Binûn

Sâd Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠)

{ قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) } “[İblis] dedi ki: ‘Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.’ (76) [Allah] buyurdu ki: ‘Öyleyse çık oradan! Çünkü sen kovulmuş birisin. (77) Şüphesiz hesap gününe kadar lanetim senin üzerinedir.’ (78) [İblis]: ‘Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver’ dedi. (79) [Allah] buyurdu ki: ‘Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; (80)”

إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥)

{ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) } “‘Bilinen vaktin gününe kadar.’ (81) [İblis] dedi ki: ‘İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım; (82) Ancak içlerinden ihlaslı kulların müstesna.’ (83) [Allah] buyurdu ki: ‘İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim: (84) Andolsun ki cehennemi hem seninle hem de onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım.’ (85)”

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ الْمَنْعُ مِنَ الْحَسَدِ وَالْكِبْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِبْلِيسَ، إِنَّمَا وَقَعَ فِيمَا وَقَعَ فِيهِ بِسَبَبِ الْحَسَدِ وَالْكِبْرِ، وَالْكَفَّارُ إِنَّمَا نَازَعُوا مُحَمَّدًا ﵇ بِسَبَبِ الْحَسَدِ وَالْكِبْرِ، فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ القصة هاهنا لِيَصِيرَ سَمَاعُهَا زَاجِرًا لَهُمْ عَنْ هَاتَيْنِ الْخَصْلَتَيْنِ الْمَذْمُومَتَيْنِ وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ الْمُكَلَّفِينَ فِي النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَمَنَعَهُمْ عَنِ الْإِصْرَارِ وَالتَّقْلِيدِ وَذَكَرَ فِي تَقْرِيرِهِ أُمُورًا أَرْبَعَةً أَوَّلُهَا: أَنَّهُ نَبَأٌ عَظِيمٌ فَيَجِبُ الِاحْتِيَاطُ فِيهِ وَالثَّانِي: أَنَّ قِصَّةَ سُؤَالِ الْمَلَائِكَةِ عَنِ الْحِكْمَةِ فِي تَخْلِيقِ الْبَشَرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحِكْمَةَ الْأَصْلِيَّةَ فِي تَخْلِيقِ آدَمَ هُوَ الْمَعْرِفَةُ وَالطَّاعَةُ لَا الْجَهْلُ وَالتَّكَبُّرُ الثَّالِثُ: أَنَّ إِبْلِيسَ إِنَّمَا خَاصَمَ آدَمَ ﵇ لِأَجْلِ الْحَسَدِ وَالْكِبْرِ فَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَحْتَرِزَ عَنْهُمَا، فَهَذَا هُوَ وَجْهُ النَّظْمِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ قَدْ تَقَدَّمَ شَرْحُهَا فِي سُوَرٍ كَثِيرَةٍ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ إِلَّا مَا لَا بُدَّ مِنْهُ وَفِيهَا مَسَائِلُ:

Bil ki bu kıssanın zikredilmesindeki maksat, haset ve kibirden menetmektir. Zira İblis'in başına gelenler ancak haset ve kibir sebebiyle gelmiştir; kâfirler de Muhammed [aleyhisselâm] ile ancak haset ve kibir sebebiyle çekişmişlerdir. İşte Allah Teâlâ, işitilmesi bu iki yerilmiş hasletten kendilerini menetsin diye bu kıssayı burada zikretmiştir. Hâsılı, O Teâlâ mükellefleri tefekküre ve istidlale teşvik etmiş, onları [batılda] ısrardan ve taklitten menetmiştir. Bunu açıklarken de dört husus zikretmiştir: Birincisi: Bunun büyük bir haber olduğu, dolayısıyla bu hususta ihtiyatlı davranmanın vacip olduğudur. İkincisi: Meleklerin insanın yaratılmasındaki hikmete dair soruları kıssasının, Âdem'in yaratılmasındaki asıl hikmetin cehalet ve kibirlenmek değil, marifet ve itaat olduğuna delalet ettiğidir. Üçüncüsü: İblis'in Âdem [aleyhisselâm] ile ancak haset ve kibir sebebiyle hasımlaştığı, dolayısıyla akıl sahibine bu ikisinden sakınmanın vacip olduğudur. İşte bu ayetlerdeki nazmın (tertibin) vechi budur. Bil ki bu kıssanın şerhi daha önce pek çok surede geçmişti; dolayısıyla zorunlu olanlar müstesna, tekrar edilmesinde bir fayda yoktur. Bu kıssada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ سُؤَالَاتٌ:

Birinci Mesele: O'nun: { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ } “Ben çamurdan bir insan yaratacağım” kavlinde birkaç soru bulunmaktadır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا النَّظْمَ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ أَمْكَنَ خَلْقُ الْبَشَرِ لَا مِنَ الطِّينِ، كَمَا إِذَا قِيلَ أَنَا مُتَّخِذٌ سُوَارًا مِنْ ذَهَبٍ، فَهَذَا إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ لَوْ أَمْكَنَ اتِّخَاذُهُ مِنَ الْفِضَّةِ.

Birincisi: Bu ifade tarzı ancak insanın çamurdan başka bir şeyden yaratılması mümkün olsaydı sahih olurdu. Nitekim: "Ben altından bir bilezik edineceğim" denildiğinde, bu söz ancak bileziğin gümüşten edinilmesi mümkün olduğunda doğru olur.

الثاني: ذكر هاهنا أَنَّهُ خَلَقَ الْبَشَرَ مِنْ طِينٍ، وَفِي سَائِرِ الْآيَاتِ ذَكَرَ أَنَّهُ خَلَقَهُ مِنْ سَائِرِ الْأَشْيَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آدَمَ إِنَّهُ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ وَكَقَوْلِهِ: مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ [الْحِجْرِ: ٢٦] وَكَقَوْلِهِ: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٧] .

İkincisi: Burada insanın çamurdan yaratıldığını zikretmiş, diğer ayetlerde ise başka şeylerden yaratıldığını zikretmiştir; nitekim Âdem hakkında onun topraktan yaratıldığını zikrettiği gibi, { مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } [el-Hicr: 26] “kuru bir çamurdan, şekillenmiş kokuşmuş bir balçıktan” kavli ve { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } [el-Enbiyâ: 37] “İnsan aceleden yaratılmıştır” kavli gibi.

الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ الْمَلَائِكَةَ بِأَنَّهُ خَلَقَ بَشَرًا مِنْ طِينٍ. لَمْ يَقُولُوا شَيْئًا، وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَهِيَ الَّتِي قَالَ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [البقرة: ٣٠] بَيَّنَ أَنَّهُمْ أَوْرَدُوا السُّؤَالَ وَالْجَوَابَ فَبَيْنَهُمَا تَنَاقُضٌ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ التَّقْدِيرَ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَصَفَ لَهُمْ أَوَّلًا أَنَّ الْبَشَرَ شَخْصٌ جَامِعٌ لِلْقُوَّةِ الْبَهِيمِيَّةِ وَالسَّبْعِيَّةِ وَالشَّيْطَانِيَّةِ وَالْمَلَكِيَّةِ، فَلَمَّا قَالَ: إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ فَكَأَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ الشَّخْصُ الْمُسْتَجْمِعُ لِتِلْكَ الصِّفَاتِ، إِنَّمَا أَخْلُقُهُ مِنَ الطِّينِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي أَنَّ الْمَادَّةَ الْبَعِيدَةَ هُوَ التُّرَابُ، وَأَقْرَبُ مِنْهُ الطِّينُ، وَأَقْرَبُ مِنْهُ الْحَمَأُ الْمَسْنُونُ، وَأَقْرَبُ مِنْهُ الصَّلْصَالُ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْكُلِّ، وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ أَنَّهُ فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ يَخْلُقُ فِي الْأَرْضِ خليفة، وبالآية المذكورة هاهنا بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْخَلِيفَةَ بَشَرٌ مَخْلُوقٌ مِنَ الطِّينِ.

Üçüncüsü: Bu ayet, Allah Teâlâ meleklere çamurdan bir insan yaratacağını bildirdiğinde onların hiçbir şey söylemediğine delalet etmektedir. Diğer ayette yani: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [el-Bakara: 30] “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğu ayette ise soru ve cevap getirdiklerini beyan etmiştir; dolayısıyla ikisi arasında çelişki vardır. Birincisine cevap şudur ki: Takdir [şöyledir]; sanki O Sübhânehu, onlara ilk olarak insanın behîmî (hayvani), yırtıcı, şeytani ve meleki güçleri kendinde toplayan bir şahıs olduğunu tavsif etmiş, { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ } “Ben çamurdan bir insan yaratacağım” buyurunca da sanki: "İşte bu sıfatları kendinde toplayan o şahsı ancak çamurdan yaratacağım" buyurmuştur. İkincisine cevap: Uzak madde topraktır, ondan daha yakını çamurdur, ondan daha yakını şekillenmiş kokuşmuş balçıktır (hame-i mesnûn), ondan daha yakını ise kuru çamurdur (salsâl). Böylece hepsi arasında bir tezat olmadığı sabit olmuştur. Üçüncüsüne cevap: Bakara suresinde zikredilen ayette onlara yeryüzünde bir halife yaratacağını beyan etmiş, burada zikredilen ayetle ise o halifenin çamurdan yaratılmış bir insan olduğunu beyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَخْلِيقَ الْبَشَرِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِأَمْرَيْنِ التَّسْوِيَةُ أَوَّلًا، ثُمَّ نَفْخُ الرُّوحِ ثَانِيًا، وَهَذَا حَقٌّ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مُرَكَّبٌ مِنْ جَسَدٍ وَنَفْسٍ.

İkinci Mesele: [Allah Teâlâ]: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Onu şekillendirip içine ruhumdan üflediğim zaman” buyurmuştur. Bu ise insanın yaratılışının ancak iki şeyle tamamlandığına delalet eder: Birincisi tesviye (şekillendirme), ikincisi ise ruhun üflenmesidir. Bu da haktır; çünkü insan bir beden ve bir nefisten (ruhtan) mürekkeptir.

أَمَّا الْجَسَدُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الْمَنِيِّ، وَالْمَنِيُّ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنْ دَمِ الطَّمْثِ وَهُوَ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الْأَخْلَاطِ الْأَرْبَعَةِ، وَهِيَ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ مِنَ الْأَرْكَانِ الْأَرْبَعَةِ، وَلَا بُدَّ فِي حُصُولِ هَذِهِ التَّسْوِيَةِ مِنْ رِعَايَةِ مِقْدَارٍ مَخْصُوصٍ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، وَمِنْ رِعَايَةِ كَيْفِيَّةِ امْتِزَاجَاتِهَا وَتَرْكِيبَاتِهَا، وَمِنْ رِعَايَةِ الْمُدَّةِ الَّتِي فِي مِثْلِهَا حَصَلَ ذَلِكَ الْمِزَاجُ الَّذِي لِأَجْلِهِ يَحْصُلُ الِاسْتِعْدَادُ لِقَبُولِ النفس الناطقة.

Bedene gelince; o ancak meniden meydana gelir, meni de hayız kanından meydana gelir, o da dört hılttan meydana gelir, onlar da dört unsurdan meydana gelir. Bu tesviyenin (düzenlemenin) gerçekleşmesi için bunların her birine mahsus belirli bir miktarın gözetilmesi, onların karışımlarının ve terkiplerinin keyfiyetinin gözetilmesi ve benzeri bir sürede nefis-i nâtıkayı (düşünen nefsi) kabule istidadın hasıl olduğu o mizacın meydana geldiği müddetin gözetilmesi zorunludur.

وَأَمَّا النَّفْسُ فَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي وَلَمَّا أَضَافَ الرُّوحَ إِلَى نَفْسِهِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ جَوْهَرٌ شَرِيفٌ عُلْوِيٌّ قُدْسِيٌّ، وَذَهَبَتِ الْحُلُولِيَّةُ إِلَى أَنَّ كَلِمَةَ (مِنْ) تَدُلُّ عَلَى التَّبْعِيضِ، وَهَذَا يُوهِمُ أَنَّ الرُّوحَ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا غَايَةُ الْفَسَادِ، لِأَنَّ كُلَّ مَا لَهُ جُزْءٌ وَكُلٌّ، فَهُوَ مُرَكَّبٌ وَمُمْكِنُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَمُحْدَثٌ.

Nefse (ruha) gelince; { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “içine ruhumdan üflediğim zaman” kavliyle ona işaret edilmiştir. Ruhu Kendi zatına izafe edince, onun şerefli, ulvi ve kudsi bir cevher olduğuna delalet etmiştir. Hulûliyye ise "min" (مِنْ) kelimesinin teb'îz (kısım/parça bildirme) ifade ettiği görüşüne varmıştır. Bu ise ruhun Allah Teâlâ'nın cüzlerinden bir cüz olduğu vehmini doğurur ki bu, son derece batıldır; zira cüzü ve bütünü olan her varlık mürekkeptir, zatı gereği mümkün-ül vücuttur ve muhdestir (sonradan yaratılmıştır).

وَأَمَّا كَيْفِيَّةُ نَفْخِ الرُّوحِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَقْرَبَ أَنَّ جَوْهَرَ النَّفْسِ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْسَامٍ شَفَّافَةٍ نُورَانِيَّةٍ، عُلْوِيَّةِ الْعُنْصُرِ، قُدْسِيَّةِ الْجَوْهَرِ، وَهِيَ تَسْرِي فِي الْبَدَنِ سَرَيَانَ الضَّوْءِ فِي الْهَوَاءِ، وَسَرَيَانَ النَّارِ فِي الْفَحْمِ، فَهَذَا الْقَدْرُ مَعْلُومٌ. أَمَّا كَيْفِيَّةُ ذَلِكَ النَّفْخِ فَمِمَّا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.

Ruhun üflenmesinin keyfiyetine gelince; bil ki [gerçeğe] en yakın olan, nefsin cevherinin şeffaf, nurani, unsuru ulvi ve cevheri kudsi cisimlerden ibaret olduğudur. O bedende, ışığın havada sirayet etmesi ve ateşin kömürde sirayet etmesi gibi sirayet eder. İşte bu kadarı bilinmektedir. O üflemenin keyfiyetine gelince, bu ancak Allah Teâlâ'nın bileceği şeylerdendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَمَا تَمَّ نَفْخُ الرَّوْحِ فِي الْجَسَدِ تَوَّجَهُ أَمْرُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِالسُّجُودِ، وَأَمَّا أَنَّ الْمَأْمُورَ بِذَلِكَ السُّجُودِ مَلَائِكَةُ الأرض، أو دخل فيه ملائكة السموات مِثْلُ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ، وَالرُّوحِ الْأَعْظَمِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا [النَّبَأِ: ٣٨] فَفِيهِ مَبَاحِثٌ عَمِيقَةٌ. وَقَالَ بَعْضُ الصُّوفِيَّةِ: الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ أُمِرُوا بِالسُّجُودِ لِآدَمَ، هُمُ الْقُوَى النَّبَاتِيَّةُ وَالْحَيَوَانِيَّةُ الْحِسِّيَّةُ وَالْحَرَكِيَّةُ، فَإِنَّهَا فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ خَوَادِمُ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ، / وَإِبْلِيسُ الَّذِي لَمْ يَسْجُدْ هُوَ الْقُوَّةُ الْوَهْمِيَّةُ الَّتِي هِيَ الْمُنَازِعَةُ لِجَوْهَرِ الْعَقْلِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ طَوِيلٌ. وَأَمَّا بَقِيَّةُ الْمَسَائِلِ وَهِيَ: كَيْفِيَّةُ سُجُودِ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ، وَأَنَّ ذَلِكَ هَلْ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَمْ لَا، وَأَنَّ إِبْلِيسَ هَلْ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَمْ لَا، وَأَنَّهُ هَلْ كَانَ كَافِرًا، أَصْلِيًّا أَمْ لَا، فَكُلُّ ذَلِكَ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَغَيْرِهَا.

Üçüncü Mesele: { فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “derhal ona secdeye kapanın!” kavlindeki "fa" (ف) harfi, ruhun bedene üflenmesi tamamlanır tamamlanmaz Allah'ın onlara secde etme emrinin yöneldiğine delalet eder. O secde ile emrolunanın yer melekleri mi olduğu, yoksa bunun içine Cebrail, Mikail ve { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا } [en-Nebe: 38] “Ruhun ve meleklerin saf saf kıyama duracağı gün” kavlinde zikredilen er-Rûhu'l-A'zam gibi gök meleklerinin de mi girdiği hususunda derin incelemeler vardır. Bazı sûfîler şöyle demiştir: Âdem'e secde etmekle emrolunan melekler; nebâtî (bitkisel), hayvanî, hissî ve hareket ettirici güçlerdir. Zira bunlar insan bedeninde nefis-i nâtıkanın hizmetçileridir. / Secde etmeyen İblis ise aklın cevheriyle münazaa eden (çekişen) vehim gücüdür. Bu husustaki söz uzundur. Geriye kalan meselelere gelince; meleklerin Âdem'e secdesinin keyfiyeti, bunun onun meleklerden daha üstün olduğuna delalet edip etmeyeceği, İblis'in meleklerden olup olmadığı ve onun aslen kâfir olup olmadığı gibi meselelerin hepsi Bakara suresinde ve başka yerlerde geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ مَنْ أَثْبَتَ الْأَعْضَاءَ وَالْجَوَارِحَ لِلَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ فِي إِثْبَاتِ يَدَيْنِ لِلَّهِ تَعَالَى، بِأَنْ قَالُوا ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، وَالْآيَاتُ الْكَثِيرَةُ وَارِدَةٌ عَلَى وَفْقِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِهِ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'ya aza ve organlar nispet edenler, Allah Teâlâ hakkında iki elin sübutu konusunda Allah Teâlâ'nın: { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoydu?” kavlini delil getirerek: "Ayetin zahiri buna delalet etmektedir, dolayısıyla bu anlama gitmek vaciptir. Pek çok ayet de bu ayete uygun olarak gelmiştir, binaenaleyh buna kesin olarak hükmetmek vaciptir" demişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى نَفْيِ كَوْنِهِ تَعَالَى جِسْمًا مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَعْضَاءِ، قَدْ سَبَقَتْ إِلَّا أَنَّا نَذْكُرُ هاهنا نُكَتًا جَارِيَةً مَجْرَى الْإِلْزَامَاتِ الظَّاهِرَةِ فَالْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ مُرَكَّبٌ مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ، فَإِمَّا أَنْ يُثْبِتَ الْأَعْضَاءَ الَّتِي وَرَدَ ذِكْرُهَا فِي الْقُرْآنِ وَلَا يَزِيدَ عَلَيْهَا، وَإِمَّا أَنْ يَزِيدَ عَلَيْهَا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ لَزِمَهُ إِثْبَاتُ صُورَةٍ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُزَادَ عَلَيْهَا فِي الْقُبْحِ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ إِثْبَاتُ وَجْهٍ بِحَيْثُ لَا يُوجَدُ مِنْهُ إِلَّا مُجَرَّدُ رُقْعَةِ الْوَجْهِ لِقَوْلِهِ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] وَيَلْزَمُهُ أَنْ يُثْبِتَ فِي تِلْكَ الرُّقْعَةِ عُيُونًا كَثِيرَةً لِقَوْلِهِ: تَجْرِي بِأَعْيُنِنا [الْقَمَرِ: ١٤] وَأَنْ يُثْبِتَ جَنْبًا واحدا لقوله تعالى: يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزُّمَرِ: ٥٦] وَأَنْ يُثْبِتَ عَلَى ذَلِكَ الْجَنْبِ أَيْدِيَ كَثِيرَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا [يس: ٧١] وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ لَهُ يَدَانِ فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كِلَاهُمَا عَلَى جَانِبٍ وَاحِدٍ

Bil ki O Teâlâ'nın cüzlerden ve azalardan mürekkep bir cisim olmasını nefyeden deliller daha önce geçmişti. Ancak biz burada açık ilzamlar (bağlayıcı deliller) kabilinden olan bazı nükteleri zikredeceğiz: Birincisi: O'nun azalardan ve cüzlerden mürekkep olduğunu söyleyen kimse, ya Kur'an'da zikri geçen azaları ispat edip bunların üzerine ziyade yapmayacaktır ya da bunların üzerine ziyade yapacaktır. Eğer birincisi ise, çirkinlikte üzerine ziyade yapılması mümkün olmayan bir sureti ispat etmesi lazım gelir. Çünkü: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [el-Kasas: 88] “O'nun vechi (yüzü) hariç her şey yok olucudur” kavlinden ötürü, kendisinden sadece yüz parçasından başka bir şey bulunmayan bir yüz ispat etmesi lazım gelir; { تَجْرِي بِأَعْيُنِنا } [el-Kamer: 14] “gözlerimizin önünde akıp gitmekteydi” kavlinden ötürü o yüz parçasında pek çok göz ispat etmesi lazım gelir; Allah Teâlâ'nın: { يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } [ez-Zümer: 56] “Allah'ın yanında (cenbinde) yaptığım kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!” kavlinden ötürü tek bir yan (böğür) ispat etmesi lazım gelir; Allah Teâlâ'nın: { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } [Yâsîn: 71] “ellerimizin yaptıklarından” kavlinden ötürü o yanda pek çok el ispat etmesi lazım gelir. İki eli olduğu varsayıldığında ise, her ikisinin de aynı tarafta olması vacip olur;

لِقَوْلِهِ ﷺ «الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ يَمِينُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ»

zira O [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Hacerülesved, yeryüzünde Allah'ın sağ elidir.»

وَأَنْ يُثْبِتَ لَهُ سَاقًا وَاحِدًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ [الْقَلَمِ: ٤٢] فَيَكُونُ الْحَاصِلُ مِنْ هَذِهِ الصُّورَةِ، مُجَرَّدَ رُقْعَةِ الْوَجْهِ وَيَكُونُ عَلَيْهَا عُيُونٌ كَثِيرَةٌ، وَجَنْبٌ وَاحِدٌ وَيَكُونُ عَلَيْهِ أَيْدٍ كَثِيرَةٌ وَسَاقٌ وَاحِدٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الصُّورَةَ أَقْبَحُ الصُّوَرِ، وَلَوْ كَانَ هَذَا عَبْدًا لَمْ يَرْغَبْ أَحَدٌ فِي شِرَائِهِ، فَكَيْفَ يَقُولُ الْعَاقِلُ إِنَّ رَبَّ الْعَالَمِينَ مَوْصُوفٌ بِهَذِهِ الصُّورَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ } [el-Kalem: 42] “Baldırın açılacağı gün” kavlinden ötürü O'nun için tek bir bacak ispat etmesi gerekir. Böylece bu suretten ortaya çıkan netice; sadece üzerinde pek çok göz bulunan bir yüz parçası, üzerinde pek çok el bulunan tek bir yan ve tek bir bacak olur. Malumdur ki bu suret suretlerin en çirkinidir; şayet bu bir köle olsaydı hiç kimse onu satın almak istemezdi. O halde akıl sahibi bir kimse, Âlemlerin Rabbi'nin bu suretle mevsuf olduğunu nasıl söyler?

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ لَا يَقْتَصِرَ عَلَى الْأَعْضَاءِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ، بَلْ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ عَلَى وَفْقِ

İkinci kısma gelince; o da Kur'an'da zikredilen azalarla yetinmeyip bilakis

التَّأْوِيلَاتِ، فَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ مَذْهَبُهُ فِي الْحَمْلِ عَلَى مُجَرَّدِ الظَّوَاهِرِ، وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ قَبُولِ دَلَائِلِ الْعَقْلِ.

tevillere göre artırıp eksiltmesidir. Bu takdirde onun sırf zahirlere hamletme mezhebi iptal olur ve aklın delillerini kabul etmesi kaçınılmaz hale gelir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: فِي إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ إِنَّهُمْ إِذَا أَثْبَتُوا الْأَعْضَاءَ لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ أَثْبَتُوا لَهُ عُضْوَ الرَّجُلِ فَهُوَ رَجُلٌ، وَإِنْ أَثْبَتُوا لَهُ عُضْوَ النِّسَاءِ فَهُوَ أُنْثَى، وَإِنْ نَفَوْهُمَا فَهُوَ خَصِيٌّ أَوْ عِنِّينٌ، وَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

İkinci Delil: Onların sözünü iptal etme hususunda [şudur]: Onlar Allah Teâlâ için azalar ispat ettiklerinde; şayet O'nun için erkeklik uzvu ispat ederlerse O erkektir, eğer O'nun için kadınlık uzvu ispat ederlerse O dişidir; şayet her ikisini de nefyederlerse O hadım yahut iktidarsızdır. Allah, zalimlerin söylediklerinden son derece yücedir, münezzehtir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ فِي ذَاتِهِ ﷾، إِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا صُلْبًا لَا يَنْغَمِزُ الْبَتَّةَ، فَيَكُونُ حَجَرًا صُلْبًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَابِلًا لِلِانْغِمَازِ، فَيَكُونُ لَيِّنًا قَابِلًا لِلتَّفَرُّقِ وَالتَّمَزُّقِ. وَتَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ.

Üçüncü Delil: O Zâtı bakımından [celle celâluhû], ya asla esnemeyen/içeri çökmeyen sert bir cisim olacaktır ki bu durumda sert bir taş olur; yahut çökmeyi/esnemeyi kabul eden bir cisim olacaktır ki bu takdirde ayrışmayı ve parçalanmayı kabul eden yumuşak bir varlık olur. Allah bundan münezzehtir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَحَرَّكَ عَنْ مَكَانِهِ، كَانَ كَالزَّمِنِ الْمُقْعَدِ الْعَاجِزِ، وَإِنْ كَانَ بِحَيْثُ يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَحَرَّكَ عَنْ مَكَانِهِ، كَانَ مَحَلًّا لِلتَّغَيُّرَاتِ، فَدَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٦] .

Dördüncü Delil: Şayet O yerinden hareket etmesi mümkün olmayacak bir durumda ise, kötürüm, yatalak ve aciz gibi olur; şayet yerinden hareket etmesi mümkün olacak bir durumda ise, değişmelere mahal olur ve: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } [el-En'âm: 76] “Ben batıp gidenleri sevmem” kavlinin altına girer.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: إِنْ كَانَ لَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ وَلَا يَنَامُ وَلَا يَتَحَرَّكُ كَانَ كَالْمَيِّتِ، وَإِنْ كَانَ يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ، كَانَ إِنْسَانًا كَثِيرَ التُّهْمَةِ مُحْتَاجًا إِلَى الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْوِقَاعِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ.

Beşinci Delil: Şayet yemiyor, içmiyor, uyumuyor ve hareket etmiyorsa ölü gibi olur; şayet bu şeyleri yapıyorsa çokça töhmete maruz, yemeye, içmeye ve cinsel ilişkiye muhtaç bir insan olur ki bu da batıldır.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّهُ يَنْزِلُ كُلَّ لَيْلَةٍ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، فَنَقُولُ لَهُمْ حِينَ نُزُولِهِ: هَلْ يَبْقَى مُدَبِّرًا لِلْعَرْشِ وَيَبْقَى مُدَبِّرًا لِلسَّمَاءِ الدُّنْيَا حِينَ كَانَ عَلَى الْعَرْشِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى فِي النُّزُولِ فَائِدَةٌ، وَإِنْ لَمْ يَبْقَ مُدَبِّرًا لِلْعَرْشِ فَعِنْدَ نُزُولِهِ يَصِيرُ مَعْزُولًا عَنْ إِلَهِيَّةِ العرش والسموات.

Altıncı Delil: Onlar O'nun her gece Arş'tan dünya semasına indiğini söylerler. Biz de nüzulü (inişi) esnasında onlara deriz ki: Arş'ı tedbir edici (yönetici) olarak kalmakta ve Arş üzerindeyken dünya semasını tedbir edici kaldığı gibi kalmakta mıdır? Bu durumda nüzulde bir fayda kalmaz. Şayet Arş'ı tedbir edici olarak kalmıyorsa, inişi esnasında Arş'ın ve semaların ilahlığından azledilmiş olur.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّهُ تَعَالَى أَعْظَمُ مِنَ الْعَرْشِ، وَإِنَّ الْعَرْشَ لَا نِسْبَةَ لِعَظَمَتِهِ إِلَى عَظَمَةِ الْكُرْسِيِّ، وَعَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ السَّمَاءُ الدُّنْيَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى عَظَمَةِ اللَّهِ كَالذَّرَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَحْرِ، فَإِذَا نَزَلَ فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْإِلَهَ يَصِيرُ صَغِيرًا بِحَيْثُ تَسَعُهُ السَّمَاءُ الدُّنْيَا، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ السَّمَاءَ الدُّنْيَا تَصِيرُ أَعْظَمَ مِنَ الْعَرْشِ، وَكُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ.

Yedinci Delil: Onlar Allah Teâlâ'nın Arş'tan daha büyük olduğunu, Arş'ın büyüklüğünün ise Kürsî'nin büyüklüğüne nispetle bir hiç olduğunu söylerler; bu tertip üzere nihayet dünya semasına kadar varır. Durum böyle olunca, dünya seması Allah'ın büyüklüğüne nispetle denize nispetle bir zerre gibi olur. O halde indiği zaman ya İlah'ın dünya semasının O'nu içine alacağı kadar küçüldüğü söylenecektir yahut dünya semasının Arş'tan daha büyük hale geldiği söylenecektir; bunların hepsi ise batıldır.

الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: ثَبَتَ أَنَّ الْعَالَمَ كُرَةٌ، فَإِنْ كَانَ فَوْقَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قَوْمٍ كَانَ تَحْتَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قَوْمٍ آخَرِينَ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ فَوْقَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ جِسْمًا مُحِيطًا بِهَذَا الْعَالَمِ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ، فَيَكُونُ إِلَهُ الْعَالَمِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَلَكًا مِنَ الْأَفْلَاكِ.

Sekizinci Delil: Âlemin küre şeklinde olduğu sabittir. O halde şayet O bir kavme nispetle yukarıda ise başka bir kavme nispetle aşağıda olur ki bu batıldır. Eğer O herkes için yukarıda ise, bu durumda bu âlemi her yönden kuşatan bir cisim olur; böylece âlemin ilahı bu söze göre feleklerden bir felek haline gelir.

الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: لَمَّا كانت الأرض كرة، وكانت السموات كُرَاتٍ، فَكُلُّ سَاعَةٍ تُفْرَضُ السَّاعَاتُ فَإِنَّهَا تَكُونُ ثُلْثَ اللَّيْلِ فِي حَقِّ أَقْوَامٍ مُعَيَّنِينَ مِنْ سُكَّانِ كُرَةِ الْعَوَارِضِ، فَلَوْ نَزَلَ مِنَ الْعَرْشِ فِي ثُلْثِ اللَّيْلِ وَجَبَ أَنْ يَبْقَى أَبَدًا نَازِلًا عَنِ الْعَرْشِ، وَأَنْ لَا يَرْجِعَ إِلَى الْعَرْشِ الْبَتَّةَ.

Dokuzuncu Delil: Yeryüzü küre olduğu ve semalar da küreler olduğu için, farz edilen her bir saat yeryüzü sakinlerinden belirli kavimlerin hakkında gecenin üçte biri olur. O halde şayet gecenin üçte birinde Arş'tan inseydi, daima Arş'tan inmiş olarak kalması ve Arş'a kesinlikle dönmemesi gerekirdi.

الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: أَنَّا إِنَّمَا زَيَّفْنَا إِلَهِيَّةَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ لِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْعُيُوبِ أَوَّلُهَا: كَوْنُهُ مُؤَلَّفًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَثَانِيهَا: كَوْنُهُ مَحْدُودًا مُتَنَاهِيًا وَثَالِثُهَا: كَوْنُهُ مَوْصُوفًا بِالْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ وَالطُّلُوعِ وَالْغُرُوبِ، فَإِذَا كَانَ إِلَهُ الْمُشَبِّهَةِ مُؤَلَّفًا مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ كَانَ مُرَكَّبًا، فَإِذَا كَانَ عَلَى الْعَرْشِ كَانَ مَحْدُودًا مُتَنَاهِيًا، وَإِنْ كَانَ يَنْزِلُ مِنَ الْعَرْشِ وَيَرْجِعُ إِلَيْهِ كَانَ مَوْصُوفًا بِالْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ، فَهَذِهِ الصِّفَاتُ الثَّلَاثَةُ إِنْ كَانَتْ مُنَافِيَةً لِلْإِلَهِيَّةِ وَجَبَ تَنْزِيهُ الْإِلَهِ عَنْهَا بِأَسْرِهَا، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ الْمُشَبِّهَةِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مُنَافِيَةً لِلْإِلَهِيَّةِ فَحِينَئِذٍ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى الطَّعْنِ فِي إِلَهِيَّةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.

Onuncu Delil: Biz güneşin ve ayın ilahlığını ancak üç çeşit kusur sebebiyle çürüttük: Birincisi: Cüzlerden ve parçalardan meydana gelmiş olması; ikincisi: Sınırlı ve sonlu olması; üçüncüsü: Hareket, sükûn, doğuş ve batışla mevsuf olmasıdır. Müşebbihe'nin ilahı azalardan ve cüzlerden meydana gelmiş ise mürekkep demektir; şayet Arş üzerinde ise sınırlı ve sonlu demektir; şayet Arş'tan inip ona dönüyorsa hareket ve sükûn ile mevsuf demektir. Bu üç sıfat şayet ilahlığa aykırı ise İlah'ın bunların hepsinden tenzih edilmesi vaciptir ki bu Müşebbihe'nin sözünü iptal eder; şayet bunlar ilahlığa aykırı değilse o takdirde hiç kimse güneşin ve ayın ilahlığına dil uzatamaz.

الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وَلَفْظُ الْأَحَدِ مُبَالَغَةٌ فِي الْوَحْدَةِ، وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُ مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ.

On Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [el-İhlâs: 1] “De ki: O Allah birdir” kavlidir. Ehad (أَحَد) lafzı birlikte mübalağadır; bu ise O'nun cüzlerden ve parçalardan mürekkep olmasına aykırıdır.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ [مُحَمَّدٍ: ٣٨] وَلَوْ كَانَ مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ لَكَانَ مُحْتَاجًا إِلَيْهَا وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ غَنِيًّا عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ لِلَّهِ مُحَالٌ، وَلَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ وُجُوبُ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ، فَنَقُولُ ذَكَرَ الْعُلَمَاءُ فِي لَفْظِ الْيَدِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَدَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُدْرَةِ تَقُولُ الْعَرَبُ مَا لِي بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْ يَدٍ، أَيْ مِنْ قوة وطاقة، قال تعالى: أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] ، / الثَّانِي: الْيَدُ عِبَارَةٌ عَنِ النِّعْمَةِ يُقَالُ أَيَادِي فُلَانٍ فِي حَقِّ فُلَانٍ ظَاهِرَةٌ وَالْمُرَادُ النِّعَمُ وَالْمُرَادُ بِالْيَدَيْنِ النِّعَمُ الظَّاهِرَةُ وَالْبَاطِنَةُ أَوْ نِعَمُ الدِّينِ وَالدُّنْيَا الثَّالِثُ: أَنَّ لَفْظَ الْيَدِ قَدْ يُزَادُ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ لِمَنْ جَنَى بِاللِّسَانِ هَذَا مَا كَسَبَتْ يَدَاكَ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ [الْأَعْرَافِ: ٥٧] .

On İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } [Muhammed: 38] “Allah zengindir, siz ise fakirsiniz” kavlidir. Şayet O cüzlerden ve parçalardan mürekkep olsaydı onlara muhtaç olurdu; bu ise O'nun mutlak manada gani olmasına engeldir. Böylece bu vecihlerle Allah için aza ve cüzler ispat etme sözünün muhal olduğu sabit olmuştur. Allah Teâlâ'nın bu azalardan tenzih edilmesinin gerekliliği yakîni delillerle sabit olunca, deriz ki: Âlimler "el" (yed) lafzı hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Elin kudretten ibaret olmasıdır. Araplar: "Benim bu işe elim yoktur" yani gücüm ve takatim yoktur derler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } [el-Bakara: 237] “yahut nikâh bağı elinde bulunan kimsenin bağışlaması müstesnadır”. / İkincisi: Elin nimetten ibaret olmasıdır. "Filanın filan hakkında elleri açıktır" denilir ki bununla nimetler kastedilir. "İki el" ile zahiri ve batıni nimetler yahut din ve dünya nimetleri kastedilir. Üçüncüsü: "El" lafzının bazen tekit için ziyade edilmesidir; nitekim diliyle suç işleyen kimseye söyleyenin: "İşte bu ellerinin kazandığıdır" demesi ve Allah Teâlâ'nın: { بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } [el-A'râf: 57] “rahmetinin önünde müjdeci olarak” kavli gibi.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ حَمْلُ الْيَدِ على القدرة هاهنا غَيْرُ جَائِزٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي إِثْبَاتَ الْيَدَيْنِ، فَلَوْ كَانَتِ الْيَدُ عِبَارَةً عَنِ الْقُدْرَةِ لَزِمَ إِثْبَاتُ قُدْرَتَيْنِ لِلَّهِ وَهُوَ بَاطِلٌ وَالثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي أَنَّ كَوْنَ آدَمَ مَخْلُوقًا بِالْيَدَيْنِ يُوجِبُ فَضِيلَتَهُ وَكَوْنَهُ مَسْجُودًا لِلْمَلَائِكَةِ، فَلَوْ كَانَتِ الْيَدُ عِبَارَةً عَنِ الْقُدْرَةِ لَكَانَ آدَمُ مَخْلُوقًا بِالْقُدْرَةِ، لَكِنَّ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ مَخْلُوقَةٌ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَمَا أَنَّ آدَمَ ﵇ مَخْلُوقٌ بِيَدِ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَذَلِكَ إِبْلِيسُ مَخْلُوقٌ بِيَدِ اللَّهِ تَعَالَى، وعلى تقدير أن تكون اليد عِبَارَةً عَنِ الْقُدْرَةِ، لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْعِلَّةُ عِلَّةً لِكَوْنِ آدَمَ مَسْجُودًا لِإِبْلِيسَ أَوْلَى مِنْ أَنْ يَكُونَ إِبْلِيسُ مَسْجُودًا لِآدَمَ، وَحِينَئِذٍ يَخْتَلُّ نَظْمُ الْآيَةِ وَيَبْطُلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ

Bir kimse şöyle diyebilir: Burada eli kudrete hamletmek caiz değildir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Ayetin zahiri iki elin ispatını gerektirir. Şayet el kudretten ibaret olsaydı, Allah için iki kudret ispat etmek gerekirdi ki bu batıldır. İkincisi: Ayet, Âdem'in iki elle yaratılmış olmasının onun faziletini ve meleklerin kendisine secde edeceği varlık olmasını gerektirdiğini iktiza etmektedir. Şayet el kudretten ibaret olsaydı, Âdem kudretle yaratılmış olurdu; halbuki bütün varlıklar Allah Teâlâ'nın kudretiyle yaratılmıştır. Dolayısıyla Âdem [aleyhisselâm] nasıl Allah Teâlâ'nın eliyle yaratılmışsa, aynı şekilde İblis de Allah Teâlâ'nın eliyle yaratılmıştır. Elin kudretten ibaret olduğu varsayıldığında, bu illet Âdem'in İblis'in kendisine secde edeceği varlık olmasını, İblis'in Âdem'in kendisine secde edeceği varlık olmasından daha evla kılmazdı; bu durumda ayetin nazmı bozulur ve iptal olurdu. Üçüncüsü: Hadiste

جَاءَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «كِلْتَا يَدَيْهِ يُمْنَى»

O'nun [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu gelmiştir: «O'nun iki eli de sağdır.»

وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ لَا يَلِيقُ بِالْقُدْرَةِ.

Malumdur ki bu vasıf kudrete uygun düşmez.

وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّانِي: وَهُوَ حَمْلُ الْيَدَيْنِ عَلَى النِّعْمَتَيْنِ فَهُوَ أَيْضًا بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى كَثِيرَةٌ كَمَا قَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْيَدَ لَا تَزِيدُ عَلَى الِاثْنَتَيْنِ الثَّانِي: لَوْ كَانَتِ الْيَدُ عِبَارَةً عَنِ النِّعْمَةِ فَنَقُولُ النِّعْمَةُ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ آدَمُ مَخْلُوقًا لِلَّهِ تَعَالَى بَلْ يَكُونُ مَخْلُوقًا لِبَعْضِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِمَزِيدِ النُّقْصَانِ أَوْلَى مِنْ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْكَمَالِ الثَّالِثُ:

İkinci tevil olan iki eli iki nimete hamletmeye gelince; bu da birkaç vecihten ötürü batıldır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın nimetleri, O'nun: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } [İbrâhîm: 34] “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışırsanız onu sayıp bitiremezsiniz” buyurduğu gibi pek çoktur. Ayetin zahiri ise elin ikiden fazla olmadığına delalet eder. İkincisi: Şayet el nimetten ibaret olsaydı, deriz ki: Nimet Allah'ın yarattığı bir mahluktur; o halde bu takdirde Âdem, Allah Teâlâ'nın mahluku olmaz, bilakis bazı mahlukların yarattığı olur ki bu da kemalin ziyadeleşmesine sebep olmaktan ziyade noksanlığın ziyadeleşmesine sebep olmaya daha layıktır. Üçüncüsü:

لَوْ كَانَتِ الْيَدُ عِبَارَةً عَنِ النِّعْمَةِ لَكَانَ قَوْلُهُ: تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ [الْمُلْكِ: ١] مَعْنَاهُ تَبَارَكَ الَّذِي بِنِعْمَتِهِ الْمُلْكُ وَلَكَانَ قَوْلُهُ: «بِيَدِكَ الْخَيْرُ» مَعْنَاهُ بِنِعْمَتِكَ الْخَيْرُ وَلَكَانَ قَوْلُهُ: يَداهُ مَبْسُوطَتانِ [الْمَائِدَةِ: ٦٤] مَعْنَاهُ نِعْمَتَاهُ مَبْسُوطَتَانِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ فَاسِدٌ.

Şayet el nimetten ibaret olsaydı, O'nun: { تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ } [el-Mülk: 1] “Mülk elinde bulunan [Allah] ne yücedir” kavlinin manası: "Mülk nimetiyle olan ne yücedir" olurdu; «Hayır Senin elindedir» kavlinin manası: "Hayır Senin nimetinledir" olurdu ve O'nun: { يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } [el-Mâide: 64] “O'nun iki eli de açıktır” kavlinin manası: "O'nun iki nimeti de açıktır" olurdu. Malumdur ki bunların hepsi fasittir.

وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ إِنَّ لَفْظَ الْيَدِ قَدْ يُذْكَرُ زِيَادَةً لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ فَنَقُولُ لَفْظُ الْيَدِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي حَقِّ مَنْ يَكُونُ هَذَا الْعُضْوُ حَاصِلًا لَهُ وَفِي حَقِّ مَنْ لَا يَكُونُ هَذَا الْعُضْوُ حَاصِلًا فِي حَقِّهِ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَكَقَوْلِهِمْ فِي حَقِّ مَنْ جَنَى بِلِسَانِهِ هَذَا مَا كَسَبَتْ يَدَاكَ وَالسَّبَبُ فِي هَذَا أَنَّ مَحَلَّ الْقُدْرَةِ هُوَ الْيَدُ فَأَطْلَقَ اسْمَ الْيَدِ عَلَى الْقُدْرَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَصِيرُ الْمُرَادُ مِنْ لَفْظِ الْيَدِ الْقُدْرَةَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ إِبْطَالُ هَذَا الْوَجْهِ وَأَمَّا الثَّانِي: فَكَقَوْلِهِ: بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ [سَبَأٍ: ٤٦] وَقَوْلِهِ: (بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ) إِلَّا أَنَّا نَقُولُ هَذَا الْمَجَازُ بِهَذَا اللَّفْظِ مَذْكُورٌ وَالْمَجَازُ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِ وَلَا يَكُونُ مُطَّرِدًا، فَلَا جَرَمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا حَصَلَ بِيَدِ الْعَذَابِ وَبِيَدِ السَّاعَةِ، وَنَحْنُ نُسَلِّمُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [الْحُجُرَاتِ: ١] قَدْ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ التَّأْكِيدُ وَالصِّلَةُ، أَمَّا الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ هَذَا اللَّفْظُ بَلْ قَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَقْتُ بِيَدَيَّ وَإِنْ كَانَ الْقِيَاسُ في المجازات باطلا

Üçüncü tevile gelince: Bu da 'el' (yed) lafzının tekit amacıyla ziyade (fazlalık) olarak zikredilebileceği şeklindeki görüştür. Biz deriz ki: El lafzı, bu uzva sahip olan kimse hakkında kullanılabileceği gibi bu uzva sahip olmayan kimse hakkında da kullanılabilir. Birincisine gelince: Diliyle suç işleyen kimse hakkında [Arapçada]: "Bu, senin iki elinin kazandığıdır" denilmesi gibidir. Bunun sebebi, kudretin mahallinin el olmasıdır; dolayısıyla kudret için el ismi kullanılmıştır. Bu takdire göre, el lafzından kastedilen kudret olur ki bu vechin geçersizliği daha önce geçmişti. İkincisine gelince: Allah Teâlâ'nın: { بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } [Sebe: 46] “Şiddetli bir azabın öncesinde” kavli ile "kıyametin öncesinde" sözü gibidir. Ancak biz deriz ki: Bu mecaz, yalnızca bu lafızla zikredilmiştir; mecazda ise kıyas yapılmaz ve mecaz muttarid (her duruma genellenebilir) olmaz. Dolayısıyla bu mananın bizzat azabın eliyle ve kıyametin eliyle meydana geldiğinin söylenmesi asla caiz değildir. Biz, O'nun: { لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } [el-Hucurât: 1] “Allah'ın ve Resûlünün önüne geçmeyin” kavliyle tekit ve sılanın (bağlantı/pekiştirme lafzının) murat edilmiş olabileceğini kabul ederiz. Fakat bu ayette zikredilen, o lafız değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın: { خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattım” kavlidir. Şayet mecazlarda kıyas batıl ise,

فَقَدْ سَقَطَ كَلَامُكُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، فَهَذَا مُنْتَهَى الْبَحْثِ فِي هَذَا الْبَابِ.

sözünüz tamamen düşmüştür. İşte bu bapta yapılan araştırmanın son noktası budur.

وَالَّذِي تَلَخَّصَ عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ السُّلْطَانَ الْعَظِيمَ لَا يَقْدِرُ عَلَى عَمَلِ شَيْءٍ بِيَدِهِ إِلَّا إِذَا كَانَتْ/ غَايَةُ عِنَايَتِهِ مَصْرُوفَةً إِلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ، فَإِذَا كَانَتِ الْعِنَايَةُ الشَّدِيدَةُ مِنْ لَوَازِمِ الْعَمَلِ بِالْيَدِ أَمْكَنَ جَعْلُهُ مَجَازًا عَنْهُ عِنْدَ قِيَامِ الدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ. فَهَذَا مَا لَخَّصْنَاهُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu bapta bence hasıl olan özet şudur: Büyük bir sultan, ancak en üstün inayeti o işe yönelmişse bizzat eliyle bir şey yapmaya yönelir. / Şiddetli inayet, elle yapılan işin gereklerinden olunca; ezici deliller mevcut olduğunda bunu ondan mecaz kılmak mümkün olur. İşte bu bapta özetlediğimiz husus budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ فَالْمَعْنَى: أَسْتَكْبَرْتَ الْآنَ أَمْ كُنْتَ أَبَدًا مِنَ الْمُتَكَبِّرِينَ الْعَالِينَ، فَأَجَابَ إِبْلِيسُ بِقَوْلِهِ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ فَالْمَعْنَى أَنِّي لَوْ كُنْتُ مُسَاوِيًا لَهُ فِي الشَّرَفِ لَكَانَ يَقْبُحُ أَمْرِي بِسُجُودِي لَهُ فَكَيْفَ وَأَنَا خَيْرٌ مِنْهُ ثُمَّ بَيَّنَ كَوْنَهُ خَيْرًا مِنْهُ بِأَنَّ أَصْلَهُ مِنَ النَّارِ وَالنَّارُ أَشْرَفُ مِنَ الطِّينِ، فَصَحَّ أَنَّ أَصْلَهُ خَيْرٌ مِنْ أَصْلِ آدَمَ وَمَنْ كَانَ أَصْلُهُ خَيْرًا مِنْ أَصْلِهِ فَهُوَ خَيْرٌ مِنْهُ فهذه مقدمات ثلاثة:

Allah Teâlâ'nın: { أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } “Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?” kavline gelince, mana şudur: "Şimdi mi büyüklük tasladın, yoksa ezelden beri büyüklük taslayan yücelerden miydin?" Bunun üzerine İblis: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten, onu ise çamurdan yarattın” sözüyle cevap verdi. Mana şudur: Şayet ben şerefte ona denk olsaydım dahi ona secde etmekle emrolunmam çirkin olurdu; nitekim ben ondan daha hayırlıyken bu nasıl olur? Sonra kendisinin ondan daha hayırlı oluşunu, aslının ateşten olması ve ateşin çamurdan daha şerefli olmasıyla beyan etti. Böylece onun aslının Âdem'in aslından daha hayırlı olduğu ve aslı diğerinin aslından daha hayırlı olan kimsenin de ondan daha hayırlı olacağı sahih oldu. İşte bunlar üç önermedir:

الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: أَنَّ إِبْلِيسَ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ [الْحِجْرِ: ٢٧] .

Birinci Önerme: İblis'in ateşten yaratılmış olmasıdır. Buna, Allah Teâlâ'nın ondan naklettiği: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten, onu ise çamurdan yarattın” kavli ve Allah Teâlâ'nın: { وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ } [el-Hicr: 27] “Cinleri de daha önce kavurucu ateşten yarattık” kavli delalet eder.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ النَّارَ أَفْضَلُ مِنَ الطِّينِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَجْرَامَ الْفَلَكِيَّةَ أَشْرَفُ مِنَ الْأَجْرَامِ الْعُنْصُرِيَّةِ وَالنَّارُ أَقْرَبُ الْعَنَاصِرِ مِنَ الْفَلَكِ وَالْأَرْضُ أَبْعَدُهَا عَنْهُ فَوَجَبَ كَوْنُ النَّارِ أَفْضَلَ مِنَ الْأَرْضِ الثَّانِي: أَنَّ النَّارَ خَلِيفَةُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فِي إِضَاءَةِ هَذَا الْعَالَمِ عِنْدَ غَيْبَتِهِمَا وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ أَشْرَفُ مِنَ الْأَرْضِ، فَخَلِيفَتُهُمَا فِي الْإِضَاءَةِ أَفْضَلُ مِنَ الْأَرْضِ الثَّالِثُ: أَنَّ الْكَيْفِيَّةَ الْفَاعِلَةَ الْأَصْلِيَّةَ، إِمَّا الْحَرَارَةُ أَوِ الْبُرُودَةُ وَالْحَرَارَةُ أَفْضَلُ مِنَ الْبُرُودَةِ لِأَنَّ الْحَرَارَةَ تُنَاسِبُ الْحَيَاةَ وَالْبُرُودَةُ تُنَاسِبُ الْمَوْتَ الرَّابِعُ: الْأَرْضُ كَثِيفَةٌ وَالنَّارُ لَطِيفَةٌ وَاللَّطَافَةُ أَشْرَفُ مِنَ الْكَثَافَةِ الْخَامِسُ: النَّارُ مُشْرِقَةٌ وَالْأَرْضُ مُظْلِمَةٌ وَالنُّورُ خَيْرٌ مِنَ الظُّلْمَةِ السَّادِسُ: النَّارُ خَفِيفَةٌ تُشْبِهُ الرُّوحَ وَالْأَرْضُ ثَقِيلَةٌ تُشْبِهُ الْجَسَدَ وَالرُّوحُ أَفْضَلُ مِنَ الْجَسَدِ فَالنَّارُ أَفْضَلُ مِنَ الْأَرْضِ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْأَطِبَّاءَ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ الْعُنْصُرَيْنِ الثَّقِيلَيْنِ أَعْوَنُ عَلَى تَرْكِيبِ الْأَجْسَادِ وَأَنَّ الْعُنْصُرَيْنِ الْخَفِيفَيْنِ أَعَوْنُ عَلَى تَوَلُّدِ الْأَرْوَاحِ السَّابِعُ: النَّارُ صَاعِدَةٌ وَالْأَرْضُ هَابِطَةٌ وَالصَّاعِدُ أَفْضَلُ مِنَ الْهَابِطِ الثَّامِنُ: أَنَّ أَوَّلَ بُرُوجِ الْفَلَكِ هُوَ الْحَمَلُ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَبْدَأُ مِنْ نُقْطَةِ الِاسْتِوَاءِ الشَّمَالِيِّ، ثُمَّ إِنَّ الْحَمَلَ عَلَى طَبِيعَةِ النَّارِ وَأَشْرَفُ أعضاء الحيوان والقلب وَالرُّوحُ وَهُمَا عَلَى طَبِيعَةِ النَّارِ وَأَخَسُّ أَعْضَاءِ الْحَيَوَانِ هُوَ الْعَظْمُ وَهُوَ بَارِدٌ يَابِسٌ أَرْضِيٌّ التَّاسِعُ: أَنَّ الْأَجْسَامَ الْأَرْضِيَّةَ كُلَّمَا كَانَتْ أَشَدَّ نُورَانِيَّةً وَمُشَابَهَةً بِالنَّارِ كَانَتْ أَشْرَفَ وَكُلَّمَا كَانَتْ أَكْثَرَ غُبْرَةً وَكَثَافَةً وَكُدُورَةً وَمُشَابَهَةً بِالْأَرْضِ كَانَتْ أَخَسَّ، مِثَالُهُ الْأَجْسَامُ الشَّبِيهَةُ بِالنَّارِ الذَّهَبُ وَالْيَاقُوتُ وَالْأَحْجَارُ الصَّافِيَةُ النُّورَانِيَّةُ وَمِثَالُهُ أَيْضًا مِنَ الثِّيَابِ الْإِبْرَيْسَمُ وَمَا يُتَّخَذُ مِنْهُ، وَأَمَّا أَنَّ كَلَّ مَا كَانَ أَكْثَرَ أَرْضِيَّةً وَغُبْرَةً فَهُوَ أَخَسُّ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ الْعَاشِرُ: أَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ قُوَّةٌ فِي غَايَةِ الشَّرَفِ وَالْجَلَالَةِ وَلَا يَتِمُّ عَمَلُهَا إِلَّا بِالشُّعَاعِ وَهُوَ جِسْمٌ شَبِيهٌ بِالنَّارِ الْحَادِيَ عَشَرَ: أَنَّ أَشْرَفَ أَجْسَامِ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ هُوَ الشَّمْسُ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ شَبِيهٌ بِالنَّارِ فِي صُورَتِهِ وَطَبِيعَتِهِ وَأَثَرِهِ الثَّانِيَ عَشَرَ: أَنَّ النُّضْجَ وَالْهَضْمَ وَالْحَيَاةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْحَرَارَةِ وَلَوْلَا قُوَّةُ الْحَرَارَةِ لَمَا تَمَّ الْمِزَاجُ وَتَوَلَّدَتِ الْمُرَكَّبَاتُ الثَّالِثَ عَشَرَ: أَنَّ أَقْوَى الْعَنَاصِرِ/ الْأَرْبَعَةِ فِي قُوَّةِ الْفِعْلِ هُوَ النَّارُ وَأَكْمَلُهَا فِي قُوَّةِ الانفعال هو الأرض والفعل فضل مِنَ الِانْفِعَالِ فَالنَّارُ أَفْضَلُ مِنَ الْأَرْضِ. أَمَّا الْقَائِلُونَ بِتَفْضِيلِ الْأَرْضِ عَلَى النَّارِ فَذَكَرُوا أَيْضًا وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَرْضَ أَمِينٌ مُصْلِحٌ فَإِذَا أَوْدَعْتَهَا حَبَّةً رَدَّتْهَا

İkinci Önerme: Ateşin çamurdan daha üstün olmasıdır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Feleğe ait cisimler unsuri cisimlerden daha şereflidir; ateş unsurların feleğe en yakını, toprak ise ona en uzak olanıdır; dolayısıyla ateşin topraktan daha üstün olması vacip olur. İkincisi: Ateş, battıklarında bu âlemi aydınlatmada güneş ve ayın halifesidir; güneş ve ay ise topraktan daha şereflidir, dolayısıyla aydınlatmadaki halifeleri de topraktan daha üstündür. Üçüncüsü: Asıl fail keyfiyet ya sıcaklıktır ya da soğukluktur. Sıcaklık soğukluktan daha üstündür; çünkü sıcaklık hayata uygundur, soğukluk ise ölüme uygundur. Dördüncüsü: Toprak kesiftir, ateş ise latiftir; letafet kesafetten daha şereflidir. Beşincisi: Ateş aydınlıktır, toprak karanlıktır; nur ise karanlıktan daha hayırlıdır. Altıncısı: Ateş ruha benzeyen hafif bir şeydir, toprak ise bedene benzeyen ağır bir şeydir; ruh bedenden daha üstün olduğuna göre ateş de topraktan daha üstündür. Bu sebeple tabipler, iki ağır unsurun bedenlerin terkibine daha çok yardımcı olduğu, iki hafif unsurun ise ruhların meydana gelmesine daha çok yardımcı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Yedincisi: Ateş yükselicidir, toprak alçalıcıdır; yükselen ise alçal 发landan daha üstündür. Sekizincisi: Feleğin burçlarının ilki Koç burcudur; çünkü kuzey ekinoks noktasından başlayan odur. Koç burcu ateş tabiatı üzeredir. Hayvanın organlarının en şereflisi kalp ve ruhtur; ikisi de ateş tabiatı üzeredir. Hayvanın organlarının en değersizi ise kemiktir; o ise soğuk, kuru ve topraksıdır. Dokuzuncusu: Toprağa ait cisimler ne kadar çok nurani ve ateşe benzer olursa o kadar şerefli olur; ne kadar çok tozlu, kesif, bulanık ve toprağa benzer olursa o kadar değersiz olur. Ateşe benzer cisimlerin misali altın, yakut ve berrak nurani taşlardır; kumaşlardan misali de ipek ve ondan yapılan şeylerdir. Ne kadar topraksı ve tozlu olursa o kadar değersiz olduğuna gelince, bu durum açıktır. Onuncusu: Görme kuvveti son derece şerefli ve celil bir kuvvettir; onun işlevi ise ancak ateşe benzer bir cisim olan ışınla tamamlanır. On Birincisi: Cisimler âleminin en şerefli cismi güneştir; şüphe yok ki o sureti, tabiatı ve eseri bakımından ateşe benzer. On İkincisi: Olgunlaşma, sindirim ve hayat ancak hararetle tamamlanır; hararet kuvveti olmasaydı mizaç tamamlanmaz ve mürekkep varlıklar meydana gelmezdi. On Üçüncüsü: Dört unsurun / fiil kuvveti bakımından en güçlüsü ateş, infial kuvveti bakımından en yetkini ise topraktır; fiil infialden daha faziletli olduğuna göre ateş topraktan daha üstündür. Toprağı ateşe üstün tutanlara gelince; onlar da birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Toprak emin bir ıslah edicidir; ona bir tohum emanet ettiğinde onu sana

إِلَيْكَ شَجَرَةً مُثْمِرَةً وَالنَّارُ خَائِنَةٌ تُفْسِدُ كُلَّ مَا أَسْلَمْتَهُ إِلَيْهَا الثَّانِي: أَنَّ الْحِسَّ الْبَصَرِيَّ أَثْنَى عَلَى النَّارِ فَلْيَسْتَمِعْ مَا يَقُولُهُ الْحِسُّ اللَّمْسِيُّ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَرْضَ مُسْتَوْلِيَةٌ عَلَى النَّارِ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ النَّارَ، وَأَمَّا النَّارُ فَإِنَّهَا لَا تُؤَثِّرُ فِي الْأَرْضِ الْخَالِصَةِ.

[sana] meyveli bir ağaç olarak geri verir; ateş ise kendisine teslim ettiğin her şeyi ifsat eden bir haindir. İkincisi: Görme duyusu ateşi övmüştür, bir de dokunma duyusunun ne dediğini dinlesin! Üçüncüsü: Toprak ateşe galiptir; zira o ateşi söndürür, ateşe gelince o saf toprağa etki etmez.

وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: فَهِيَ أَنَّ مَنْ كَانَ أَصْلُهُ خَيْرًا مِنْ أَصْلِهِ فَهُوَ خَيْرٌ مِنْهُ، فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ كَاذِبَةٌ جِدًّا وَذَلِكَ لِأَنَّ أَصْلَ الرَّمَادِ النَّارُ وَأَصْلَ الْبَسَاتِينِ النَّزِهَةِ وَالْأَشْجَارِ الْمُثْمِرَةِ هُوَ الطِّينُ وَمَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْأَشْجَارَ الْمُثْمِرَةَ خَيْرٌ مِنَ الرَّمَادِ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ اعْتِبَارَ هَذِهِ الْجِهَةِ يُوجِبُ الْفَضِيلَةَ إِلَّا أَنَّ هَذَا يُمْكِنُ أَنْ يَصِيرَ مُعَارَضًا بِجِهَةٍ أُخْرَى تُوجِبُ الرُّجْحَانَ مِثْلَ إِنْسَانٍ نَسِيبٍ عَارٍ عَنْ كُلِّ الْفَضَائِلِ فَإِنَّ نَسَبَهُ يُوجِبُ رُجْحَانَهُ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي لا يكون نسبيا قَدْ يَكُونُ كَثِيرَ الْعِلْمِ وَالزُّهْدِ فَيَكُونُ هُوَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ النَّسِيبِ بِدَرَجَاتٍ لَا حَدَّ لَهَا، فَالْمُقَدِّمَةُ الْكَاذِبَةُ فِي الْقِيَاسِ الَّذِي ذَكَرَهُ إِبْلِيسُ هُوَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ هَبْ أَنَّ إِبْلِيسَ أَخْطَأَ فِي هَذَا الْقِيَاسِ لَكِنْ كَيْفَ لَزِمَهُ الْكُفْرُ مِنْ تِلْكَ الْمُخَالَفَةِ؟ وَبَيَانُ هَذَا السُّؤَالِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: اسْجُدُوا أَمْرٌ وَالْأَمْرُ لَا يَقْتَضِي الْوُجُوبَ بَلِ النَّدْبَ وَمُخَالَفَةُ النَّدْبِ لَا تُوجِبُ الْعِصْيَانَ فَضْلًا عَنِ الْكُفْرِ، وَأَيْضًا فَالَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ فَهُمْ لَا يُنْكِرُونَ كَوْنَهُ مُحْتَمِلًا لندب احْتِمَالًا ظَاهِرًا وَمَعَ قِيَامِ هَذَا الِاحْتِمَالِ الظَّاهِرِ كَيْفَ يَلْزَمُ الْعِصْيَانُ فَضْلًا عَنِ الْكُفْرِ الثَّانِي: هَبْ أَنَّهُ لِلْوُجُوبِ إِلَّا أَنَّ إِبْلِيسَ مَا كان من الملائكة فأمر الملائكة بسجود آدم لَا يَدْخُلُ فِيهِ إِبْلِيسُ الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّهُ يَتَنَاوَلُهُ إِلَّا أَنَّ تَخْصِيصَ الْعَامِّ بِالْقِيَاسِ جَائِزٌ فَخَصَّصَ نَفْسَهُ عَنْ عُمُومِ ذَلِكَ الْأَمْرِ بِالْقِيَاسِ الرَّابِعُ:

Üçüncü Önermeye gelince: O da aslı diğerinin aslından daha hayırlı olan kimsenin ondan daha hayırlı olacağıdır. Bil ki bu önerme son derece yalandır. Zira külün aslı ateştir; dinlendirici bostanların ve meyveli ağaçların aslı ise çamurdur. Meyveli ağaçların külden daha hayırlı olduğu ise apaçık bir zorunlulukla bilinmektedir. Ayrıca bu cihetin dikkate alınmasının bir üstünlük gerektirdiğini farz etsek bile, bu durum başka bir cihetten gelen ve üstünlüğü gerektiren bir durumla çatışabilir; nitekim bütün faziletlerden yoksun soylu bir insan gibi: Onun soyu üstünlüğünü gerektirir, ancak soylu olmayan kimse çokça ilim ve züht sahibi olabilir ve böylece o soylu kimseden sayısız derecelerle daha üstün olur. Dolayısıyla İblis'in zikrettiği kıyastaki asılsız önerme işte bu önermedir. Eğer bir kimse: "İblis'in bu kıyasta hata ettiğini kabul edelim, fakat bu muhalefetten ötürü ona küfür nasıl lazım geldi?" derse; bu sorunun açıklaması birkaç vecihdendir: Birincisi: [Allah Teâlâ'nın]: "Secde edin" sözü bir emirdir; emir ise vücubu değil mendubiyeti gerektirir, menduba muhalefet etmek ise küfür şöyle dursun isyanı dahi gerektirmez. Ayrıca emrin vücub için olduğunu söyleyenler, onun açık bir ihtimalle mendubiyeti ihtiva ettiğini de inkâr etmezler; bu açık ihtimal mevcutken küfür şöyle dursun isyan nasıl lazım gelir? İkincisi: Faraza vücub için olsun; fakat İblis meleklerden değildi, binaenaleyh meleklere Âdem'e secde etmelerinin emredilmesi içine İblis girmez. Üçüncüsü: Faraza onu da kapsasın; fakat genel lafzın kıyasla tahsisi caizdir, dolayısıyla o kıyasla kendisini o genel emirden tahsis etmiştir. Dördüncüsü:

هَبْ أَنَّهُ لَمْ يَسْجُدْ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ كَانَ مَأْمُورًا بِهِ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ يُوجِبُ الْعِصْيَانَ وَلَا يُوجِبُ الْكُفْرَ فَكَيْفَ لزمه الكفر والجواب: هَبْ أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ لَا تَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ وَلَكِنْ يَجُوزُ أَنْ يَنْضَمَّ إِلَيْهَا مِنَ القرائن ما يدل على الوجوب، وهاهنا حصلت تلك القرائن وهي قَوْلُهُ تَعَالَى: أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ فَلَمَّا أَتَى إِبْلِيسُ بِقِيَاسِهِ الْفَاسِدِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ الْقِيَاسَ لِيَتَوَسَّلَ بِهِ إِلَى الْقَدْحِ فِي أَمْرِ اللَّهِ وَتَكْلِيفِهِ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْكُفْرَ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْقِيَاسَ الْفَاسِدَ قَالَ تَعَالَى: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ.

Faraza emrolunduğunu bildiği halde secde etmemiş olsun; fakat bu miktar isyanı gerektirir, küfrü gerektirmez; o halde ona küfür nasıl lazım geldi? Cevap [şudur]: Emir sîgasının vücuba delalet etmediğini kabul etsek bile, vücuba delalet eden karinelerin ona eklenmesi caizdir. Burada ise o karineler hasıl olmuştur ki o da Allah Teâlâ'nın: { أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } “Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?” kavlidir. İblis fasit kıyasını getirince, bu durum onun o kıyası ancak Allah'ın emrine ve teklifine taan etmek için bir vasıta kılmak üzere zikrettiğine delalet etti ki bu da küfrü gerektirir. Bunu anladığında deriz ki: İblis bu fasit kıyası zikredince Allah Teâlâ: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Öyleyse çık oradan! Çünkü sen kovulmuş birisin” buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ ذِكْرَ الْحُكْمِ عَقِيبَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الوصف وهاهنا الْحُكْمُ بِكَوْنِهِ رَجِيمًا وَرَدَ عَقِيبَ مَا حُكِيَ عَنْهُ أَنَّهُ خَصَّصَ النَّصَّ بِالْقِيَاسِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَخْصِيصَ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ يُوجِبُ هَذَا الْحُكْمَ، وَقَوْلُهُ: مِنْها أَيْ مِنَ الْجَنَّةِ أَوْ من السموات وَالرَّجِيمُ الْمَرْجُومُ وَفِيهِ قَوْلَانِ:

Bil ki fıkıh usulünde hükmün münasip bir vasfın peşinden zikredilmesinin, o hükmün o vasıfla illetli olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Burada ise onun recîm olduğuna dair hüküm, onun nassı kıyasla tahsis ettiğinin nakledilmesinin ardından gelmiştir. Bu durum nassı kıyasla tahsis etmenin bu hükmü gerektirdiğine delalet eder. O'nun: { مِنْها } “oradan” kavli; yani cennetten yahut semalardan demektir. Recîm (رَجِيم) ise taşlanmış/kovulmuş demektir. Bu hususta iki görüş vardır:

/ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَجَازٌ عَنِ الطَّرْدِ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ مَنْ طُرِدَ فَقَدْ يُرْمَى بِالْحِجَارَةِ وَهُوَ الرَّجْمُ فَلَمَّا كَانَ الرَّجْمُ مِنْ لَوَازِمِ الطَّرْدِ جُعِلَ الرَّجْمُ كِنَايَةً عَنِ الطَّرْدِ فَإِنْ قَالُوا الطَّرْدُ هُوَ اللَّعْنُ فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ: رَجِيمٌ عَلَى الطَّرْدِ لَكَانَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي تَكْرَارًا وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّا نَحْمِلُ الرَّجْمَ على الطرد من الجنة أو من السموات وَنَحْمِلُ اللَّعْنَ عَلَى الطَّرْدِ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَالثَّانِي: أَنَّا نَحْمِلُ الرَّجْمَ عَلَى الطَّرْدِ وَنَحْمِلُ قوله:

[Birincisi]: [Bunun] kovulmaktan mecaz olmasıdır. Çünkü zâhir olan [şudur ki], kovulan kimseye bazen taş atılır; bu da recimdir (taşlamadır). Recim kovulmanın gereklerinden olunca, recim kovulmaktan kinaye kılınmıştır. Şayet: "Kovulmak lanetlenmektir; dolayısıyla O'nun: { رَجِيمٌ } “kovulmuş” kavlini kovulmaya hamledersek, bundan sonra gelen: { وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي } “şüphesiz lanetim senin üzerinedir” kavli bir tekrar olur" derlerse, [buna] iki yönden cevap verilir: Birincisi: Recmi cennetten yahut semalardan kovulmaya, laneti ise Allah'ın rahmetinden kovulmaya hamlederiz. İkincisi: Recmi kovulmaya hamlederiz; O'nun:

وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الطَّرْدَ يَمْتَدُّ إِلَى آخِرِ الْقِيَامَةِ فَيَكُونُ هَذَا فَائِدَةً زَائِدَةً وَلَا يَكُونُ تَكْرِيرًا.

{ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ } “Şüphesiz hesap gününe kadar lanetim senin üzerinedir” kavlini ise o kovulmanın kıyametin sonuna kadar uzanacağına hamlederiz; böylece bu ilave bir fayda olur ve tekrar olmaz.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الرَّجِيمِ أَنْ نَحْمِلَهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَهُوَ كَوْنُ الشَّيَاطِينِ مَرْجُومِينَ بِالشُّهُبِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَإِنْ قِيلَ كَلِمَةُ إِلَى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ فَقَوْلُهُ: إِلى يَوْمِ الدِّينِ يَقْتَضِي انْقِطَاعَ تِلْكَ اللَّعْنَةِ عِنْدَ مَجِيءِ يَوْمِ الدِّينِ، أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِأَنَّ اللَّعْنَةَ بَاقِيَةٌ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا فَإِذَا جَاءَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جُعِلَ مَعَ اللَّعْنَةِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْعَذَابِ تَصِيرُ اللَّعْنَةُ مَعَ حُضُورِهَا مَنْسِيَّةً.

Recîmin tefsirindeki ikinci görüş: Onu hakikat manasına hamletmemizdir ki o da şeytanların şihaplarla taşlanmış olmasıdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Şayet: "'İlâ' (إِلَى) edatı gayenin sonu içindir; binaenaleyh O'nun: { إِلى يَوْمِ الدِّينِ } “hesap gününe kadar” kavli, din günü geldiğinde o lanetin kesilmesini iktiza eder" denilirse; el-Keşşâf sahibi şöyle cevap vermiştir: Lanet dünyada onun üzerinde devam eder; kıyamet günü geldiğinde ise lanetin yanında azap çeşitleri kılınır ki lanet onların mevcudiyetiyle birlikte unutulur gider.

وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا صَارَ مَلْعُونًا قَالَ: فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قِيلَ إِنَّمَا طَلَبَ الْإِنْظَارَ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ لِأَجْلِ أَنْ يَتَخَلَّصَ مِنَ الْمَوْتِ لِأَنَّهُ إِذَا نُظِرَ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ لَمْ يَمُتْ قَبْلَ يَوْمِ الْبَعْثِ وَعِنْدَ مَجِيءِ يَوْمِ الْبَعْثِ لَا يَمُوتُ أَيْضًا فَحِينَئِذٍ يَتَخَلَّصُ مِنَ الْمَوْتِ فَقَالَ تَعَالَى: فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ وَمَعْنَاهُ إِنَّكَ مِنَ الْمَنْظَرِينَ إِلَى يَوْمٍ يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَلَا يَعْلَمُهُ أَحَدٌ سِوَاهُ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: فَبِعِزَّتِكَ وَهُوَ قَسَمٌ بِعَزَّةِ اللَّهِ وَسُلْطَانِهِ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ فَهَهُنَا أَضَافَ الْإِغْوَاءَ إِلَى نَفْسِهِ وَهُوَ عَلَى مَذْهَبِ الْقَدَرِ وَقَالَ مَرَّةً أُخْرَى: رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي فَأَضَافَ الْإِغْوَاءَ إِلَى اللَّهِ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُ الْجَبْرِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُتَحَيِّرٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Bil ki İblis lanetlenince: { فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver” dedi. Denildi ki: O, diriltilecekleri güne kadar mühlet verilmesini ancak ölümden kurtulmak için istemiştir; zira yeniden dirilme gününe kadar mühlet verilirse dirilme gününden önce ölmez, dirilme günü geldiğinde de ölmez, böylece ölümden kurtulmuş olur. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ * إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ } “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar” buyurdu. Bunun manası: Sen Allah'ın bildiği ve O'ndan başka hiç kimsenin bilmediği bir güne kadar mühlet verilenlerdensin, demektir. Bunun üzerine İblis: { فَبِعِزَّتِكَ } “İzzetine andolsun ki” -ki bu Allah'ın izzetine ve saltanatına bir yemindir- { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım” dedi. Burada azdırmayı kendi nefsine nispet etmiştir ki bu Kaderiyye mezhebi üzeredir; başka bir seferde ise: { رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي } “Rabbim! Beni azdırmana karşılık” demiş ve azdırmayı Cebriyye mezhebinin olduğu üzere Allah'a nispet etmiştir. Bu durum onun bu meselede şaşkınlık içinde olduğuna delalet eder.

وَأما قَوْلُهُ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ فَفِيهِ فَوَائِدُ:

O'nun: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak içlerinden ihlaslı kulların müstesna” kavline gelince, bunda bazı faydalar vardır:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: قِيلَ غَرَضُ إِبْلِيسَ مِنْ ذِكْرِهِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ أَنْ لَا يَقَعَ فِي كَلَامِهِ الْكَذِبُ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ وَادَّعَى أَنَّهُ يُغْوِي الْكُلَّ لَكَانَ يَظْهَرُ كَذِبُهُ حِينَ يَعْجَزُ عَنْ إِغْوَاءِ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، فَكَأَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ:

Birinci Fayda: Denildi ki: İblis'in bu istisnayı zikretmekteki maksadı, sözüne yalan karışmamasıdır; zira şayet bu istisnayı zikretmeyip herkesi azdıracağını iddia etseydi, Allah'ın salih kullarını azdırmaktan aciz kaldığında yalanı ortaya çıkacaktı. Sanki İblis şöyle demiştir:

إِنَّمَا ذَكَرْتُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ لِئَلَّا يقع الكذب في هذا الكلام، وعند هَذَا يُقَالُ إِنَّ الْكَذِبَ شَيْءٌ يَسْتَنْكِفُ مِنْهُ إِبْلِيسُ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْمُسْلِمِ الْإِقْدَامُ عَلَيْهِ؟ فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ؟ [الْحَجِّ: ٥٢] قُلْنَا إِنَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَقُلْ إِنِّي لَمْ أَقْصِدْ إِغْوَاءَ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ بَلْ قَالَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ وَهُوَ وَإِنْ كَانَ يَقْصِدُ الْإِغْوَاءَ إِلَّا أَنَّهُ لَا يُغْوِيهِمْ.

“Ben bu istisnayı sadece bu sözde yalan meydana gelmesin diye zikrettim.” Bu durumda denilir ki: Yalan, İblis'in dahi çekindiği bir şeydir; öyleyse bir Müslümana buna kalkışmak nasıl yakışır? Şayet: “Bu ayet ile O'nun: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } [Hac 52] “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzu ettiği zaman şeytan onun arzusuna [vesvese] atmış olmasın” kavlinin arası nasıl uzlaştırılır?” denilirse; deriz ki: İblis, Allah'ın salih kullarını azdırmayı kastetmediğini söylememiştir; bilakis “onları mutlaka azdıracağım” demiştir. O, azdırmayı kastetse bile onları azdıramaz.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ لَا يُغْوِي عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ، وَقَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ يُوسُفَ:

İkinci Fayda: Bu ayet, İblis'in Allah'ın ihlaslı kullarını azdıramayacağına delalet eder. Allah Teâlâ Yûsuf'un sıfatı hakkında şöyle buyurmuştur:

إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ [يُوسُفَ: ٢٤] فَنَصِلُ مِنْ مَجْمُوعِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَنَّ إِبْلِيسَ مَا أَغْوَى يُوسُفَ ﵇، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَذِبِ الْحَشْوِيَّةِ فِيمَا يَنْسُبُونَ إِلَى يُوسُفَ ﵇ مِنَ الْقَبَائِحِ.

{ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } [Yûsuf 24] “Şüphesiz o, bizim ihlaslı kullarımızdandı.” Bu iki ayetin toplamından İblis'in Yûsuf aleyhisselâm'ı azdıramadığı sonucuna varırız. Bu da Haşviyye'nin Yûsuf aleyhisselâm'a nispet ettikleri çirkinlikler konusunda yalancı olduklarına delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki İblis bu sözü söyleyince Allah Teâlâ: { فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ * لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim: Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ فَالْحَقُّ بِالرَّفْعِ وَالْحَقَّ بِالنَّصْبِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ فِيهِمَا. أَمَّا الرَّفْعُ فَتَقْدِيرُهُ فَالْحَقُّ قَسَمِي. وَأَمَّا النَّصْبُ فَعَلَى الْقَسَمِ، أَيْ فَبِالْحَقِّ، كَقَوْلِكَ وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَالْحَقَّ أَقُولُ انْتُصِبَ قَوْلُهُ: وَالْحَقَّ بِقَوْلِهِ: أَقُولُ.

Birinci Mesele: Âsım ve Hamza { فَالْحَقُّ } kelimesini merfû (ötreli) ve { وَالْحَقَّ } kelimesini mansûb (üstünlü) okumuşlardır; diğerleri ise her ikisini de mansûb okumuşlardır. Merfû okuyuşa gelince, bunun takdiri “Hak Benim yeminimdir” şeklindedir. Mansûb okuyuş ise yemin üzeredir; yani tıpkı senin “Vallahi mutlaka yapacağım” demen gibi “Hakk'a andolsun ki” demektir. O'nun: { وَالْحَقَّ أَقُولُ } “ve Ben hakkı söylerim” kavline gelince; { وَالْحَقَّ } kelimesi O'nun { أَقُولُ } “söylerim” kavliyle mansûb kılınmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مِنْكَ أَيْ مِنْ جِنْسِكَ، وَهُمُ الشَّيَاطِينُ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: أَجْمَعِينَ تَأْكِيدٌ لِمَاذَا؟ قُلْنَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يُؤَكَّدَ بِهِ الضَّمِيرُ فِي مِنْهُمْ، أَوِ الْكَافُ فِي مِنْكَ مَعَ مَنْ

İkinci Mesele: O'nun: { مِنْكَ } “seninle” kavli, yani “senin cinsinle” [demektir ki] onlar şeytanlardır. { وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } “ve onlardan sana uyanlarla” kavli ise Âdem'in zürriyetindendir. Şayet: “O'nun: { أَجْمَعِينَ } “hepsiyle” kavli neyin tekididir?” denilirse; deriz ki: { مِنْهُمْ } lafzındaki zamirin veya { تَبِعَكَ } kavlindeki “men” ile birlikte

تَبِعَكَ، وَمَعْنَاهُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْمَتْبُوعِينَ وَالتَّابِعِينَ لَا أَتْرُكُ مِنْهُمْ أَحَدًا.

{ مِنْكَ } lafzındaki kâf harfinin tekidi olması muhtemeldir. Bunun manası şudur: “Cehennemi kendilerine uyulanlarla ve uyanlarla dolduracağım, onlardan hiçbir kimseyi bırakmayacağım.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ إِبْلِيسَ: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ فَهَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ لَا يؤمن، فلو آمن لا نقلب خَبَرُ اللَّهِ الصِّدْقُ كَذِبًا وَهُوَ مُحَالٌ، فَكَانَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُ مُحَالًا مَعَ أَنَّهُ أَمَرَ بِهِ وَالثَّانِي:

Üçüncü Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğu meselesinde bu ayetle birkaç açıdan delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ İblis hakkında: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ * وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ } “Öyleyse oradan çık, çünkü sen kovulmuşsun! Ve şüphesiz hesap gününe kadar lanetim senin üzerinedir” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'dan onun iman etmeyeceğine dair bir haberdir. Şayet iman etseydi, Allah'ın doğru olan haberi yalana dönüşürdü ki bu imkânsızdır. Dolayısıyla kendisinden imanın meydana gelmesi, emrolunmuş olmasına rağmen imkânsız olmuştur. İkincisi:

أَنَّهُ قَالَ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ فَاللَّهُ تَعَالَى عَلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ يُغْوِيهِمْ، وَسَمِعَ مِنْهُ هَذِهِ الدَّعْوَى، وَكَانَ قَادِرًا عَلَى مَنْعِهِ عَنْ ذَلِكَ، وَالْقَادِرُ عَلَى الْمَنْعِ إِذَا لَمْ يَمْنَعْ كَانَ رَاضِيًا بِهِ، فَإِنْ قَالُوا لَعَلَّ ذَلِكَ الْمَنْعَ مُفْسِدٌ، قُلْنَا هَذَا قَوْلٌ فَاسِدٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَنْعَ يُخَلِّصُ إِبْلِيسَ عَنِ الْإِضْلَالِ، وَيُخَلِّصُ بَنِي آدَمَ عَنِ الضَّلَالِ، وَهَذَا عَيْنُ الْمَصْلَحَةِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ يَمْلَأُ جَهَنَّمَ مِنَ الْكَفَرَةِ، فَلَوْ لَمْ يَكْفُرُوا لَزِمَ الْكَذِبُ وَالْجَهْلُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى الرَّابِعُ:

İblis: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım” demiştir. Allah Teâlâ onun insanları azdıracağını biliyordu ve ondan bu iddiayı işitmişti; üstelik onu bundan engellemeye de kadirdi. Engellemeye kadir olan kimse engellemediği zaman buna razı olmuş demektir. Şayet “Belki de o engelleme bir fesada yol açacaktı” derlerse, deriz ki: Bu batıl bir sözdür; çünkü o engelleme İblis'i saptırmaktan, Âdemoğullarını da sapıklıktan kurtaracaktı ki bu maslahatın ta kendisidir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ cehennemi kâfirlerle dolduracağını haber vermiştir; şayet inkâr etmeselerdi Allah Teâlâ hakkında yalan ve cehalet lazım gelirdi. Dördüncüsü:

أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَنْ لَا يَكْفُرَ الْكَافِرُ لَوَجَبَ أَنْ يُبْقِيَ الْأَنْبِيَاءَ وَالصَّالِحِينَ، وَأَنْ يُمِيتَ إِبْلِيسَ وَالشَّيَاطِينَ، وَحَيْثُ قَلَبَ الْأَمْرَ عَلِمْنَا أَنَّهُ فَاسِدٌ الْخَامِسُ: أَنَّ تَكْلِيفَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ بِالْإِيمَانِ، يَقْتَضِي تَكْلِيفَهُمْ بِالْإِيمَانِ بِهَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي هِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَلْبَتَّةَ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يَصِيرُوا مُكَلَّفِينَ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ تَكْلِيفٌ بِمَا لَا يطاق، والله أعلم.

Şayet kâfirin inkâr etmemesini dileseydi, peygamberleri ve salihleri baki kılması, İblis'i ve şeytanları ise öldürmesi gerekirdi. Durumu tersine çevirdiğine göre [hasımların iddiasının] batıl olduğunu anlarız. Beşincisi: O kâfirlerin imanla mükellef tutulması, onların kesinlikle iman etmeyeceklerine delalet eden bu ayetlere inanmakla mükellef tutulmalarını gerektirir. Bu durumda onların kesinlikle iman etmeyeceklerine iman etmekle mükellef olmaları gerekir ki bu da teklif-i mâ lâ yutâktır (güç yetirilemeyecek şeyin teklif edilmesidir). En doğrusunu Allah bilir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٨٦ الى ٨٨]

[Sâd Suresi (38), Âyetler 86-88]

قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)

{ قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ * إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ * وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “De ki: Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür. Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.”

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَتَمَ هَذِهِ السُّورَةَ بِهَذِهِ الْخَاتِمَةِ الشَّرِيفَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ طُرُقًا كَثِيرَةً دَالَّةً عَلَى وُجُوبِ الِاحْتِيَاطِ فِي طَلَبِ الدِّينِ، ثُمَّ قَالَ عِنْدَ الْخَتْمِ: هَذَا الَّذِي أَدْعُو النَّاسَ إِلَيْهِ يَجِبُ أَنْ يُنْظَرَ فِي حَالِ الدَّاعِي، وَفِي حَالِ الدَّعْوَةِ لِيَظْهَرَ أَنَّهُ حَقٌّ أَوْ بَاطِلٌ. أَمَّا الدَّاعِي وَهُوَ أَنَا. فَأَنَا لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى هَذِهِ الدَّعْوَةِ أَجْرًا وَمَالًا، وَمِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ الْكَذَّابَ لَا يَنْقَطِعُ طَمَعُهُ عَنْ طَلَبِ الْمَالِ أَلْبَتَّةَ، وَكَانَ مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّهُ ﷺ كَانَ بَعِيدًا عَنِ الدُّنْيَا عَدِيمَ الرَّغْبَةِ فِيهَا، وَأَمَّا كَيْفِيَّةُ الدَّعْوَةِ/ فَقَالَ: وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ، وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا، وَالَّذِي يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ هَذَا الَّذِي أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ دِينٌ لَيْسَ يَحْتَاجُ فِي مَعْرِفَةِ صِحَّتِهِ إِلَى التَّكَلُّفَاتِ الْكَثِيرَةِ، بَلْ هُوَ دِينٌ يَشْهَدُ صَرِيحُ الْعَقْلِ بِصِحَّتِهِ، فَإِنِّي أَدْعُوكُمْ إِلَى الْإِقْرَارِ بِوُجُودِ اللَّهِ أَوَّلًا: ثُمَّ أَدْعُوكُمْ ثَانِيًا:

Bil ki Allah Teâlâ bu sureyi bu şerefli hatime ile bitirmiştir. Zira Allah Teâlâ dinde ihtiyatlı davranmanın gerekliliğine delalet eden pek çok yol zikretmiş, sonra hatimede şöyle buyurmuştur: İnsanları kendisine davet ettiğim bu hususta, hak mı yoksa batıl mı olduğunun ortaya çıkması için davet edenin ve davetin haline bakılması gerekir. Davet edene -ki o benim- gelince; ben bu davet karşılığında sizden bir ücret ve mal istemiyorum. Açıktır ki yalancı kimsenin mal talebinden hırsı kesinlikle kesilmez. O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadan uzak olduğu ve onda hiçbir arzusunun bulunmadığı açıktı. Davetin keyfiyetine gelince; { وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan/zoraki külfete girenlerden değilim” buyurmuştur. Müfessirler bu hususta bazı açıklamalar yapmışlardır; zanna galip gelen şudur ki murat: Sizi kendisine davet ettiğim bu dinin, sıhhatinin bilinmesi hususunda pek çok külfetli tevile muhtaç olmadığı, bilakis apaçık aklın sıhhatine şahitlik ettiği bir din olmasıdır. Zira ben sizi evvela Allah'ın varlığını ikrara davet ediyorum; sonra ikincisi:

إِلَى تَنْزِيهِهِ وَتَقْدِيسِهِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ، يُقَوِّي ذَلِكَ قَوْلُهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَأَمْثَالُهُ، ثُمَّ أَدْعُوكُمْ ثَالِثًا: إِلَى الْإِقْرَارِ بِكَوْنِهِ مَوْصُوفًا بِكَمَالِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالرَّحْمَةِ، ثُمَّ أَدْعُوكُمْ رَابِعًا: إِلَى الْإِقْرَارِ بِكَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الشُّرَكَاءِ، وَالْأَضْدَادِ، ثُمَّ أَدْعُوكُمْ خَامِسًا: إِلَى الِامْتِنَاعِ عَنْ عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَوْثَانِ، الَّتِي هِيَ جَمَادَاتٌ خَسِيسَةٌ وَلَا مَنْفَعَةَ فِي عِبَادَتِهَا وَلَا مَضَرَّةَ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْهَا، ثُمَّ أَدْعُوكُمْ سَادِسًا: إِلَى تَعْظِيمِ الْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ الْمُقَدَّسَةِ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالْأَنْبِيَاءُ، ثُمَّ أَدْعُوكُمْ سَابِعًا: إِلَى الْإِقْرَارِ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [النَّجْمِ: ٣١] ثُمَّ أَدْعُوكُمْ ثَامِنًا: إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الدُّنْيَا وَالْإِقْبَالِ عَلَى الْآخِرَةِ، فَهَذِهِ الْأُصُولُ الثَّمَانِيَةُ، هِيَ الْأُصُولُ الْقَوِيَّةُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي دِينِ اللَّهِ تَعَالَى، ودين محمد ﷺ وبدائه الْعُقُولِ، وَأَوَائِلُ الْأَفْكَارِ شَاهِدَةٌ بِصِحَّةِ هَذِهِ الْأُصُولِ الثَّمَانِيَةِ، فَثَبَتَ أَنِّي لَسْتُ مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ فِي الشَّرِيعَةِ الَّتِي أَدْعُو الْخَلْقَ إِلَيْهَا،

O'na layık olmayan her şeyden O'nu tenzih ve takdis etmeye davet ediyorum ki { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” kavli ve benzerleri bunu pekiştirir. Sonra üçüncüsü: O'nun kemal derecesinde ilim, kudret, hikmet ve rahmet ile mevsuf olduğunu ikrara davet ediyorum. Sonra dördüncüsü: O'nun ortaklardan ve zıtlardan münezzeh olduğunu ikrara davet ediyorum. Sonra beşincisi: Kendilerine tapılmasında hiçbir fayda, yüz çevrilmesinde de hiçbir zarar bulunmayan değersiz cansız varlıklar olan bu putlara ibadet etmekten kaçınmaya davet ediyorum. Sonra altıncısı: Melekler ve nebiler olan o tertemiz ve mukaddes ruhları yüceltmeye davet ediyorum. Sonra yedincisi: { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } [Necm 31] “Kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, güzel davrananları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye” yeniden dirilmeyi ve kıyameti ikrara davet ediyorum. Sonra sekizincisi: Dünyadan yüz çevirmeye ve ahirete yönelmeye davet ediyorum. İşte bu sekiz esas, Allah Teâlâ'nın dininde ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dininde muteber ve muhkem esaslardır. Aklın bedihî (apaçık) ilkeleri ve ilk düşünceler bu sekiz esasın sıhhatine şahittir. Böylece mahlukatı kendisine davet ettiğim şeriat hususunda kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan/zoraki külfete girenlerden olmadığım sabit olmuştur;

بَلْ كُلُّ عَقْلٍ سَلِيمٍ وَطَبْعٍ مُسْتَقِيمٍ، فَإِنَّهُ يَشْهَدُ بِصِحَّتِهَا وَجَلَالَتِهَا، وَبُعْدِهَا عَنِ الْبَاطِلِ وَالْفَسَادِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ وَلَمَّا بَيَّنَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ قَالَ: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ إِنْ أَصْرَرْتُمْ عَلَى الْجَهْلِ وَالتَّقْلِيدِ، وَأَبَيْتُمْ قَبُولَ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، فَسَتَعْلَمُونَ بَعْدَ حِينٍ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ مُصِيبِينَ فِي هَذَا الْإِعْرَاضِ أَوْ مُخْطِئِينَ، وَذِكْرُ مِثْلِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ بَعْدَ تِلْكَ الْبَيَانَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِمَّا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ فِي التَّخْوِيفِ وَالتَّرْهِيبِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

bilakis her selim akıl ve dosdoğru fıtrat onun sıhhatine, yüceliğine, batıldan ve bozukluktan uzak olduğuna şahitlik eder. O'nun: { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür” kavlinden murat da budur. Bu mukaddimeleri beyan edince: { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” buyurmuştur. Manası şudur: Şayet cehalet ve taklitte ısrar eder, zikrettiğimiz bu beyanları kabul etmekten kaçınırsanız, bu yüz çevirmenizde isabet mi ettiğinizi yoksa yanıldığınızı mı bir süre sonra mutlaka bileceksiniz. Geçen o açıklamalardan sonra böyle bir ifadenin zikredilmesi korkutma ve tehditte daha ötesi olmayan bir durumdur. En doğrusunu Allah bilir.

قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الْخَمِيسِ فِي آخِرِ الثُّلَاثَاءِ الثَّانِي مِنْ شَهْرِ ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى آلائه ونعمائه. وَالصَّلَاةُ عَلَى الْمُطَهَّرِينَ مِنْ عِبَادِهِ فِي أَرْضِهِ وَسَمَائِهِ، وَالْمَدْحُ وَالثَّنَاءُ كَمَا يَلِيقُ بِصِفَاتِهِ وَأَسْمَائِهِ، وَالتَّعْظِيمُ التَّامُّ لِأَنْبِيَائِهِ وَأَوْلِيَائِهِ، وَسَلَّمَ تَسْلِيمًا كَثِيرًا إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.

Musannif -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle dedi: Bu surenin tefsiri altı yüz üç senesi Zilkade ayının ikinci Salı gününün sonunda, Perşembe günü tamamlandı. İhsanları ve nimetleri üzerine Allah'a hamdolsun. Yeryüzünde ve göğünde kullarından tertemiz kılınmış olanlara salât olsun. Sıfatlarına ve isimlerine layık olduğu şekilde övgü ve senâ, nebilerine ve velilerine tam bir tazim olsun. Din gününe kadar pek çok selâm ve esenlik olsun.