمِيعِ الْأَفْعَالِ وَالصِّفَاتِ بِدَلِيلِ صِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ وَبِدَلِيلِ دَفْعِ الْإِجْمَالِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ } “Şüphesiz onlar bizim katımızda seçilmiş, hayırlı kimselerdendir” buyurdu; yani kendi cinslerinden seçilmiş olanlardır. ‘el-Ahyâr’ (الْأَخْيارُ), hayyir (خَيِّرٍ) kelimesinin çoğuludur veya meyyit (مَيِّتٍ) ve meyt (مَيْتٍ) kelimelerinin çoğulunda ‘emvât’ (أَمْوَاتٍ) dendiği gibi hafifletmeyle hayr (خَيْرٌ) kelimesinin çoğuludur. Âlimler peygamberlerin masumiyetini ispatta bu ayetle delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ onların mutlak olarak hayırlılar olduğuna hükmetmiştir; bu da istisnanın sahih olması ve icmalin bertaraf edilmesi deliliyle bütün fiil ve sıfatlarda hayırlılığın hâsıl olmasını içine alır.
ثُمَّ قَالَ: وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ وَهُمْ قَوْمٌ آخَرُونَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ تَحَمَّلُوا الشَّدَائِدَ فِي دِينِ اللَّهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْكَلَامَ فِي شَرْحِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَفِي صِفَاتِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَفِي سورة الأنعام، فلا فائدة في الإعادة، وهاهنا آخِرُ الْكَلَامِ فِي قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ فِي هَذِهِ السورة.
Sonra: { وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ } “İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de hatırla; hepsi de hayırlı kimselerdendir” buyurdu. Bunlar Allah'ın dininde zorluklara katlanmış olan peygamberlerden diğer bir gruptur. Bu isimlerin açıklanması ve bu peygamberlerin vasıfları hakkındaki sözü el-Enbiyâ Suresi'nde ve el-En'âm Suresi'nde zikretmiştik; bu sebeple tekrarda bir fayda yoktur. Bu surede peygamber kıssaları hakkındaki sözün sonu burasıdır.
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٤٩ الى ٥٤]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 49-54]
هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣)
{ هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣) } “İşte bu bir zikirdir (öğüttür). Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir dönüş yeri vardır: (49) Kapıları kendilerine sonuna kadar açılmış olan Adn cennetleri! (50) Orada kurulup yaslanarak birçok meyve ve içecek isterler. (51) Yanlarında da bakışlarını sadece eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır. (52) İşte hesap günü için size vaad olunan budur. (53)”
إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤)
{ إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤) } “Şüphesiz bu bizim verdiğimiz rızıktır; onun için tükenme yoktur. (54)”
اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: ذِكْرٌ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا شَرَحَ ذِكْرَ أَحْوَالِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لِأَجْلِ أَنْ يَصْبِرَ مُحَمَّدٌ ﵇ عَلَى تَحَمُّلِ سَفَاهَةِ قَوْمِهِ فَلَمَّا تَمَّمَ بَيَانَ هَذَا الطَّرِيقِ وَأَرَادَ أَنْ يَذَكُرَ عَقِيبَهُ طَرِيقًا آخَرَ يُوجِبُ الصَّبْرَ عَلَى سَفَاهَةِ الْجُهَّالِ، وَأَرَادَ أَنْ يُمَيِّزَ أَحَدَ الْبَابَيْنِ عَنِ الْآخَرِ، لَا جَرَمَ قَالَ: هَذَا ذِكْرٌ، ثُمَّ شَرَعَ فِي تَقْرِيرِ الْبَابِ الثَّانِي فَقَالَ: وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ كَمَا أَنَّ الْمُصَنِّفَ إِذَا تَمَّمَ كَلَامًا قَالَ هَذَا بَابٌ، ثُمَّ شَرَعَ فِي بَابٍ آخَرَ، وَإِذَا فَرَغَ الْكَاتِبُ مِنْ فَصْلٍ مِنْ كِتَابِهِ وَأَرَادَ الشُّرُوعَ فِي آخَرَ قَالَ هَذَا وَقَدْ كان كيت وكيت، والدليل عليه أنما لَمَّا أَتَمَّ ذِكْرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَرَادَ أَنْ يُرْدِفَهُ بِذِكْرِ أَهْلِ النَّارِ قَالَ: هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ [ص: ٥٥] الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ، أَنَّ الْمُرَادَ هَذَا شَرَفٌ وَذِكْرٌ جَمِيلٌ لِهَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ يُذْكَرُونَ بِهِ أَبَدًا، وَالْأَوَّلُ هُوَ الصَّحِيحُ.
Bil ki O'nun: { ذِكْرٌ } “bir zikirdir” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, Muhammed [aleyhisselâm] kavminin beyinsizliğine katlanmaya sabretsin diye bu peygamberlerin [aleyhimüsselâm] hâllerinin zikrini açıklamıştır; bu yolun açıklamasını tamamlayıp peşinden cahillerin beyinsizliğine karşı sabretmeyi gerektiren diğer bir yolu zikretmek ve bu iki fasıldan birini diğerinden ayırmak isteyince, şüphesiz: { هَذَا ذِكْرٌ } “İşte bu bir zikirdir” buyurmuş, sonra ikinci faslı takrire başlayarak: { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz takva sahipleri için...” buyurmuştur. Nitekim musannif bir sözü tamamladığında ‘bu bir babdır’ der, sonra başka bir baba başlar; kâtip de kitabından bir faslı bitirip diğerine başlamak istediğinde ‘durum şöyledir, şöyle şöyle olmuştur’ der. Bunun delili şudur: Cennetliklerin zikrini tamamlayıp peşinden cehennemliklerin zikrini getirmek istediğinde: { هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ } [Sâd: 55] “İşte bu böyledir; şüphesiz azgınlar için de...” buyurmuştur. Tevildeki ikinci vecih: Muradın; bu, o peygamberler [aleyhimüsselâm] için kendisiyle daima anılacakları bir şeref ve güzel bir yâd oluştur demektir. Birincisi ise sahih olandır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ.
O'nun: { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir dönüş yeri vardır” buyruğuna gelince:
فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ كَفَّارِ قُرَيْشٍ سَفَاهَتَهُمْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِأَنْ وَصَفُوهُ بِأَنَّهُ سَاحِرٌ كَذَّابٌ، وَقَالُوا لَهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا [ص: ١٦] فَعِنْدَ هَذَا أَمَرَ مُحَمَّدًا بِالصَّبْرِ عَلَى تِلْكَ السَّفَاهَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الصَّبْرَ لَازِمٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ الْمُتَقَدِّمِينَ صَبَرُوا عَلَى الْمَكَارِهِ وَالشَّدَائِدَ، فَيَجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تَقْتَدِيَ بِهِمْ فِي هَذَا الْمَعْنَى الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ كَانَ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ كَذَا وَكَذَا، وَمَنْ خَالَفَهُ كَانَ لَهُ مِنَ الْعِقَابِ كَذَا وَكَذَا، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوجِبُ الصَّبْرَ عَلَى تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا نَظْمٌ حَسَنٌ وَتَرْتِيبٌ لَطِيفٌ.
Bil ki Allah Teâlâ, Kureyş kâfirlerinin Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşı sergiledikleri beyinsizliklerini, onu bir sihirbaz ve yalancı olarak nitelemelerini ve alay yollu ona: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا } [Sâd: 16] “Rabbimiz! Bizim payımızı acele ver” dediklerini nakledince, işte bu noktada Muhammed'e o beyinsizliğe karşı sabretmesini emretmiş ve bu sabrın iki vecihten zorunlu olduğunu açıklamıştır: Birincisi: Allah Teâlâ önceki peygamberlerin hoşa gitmeyen şeylere ve zorluklara sabrettiklerini açıkladığına göre, senin de bu hususta onlara uyman gerekir. İkincisi: Allah Teâlâ bu ayette Allah'a itaat eden kimseye şu ve şu mükâfatların olduğunu, O'na isyan eden kimseye de şu ve şu cezaların olduğunu açıklamıştır. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın tekliflerine karşı sabretmeyi gerektirir. Bu ise güzel bir nazım ve latif bir tertiptir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ الْمَآبُ الْمَرْجِعُ. وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِقِدَمِ الْأَرْوَاحِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَبِكُلِّ آيَةٍ تَشْتَمِلُ عَلَى لَفْظِ الرُّجُوعِ وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ، أَنَّ لَفْظَ الرُّجُوعِ إِنَّمَا يَصْدُقُ لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَرْوَاحُ مَوْجُودَةً قَبْلَ الْأَجْسَادِ، وَكَانَتْ فِي حَضْرَةِ جَلَالِ اللَّهِ ثُمَّ تَعَلَّقَتْ بِالْأَبْدَانِ، فَعِنْدَ انْفِصَالِهَا عَنِ الْأَبْدَانِ يُسَمَّى ذَلِكَ رُجُوعًا وَجَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا إِنْ دَلَّ فَإِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَرْوَاحَ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ الْأَبْدَانِ، وَلَا يَدُلُّ عَلَى قدم الأرواح.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } “Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir dönüş yeri vardır” buyruğuna gelince; meâb, merci (dönüş yeri) demektir. Ruhların kıdemini (ezelî olduğunu) savunanlar bu ayeti ve dönüş lafzını içeren her ayeti delil getirmişlerdir. İstidlal vechi şudur: Dönüş lafzı, ancak bu ruhların cesetlerden önce var olması, Allah'ın celâl huzurunda bulunması, ardından bedenlere taalluk etmesi halinde doğru olur; zira bedenlerden ayrıldıklarında bu durum dönüş olarak adlandırılır. Bunun cevabı şudur: Şayet bu delalet ederse, sadece ruhların bedenlerden önce var olduğuna delalet eder; ruhların kıdemine delalet etmez.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: جَنَّاتِ عَدْنٍ وَهُوَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: لَحُسْنَ مَآبٍ ثُمَّ قَالَ: مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetleri...” buyurmuştur ki bu, O'nun: { لَحُسْنَ مَآبٍ } “...güzel bir dönüş yeri...” buyruğundan bedeldir. Sonra: { مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “...kapıları kendilerine ardına kadar açılmış olarak” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تَأْوِيلِ هَذَا اللَّفْظِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُ مُفَتَّحَةً لَهُمْ أَبْوَابُهَا، وَالْعَرَبُ تَجْعَلُ الْأَلِفَ وَاللَّامَ خَلَفًا مِنَ الْإِضَافَةِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ حَسَنِ الْوَجْهِ، فَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْوَجْهِ بَدَلٌ مِنَ الْإِضَافَةِ وَالثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ مِنْهَا الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْأَبْوابُ بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ، وَتَقْدِيرُهُ مُفَتَّحَةً/ هِيَ الْأَبْوَابُ، كَقَوْلِكَ ضَرَبَ زَيْدٌ الْيَدَ وَالرِّجْلَ، وَهُوَ مِنْ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ.
Birinci Mesele: Bu lafzın tevilinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Bunun manası, kapıları kendilerine açılmış olandır. Araplar harf-i târifi (elif-lâmı) tamlamanın (izâfetin) yerine koyarlar. Nitekim Araplar: 'Yüzü güzel bir adama uğradım' derler; buradaki el-vech kelimesindeki elif-lâm, izâfetten bedeldir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Mana, onlardan kapıların kendilerine açılmış olmasıdır. Üçüncüsü: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: el-Ebvâb, zamirden bedeldir; takdiri 'o kapılar kendilerine açılmış olarak' şeklindedir; tıpkı senin 'Zeyd elini ve ayağını vurdu' demen gibidir ki bu, bedel-i iştimaldendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ: جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةٌ بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرٍ أن يكون قوله: جنات عدن مبتدأ ومفتحة خَبَرُهُ، وَكَّلَاهُمَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هُوَ جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ.
İkinci Mesele: { جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةٌ } şeklinde, { جَنَّاتِ عَدْنٍ } ifadesinin mübteda, { مُفَتَّحَةٌ } kelimesinin de onun haberi olması takdiriyle merfû olarak okunmuştur. Her ikisi de hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani 'O, kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleridir' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَشْيَاءَ الْأَوَّلُ: أَحْوَالُ مَسَاكِنِهِمْ، فَقَوْلُهُ: جَنَّاتِ عَدْنٍ يَدُلُّ عَلَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: كَوْنُهَا جَنَّاتٍ وَبَسَاتِينَ وَالثَّانِي: كَوْنُهَا دَائِمَةً آمِنَةً مِنَ الِانْقِضَاءِ.
Üçüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette cennet ehlinin hallerinden bazı hususları vasfetmiştir: Birincisi: Meskenlerinin halleridir. O'nun { جَنَّاتِ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” buyruğu iki hususa delalet eder: Birincisi, onların bahçeler ve bostanlar olması; ikincisi ise sürekli olup yok olmaktan emin bulunmasıdır.
وَفِي قَوْلِهِ: مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُوَكَّلِينَ بِالْجِنَانِ إِذَا رَأَوْا صَاحِبَ الْجَنَّةِ فَتَحُوا لَهُ أَبْوَابَهَا وَحَيَّوْهُ بِالسَّلَامِ، فَيَدْخُلُ كَذَلِكَ مَحْفُوفًا بِالْمَلَائِكَةِ عَلَى أَعَزِّ حَالٍ وَأَجْمَلِ هَيْئَةٍ، قَالَ تعالى: حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ [الزُّمَرِ:
O'nun: { مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “Kapıları kendilerine ardına kadar açılmış olarak” buyruğunda vecihler vardır: Birincisi: Mananın, cennetlere memur meleklerin cennet ehlini gördüklerinde kapılarını onlara açmaları ve onları selamla karşılamaları; böylece onların meleklerle kuşatılmış olarak en aziz halde ve en güzel heyette girmeleri olmasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ } [ez-Zümer:
٧٣] . الثَّانِي: أَنَّ تِلْكَ الْأَبْوَابَ كُلَّمَا أَرَادُوا انْفِتَاحَهَا انْفَتَحَتْ لَهُمْ، وَكُلَّمَا أَرَادُوا انْغِلَاقَهَا انْغَلَقَتْ لَهُمْ الثَّالِثُ:
73] “Oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: ‘Selam sizlere! Tertemiz geldiniz, artık ebedî kalmak üzere girin buraya’ derler”. İkincisi: O kapıların, onlar ne zaman açılmasını isterlerse kendilerine açılması ve ne zaman kapanmasını isterlerse kendilerine kapanmasıdır. Üçüncüsü:
الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْفَتْحِ، وَصْفُ تِلْكَ الْمَسَاكِنِ بِالسِّعَةِ، وَمُسَافَرَةُ الْعُيُونِ فِيهَا، وَمُشَاهِدَةُ الْأَحْوَالِ اللَّذِيذَةِ الطَّيِّبَةِ.
Bu açılmadan muradın; o meskenleri genişlikle, gözlerin oralarda gezinmesiyle ve lezzetli, hoş durumları müşahede etmesiyle nitelemek olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيهَا، وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Sonra Allah Teâlâ: { مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيهَا } “Orada yaslanarak, orada isterler...” buyurmuştur. Bunda birtakım bahisler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَوْنَهُمْ مُتَّكِئِينَ فِي الْجَنَّةِ، وَذَكَرَ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ الِاتِّكَاءِ، فَقَالَ في آية: عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ [يس: ٥٦] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ [الرَّحْمَنِ: ٧٦] .
Birinci Bahis: Allah Teâlâ bu ayette onların cennette yaslanmış halde olduklarını zikretmiş, diğer ayetlerde ise bu yaslanmanın keyfiyetini beyan etmiştir. Nitekim bir ayette: { عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ } [Yâsîn: 56] “Koltuklar üzerinde yaslanırlar” buyurmuş, diğer bir ayette de: { مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ } [er-Rahmân: 76] “Yeşil yastıklara yaslanarak...” buyurmuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: مُتَّكِئِينَ فِيها حَالٌ قُدِّمَتْ عَلَى الْعَامِلِ فِيهَا وَهُوَ قَوْلُهُ: يَدْعُونَ فِيها وَالْمَعْنَى يَدْعُونَ فِي الْجَنَّاتِ مُتَّكِئِينَ فِيهَا ثُمَّ قَالَ: بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ وَالْمَعْنَى بِأَلْوَانِ الْفَاكِهَةِ وَأَلْوَانِ الشَّرَابِ، وَالتَّقْدِيرُ بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ كَثِيرٍ، وَالسَّبَبُ فِي ذِكْرِ هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ دِيَارَ الْعَرَبِ حَارَةٌ قَلِيلَةُ الْفَوَاكِهِ وَالْأَشْرِبَةِ، فَرَغَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ.
İkinci Bahis: O'nun: { مُتَّكِئِينَ فِيها } “Orada yaslanarak...” buyruğu, kendisinde amel eden âmilin önüne geçmiş bir haldir; âmil ise O'nun: { يَدْعُونَ فِيها } “Orada isterler...” buyruğudur. Mana, 'cennetlerde oraya yaslanmış olarak isterler' demektir. Sonra: { بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ } “...birçok meyve ve içecek” buyurmuştur. Mana; türlü türlü meyveler ve türlü türlü içecekler demektir; takdiri de 'birçok meyve ve birçok içecek' şeklindedir. Bu mananın zikredilmesinin sebebi, Arap diyarlarının sıcak, meyve ve içeceklerinin az olmasıdır; dolayısıyla Allah Teâlâ onları buna teşvik etmiştir.
وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَمْرَ الْمَسْكَنِ وَأَمْرَ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَمْرَ الْمَنْكُوحِ، فَقَالَ: وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ وقد سبق تفسيره في سورة والصافات، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَعْنَى كَوْنُهُنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عَنْ غَيْرِهِمْ مَقْصُورَاتُ الْقَلْبِ عَلَى مَحَبَّتِهِمْ، وَقَوْلُهُ: أَتْرابٌ أَيْ عَلَى سِنٍّ وَاحِدٍ، وَيُحْتَمَلُ كَوْنُ الْجَوَارِي أَتْرَابًا، وَيُحْتَمَلُ كَوْنُهُنَّ أَتْرَابًا لِلْأَزْوَاجِ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَالسَّبَبُ فِي اعْتِبَارِ هَذِهِ الصِّفَةِ، أَنَّهُنَّ لَمَّا تَشَابَهْنَ فِي الصِّفَةِ وَالسِّنِّ وَالْحِلْيَةِ كَانَ الْمَيْلُ إِلَيْهِنَّ عَلَى السَّوِيَّةِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي عَدَمَ الْغَيْرَةِ.
Allah Teâlâ mesken meselesini, yiyecek ve içecek meselesini açıklayınca, peşinden nikâhlanacaklar meselesini zikrederek: { وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ } “Yanlarında da gözlerini [yalnız eşlerine] dikmiş olanlar vardır” buyurmuştur. Bunun tefsiri Sâffât Suresi'nde geçmişti. Özetle mana; onların gözlerini eşlerinden başkasına dikmeyip kalplerini yalnızca onların sevgisine hasretmiş olmalarıdır. O'nun: { أَتْرابٌ } “...akranlar” buyruğu ise aynı yaşta demektir. Cariyelerin kendi aralarında akran olmaları muhtemel olduğu gibi, eşleriyle akran olmaları da muhtemeldir. Kaffâl şöyle demiştir: Bu vasfın dikkate alınmasının sebebi, onların nitelikte, yaşta ve zinet/güzellikte birbirlerine benzediklerinde onlara olan meylin eşit olmasıdır; bu da kıskançlığın bulunmamasını gerektirir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ الْمُتَّقِينَ بِالثَّوَابِ الموصوف بهذه
Sonra Allah Teâlâ: { هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ } “İşte hesap günü için size vaad olunan budur” buyurmuştur; yani Allah Teâlâ takva sahiplerine bu sıfatla nitelenen sevabı vaad etmiştir.
الصِّفَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ دَوَامِ هذا الثَّوَابِ فَقَالَ: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ.
Sonra Allah Teâlâ bu sevabın devamlılığını haber vererek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ } “Şüphesiz bu, bizim asla tükenmeyecek olan rızkımızdır.”
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٥٥ الى ٦٤]
[Sâd Suresi (38): 55-64. Ayetler]
هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩)
{ هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩) } “İşte bu böyledir; şüphesiz azgınlar için de pek kötü bir dönüş yeri vardır: (55) Yaslanacakları cehennem! Ne kötü bir yataktır o! (56) İşte bu; artık tatsınlar onu: Kaynar su ve irin (57) ve o türden diğer çiftler (çeşitler). (58) İşte bu, sizinle birlikte [ateşe] tıkılan bir topluluktur. Onlara merhaba (rahatlık) olmasın! Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir. (59)”
قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١) وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)
{ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١) وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) } “[Uyanlar] dediler ki: ‘Hayır, asıl size merhaba olmasın! Bunu bizim önümüze siz getirdiniz. Ne kötü bir duraktır o!’ (60) Dediler ki: ‘Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse, ateşte onun azabını kat kat artır!’ (61) Ve dediler ki: ‘Bize ne oluyor da kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları göremiyoruz? (62) Onları alaya mı almıştık, yoksa gözler onlardan kaydı mı?’ (63) Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi kesin bir haktır (gerçektir). (64)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ ثَوَابَ الْمُتَّقِينَ، وَصَفَ بَعْدَهُ عِقَابَ الطَّاغِينَ، لِيَكُونَ الْوَعِيدُ مَذْكُورًا عَقِيبَ الْوَعْدِ، وَالتَّرْهِيبُ عَقِيبَ التَّرْغِيبِ.
Bil ki Allah Teâlâ, takva sahiplerinin sevabını vasfedince, ardından azgınların cezasını vasfetmiştir ki vaîd (tehdit), vaadin peşinden; terhîb (korkutma) da tergîbin (teşvikin) peşinden zikredilmiş olsun.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ أحوال أهل النَّارِ أَنْوَاعًا فَالْأَوَّلُ: مَرْجِعُهُمْ وَمَآبُهُمْ، فَقَالَ: هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] وَهَذَا فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ [ص: ٤٩] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حَالَ الطَّاغِينَ مُضَادٌّ لِحَالِ الْمُتَّقِينَ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالطَّاغِينَ، فَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلُوهُ عَلَى الْكُفَّارِ، وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ سَوَاءٌ كَانُوا كَفَّارًا أَوْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ، وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَشَرَّ مَآبٍ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مَآبُهُمْ شَرًّا مِنْ مَآبِ غَيْرِهِمْ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْكُفَّارِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عنهم أنهم قالوا:
Bil ki Allah Teâlâ, cehennem ehlinin hallerinden birkaç tür zikretmiştir. Birincisi: Onların dönüş yerleri ve varacakları yerdir. Nitekim: { هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } [Sâd: 55] “İşte bu böyledir; şüphesiz azgınlar için de pek kötü bir dönüş yeri vardır” buyurmuştur. Bu, O'nun: { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } [Sâd: 49] “Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir dönüş yeri vardır” buyruğunun mukabilindedir. Böylece Allah Teâlâ azgınların halinin takva sahiplerinin haline zıt olduğunu açıklamıştır. 'Tağîler' (azgınlar) ile kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Müfessirlerin çoğu bunu kâfirlere hamletmiştir. Cübbâî ise bunun, ister kâfir olsunlar ister olmasınlar büyük günah sahiplerine hamledileceğini söylemiştir. Birinciler birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: { لَشَرَّ مَآبٍ } “...pek kötü bir dönüş yeri...” buyruğu, onların dönüş yerinin başkalarının dönüş yerinden daha kötü olmasını gerektirir; bu ise ancak kâfirlere layıktır. İkincisi: Allah Teâlâ onların şöyle dediklerini nakletmiştir:
أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْكُفَّارِ، لِأَنَّ الْفَاسِقَ لَا يَتَّخِذُ الْمُؤْمِنَ سِخْرِيًّا الثَّالِثُ: أَنَّهُ اسْمُ ذَمٍّ، وَالِاسْمُ الْمُطْلَقُ مَحْمُولٌ عَلَى الْكَامِلِ، وَالْكَامِلُ فِي الطُّغْيَانِ هُوَ الْكَافِرُ، وَاحْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: / إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَصْفَ بِالطُّغْيَانِ قَدْ يَحْصُلُ فِي حَقِّ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ، وَلِأَنَّ كُلَّ مَنْ تَجَاوَزَ عَنْ تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَعَدَّاهَا فَقَدْ طَغَى، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، الْمَعْنَى أَنَّ الَّذِينَ طَغَوْا وَكَذَّبُوا رُسُلِي لَهُمْ شَرُّ مَآبٍ، أَيْ شَرُّ مَرْجِعٍ وَمَصِيرٍ، ثُمَّ قَالَ: جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ بِأَنَّ الطَّاغِينَ لَهُمْ شَرُّ مَآبٍ فَسَّرَهُ بِقَوْلِهِ: جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها ثُمَّ قَالَ: فَبِئْسَ الْمِهادُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ [الْأَعْرَافِ: ٤١] شَبَّهَ اللَّهُ مَا تَحْتَهُمْ مِنَ النَّارِ بِالْمِهَادِ الَّذِي يَفْتَرِشُهُ النَّائِمُ.
{ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } “Onları alaya mı almıştık...” Bu ise ancak kâfirlere layıktır; zira fâsık kimse mümini alaya almaz. Üçüncüsü: Bu bir yergi ismidir; mutlak isim ise kâmil olana hamledilir, tuğyanda kâmil olan ise kâfirdir. Cübbâî ise kendi sözünün sıhhatine Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirmiştir: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } [el-Alak: 6-7] “Gerçek şu ki insan, kendini kendine yeterli gördüğü için mutlaka azar”. Bu, tuğyan ile nitelenmenin büyük günah sahibi hakkında da meydana gelebileceğine delalet eder. Zira Allah Teâlâ'nın tekliflerini çiğneyip haddi aşan herkes tuğyan etmiştir (azmıştır). Bunu bildiğinde deriz ki: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Mana, tuğyan edip elçilerimi yalanlayanlar için kötü bir meâb, yani kötü bir dönüş ve varış yeri vardır demektir. Sonra: { جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها } “Yaslanacakları cehennem!” buyurmuştur. Mana şudur: Allah Teâlâ azgınlar için kötü bir meâb olduğuna hükmedince, bunu { جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها } buyruğu ile tefsir etmiştir. Sonra: { فَبِئْسَ الْمِهادُ } “Ne kötü bir yataktır o!” buyurmuştur ki bu, O'nun: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ } [el-A'râf: 41] “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinden de örtüler vardır” buyruğu gibidir. Allah, onların altındaki ateşi uyuyan kimsenin altına serdiği döşeğe benzetmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } “İşte bu; artık tatsınlar onu: Kaynar su ve irin” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ هَذَا حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ فَلْيَذُوقُوهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ، ثُمَّ يَبْتَدِئُ فَيَقُولُ: حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ.
Birinci Mesele: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun takdim ve tehir üzere olmasıdır; takdiri 'Bu kaynar su ve irindir, artık onu tatsınlar' şeklindedir. İkincisi: Takdirin 'Cehenneme yaslanırlar; o ne kötü yataktır, işte bu [azaptır], artık tatsınlar onu' şeklinde olması, sonra da [yeni bir cümleye] başlayarak 'Kaynar su ve irindir' buyurmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْغَسَاقُ بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيدِ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الَّذِي يُغْسَقُ مِنْ صَدِيدِ أَهْلِ النَّارِ، يُقَالُ:
İkinci Mesele: Şeddesiz (Gasâk) ve şeddeli (Gassâk) okunuşuyla bu kelimede birtakım vecihler vardır: Birincisi: Cehennem ehlinin irininden akıp damlayan şey olmasıdır; nitekim şöyle denilir:
غَسَقَتِ الْعَيْنُ إِذَا سَالَ دَمْعُهَا. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ هُوَ الْقَيْحُ الَّذِي يَسِيلُ مِنْهُمْ يَجْتَمِعُ فَيُسْقَوْنَهُ الثَّانِي: قِيلَ الْحَمِيمُ يَحْرِقُ بِحَرِّهِ، وَالْغَسَّاقُ يَحْرِقُ بِبَرْدِهِ، وَذَكَرَ الْأَزْهَرِيُّ: أَنَّ الْغَاسِقَ الْبَارِدُ، وَلِهَذَا قِيلَ لِلَّيْلِ غَاسِقٌ لِأَنَّهُ أَبْرَدُ مِنَ النَّهَارِ الثَّالِثُ: أَنَّ الْغَسَّاقَ الْمُنْتِنُ حَكَى الزَّجَّاجُ لَوْ قُطِرَتْ مِنْهُ قَطْرَةٌ فِي الْمَشْرِقِ لَأَنْتَنَتْ أَهْلَ الْمَغْرِبِ، وَلَوْ قُطِرَتْ مِنْهُ قَطْرَةٌ فِي الْمَغْرِبِ لَأَنْتَنَتْ أَهْلَ الْمَشْرِقِ الرَّابِعُ: قَالَ كَعْبٌ: الْغَسَّاقُ عَيْنٌ فِي جَهَنَّمَ يَسِيلُ إِلَيْهَا سُمُّ كُلِّ ذَاتِ حُمَةٍ مِنْ عَقْرَبٍ وَحَيَّةٍ.
Gözün yaşı aktığında ‘ğasekatil-ayn’ (غَسَقَتِ الْعَيْنُ) denir. İbn Ömer şöyle demiştir: O, onlardan akıp toplanan ve kendilerine içirilen cerahattir. İkincisi: Hamîm sıcağıyla yakar, gassâk ise soğuğuyla yakar denilmiştir. Ezherî, gâsık kelimesinin soğuk anlamına geldiğini zikretmiş, bu sebeple gündüzden daha soğuk olduğu için geceye de 'gâsık' denildiğini belirtmiştir. Üçüncüsü: Gassâkın kokuşmuş, pis kokulu şey olmasıdır. Zeccâc şöyle nakletmiştir: Şayet ondan doğuya bir damla damlatılsaydı batı ehlini kokuturdu; şayet batıya bir damla damlatılsaydı doğu ehlini kokuturdu. Dördüncüsü: Ka'b şöyle demiştir: Gassâk, cehennemde bir pınardır ki akrep ve yılan gibi her zehirli hayvanın zehri ona akar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفَصٌ عَنْ عَاصِمٍ غَسَّاقٌ بِتَشْدِيدِ السِّينِ حَيْثُ كَانَ وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ الِاخْتِيَارُ التَّخْفِيفُ لِأَنَّهُ إِذَا شَدَّدَ لَمْ يَخْلُ مِنْ أَنْ يَكُونَ اسْمًا أَوْ صِفَةً، فَإِنْ كَانَ اسما فالأسماء لم تجيء عَلَى هَذَا الْوَزْنِ إِلَّا قَلِيلًا، وَإِنْ كَانَ صِفَةً فَقَدْ أُقِيمَ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ وَالْأَصْلُ أَنْ لَا يَجُوزَ ذَلِكَ.
Üçüncü Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, geçtiği her yerde sîn harfini şeddeli olarak { غَسَّاقٌ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Tercih edilen şeddesiz okunuştur; zira şeddeli okunduğunda ya isim ya da sıfat olmaktan hali kalmaz. Şayet isim ise isimler bu vezinde pek az gelir; şayet sıfat ise mevsufun makamına ikame edilmiştir ki asıl olan buna cevaz verilmemesidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ } “Ve o türden diğer çiftler (çeşitler)” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عُمَرَ وَأُخَرُ بِضَمِّ الْأَلْفِ عَلَى جَمْعِ أُخْرَى أَيْ أَصْنَافٌ أُخَرُ مِنَ الْعَذَابِ، وَهُوَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ وَالْبَاقُونَ آخَرُ عَلَى الْوَاحِدِ أَيْ عَذَابٌ آخَرُ، أَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَقَوْلُهُ وَأُخَرُ أَيْ وَمَذُوقَاتٍ أُخَرُ مِنْ شَكْلِ هَذَا الْمَذُوقِ، أَيْ مِنْ مِثْلِهِ فِي الشِّدَّةِ وَالْفَظَاعَةِ، أَزْوَاجٌ أَيْ أَجْنَاسٌ، وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فَالتَّقْدِيرُ وَعَذَابٌ أَوْ مَذُوقٌ آخَرُ، وَأَزْوَاجٌ صِفَةٌ لِآخَرَ لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضُرُوبًا أَوْ صِفَةً لِلثَّلَاثَةِ وَهُمْ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ مِنْ شِكْلِهِ بِالْكَسْرِ وَهِيَ لُغَةٌ، وَأَمَّا الْغَنْجُ فَبِالْكَسْرِ لَا غَيْرُ.
Birinci Mesele: Ebû Amr, elifin ötresiyle uhrâ kelimesinin çoğulu olarak { وَأُخَرُ } şeklinde okumuştur; yani azaptan diğer çeşitler demektir. Bu, Mücâhid'in de kıraatidir. Geriye kalanlar ise tekil olarak { آخَرُ } şeklinde okumuşlardır; yani başka bir azap demektir. Birinci kıraate göre { وَأُخَرُ } ifadesi; bu tadılan şeyin şeklinde olan diğer tadılacak şeyler, yani şiddet ve dehşet bakımından onun benzerinden [şeyler] demektir; { أَزْوَاجٌ } ise çeşitler/türler demektir. İkinci kıraate göre ise takdir; 'başka bir azap' yahut 'tadılan başka bir şey' şeklindedir. { أَزْوَاجٌ } kelimesi, çeşitler manasında olması caiz olduğu için { آخَرَ } kelimesinin sıfatıdır veya her üçünün -ki bunlar hamîm, gassâk ve onun benzeri olan diğeridir- sıfatıdır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: '[Şîn harfinin] kesresiyle { مِنْ شِكْلِهِ } şeklinde de okunmuştur ki bu bir lehçedir. Naz/işve (el-ğanc) manasında olan ise sadece kesre iledir.'
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ مَسْكَنَ الطَّاغِينَ وَمَأْكُولَهُمْ حَكَى أَحْوَالَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا أَحِبَّاءً لَهُمْ/ فِي الدُّنْيَا أَوَّلًا، ثُمَّ مَعَ الَّذِينَ كَانُوا أَعْدَاءً لَهُمْ فِي الدُّنْيَا ثَانِيًا أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ قَوْلُهُ: هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا حِكَايَةُ كَلَامِ رُؤَسَاءِ أَهْلِ النَّارِ يَقُولُهُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ بِدَلِيلِ أَنَّ مَا حُكِيَ بَعْدَ هَذَا مِنْ أَقْوَالِ الْأَتْبَاعِ وَهُوَ قَوْلُهُ: قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا، وَقِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ: هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ كَلَامُ الْخَزَنَةِ لِرُؤَسَاءِ الْكَفَرَةِ فِي أَتْبَاعِهِمْ، وَقَوْلَهُ: لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ كَلَامُ الرُّؤَسَاءِ، وَقَوْلُهُ: هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ أَيْ هَذَا جَمْعٌ كَثِيفٌ قَدِ اقْتَحَمَ مَعَكُمُ النَّارَ كَمَا كَانُوا قَدِ اقْتَحَمُوا مَعَكُمْ فِي الْجَهْلِ وَالضَّلَالِ، وَمَعْنَى اقْتَحَمَ مَعَكُمُ النَّارَ أَيْ دَخَلَ النَّارَ فِي صُحْبَتِكُمْ، وَالِاقْتِحَامُ رُكُوبُ الشِّدَّةِ وَالدُّخُولُ فِيهَا، وَالْقَحْمَةُ الشِّدَّةُ.
Bil ki Allah Teâlâ azgınların meskenini ve yiyeceğini vasfedince, önce dünyada kendilerinin sevdikleri kimselerle olan hallerini, sonra da dünyada kendilerine düşman olan kimselerle hallerini nakletmiştir. Birincisine gelince, bu O'nun: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } “İşte bu, sizinle birlikte [ateşe] tıkılan bir topluluktur” buyruğudur. Bil ki bu, cehennem ehlinin elebaşlarının birbirlerine söyledikleri sözün hikâyesidir; bunun delili de bundan sonra tâbilerin sözlerinden nakledilen şu buyruktur: { قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } “[Uyanlar] dediler ki: ‘Hayır, asıl size merhaba olmasın! Bunu bizim önümüze siz getirdiniz...’”. Şöyle de denilmiştir: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } buyruğu cehennem bekçilerinin kâfirlerin elebaşlarına, onların tâbileri hakkında söyledikleri sözdür; { لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ } “Onlara merhaba olmasın! Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir” buyruğu ise elebaşların sözüdür. O'nun: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } buyruğu; yani tıpkı cehalet ve dalalete sizinle birlikte daldıkları gibi, sizinle birlikte ateşe dalmış kalabalık bir topluluktur demektir. Sizinle birlikte ateşe daldı sözünün manası, sizinle beraber ateşe girdi demektir. İktihâm; şiddete/zorluğa göğüs gerip dalmak ve içine girmektir, el-kahme (الْقَحْمَةُ) ise şiddet/zorluk demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا مَرْحَباً بِهِمْ دُعَاءٌ مِنْهُمْ عَلَى أَتْبَاعِهِمْ، يَقُولُ الرَّجُلُ لِمَنْ يَدْعُو لَهُ مَرْحَبًا أَيْ أَتَيْتَ رَحْبًا فِي الْبِلَادِ لَا ضيقا أَوْ رَحُبَتْ بِلَادُكَ رُحْبًا، ثُمَّ يَدْخُلُ عَلَيْهِ كَلِمَةُ لَا فِي دُعَاءِ السُّوءِ، وَقَوْلُهُ: بِهِمْ بيان للمدعو عليهم أنهم صالوا النَّارِ تَعْلِيلٌ لِاسْتِيجَابِهِمُ الدُّعَاءَ عَلَيْهِمْ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها [الْأَعْرَافِ: ٣٨] قَالُوا أَيِ الْأَتْبَاعُ بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ يُرِيدُونَ أَنَّ الدُّعَاءَ الَّذِي دَعَوْتُمْ بِهِ عَلَيْنَا أَيُّهَا الرُّؤَسَاءُ أَنْتُمْ أَحَقُّ بِهِ، وَعَلَّلُوا ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ: أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا وَالضَّمِيرُ لِلْعَذَابِ أَوْ لِصِلِيِّهِمْ، فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى تَقْدِيمِهِمُ الْعَذَابَ لَهُمْ؟ قُلْنَا الَّذِي أَوْجَبَ التقديم هو عمل السوء قال تعالى: ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ [آل عمران: ١٨١، ١٨٢] إِلَّا أَنَّ الرُّؤَسَاءَ لَمَّا كَانُوا هُمُ السَّبَبُ فيه بإغوائهم وكان العذاب
Allah Teâlâ'nın: { لَا مَرْحَباً بِهِمْ } “Onlar rahat yüzü görmesinler (onlara merhaba olmasın)!” buyruğu, [elebaşların] kendilerine uyanlara (tâbilerine) bir bedduasıdır. Kişi, hayır dua ettiği kimseye "merhaben" (مَرْحَبًا) der; yani "Dar değil, geniş bir yere geldin" yahut "Memleketin genişlesin" demektir. Sonra beddua makamında bunun başına "lâ" (لَا) [olumsuzluk] kelimesi dâhil olur. O'nun { بِهِمْ } “onlara” buyruğu ise aleyhlerine beddua edilen kimseleri açıklamaktadır. [Onların ateşe girecek olmaları], aleyhlerine yapılan bu bedduayı hak etmelerinin gerekçesidir. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } “Her bir ümmet [cehenneme] girdikçe kendi yoldaşına lanet etti” [el-A'râf 38] buyruğudur. { قَالُوا } “[Tâbiler] dediler ki” yani tâbiler şöyle dediler: { بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } “Asıl siz rahat yüzü görmeyin (size merhaba olmasın)!” Bununla; "Ey elebaşlar! Bize ettiğiniz o bedduaya asıl siz layıksınız!" demek istemişler ve bunu da: { أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } “Bunu önümüze siz sürdünüz / siz getirdiniz” sözleriyle gerekçelendirmişlerdir. [Ayet-i kerimedeki] zamir azaba veya onların ateşe girmesine râcidir. Eğer: "Onların azabı kendilerine öne sürmelerinin / sunmalarının anlamı nedir?" denilirse, deriz ki: Öne sürmeyi gerektiren şey kötü ameldir; nitekim Allah Teâlâ: { ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ * ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Tadın o yakıcı azabı! Bu, ellerinizin önden sunduğu (yaptığı) şeyler sebebiyledir” [Âl-i İmrân 181-182] buyurmuştur. Ne var ki elebaşlar, saptırmaları sebebiyle bunda asıl sebep oldukları ve azap da
جَزَاءُهُمْ عَلَيْهِ قِيلَ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَجَعَلَ الرُّؤَسَاءَ هُمُ الْمُقَدَّمِينَ وَجَعَلَ الْجَزَاءَ هُوَ الْمُقَدَّمُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
onun karşılığı olduğu için 'Bunu bizim önümüze siz getirdiniz' denilmiştir. Böylece elebaşlar öne sürenler kılınmış, ceza da öne getirilen şey yapılmıştır. O'nun buyruğundaki zamir:
قَدَّمْتُمُوهُ كِنَايَةٌ عَنِ الطُّغْيَانِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ وَقَوْلُهُ: فَبِئْسَ الْقَرارُ أَيْ بِئْسَ الْمُسْتَقَرُّ وَالْمَسْكَنُ جَهَنَّمُ، ثُمَّ قَالَتِ الْأَتْبَاعُ رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً أَيْ مُضَاعَفًا وَمَعْنَاهُ ذَا ضَعْفٍ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً [الْأَعْرَافِ: ٣٨] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ [الْأَحْزَابِ: ٦٧، ٦٨] فَإِنْ قِيلَ كُلُّ مِقْدَارٍ يُفْرَضُ مِنَ الْعَذَابِ فَإِنْ كَانَ بِقَدْرِ الِاسْتِحْقَاقِ لَمْ يَكُنْ مُضَاعَفًا، وَإِنْ كان زائدا عليه كان ظلما وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. قُلْنَا الْمُرَادُ مِنْهُ
{ قَدَّمْتُمُوهُ } “...onu öne getirdiniz” lafzındaki zamir, { وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } “Şüphesiz azgınlar için de pek kötü bir dönüş yeri vardır” buyruğunun delalet ettiği tuğyandan kinayedir. O'nun: { فَبِئْسَ الْقَرارُ } “Ne kötü bir duraktır o!” buyruğu ise cehennem ne kötü bir karargâh ve meskendir demektir. Sonra tâbiler şöyle dedi: { رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً } “Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse, onun azabını kat kat artır!” Yani katlanmış, iki kat sahibi [azap ver]. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً } [el-A'râf: 38] “Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdı; onlara ateşten kat kat azap ver!”. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } [el-Ahzâb: 67-68] “Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver...”. Şayet denilirse ki: Azaptan takdir edilen her miktar şayet hak ediş kadarsa katlanmış olmaz; şayet ondan fazla ise zulüm olur, bu ise caiz değildir. Deriz ki: Bundan murat,
قَوْلُهُ ﵇: «وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»
Peygamber'in [aleyhisselâm] şu buyruğudur: “Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir.”
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَكُونُ أَحَدُ الْقِسْمَيْنِ عَذَابَ الضلال، والثاني عذاب الإضلال والله أعلم.
Mana şudur: İki kısımdan biri sapıklığın azabı, ikincisi ise saptırmanın azabı olur. Doğrusunu Allah bilir.
وهاهنا آخِرُ شَرْحِ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ مَعَ الَّذِينَ كَانُوا أَحْبَابًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَأَمَّا شَرْحُ أَحْوَالِهِمْ مَعَ الَّذِينَ كَانُوا أَعْدَاءً لَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ قَوْلُهُ: وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ يَعْنِي أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا نَظَرُوا إِلَى جَوَانِبِ جَهَنَّمَ فَحِينَئِذٍ يَقُولُونَ: مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ يَعْنُونَ فُقَرَاءَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ لَا يَؤُبَهُ بِهِمْ وَسَمَّوْهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ، إِمَّا بِمَعْنَى الْأَرَاذِلِ الَّذِينَ لَا خَيْرَ فِيهِمْ وَلَا جَدْوَى، أَوْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى خِلَافِ دِينِهِمْ فكانوا عندهم أشرارا ثم قالوا: أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İşte burası kâfirlerin dünyada sevdikleri kimselerle olan hallerinin şerhinin sonudur. Dünyada kendilerine düşman olan kimselerle hallerinin şerhine gelince, bu O'nun şu buyruğudur: { وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ } “Ve dediler ki: ‘Bize ne oluyor da kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları göremiyoruz?’”. Yani kâfirler cehennemin etrafına baktıklarında işte o vakit: { مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ } derler; bununla kendilerine değer verilmeyen fakir Müslümanları kastederler ve onları ya kendilerinde hiçbir hayır ve fayda bulunmayan ayak takımı manasında ya da kendi dinlerine aykırı oldukları için yanlarında kötü sayıldıklarından kötülerden olarak isimlendirmişlerdir. Sonra: { أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } “Onları alaya mı almıştık...” dediler. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ مِنَ الْأَشْرارِ أَتَّخَذْناهُمْ بِوَصْلِ أَلْفِ أَتَّخَذْناهُمْ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَبِالْوَصْلِ يُقْرَأُ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ مُتَقَدِّمٌ فِي قَوْلِهِ: مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا، وَلِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَشُكُّونَ فِي اتِّخَاذِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا سِخْرِيًّا، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٠] فَكَيْفَ يَحْسُنُ أَنْ يَسْتَفْهِمُوا عَنْ شَيْءٍ عَلِمُوهُ؟ أَجَابَ الْفَرَّاءُ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ هَذَا مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي مَعْنَاهُ التَّعْجِيبُ وَالتَّوْبِيخُ، وَمِثْلُ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ جَائِزٌ عَنِ الشَّيْءِ الْمَعْلُومِ، أَمَّا وَجْهُ قَوْلِ مَنْ أَلْحَقَ الْهَمْزَةَ لِلِاسْتِفْهَامِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَصِيرِ إِلَيْهِ ليعادل قوله:
Birinci Mesele: Ebû Amr, Hamza ve Kisâî, { أَتَّخَذْناهُمْ } kelimesinin elifini vasıl ile { مِنَ الْأَشْرارِ اتَّخَذْناهُمْ } şeklinde okumuşlar; diğerleri ise istifham (soru) üzere fethalı [hemze] ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Vasıl ile okunur; çünkü { مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً } sözünde istifham öne geçmiştir ve müşrikler dünyada müminleri alaya aldıklarında şüphe etmezler; zira Allah Teâlâ: { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي } [el-Mü'minûn: 110] “Siz onları alaya aldınız, ta ki onlar size beni anmayı unutturdular” buyruğunda bunu kendilerinden haber vermiştir. Bildikleri bir şeyi nasıl istifham konusu yapmaları uygun olur? Ferrâ buna şöyle cevap vermiştir: Bu, manası taaccüb ve kınama olan istifhamdandır; bilinen bir şey hakkında bu tür istifham caizdir. İstifham için hemzeyi ekleyenlerin sözünün vechi ise O'nun şu buyruğuna:
أَتَّخَذْناهُمْ بِأَمْ فِي قَوْلِهِ: أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ فَإِنْ قِيلَ فَمَا الْجُمْلَةُ الْمُعَادِلَةُ لِقَوْلِهِ: أَمْ زاغَتْ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى؟ قُلْنَا إِنَّهَا مَحْذُوفَةٌ وَالْمَعْنَى الْمَقْصُودُونَ هُمْ أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ.
{ أَتَّخَذْناهُمْ } buyruğuna denk düşmesi için { أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ } buyruğundaki 'em' edatına başvurmanın zorunlu olmasıdır. Şayet: 'Birinci kıraate göre { أَمْ زاغَتْ } buyruğuna denk olan cümle nedir?' denilirse, deriz ki: O mahzuftur ve mana: 'Kastedilenler onlar mıdır, yoksa gözler mi onlardan kaydı?' şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ سِخْرِيًّا بِضَمِّ السِّينِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَقِيلَ هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَقِيلَ بِالْكَسْرِ هُوَ الْهُزْءُ وَبِالضَّمِّ هُوَ التَّذْلِيلُ وَالتَّسْخِيرُ.
İkinci Mesele: Nâfi', sîn harfinin dammesiyle { سُخْرِيًّا } şeklinde okumuş, diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır. İkisinin aynı manada olduğu söylendiği gibi, kesre ile olanın alay, damme ile olanın ise boyun eğdirme ve emre amade kılma (teshîr) olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي نَظْمِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ بِنَاءً عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ أَمَّا الْقِرَاءَةُ عَلَى سَبِيلِ الْإِخْبَارِ فَالتَّقْدِيرُ مَا لَنَا لَا نَرَاهُمْ حَاضِرِينَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ لِحَقَارَتِهِمْ تَرَكُوا، أَوْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ.
Üçüncü Mesele: Zikredilen iki kıraate dayanarak ayetin nazmında iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: İhbar yoluyla olan kıraate gelince takdir şöyledir: 'Bize ne oluyor da onları önemsiz görüldükleri için terk edildiklerinden yahut gözler kendilerinden kaydığı için burada hazır görmüyoruz?'.
وَوَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْ حقارتهم بقولهم أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ، فَالتَّقْدِيرُ لِأَجْلِ أَنَّا قَدِ اتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا وَمَا كَانُوا كَذَلِكَ فَلَمْ يَدْخُلُوا النَّارَ، أَمْ لِأَجْلِ أَنَّهُ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةَ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ الَّذِي حَكَيْنَا عَنْهُمْ لَحَقٌّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَكَلَّمُوا بِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنِ الَّذِي حَكَيْنَاهُ عَنْهُمْ مَا هُوَ، فَقَالَ: تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ وَإِنَّمَا سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى تِلْكَ الْكَلِمَاتِ تُخَاصُمًا لِأَنَّ قَوْلَ الرُّؤَسَاءِ لَا مَرْحَباً بِهِمْ وَقَوْلَ الْأَتْبَاعِ بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ مِنْ باب الخصومة.
Onların önemsizliği, onların { أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } “Onları alaya almıştık” sözleriyle ifade edilmiştir. İstifham yoluyla olan kıraate gelince takdir: 'Biz onları alaya aldığımız ve onlar böyle olmadıkları için mi ateşe girmediler, yoksa gözler mi onlardan kaydı?' şeklindedir. Bil ki Allah Teâlâ onlardan bu münazarayı nakledince: 'Onlardan naklettiğimiz bu şey şüphesiz bir haktır, mutlaka bunu konuşacaklardır' buyurmuş, sonra da onlardan naklettiğimiz şeyin ne olduğunu açıklayarak: { تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } “...cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi” buyurmuştur. Allah Teâlâ bu sözleri ancak elebaşların { لَا مَرْحَباً بِهِمْ } “Onlara merhaba olmasın!” sözü ile tâbilerin { بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } “Hayır, asıl size merhaba olmasın!” sözü çekişme kabilinden olduğu için hasımlaşma (tahâsum) olarak isimlendirmiştir.
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٦٥ الى ٧٠]
[Sâd Suresi (38): 65-70. Ayetler]
قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩)
{ قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) } “De ki: ‘Ben ancak bir uyarıcıyım. Bir ve mutlak kahredici olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. (65) Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir, mutlak galiptir, çok bağışlayıcıdır.’ (66) De ki: ‘O, büyük bir haberdir. (67) Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. (68) Onlar orada tartışırlarken Mele-i A'lâ hakkında benim hiçbir bilgim yoktu. (69)”
إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)
{ إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) } “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.’ (70)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَمَّا دَعَا النَّاسَ إِلَى أَنَّهُ لَا إِلَهَ إلا الله وَاحِدٌ، وَإِلَى أَنَّهُ رَسُولٌ مُبِينٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَإِلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالْقِيَامَةِ حَقٌّ، فَأُولَئِكَ الْكُفَّارُ أَظْهَرُوا السَّفَاهَةَ وَقَالُوا إِنَّهُ سَاحِرٌ كَذَّابٌ واستهزؤا بِقَوْلِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قِصَصَ الْأَنْبِيَاءِ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: لِيَصِيرَ ذَلِكَ حَامِلًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى التَّأَسِّي بِالْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي الصَّبْرِ عَلَى سَفَاهَةِ الْقَوْمِ وَالثَّانِي: لِيَصِيرَ ذَلِكَ رَادِعًا لِلْكُفَّارِ عَلَى الْإِصْرَارِ عَلَى الْكُفْرِ وَالسَّفَاهَةِ وَدَاعِيًا إِلَى قَبُولِ الْإِيمَانِ، وَلَمَّا تَمَّمَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الطَّرِيقَ أَرْدَفَهُ بِطَرِيقٍ آخَرَ وَهُوَ شَرْحُ نَعِيمِ أَهْلِ الثَّوَابِ وَشَرْحُ عِقَابِ أَهْلِ الْعِقَابِ. فَلَمَّا تَمَّمَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْبَيَانَاتِ عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ الْمَطَالِبِ الْمَذْكُورَةِ في أول السورة وهي تقرير التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْبَعْثِ، فَقَالَ قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَلَا بُدَّ مِنَ الْإِقْرَارِ بِأَنَّهُ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ القهار، فإن الترتيب الصحيح أن تذكر شُبَهَاتِ الْخُصُومِ أَوَّلًا وَيُجَابُ عَنْهَا ثُمَّ نَذْكُرُ عَقِيبَهَا الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى صِحَّةِ الْمَطْلُوبِ، فَكَذَا هاهنا أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ شُبْهَتِهِمْ وَنَبَّهَ عَلَى فَسَادِ كَلِمَاتِهِمْ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْمَطَالِبِ، لِأَنَّ إِزَالَةَ مَا لَا يَنْبَغِي مُقَدَّمَةٌ عَلَى إِثْبَاتِ مَا يَنْبَغِي، وَغَسْلُ اللَّوْحِ مِنَ النُّقُوشِ الْفَاسِدَةِ مُقَدَّمٌ عَلَى كَتْبِ النُّقُوشِ الصَّحِيحَةِ فِيهِ، وَمَنْ نَظَرَ فِي هَذَا التَّرْتِيبِ اعْتَرَفَ بِأَنَّ الْكَلَامَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى آخِرِهَا قَدْ جَاءَ عَلَى أَحْسَنِ وُجُوهِ التَّرْتِيبِ وَالنَّظْمِ.
Bil ki Allah Teâlâ surenin başında Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] insanları tek bir ilahtan başka ilah olmadığına, kendisinin Allah katından apaçık bir elçi olduğuna ve kıyamet inancının hak olduğuna davet ettiğinde, o kâfirlerin beyinsizlik göstererek onun sihirbaz ve yalancı olduğunu söylediklerini ve sözüyle alay ettiklerini nakledince, ardından iki vecihten dolayı peygamberlerin kıssalarını zikretmiştir: Birincisi: Bunun Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] kavminin beyinsizliğine sabretme hususunda peygamberlere [aleyhimüsselâm] uymaya sevk etmesi içindir. İkincisi: Bunun kâfirleri inkârda ve beyinsizlikte ısrar etmekten caydırıcı ve imanı kabule çağırıcı olması içindir. Allah Teâlâ bu yolu tamamlayınca, onu başka bir yolla takviye etmiştir ki o da sevap ehlinin nimetini ve ceza ehlinin cezasını açıklamaktır. Allah Teâlâ bu beyanları tamamlayınca, surenin başında zikredilen gayeleri takrire geri dönmüştür ki bunlar tevhidin, nübüvvetin ve ba'sin (öldükten sonra dirilişin) takriridir. Buyurdu ki: De ki ey Muhammed: Ben sadece bir uyarıcıyım ve bir ve kahhâr olan Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığını ikrar etmek zorunludur. Zira doğru tertip, önce hasımların şüphelerinin zikredilip cevaplandırılması, ardından da matlubun sıhhatine delalet eden delillerin getirilmesidir. İşte burada da Allah Teâlâ onların şüphesine cevap vermiş ve sözlerinin fesadına dikkat çekmiş, sonra da bu gayelerin sıhhatine delalet eden şeyleri peşinden zikretmiştir; zira layık olmayanı izale etmek, layık olanı ispat etmekten öncedir ve levhadan bozuk nakışları silmek, doğru nakışları oraya yazmaktan öncedir. Bu tertibe bakan kimse, surenin başından sonuna kadar olan sözlerin tertip ve nazmın en güzel veçheleri üzere geldiğini itiraf eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ يَعْنِي أُبَّلِغُ أَحْوَالَ عِقَابِ مَنْ أَنْكَرَ التَّوْحِيدَ وَالنُّبُوَّةَ وَالْمَعَادَ، وَأَحْوَالَ ثَوَابِ مَنْ أقربها، وَكَمَا بَدَأَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِأَدِلَّةِ التَّوْحِيدِ حَيْثُ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً [ص: ٥] فكذلك بدأ هاهنا بِتَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ وَفِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الشَّرِيكِ وَالنَّظِيرِ، وَبَيَانُهُ أَنِ الَّذِي يُجْعَلُ شَرِيكًا لَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا قَادِرًا عَلَى الْإِطْلَاقِ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي الْعَالَمِ أَوْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، بَلْ يَكُونُ جَمَادًا عَاجِزًا وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ شَرِيكُهُ قَادِرًا عَلَى الْإِطْلَاقِ لَمْ يَكُنْ هُوَ قَادِرًا قَاهِرًا، لَأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُرِيدَ هُوَ شَيْئًا وَيُرِيدَ شَرِيكُهُ ضِدَّ ذَلِكَ الشَّيْءِ لَمْ يَكُنْ حُصُولُ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ أَوْلَى مِنَ الْآخَرِ، فَيُفْضِي إِلَى انْدِفَاعِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ قَادِرًا قَاهِرًا بَلْ كَانَ عَاجِزًا ضَعِيفًا، وَالْعَاجِزُ لَا يَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ، فَقَوْلُهُ: إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كَوْنَهُ قَهَّارًا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ وَاحِدًا وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الَّذِي جُعِلَ شَرِيكًا لَهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ الْبَتَّةَ مِثْلَ هَذِهِ الْأَوْثَانِ، فَهَذَا أَيْضًا فَاسِدٌ لِأَنَّ صَرِيحَ الْعَقْلِ يَحْكُمُ بِأَنَّ عِبَادَةَ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْقَاهِرِ أَوْلَى مِنْ عِبَادَةِ الْجَمَادِ الَّذِي لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا فَقَوْلُهُ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ يَدُلُّ عَلَى هَذِهِ الدَّلَائِلِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ سُبْحَانَهُ قَهَّارًا مُشْعِرٌ بِالتَّرْهِيبِ وَالتَّخْوِيفِ، فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الرَّجَاءِ وَالتَّرْغِيبِ
O'nun: { قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ } “De ki: ‘Ben ancak bir uyarıcıyım...’” buyruğuna gelince; yani tevhidi, nübüvveti ve âhireti inkâr edenlerin ceza hallerini ve bunları ikrar edenlerin sevap hallerini tebliğ etmekteyim. Nitekim surenin başında onların: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً } [Sâd: 5] “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” dediklerini naklederek tevhid delilleriyle başladığı gibi, burada da tevhidi takrir ile başlayıp: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Bir ve mutlak kahredici olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmuştur. Bu kelimede, O'nun ortaktan ve benzerden münezzeh olduğuna delalet eden delile işaret vardır. Bunun beyanı şudur: İlahlıkta O'na ortak kılınan varlık ya âlemde tasarrufa mutlak surette kadir olan bir varlıktır ya da böyle olmayıp aciz bir cemâddır (cansız varlıktır). Birincisi batıldır; zira şayet ortağı mutlak kadir olsaydı, kendisi kadir ve kahhâr olamazdı. Çünkü O bir şey dilediğinde ortağının da onun zıddını dilediği farz edilirse, iki durumdan birinin gerçekleşmesi diğerinden daha evla olmaz; bu da her birinin diğeri tarafından engellenmesine yol açar. O vakit de kadir ve kahhâr olamaz, bilakis aciz ve zayıf olur; aciz olan ise ilahlığa elverişli değildir. Dolayısıyla O'nun: { إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “...bir ve mutlak kahredici olan Allah'tan başka...” buyruğu, O'nun kahhâr oluşunun bir oluşuna delalet ettiğine işarettir. İkincisine, yani O'na ortak kılınan şeyin bu putlar gibi hiçbir şeye asla güç yetiremediği söylenmesine gelince, bu da fasittir; zira açık akıl; kadir ve kahhâr olan bir ilaha ibadet etmenin, işitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan bir cemâda ibadet etmekten evla olduğuna hükmeder. Dolayısıyla O'nun: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } buyruğu bu delillere delalet eder. Bil ki O'nun (Sübhânehu) kahhâr oluşu korkutma ve dehşeti hissettirir; bunu zikredince peşinden ümit ve teşvike delalet eden şeyi getirmiştir.
فَقَالَ: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ فَكَوْنُهُ رَبًّا مُشْعِرٌ بِالتَّرْبِيَةِ وَالْإِحْسَانِ وَالْكَرَمِ وَالْجُودِ، وَكَوْنُهُ غَفَّارًا مُشْعِرٌ بِالتَّرْغِيبِ، وَهَذَا الْمَوْجُودُ هُوَ الَّذِي تَجِبُ عِبَادَتُهُ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُخْشَى عِقَابُهُ وَيُرْجَى فَضْلُهُ وَثَوَابُهُ. / وَنَذْكُرُ طَرِيقَةً أُخْرَى فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ خمسة الْوَاحِدَ وَالْقَهَّارَ وَالرَّبَّ وَالْعَزِيزَ وَالْغَفَّارَ، أَمَّا كَوْنُهُ وَاحِدًا فَهُوَ الَّذِي وَقَعَ الْخِلَافُ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْحَقِّ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَاسْتَدَلَّ تَعَالَى عَلَى كَوْنِهِ وَاحِدًا بِكَوْنِهِ قَهَّارًا وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ هَذِهِ الدَّلَالَةِ إِلَّا أَنَّ كَوْنَهُ قَهَّارًا وَإِنْ دَلَّ عَلَى إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ يُوجِبُ الخوف الشديد فأردفه تعالى بذكر صفات ثلاثة دَالَّةٍ عَلَى الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْكَرَمِ أَوَّلُهَا: كَوْنُهُ ربا للسموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَهَذَا إِنَّمَا تَتِمُّ مَعْرِفَتُهُ بِالنَّظَرِ فِي آثَارِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي خلق السموات وَالْأَرْضِ وَالْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ وَالْمَوَالِيدِ الثَّلَاثَةِ، وَذَلِكَ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ فَإِذَا تَأَمَّلْتَ فِي آثَارِ حِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ فِي خَلْقِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَرَفْتَ حِينَئِذٍ تَرْبِيَتَهُ لِلْكُلِّ وَذَلِكَ يُفِيدُ الرَّجَاءَ الْعَظِيمَ وَثَانِيهَا: كَوْنُهُ عَزِيزًا وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِ أَنَّ لقائل أن يقول هب أنه رب ومربي وَكَرِيمٌ إِلَّا أَنَّهُ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ، فَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ عَزِيزٌ أَيْ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ فَهُوَ يَغْلِبُ الْكُلَّ وَلَا يَغْلِبُهُ شَيْءٌ وَثَالِثُهَا: كَوْنُهُ غَفَّارًا وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِ أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَبْ أَنَّهُ رَبٌّ وَمُحْسِنٌ وَلَكِنَّهُ يَكُونُ كَذَلِكَ فِي حَقِّ الْمُطِيعِينَ الْمُخْلِصِينَ فِي الْعِبَادَةِ، فَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ مَنْ بَقِيَ عَلَى الْكُفْرِ سَبْعِينَ سَنَةً ثُمَّ تَابَ فَإِنِّي أُزِيلُ اسْمَهُ عَنْ دِيوَانِ الْمُذْنِبِينَ وَأَسْتُرُ عَلَيْهِ بِفَضْلِي وَرَحْمَتِي جَمِيعَ ذُنُوبِهِ وَأُوصِلُهُ إِلَى دَرَجَاتِ الْأَبْرَارِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ ذَلِكَ قَالَ: قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ وَهَذَا النَّبَأُ الْعَظِيمُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ نَبَأٌ عَظِيمٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ أَنَّ الْقَوْلَ بِالنُّبُوَّةِ نَبَأٌ عَظِيمٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْقِيَامَةِ نَبَأٌ عَظِيمٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْمَطَالِبَ الثَّلَاثَةَ كَانَتْ مَذْكُورَةً فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَلِأَجْلِهَا انْجَرَّ الْكَلَامُ إِلَى كُلِّ مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ، وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا لِأَنَّ هَذَا أَيْضًا قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ [ص: ٢٩] وَهَؤُلَاءِ الْأَقْوَامُ أَعْرَضُوا عَنْهُ عَلَى مَا قَالَ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ:
Buyurdu ki: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir, mutlak galiptir, çok bağışlayıcıdır.” O'nun Rab oluşu terbiye, ihsan, kerem ve cömertliği; Gaffâr oluşu ise rağbet ve teşviki hissettirir. İşte ibadet edilmesi zorunlu olan varlık O'dur; zira azabından korkulan, lütfu ve sevabı umulan O'dur. Bu ayetlerin tefsirinde başka bir yol daha zikrederiz ve deriz ki: Allah Teâlâ bu makamda sıfatlarından beş tanesini zikretmiştir: el-Vâhid, el-Kahhâr, er-Rab, el-Azîz ve el-Gaffâr. Vâhid (bir) olmasına gelince; hak ehli ile müşrikler arasında ihtilafın vuku bulduğu husus budur. Allah Teâlâ bir oluşuna Kahhâr oluşuyla delil getirmiştir; nitekim bu delaletin vechini açıklamıştık. Ne var ki O'nun Kahhâr oluşu her ne kadar vahdâniyetin ispatına delalet etse de şiddetli bir korkuyu gerektirir; bu yüzden Allah Teâlâ peşinden rahmete, lütfa ve kereme delalet eden üç sıfat zikretmiştir: Birincisi: Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi olmasıdır. Bunun tam marifeti ancak Allah Teâlâ'nın gökleri, yeri, dört unsuru ve üç mevlûdu (maden, bitki, hayvan) yaratmasındaki hikmetinin eserlerine bakmakla hasıl olur; bu ise sahili olmayan bir denizdir. Bu şeylerin yaratılışındaki hikmetinin ve rahmetinin eserlerini düşündüğünde, işte o vakit O'nun her şeyi terbiye edişini anlarsın; bu da büyük bir ümit verir. İkincisi: Azîz olmasıdır. Bunu zikretmenin faydası şudur: Bir kimse diyebilir ki: 'Farz edelim ki O Rabdir, mürebbîdir ve kerîmdir; lâkin bütün mukadderâta kadir değildir'. İşte buna O'nun Azîz olduğu, yani bütün mümkinâta kadir olduğu, her şeye galip gelip hiçbir şeyin O'na galip gelemeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Üçüncüsü: Gaffâr olmasıdır. Bunu zikretmenin faydası şudur: Bir kimse diyebilir ki: 'Farz edelim ki O Rabdir ve ihsan sahibidir; ancak O, ibadette ihlaslı olan itaatkârlar hakkında böyledir'. İşte buna şöyle cevap verilmiştir: Yetmiş sene küfür üzere kalıp sonra tevbe eden kimsenin ismini günahkârlar divanından silerim; lütfum ve rahmetimle onun bütün günahlarını örter ve onu ebrârın (iyilerin) derecelerine ulaştırırım. Bil ki Allah Teâlâ bunu açıklayınca: { قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } “De ki: ‘O, büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz’” buyurmuştur. Bu 'büyük haber' birkaç ihtimal taşır: İlahın bir olduğu sözünün büyük bir haber olması murat edilmiş olabilir. Nübüvvet sözünün büyük bir haber olması murat edilmiş olabilir. Haşrın, neşrin ve kıyametin ispatı sözünün büyük bir haber olması murat edilmiş olabilir. Zira bu üç gaye surenin başında zikredilmişti ve söz bunlardan dolayı daha önce geçen her bir konuya intikal etmişti. Yine Kur'an'ın mu'ciz oluşunun murat edilmiş olması da mümkündür; zira bu da: { كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ } [Sâd: 29] “Ayetlerini düşünsünler diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” buyruğunda daha önce geçmişti. Bu topluluklar ise O'nun { قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } buyurduğu üzere ondan yüz çevirmişlerdir. Bil ki O'nun:
أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ تَرْغِيبٌ فِي النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَمَنْعٌ مِنَ التَّقْلِيدِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْمَطَالِبَ مَطَالِبٌ شَرِيفَةٌ عَالِيَةٌ، فَإِنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ فِيهَا عَلَى الْحَقِّ يَفُوزُ بِأَعْظَمِ أَبْوَابِ السَّعَادَةِ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ فِيهَا عَلَى الْبَاطِلِ وَقَعَ فِي أَعْظَمِ أَبْوَابِ الشَّقَاوَةِ فَكَانَتْ هَذِهِ الْمَبَاحِثُ أَنْبَاءً عَظِيمَةً وَمَطَالِبَ عَالِيَةً بَهِيَّةً، وَصَرِيحُ الْعَقْلِ يُوجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَأْتِيَ فِيهَا بِالِاحْتِيَاطِ التَّامِّ وَأَنْ لَا يَكْتَفِيَ بِالْمُسَاهَلَةِ وَالْمُسَامَحَةِ.
{ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } “Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz” buyruğu, nazar ve istidlale teşvik, taklitten ise menediştir. Zira bu gayeler şerefli ve yüce gayelerdir; nitekim insanın bunlarda hak üzere olduğu takdirde saadetin en büyük kapılarına nail olacağı, batıl üzere olduğu takdirde ise şekavetin en büyük kapılarına düşeceği açıktır. Dolayısıyla bu bahisler büyük haberler ve yüce, parlak gayelerdir. Açık akıl, insana bu hususlarda tam bir ihtiyatla hareket etmesini, gevşeklik ve müsamaha ile yetinmemesini vacip kılar.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ الْمُكَلَّفِينَ فِي الِاحْتِيَاطِ فِي هَذِهِ المسائل الأربعة، وَبَالَغَ فِي ذَلِكَ التَّرْغِيبِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا نَبَأٌ عَظِيمٌ، وَالنَّبَأُ الْعَظِيمُ يَجِبُ الِاحْتِيَاطُ فِيهِ الثَّانِي: أَنَّ الْمَلَأَ الْأَعْلَى اخْتَصَمُوا وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ قَالُوا أَيُّ فَائِدَةٍ فِي خَلْقِ/ الْبَشَرِ مَعَ أَنَّهُمْ يَشْتَغِلُونَ بِقَضَاءِ الشَّهْوَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَبِإِمْضَاءِ الْغَضَبِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ فَقَالَ اللَّهُ ﷾: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمَخْلُوقَاتِ بِحَسَبِ الْقِسْمَةِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى أَقْسَامٍ أَرْبَعَةٍ: أَحَدُهَا: الَّذِينَ حَصَلَ لَهُمُ الْعَقْلُ وَالْحِكْمَةُ، وَلَمْ تَحْصُلْ
Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “Onlar orada tartışırlarken Mele-i A'lâ hakkında benim hiçbir bilgim yoktu” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ mükellefleri bu dört meselede ihtiyatlı olmaya teşvik etmiş ve bu teşviki birkaç vecihten mübalağalandırmıştır: Birincisi: Bunların her birinin büyük bir haber olmasıdır; büyük haberde ise ihtiyat vaciptir. İkincisi: Mele-i A'lâ'nın ihtilaf edip tartışmasıdır. Bu konuda söylenenlerin en güzeli şudur: Allah Teâlâ: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [el-Bakara: 30] “‘Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım’ dediğinde melekler: ‘Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz’ dediler. O da: ‘Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim’ dedi” buyurmuştur. Mana şudur: Onlar, insanların şehvet peşinde koşması -ki O'nun: { مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak...” buyruğundan murat budur- ve öfkelerini tatbik etmesi -ki O'nun: { وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “...ve kan dökecek...” buyruğundan murat budur- söz konusuyken ve { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “Oysa biz seni överek tesbih ediyoruz...” durumu varken, beşerin yaratılmasında ne fayda vardır? demişlerdir. Bunun üzerine Allah [celle celâluhû]: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurmuştur. Bu cevabın takriri -doğrusunu Allah bilir- şöyle denilmesidir: Yaratılmışlar akli taksime göre dört kısımdır: Birincisi: Kendilerinde akıl ve hikmet bulunup nefis ve şehvet bulunmayanlardır ki bunlar sadece meleklerdir.
لَهُمُ النَّفْسُ وَالشَّهْوَةُ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ فَقَطْ ثَانِيهَا: الَّذِينَ حَصَلَ لَهُمُ النَّفْسُ وَالشَّهْوَةُ، وَلَمْ يَحْصُلْ لَهُمُ الْعِلْمُ وَالْحِكْمَةُ وَهِيَ الْبَهَائِمُ وَثَالِثُهَا: الْأَشْيَاءُ الْخَالِيَةُ عَنِ الْقِسْمَيْنِ، وَهِيَ الْجَمَادَاتُ وَبَقِيَ فِي التَّقْسِيمِ قِسْمٌ رَابِعٌ: وَهُوَ الَّذِي حَصَلَ فِيهِ الْأَمْرَانِ وَهُوَ الْإِنْسَانُ وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَخْلِيقِ الْإِنْسَانِ لَيْسَ هُوَ الْجَهْلَ وَالتَّقْلِيدَ وَالتَّكَبُّرَ وَالتَّمَرُّدَ فَإِنَّ كُلَّ ذَلِكَ صِفَاتُ الْبَهَائِمِ وَالسِّبَاعِ بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْ تَخْلِيقِهِ ظُهُورُ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ وَالطَّاعَةِ، فَقَوْلُهُ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ يَعْنِي أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ، وَإِنْ حَصَلَتْ فِيهِ الشَّهْوَةُ الدَّاعِيَةُ إِلَى الْفَسَادِ وَالْغَضَبِ الْحَامِلِ لَهُ عَلَى سَفْكِ الدِّمَاءِ، لَكِنْ حَصَلَ فِيهِ الْعَقْلُ الَّذِي يَدْعُوهُ إِلَى الْمَعْرِفَةِ وَالْمَحَبَّةِ وَالطَّاعَةِ وَالْخِدْمَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَجَابَ الْمَلَائِكَةَ بِهَذَا الْجَوَابِ وَجَبَ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَسْعَى فِي تَحْصِيلِ هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَأَنْ يَجْتَهِدَ فِي اكْتِسَابِهَا، وَأَنْ يَحْتَرِزَ عَنْ طَرِيقَةِ الْجَهْلِ وَالتَّقْلِيدِ وَالْإِصْرَارِ وَالتَّكَبُّرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ مَنْ وَقَفَ عَلَى كَيْفِيَّةِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ صَارَ وُقُوفُهُ عَلَيْهَا دَاعِيًا لَهُ إِلَى الْجِدِّ وَالِاجْتِهَادِ فِي اكْتِسَابِ الْمَعَارِفِ الْحَقَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ زَاجِرًا لَهُ عَنْ أَضْدَادِهَا وَمُقَابَلَاتِهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْكَلَامَ فِي هَذَا الْمَقَامِ. فَإِنْ قِيلَ الْمَلَائِكَةُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمُ اخْتَصَمُوا بِسَبَبِ قَوْلِهِمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] فَإِنَّ الْمُخَاصَمَةَ مَعَ اللَّهِ كُفْرٌ، قُلْنَا لَا شَكَّ أَنَّهُ جَرَى هُنَاكَ سُؤَالٌ وَجَوَابٌ، وَذَلِكَ يُشَابِهُ الْمُخَاصَمَةَ وَالْمُنَاظَرَةَ وَالْمُشَابَهَةُ عِلَّةٌ لِجَوَازِ الْمَجَازِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ إِطْلَاقُ لَفْظُ الْمُخَاصَمَةِ عَلَيْهِ، وَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يَذْكُرَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ: إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ يَعْنِي أَنَا مَا عَرَفْتُ هَذِهِ الْمُخَاصَمَةَ إِلَّا بِالْوَحْيِ، وَإِنَّمَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ لِأُنْذِرَكُمْ بِهَا وَلِتَصِيرَ هَذِهِ الْقِصَّةُ حَامِلَةً لَكُمْ عَلَى الْإِخْلَاصِ فِي الطَّاعَةِ والاحتراز عن الجهل والتقليد.
İkincisi: Kendilerinde nefis ve şehvet bulunup ilim ve hikmet bulunmayanlardır ki bunlar hayvanlardır. Üçüncüsü: Bu iki kısımdan da yoksun olan şeylerdir ki bunlar cemâdâttır (cansız varlıklardır). Taksimde dördüncü bir kısım kalmıştır: Kendisinde her iki durum da bulunan varlıktır ki o da insandır. İnsanın yaratılmasındaki maksat cehalet, taklit, kibir ve isyan değildir; zira bunların hepsi hayvanların ve yırtıcıların sıfatlarıdır; bilakis onun yaratılmasındaki maksat ilim, hikmet ve itaatin zuhur etmesidir. Dolayısıyla O'nun: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyruğu; bu yaratılmış türünde her ne kadar fesada çağıran şehvet ve kan dökmeye sevk eden öfke bulunsa da, marifete, muhabbete, itaate ve hizmete çağıran aklın da bulunduğu anlamına gelir. Allah Teâlâ'nın meleklere ancak bu cevapla karşılık verdiği sabit olduğuna göre, insana düşen bu sıfatları elde etmeye çalışmak, bunları kazanmak için gayret göstermek, cehalet, taklit, ısrar ve kibir yolundan sakınmaktır. Durum böyle olunca, bu hadisenin keyfiyetine vâkıf olan herkesin bu vukûfiyeti, onu hak marifetleri ve faziletli ahlakı kazanmada ciddiyete ve gayrete sevk edici; bunların zıtlarından ve karşıtlarından ise menedici olur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ bu makamda bu sözü zikretmiştir. Şayet: 'Meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } [el-Bakara: 30] “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” sözlerinden ötürü hasımlaştıkları (tartıştıkları) söylenemez; zira Allah ile hasımlaşmak küfürdür' denilirse, deriz ki: Şüphe yok ki orada bir soru ve cevap cereyan etmiştir; bu ise hasımlaşmaya ve münazaraya benzemektedir. Benzerlik ise mecazın cevazı için bir illettir; işte bu sebeple ona muhâsame (tartışma) lafzının ıtlak edilmesi güzel olmuştur. Allah Teâlâ Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu sözü rumuz yoluyla zikretmesini emredince, ona şöyle demesini buyurmuştur: { إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor”. Yani ben bu tartışmayı ancak vahiy ile bildim; Allah bu kıssayı bana ancak sizi onunla uyarmam ve bu kıssanın sizi itaatte ihlasa, cehalet ve taklitten sakınmaya sevk etmesi için vahyetmiştir.
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٧١ الى ٨٥]
[Sâd Suresi (38): 71-85. Ayetler]
إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥)
{ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: ‘Ben çamurdan bir insan yaratacağım. (71) Onu şekillendirip içine ruhumdan üflediğim zaman, derhal ona secdeye kapanın!’ (72) Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler; (73) İblis hariç. O büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (74) [Allah] buyurdu ki: ‘Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoydu? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?’ (75)”