ثم قال تعالى: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ يَعْنِي هَذَا التَّفَاوُتُ الْعَظِيمُ الْحَاصِلُ بَيْنَ العلماء والجهال لا يعرفه أيضا إلا أولوا الْأَلْبَابِ، قِيلَ لِبَعْضِ الْعُلَمَاءِ: إِنَّكُمْ تَقُولُونَ الْعِلْمُ أَفْضَلُ مِنَ الْمَالِ ثُمَّ نَرَى الْعُلَمَاءَ يَجْتَمِعُونَ عِنْدَ أَبْوَابِ الْمُلُوكِ، وَلَا نَرَى الْمُلُوكَ مُجْتَمِعِينَ عِنْدَ أَبْوَابِ الْعُلَمَاءِ، فَأَجَابَ الْعَالِمُ بِأَنَّ هَذَا أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى فَضِيلَةِ الْعِلْمِ لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ عَلِمُوا مَا فِي الْمَالِ مِنَ الْمَنَافِعِ فَطَلَبُوهُ، وَالْجُهَّالُ لَمْ يَعْرِفُوا مَا فِي الْعِلْمِ مِنَ المنافع فلا جرم تركوه.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ} “Ancak akıl sahipleri öğüt alır.” Yani âlimler ile cahiller arasında hâsıl olan bu büyük farkı da ancak akıl sahipleri bilir. Bazı âlimlere şöyle denilmiştir: "Siz ilmin maldan daha üstün olduğunu söylüyorsunuz; sonra âlimlerin hükümdarların kapılarında toplandığını görüyoruz, fakat hükümdarların âlimlerin kapılarında toplandığını görmüyoruz." Âlim buna şu cevabı vermiştir: "Bu durum da ilmin üstünlüğüne delalet eder; çünkü âlimler maldaki faydaları bildikleri için onu talep ettiler; cahiller ise ilimdeki faydaları bilemediler, bu yüzden onu terk ettiler."
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ١٠ الى ١٦]
[Zümer Suresi (39): 10-16. Ayetler]
قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ (١٠) قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ (١١) وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ (١٢) قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣) قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي (١٤)
{قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ (١٠) قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ (١١) وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ (١٢) قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣) قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي (١٤)} “De ki: 'Ey iman eden kullarım! Rabbinize karşı gelmekten sakının. Bu dünyada iyilik yapanlar için bir güzellik vardır. Allah'ın arzı geniştir. Ancak sabredenlere mükâfatları hesapsızca tam olarak ödenecektir.' (10) De ki: 'Bana, dini sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet etmem emrolundu.' (11) 'Ve bana müslümanların ilki olmam emrolundu.' (12) De ki: 'Eğer Rabbime isyan edersem, şüphesiz ben büyük bir günün azabından korkarım.' (13) De ki: 'Ben dinimi sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet ederim.' (14)”
فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ (١٥) لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ يا عِبادِ فَاتَّقُونِ (١٦)
{فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ (١٥) لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ يا عِبادِ فَاتَّقُونِ (١٦)} “'Siz de O'ndan başka dilediğinize ibadet edin!' De ki: 'Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır. Dikkat edin! İşte apaçık hüsran budur.' (15) Onlar için üstlerinden ateşten gölgelikler (katlar), altlarından da gölgelikler (katlar) vardır. İşte Allah, kullarını bununla korkutur. Ey kullarım! Benden sakının. (16)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ نَفْيَ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ مَنْ يَعْلَمُ وَبَيْنَ مَنْ لَا يَعْلَمُ، أَتْبَعَهُ بِأَنْ أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يُخَاطِبَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الْكَلَامِ:
Bil ki Allah Teâlâ, bilen kimse ile bilmeyen kimse arasındaki eşitliğin nefiy edildiğini beyan edince, bunun ardından Resulüne müminlere çeşitli şekillerde hitap etmesini emretmiştir:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَضُمُّوا إِلَى الْإِيمَانِ التَّقْوَى، وَهَذَا مِنْ أَوَّلِ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ يَبْقَى مَعَ الْمَعْصِيَةِ، قَالَ الْقَاضِي: أَمَرَهُمْ بِالتَّقْوَى لِكَيْلَا يُحْبِطُوا إِيمَانَهُمْ، لِأَنَّ عِنْدَ الِاتِّقَاءِ مِنَ الْكَبَائِرِ يَسْلَمُ لَهُمُ الثَّوَابُ وَبِالْإِقْدَامِ عَلَيْهَا يُحْبَطُ، فَيُقَالُ لَهُ هَذَا بِأَنْ يَدُلَّ عَلَى ضِدِّ قَوْلِكَ أَوْلَى، لِأَنَّهُ لَمَّا أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّقْوَى دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَبْقَى مُؤْمِنًا مَعَ عَدَمِ التَّقْوَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِسْقَ لَا يُزِيلُ الْإِيمَانَ.
Birinci Tür: O Teâlâ'nın: {قُلْ يَا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ} “De ki: 'Ey iman eden kullarım! Rabbinize karşı gelmekten sakının.'” kavlidir. Buradaki murat, Allah Teâlâ'nın müminlere imanın yanına takvayı da eklemelerini emretmiş olmasıdır. Bu, masiyet ile birlikte imanın baki kaldığına dair ilk delillerdendir. el-Kâdî şöyle demiştir: "İmanlarını boşa çıkarmasınlar diye onlara takvayı emretmiştir; zira büyük günahlardan sakınma durumunda sevapları kendilerine selamette kalır, bunlara kalkışmakla ise boşa gider." Buna karşılık ona şöyle denir: Bu durum senin sözünün zıddına delalet etmeye daha evladır; çünkü O, müminlere takvayı emrettiğinde bu, takvanın bulunmamasıyla birlikte kişinin mümin kalmaya devam ettiğine delalet etmiştir; bu da fıskın imanı yok etmediğine delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالِاتِّقَاءِ بَيَّنَ لَهُمْ مَا فِي هَذَا الِاتِّقَاءِ مِنَ الْفَوَائِدِ، فَقَالَ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ فَقَوْلُهُ: فِي هذِهِ الدُّنْيا يُحْتَمَلُ أَنْ يكون صلة لقوله: أَحْسَنُوا أو لحسنة، فَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ مَعْنَاهُ لِلَّذِينِ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا كُلُّهُمْ حَسَنَةٌ فِي الْآخِرَةِ، وَهِيَ دُخُولُ الْجَنَّةِ، وَالتَّنْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: حَسَنَةٌ لِلتَّعْظِيمِ يَعْنِي حَسَنَةٌ لَا يَصِلُ الْعَقْلُ إِلَى كُنْهِ كَمَالِهَا. وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي: فَمَعْنَاهُ الَّذِينَ أَحْسَنُوا فَلَهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالُوا هَذِهِ الْحَسَنَةُ هِيَ الصِّحَّةُ وَالْعَافِيَةُ، وَأَقُولُ الْأَوْلَى أَنْ تُحْمَلَ عَلَى الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ
Bil ki Allah Teâlâ, müminlere sakınmayı emrettiğinde, bu sakınmada bulunan faydaları onlara açıklamış ve şöyle buyurmuştur: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ} “Bu dünyada iyilik yapanlar için bir güzellik vardır.” O'nun {فِي هذِهِ الدُّنْيا} “Bu dünyada” kavlinin {أَحْسَنُوا} “İyilik yapanlar” kavline veya “hasene” kelimesine sıla (bağlı) olması muhtemeldir. Birinci takdire göre anlam şöyledir: Bu dünyada iyilik yapanların hepsi için ahirette bir güzellik vardır ki o da cennete girmektir. {حَسَنَةٌ} “Bir güzellik” kavlindeki tenvin tazim içindir; yani aklın mükemmelliğinin künhüne ulaşamayacağı bir güzelliktir. İkinci takdire göre ise anlam şöyledir: İyilik yapanlar için bu dünyada bir güzellik vardır. Bu görüşü savunanlar: "Bu güzellik sıhhat ve afiyettir" demişlerdir. Ben de derim ki: Bunun şu rivayette zikredilen üç şeye hamledilmesi daha evladır:
فِي قَوْلِهِ ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَيْسَ لَهَا نِهَايَةٌ: الْأَمْنُ وَالصِّحَّةُ وَالْكِفَايَةُ»
Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğunda: «Üç şey vardır ki onların sonu (ölçüsü) yoktur: Emniyet, sıhhat ve yeterlilik.»
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّنْكِيرَ فِي قَوْلِهِ: حَسَنَةٌ يَدُلُّ عَلَى النِّهَايَةِ وَالْجَلَالَةِ وَالرِّفْعَةِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ/ بِأَحْوَالِ الدُّنْيَا، فَإِنَّهَا خَسِيسَةٌ وَمُنْقَطِعَةٌ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ بِأَحْوَالِ الْآخِرَةِ، فَإِنَّهَا شَرِيفَةٌ وَآمِنَةٌ مِنَ الِانْقِضَاءِ وَالِانْقِرَاضِ وَالثَّانِي: أَنَّ ثَوَابَ الْمُحْسِنِ بِالتَّوْحِيدِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ قَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَأَيْضًا فَنِعْمَةُ الدُّنْيَا مِنَ الصِّحَّةِ وَالْأَمْنِ وَالْكِفَايَةِ حَاصِلَةٌ لِلْكُفَّارِ، وَأَيْضًا فَحُصُولُهَا لِلْكَافِرِ أَكْثَرُ وَأَتَمُّ مِنْ حُصُولِهَا لِلْمُؤْمِنِ، كَمَا
İnsanlardan bir kısmı birinci görüşün daha evla olduğunu söylemiştir ve buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: {حَسَنَةٌ} “Bir güzellik” kavlindeki tenvin, nihayete, celalete ve yüceliğe delalet eder; bu ise dünya hallerine layık değildir; zira dünya bayağıdır ve geçicidir; aksine bu ancak ahiret hallerine layıktır, çünkü ahiret şereflidir, sona ermekten ve yok olmaktan güvendedir. İkincisi: Tevhid ve salih amellerle iyilik yapan kimsenin mükâfatı ancak ahirette hâsıl olur. Nitekim O Teâlâ: {الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ} “Bugün herkese kazandığının karşılığı verilir” buyurmuştur. Ayrıca sıhhat, emniyet ve yeterlilik şeklindeki dünya nimeti kâfirlere de hâsıldır; üstelik bunun kâfire hâsıl olması, mümine hâsıl olmasından daha çok ve daha tamdır; nitekim
قَالَ ﷺ: «الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ»
Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir.»
وَقَالَ تَعَالَى: لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ [الزُّخْرُفِ: ٣٣] ، الثَّالِثُ:
O Teâlâ da şöyle buyurmuştur: {لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ} “Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerlerine çıkacakları merdivenler yapardık” [ez-Zuhruf: 33]. Üçüncüsü:
أَنَّ قَوْلَهُ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ يُفِيدُ الْحَصْرَ، بِمَعْنَى أَنَّهُ يُفِيدُ أَنَّ حَسَنَةَ هَذِهِ الدُّنْيَا لَا تَحْصُلُ إِلَّا لِلَّذِينِ أَحْسَنُوا، وَهَذَا بَاطِلٌ. أَمَّا لَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْحَسَنَةَ عَلَى حَسَنَةِ الْآخِرَةِ صَحَّ هَذَا الْحَصْرُ، فَكَأَنَّ حَمْلَهُ عَلَى حَسَنَةِ الْآخِرَةِ أَوْلَى، ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا عُذْرَ أَلْبَتَّةَ لِلْمُقَصِّرِينَ فِي الْإِحْسَانِ، حَتَّى إِنَّهُمْ إِنِ اعْتَلُّوا بِأَوْطَانِهِمْ وَبِلَادِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يَتَمَكَّنُونَ فِيهَا مِنَ التَّوْفِرَةِ عَلَى الْإِحْسَانِ وَصَرْفِ الْهِمَمِ إِلَيْهِ، قُلْ لَهُمْ فَإِنَّ أَرْضَ اللَّهِ وَاسِعَةٌ وَبِلَادَهُ كَثِيرَةٌ، فَتَحَوَّلُوا مِنْ هَذِهِ الْبِلَادِ إِلَى بِلَادٍ تَقْدِرُونَ فِيهَا عَلَى الِاشْتِغَالِ بِالطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ، وَاقْتَدُوا بِالْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ فِي مُهَاجَرَتِهِمْ إِلَى غَيْرِ بِلَادِهِمْ،
O'nun: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ} “Bu dünyada iyilik yapanlar için bir güzellik vardır” kavli hasr (sınırlama) ifade eder; yani bu dünyanın güzelliğinin ancak iyilik yapanlara hâsıl olacağını ifade eder ki bu batıldır. Şayet bu güzelliği ahiret güzelliğine hamledersek bu hasr sahih olur; bu bakımdan onu ahiret güzelliğine hamletmek daha evladır. Sonra Allah Teâlâ: {وَأَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ} “Allah'ın arzı geniştir” buyurmuştur; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Murat şudur: İyilikte kusur edenler için kesinlikle hiçbir mazeret yoktur; öyle ki memleketlerini ve beldelerini, orada iyiliğe tam yönelmeye ve himmetlerini ona sarf etmeye imkân bulamadıklarını mazeret gösterirlerse, onlara de ki: Şüphesiz Allah'ın arzı geniştir ve beldeleri çoktur; o halde bu beldelerden, taatler ve ibadetlerle meşgul olmaya güç yetireceğiniz beldelere göç edin ve kendi beldelerinden başka yerlere hicret etme hususunda peygamberlere ve salih kimselere uyun,
لِيَزْدَادُوا إِحْسَانًا إِلَى إِحْسَانِهِمْ، وَطَاعَةً إِلَى طَاعَتِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّرْغِيبُ فِي الْهِجْرَةِ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَالصَّبْرِ عَلَى مُفَارَقَةِ الْوَطَنِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها [النِّسَاءِ: ٩٧] وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَرْضِ أَرْضَ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّقْوَى وَهِيَ خَشْيَةُ اللَّهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَنِ اتَّقَى فَلَهُ فِي الْآخِرَةِ الْحَسَنَةُ، وَهِيَ الْخُلُودُ فِي الْجَنَّةِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ أَرْضَ اللَّهِ، أَيْ جَنَّتَهُ وَاسِعَةٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ [الزُّمَرِ: ٧٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٣] وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ عِنْدِي أَوْلَى، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْأَوَّلِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:
ki iyiliklerine iyilik, taatlerine taat katsınlar. Bundan maksat Mekke'den Medine'ye hicret etmeye ve vatandan ayrılmaya sabretmeye teşviktir. Bunun benzeri O Teâlâ'nın şu kavlidir: {قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها} “[Melekler] 'Ne durumdaydınız?' derler. Onlar: 'Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik' derler. [Melekler de] 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?' derler” [en-Nisâ: 97]. İkinci görüş: Ebû Müslim şöyle demiştir: Arzdan muradın cennet arzı olması imkânsız değildir; çünkü O Teâlâ müminlere takvayı, yani Allah korkusunu emretmiş, sonra sakınan kimse için ahirette güzelliğin, yani cennette ebedi kalmanın olduğunu beyan etmiş, ardından Allah'ın arzının, yani cennetinin geniş olduğunu açıklamıştır; zira O Teâlâ: {نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ} “Cennetten dilediğimiz yerde yerleşiyoruz” [ez-Zümer: 74] ve O Teâlâ: {وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} “Genişliği gökler ve yer kadar olan, müttakiler için hazırlanmış cennete...” [Âl-i İmrân: 133] buyurmuştur. Bana göre birinci görüş daha evladır; çünkü O'nun: {إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ} “Ancak sabredenlere mükâfatları hesapsızca tam olarak ödenecektir” kavli ancak birinci görüşe uygundur. Bu ayette meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمَّا تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي مَاهِيَّةِ الصَّبْرِ، فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سورة البقرة، والمراد هاهنا بِالصَّابِرِينَ الَّذِينَ صَبَرُوا عَلَى مُفَارَقَةِ أَوْطَانِهِمْ وَعَشَائِرِهِمْ، وَعَلَى تَجَرُّعِ الْغُصَصِ وَاحْتِمَالِ الْبَلَايَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Birinci Mesele: Sabrın mahiyeti hakkındaki tahkiki kelamı Bakara suresinde zikretmiştik. Burada sabredenlerden murat ise, yurtlarından ve kabilelerinden ayrılmaya, acıları yudumlamaya ve Allah Teâlâ'nın taatinde belalara katlanmaya sabreden kimselerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَسْمِيَةُ الْمَنَافِعِ الَّتِي وَعَدَ اللَّهُ بِهَا عَلَى الصَّبْرِ بِالْأَجْرِ تُوهِمُ أَنَّ الْعَمَلَ عَلَى الثَّوَابِ، لِأَنَّ الْأَجْرَ هُوَ الْمُسْتَحَقُّ، إِلَّا أَنَّهُ قَامَتِ الدَّلَائِلُ الْقَاهِرَةُ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ لَيْسَ عَلَيْهِ الثَّوَابُ، فَوَجَبَ حَمْلُ لَفْظِ الْأَجْرِ عَلَى كَوْنِهِ أَجْرًا بِحَسَبِ الْوَعْدِ، لَا بِحَسَبِ الِاسْتِحْقَاقِ.
İkinci Mesele: Allah'ın sabra karşılık vaat ettiği menfaatlerin ecir (mükâfat) olarak isimlendirilmesi, amelin sevap karşılığı olduğu vehmini verir; çünkü ecir hak edilen şeydir. Ne var ki, amele karşılık sevabın [zorunlu] bir hak olmadığına dair ezici deliller kaim olmuştur; bu sebeple ecir lafzını hak edişe göre değil, vaade göre ecir olmaya hamletmek vacip olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ ذَلِكَ الْأَجْرَ بِأَنَّهُ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُعْطَوْنَ مَا يَسْتَحِقُّونَ وَيَزْدَادُونَ تَفَضُّلًا فَهُوَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَلَوْ لَمْ يُعْطَوْا إِلَّا الْمُسْتَحَقَّ لَكَانَ ذَلِكَ حِسَابًا، قَالَ الْقَاضِي هَذَا لَيْسَ بِصَحِيحٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ الْأَجْرَ/ بِأَنَّهُ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَلَوْ لَمْ يُعْطَوْا إِلَّا الْأَجْرَ الْمُسْتَحَقَّ، وَالْأَجْرُ غَيْرُ التَّفَضُّلِ الثَّانِي: أَنَّ الثَّوَابَ لَهُ صِفَاتٌ ثلاثة أحدها: أَنَّهَا تَكُونُ دَائِمَةَ الْأَجْرِ لَهُمْ، وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ مَعْنَاهُ بِغَيْرِ نِهَايَةٍ، لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ دَخَلَ تَحْتَ الْحِسَابِ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، فَمَا لَا نِهَايَةَ لَهُ كَانَ خَارِجًا عَنِ الْحِسَابِ وَثَانِيهَا: أَنَّهَا تَكُونُ مَنَافِعَ كَامِلَةً فِي أَنْفُسِهَا، وَعَقْلُ الْمُطِيعِ مَا كَانَ يَصِلُ إِلَى كُنْهِ ذَلِكَ الثَّوَابِ،
Üçüncü Mesele: O Teâlâ bu ecri hesapsız olmakla nitelemiştir; bunda vecihler vardır: Birincisi: el-Cübbâî şöyle demiştir: Mana, onlara hak ettikleri şeylerin verileceği ve lütuf olarak fazlasının katılacağıdır; dolayısıyla bu hesapsızdır. Eğer sadece hak ettikleri verilseydi bu bir hesap olurdu. el-Kâdî şöyle der: Bu sahih değildir; çünkü Allah Teâlâ ecri hesapsız olarak nitelemiştir, sadece hak edilen ecir verilmeseydi [böyle olmazdı], ecir ise lütuftan farklıdır. İkincisi: Sevabın üç sıfatı vardır: Birincisi: Ecrin onlar için daimi olmasıdır. O'nun: {بِغَيْرِ حِسابٍ} “Hesapsızca” kavlinin anlamı sonsuz olarak demektir; çünkü hesaba giren her şey sonludur, sonsuz olan şey ise hesabın dışındadır. İkincisi: Bunların kendi zatlarında tam menfaatler olmasıdır; itaatkâr kimsenin aklı o sevabın künhüne ulaşamazdı,
قَالَ ﷺ: «إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ»
Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Cennette hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler vardır.»
وَكُلُّ مَا يُشَاهِدُونَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الثَّوَابِ وَجَدُوهُ أَزْيَدَ مِمَّا تَصَوَّرُوهُ وَتَوَقَّعُوهُ، وَمَا لَا يَتَوَقَّعُهُ الْإِنْسَانُ، فَقَدْ يُقَالُ إِنَّهُ لَيْسَ فِي حِسَابِهِ، فَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ مَحْمُولٌ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي التَّأْوِيلِ أَنَّ ثَوَابَ أَهْلِ الْبَلَاءِ لَا يُقَدَّرُ بِالْمِيزَانِ وَالْمِكْيَالِ،
Müşahede ettikleri her çeşit sevabı, tasavvur ve tahmin ettiklerinden daha fazla bulurlar; insanın beklemediği şey için ise onun hesabında olmadığı söylenebilir. Dolayısıyla O'nun: {بِغَيْرِ حِسابٍ} “Hesapsızca” kavli bu manaya hamledilir. Tevildeki üçüncü vecih ise şudur: Bela ehlinin sevabı terazi ve ölçekle takdir edilmez.
رَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «يَنْصِبُ اللَّهُ الْمَوَازِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فيؤتى بأهل الصَّلَاةِ فَيُوَفَّوْنَ أُجُورَهُمْ بِالْمَوَازِينِ، وَيُؤْتَى بِأَهْلِ الصَّدَقَةِ فَيُوَفَّوْنَ أُجُورَهُمْ بِالْمَوَازِينِ، وَيُؤْتَى بِأَهْلِ الْبَلَاءِ فَلَا يُنْصَبُ لَهُمْ مِيزَانٌ وَلَا يُنْشَرُ لَهُمْ دِيوَانٌ، وَيُصَبُّ عَلَيْهِمُ الْأَجْرُ صَبًّا»
Keşşâf sahibi Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle rivayet etmiştir: O şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ kıyamet gününde terazileri kurar; namaz ehli getirilir ve ecirleri terazilerle tastamam verilir. Sadaka ehli getirilir ve ecirleri terazilerle tastamam verilir. Bela ehli getirildiğinde ise onlar için ne bir terazi kurulur ne de bir divan açılır; üzerlerine mükâfat sağanak gibi dökülür.»
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ حَتَّى يَتَمَنَّى أَهْلُ الْعَافِيَةِ فِي الدُّنْيَا أَنَّ أَجْسَادَهُمْ تُقْرَضُ بِالْمَقَارِيضِ لِمَا بِهِ أَهْلُ الْبَلَاءِ مِنَ الفضل.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ} “Ancak sabredenlere mükâfatları hesapsızca tam olarak ödenecektir.” Öyle ki bela ehlinin kavuştuğu bu faziletten ötürü dünyadaki afiyet ehli, bedenlerinin makaslarla doğranmış olmasını temenni ederler.
النوع الثاني: من البيانات أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَذْكُرَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ
İkinci Tür Açıklamalar: Allah'ın Resulüne zikretmesini emrettiği hususlardandır: Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ} “De ki: 'Bana, dini sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet etmem emrolundu.'” kavlidir.
قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ مَا يَحْمِلُكَ عَلَى هَذَا الدِّينِ الَّذِي أَتَيْتَنَا بِهِ؟ أَلَا تَنْظُرُ إِلَى مِلَّةِ أَبِيكَ وَجَدِّكَ وَسَادَاتِ قَوْمِكَ يَعْبُدُونَ اللَّاتَ وَالْعُزَّى! فَأَنْزَلَ اللَّهُ، قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ،
Mukâtil şöyle demiştir: Kureyş kâfirleri Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e dediler ki: "Bize getirdiğin bu dine seni sevk eden nedir? Babanın, dedenin ve kavminin efendilerinin dinine bakmıyor musun; onlar Lât ve Uzzâ'ya tapıyorlar!" Bunun üzerine Allah Teâlâ: [Ey Muhammed!] De ki: "Bana dini sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet etmem emrolundu" ayetini indirdi.
وَأَقُولُ إِنَّ التَّكْلِيفَ نَوْعَانِ أَحَدُهُمَا: الْأَمْرُ بِالِاحْتِرَازِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي وَالثَّانِي: الْأَمْرُ بِتَحْصِيلِ مَا يَنْبَغِي، وَالْمَرْتَبَةُ الْأُولَى مُقَدَّمَةٌ عَلَى الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ بِحَسَبِ الرُّتْبَةِ الْوَاجِبَةِ اللَّازِمَةِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ الأمر
Ben de derim ki: Teklif iki türlüdür: Birincisi: Yakışık almayan şeyden sakınmayı emretmektir; ikincisi: Uygun olanı elde etmeyi emretmektir. Birinci mertebe, vacip ve zorunlu olan mertebe düzenine göre ikinci mertebeden öncedir. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: O Teâlâ önce
بإزالة ما لا يَنْبَغِي فَقَالَ: اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِأَنَّ التَّقْوَى هِيَ الِاحْتِرَازُ عَمَّا لَا يَنْبَغِي ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ الْأَمْرَ بِتَحْصِيلِ مَا يَنْبَغِي فَقَالَ: إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ وَهَذَا يَشْتَمِلُ عَلَى قَيْدَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْأَمْرُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ الثَّانِي: كَوْنُ تِلْكَ الْعِبَادَةِ خَالِصَةً عَنْ شَوَائِبِ الشِّرْكِ الْجَلِيِّ وَشَوَائِبِ الشِّرْكِ الْخَفِيِّ، وَإِنَّمَا خَصَّ اللَّهُ تَعَالَى الرَّسُولَ بِهَذَا الْأَمْرِ لِيُنَبِّهَ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُ بِذَلِكَ أَحَقُّ فَهُوَ كَالتَّرْغِيبِ لِلْغَيْرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ أَنِّي أَوَّلُ مَنْ تَمَسَّكَ بِالْعِبَادَاتِ الَّتِي أُرْسِلْتُ بِهَا، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ فَائِدَتَانِ:
yakışık almayanı gidermeyi emrederek: {اتَّقُوا رَبَّكُمْ} “Rabbinize karşı gelmekten sakının” buyurmuştur; çünkü takva yakışık almayandan sakınmaktır. Ardından uygun olanı elde etme emrini zikrederek: {إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ} “Bana, dini sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet etmem emrolundu” buyurmuştur. Bu da iki kaydı içerir: Birincisi: Allah'a ibadet etme emridir; ikincisi: Bu ibadetin açık şirkin şaibelerinden ve gizli şirkin şaibelerinden arınmış olmasıdır. Allah Teâlâ'nın bu emri Resule tahsis etmesi ise, başkalarının buna daha liyakatli olduğuna dikkat çekmek içindir; dolayısıyla bu başkaları için bir teşvik gibidir. O Teâlâ'nın: {وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ} “Ve bana müslümanların ilki olmam emrolundu” kavline gelince; buradaki muradın "Ben kendisiyle gönderildiğim ibadetlere sımsıkı sarılanların ilkiyim" manası olduğunda şüphe yoktur. Bu ayette iki fayda vardır:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: كَأَنَّهُ يَقُولُ إِنِّي لَسْتُ مِنَ الْمُلُوكِ الْجَبَابِرَةِ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِأَشْيَاءَ وَهُمْ لَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، بَلْ كُلُّ مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَأَنَا أَوَّلُ النَّاسِ شُرُوعًا فِيهِ وَأَكْثَرُهُمْ مُدَاوَمَةً عَلَيْهِ.
Birinci Fayda: Sanki o şöyle demektedir: Ben insanlara bir şeyleri emredip de kendileri bunu yapmayan zorba hükümdarlardan değilim; bilakis size emrettiğim her şeye insanların ilk başlayanı ve ona en çok devam edeniyim.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَالْعِبَادَةُ لَهَا رُكْنَانِ عَمَلُ الْقَلْبِ وَعَمَلُ الْجَوَارِحِ، وَعَمَلُ الْقَلْبِ أَشْرَفُ مِنْ عَمَلِ الْجَوَارِحِ، فَقَدَّمَ ذِكْرَ الْجُزْءَ الْأَشْرَفَ وَهُوَ قَوْلُهُ: مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ الْأَدْوَنَ وَهُوَ عَمَلُ الْجَوَارِحِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ/ فَسَّرَ الْإِسْلَامَ فِي خَبَرِ جِبْرِيلَ ﵇ بِالْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ مَا الْفَائِدَةُ فِي تَكْرِيرِ لِفْظِ أُمِرْتُ لِأَنَّا نَقُولُ ذَكَرَ لَفْظَ أُمِرْتُ أَوَّلًا فِي عَمَلِ الْقَلْبِ وَثَانِيًا فِي عَمَلِ الْجَوَارِحِ وَلَا يَكُونُ هَذَا تَكْرِيرًا.
İkinci Fayda: O şöyle demiştir: "Bana Allah'a ibadet etmem emrolundu." İbadetin iki rüknü vardır: Kalbin ameli ve azaların ameli. Kalbin ameli azaların amelinden daha şereflidir; bu yüzden daha şerefli olan cüzü öne geçirmiş ve o da: {مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ} “Dini sadece O'na halis kılarak” kavlidir. Ardından daha alt seviyede olanı, yani azaların ameli olan İslam'ı zikretmiştir; zira Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cebrail (aleyhisselâm) haberinde İslam'ı zahir amellerle tefsir etmiştir. Bu ayetteki: {وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ} “Ve bana müslümanların ilki olmam emrolundu” kavlinden murat da budur. Hiçbir kimsenin: "'Emrolundum' lafzının tekrarlanmasındaki fayda nedir?" deme hakkı yoktur; çünkü biz deriz ki: 'Emrolundum' lafzını birinci olarak kalbin amelinde, ikinci olarak da azaların amelinde zikretmiştir; dolayısıyla bu bir tekrar sayılmaz.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ التَّنْبِيهُ عَلَى كَوْنِهِ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاجِبَ الطَّاعَةِ، لِأَنَّ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ فِي شَرَائِعِ اللَّهِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ إِلَّا رَسُولَ اللَّهِ، لِأَنَّ أَوَّلَ مَنْ يَعْرِفُ تِلْكَ الشَّرَائِعَ وَالتَّكَالِيفَ هُوَ الرَّسُولُ الْمُبَلِّغُ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْرَهُ بِالْإِخْلَاصِ بِالْقَلْبِ وَبِالْأَعْمَالِ الْمَخْصُوصَةِ، وَكَانَ الْأَمْرُ يَحْتَمِلُ الْوُجُوبَ وَيَحْتَمِلُ النَّدْبَ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ فَقَالَ: قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ وَفِيهِ فَوَائِدُ:
Üçüncü Fayda: O'nun: {وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ} “Ve bana müslümanların ilki olmam emrolundu” kavlinde, onun Allah katından gönderilmiş ve itaat edilmesi vacip olan bir resul olduğuna dair bir ikaz vardır; zira Allah'ın şeriatlarında müslümanların ilki, ancak Allah'ın resulü olabilir; çünkü bu şeriatları ve mükellefiyetleri ilk tanıyan kişi tebliğ eden resuldür. Allah Teâlâ kalple ihlası ve özel amelleri emrettiğini açıklayınca, emir de hem vücubu (zorunluluğu) hem de mendubiyeti ihtimal dairesinde tuttuğu için bu emrin vücup için olduğunu beyan etmiş ve: {قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “De ki: 'Eğer Rabbime isyan edersem, şüphesiz ben büyük bir günün azabından korkarım.'” buyurmuştur. Bunda birtakım faydalar vardır:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّ اللَّهِ أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يُجْرِيَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى نَفْسِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي زَجْرِ الْغَيْرِ عَنِ الْمَعَاصِي، لِأَنَّهُ مَعَ جَلَالَةِ قَدْرِهِ وَشَرَفِ نُبُوَّتِهِ إِذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَائِفًا حَذِرًا عَنِ الْمَعَاصِي فَغَيْرُهُ بِذَلِكَ أَوْلَى.
Birinci Fayda: Allah Teâlâ, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bu sözü kendi nefsi hakkında söylemesini emretmiştir; bundan maksat ise başkalarını günahlardan caydırmada mübalağadır. Çünkü o, kadrinin yüceliğine ve nübüvvetinin şerefine rağmen günahlardan korkup sakınması vacip oluyorsa, başkalarının bunu yapması evleviyetle gerekir.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُرَتَّبَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لَيْسَ حُصُولَ الْعِقَابِ بَلِ الْخَوْفَ مِنَ الْعِقَابِ، وَهَذَا يُطَابِقُ قَوْلَنَا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَعْفُو عَنِ الْمُذْنِبِ وَالْكَبِيرَةِ، فَيَكُونُ اللَّازِمُ عِنْدَ حُصُولِ الْمَعْصِيَةِ هُوَ الْخَوْفُ مِنَ الْعِقَابِ لَا نَفْسَ حُصُولِ الْعِقَابِ.
İkinci Fayda: Ayet, masiyete terettüp eden şeyin cezanın bizzat meydana gelmesi değil, cezadan korkmak olduğuna delalet etmiştir. Bu da bizim şu sözümüzle uyuşmaktadır: Allah Teâlâ günahkârı ve büyük günahı affedebilir; dolayısıyla masiyet vuku bulduğunda lazım gelen şey cezanın bizzat vuku bulması değil, cezadan korkmaktır.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ فَيَكُونُ مَعْنَى هَذَا الْعِصْيَانِ تَرْكَ الْأَمْرِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَذَلِكَ، يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ تَارِكُ الْأَمْرِ عَاصِيًا، وَالْعَاصِي يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْخَوْفُ مِنَ الْعِقَابِ، وَلَا مَعْنَى لِلْوُجُوبِ إِلَّا ذَلِكَ.
Üçüncü Fayda: Bu ayet, emrin zahirinin vücup (zorunluluk) ifade ettiğine delalet etmiştir; çünkü O, ayetin başında: {إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ} “Bana Allah'a ibadet etmem emrolundu” buyurmuş, sonrasında ise: {قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “De ki: 'Eğer Rabbime isyan edersem, şüphesiz ben büyük bir günün azabından korkarım.'” buyurmuştur. Dolayısıyla bu isyanın manası, daha önce zikri geçen emri terk etmek olur; bu da emri terk edenin asi olmasını gerektirir; âsi olan kimseye ise cezadan korkmak terettüp eder. Vücubun anlamı da bundan başka bir şey değildir.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَذْكُرَهَا قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى التَّكْرِيرِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ وَقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي؟، قُلْنَا هَذَا لَيْسَ بِتَكْرِيرٍ لِأَنَّ الْأَوَّلَ إِخْبَارٌ بِأَنَّهُ مَأْمُورٌ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ بِالْإِتْيَانِ بِالْعِبَادَةِ، وَالثَّانِي إِخْبَارٌ بِأَنَّهُ أُمِرَ
Üçüncü Tür: Allah'ın Resulüne zikretmesini emrettiği şeylerden biri de O'nun: {قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي} “De ki: 'Ben dinimi sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet ederim.'” kavlidir. Eğer: "O'nun: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ} “De ki: 'Bana, dini sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet etmem emrolundu.'” kavli ile {قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي} “De ki: 'Ben dinimi sadece O'na halis kılarak Allah'a ibadet ederim.'” kavlindeki tekrarın manası nedir?" denilirse, deriz ki: Bu bir tekrar değildir; çünkü birincisi Allah tarafından ibadeti yerine getirmekle emrolunduğunu bildirmektir; ikincisi ise emrolunduğunu bildirmektir,
بأن لا يعبد أحدا غير الله، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ لَا يُفِيدُ الْحَصْرَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ يُفِيدُ الْحَصْرَ يَعْنِي اللَّهَ أَعْبُدُ وَلَا أَعْبُدُ أَحَدًا سِوَاهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ بَعْدُ: قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ قَالَ بَعْدَهُ:
Allah'tan başka hiçbir kimseye ibadet etmemekle [emrolunduğunu bildirmektir]. Çünkü O'nun: "Allah'a ibadet etmem emrolundu" kavli hasr ifade etmez; Allah Teâlâ'nın: {قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ} “De ki: 'Ben Allah'a ibadet ederim'” kavli ise hasr ifade eder; yani "Yalnız Allah'a ibadet ederim ve O'ndan başkasına ibadet etmem" demektir. Bunun delili şudur: O, daha sonra {قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ} “De ki: 'Ben Allah'a ibadet ederim'” buyurunca, ardından:
فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ لَيْسَ أَمْرًا بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ الزَّجْرُ، كَأَنَّهُ يَقُولُ لَمَّا بَلَغَ الْبَيَانُ فِي وُجُوبِ رِعَايَةِ التَّوْحِيدِ إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى فَبَعْدَ ذَلِكَ أَنْتُمْ أَعْرَفُ بِأَنْفُسِكُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى كَمَالَ الزَّجْرِ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ لِوُقُوعِهَا فِي هَلَاكٍ لَا يُعْقَلُ هَلَاكٌ أَعْظَمُ مِنْهُ، وَخَسِرُوا أَهْلِيهِمْ أَيْضًا لِأَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَقَدْ خَسِرُوهُمْ كَمَا خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَإِنْ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَقَدْ ذَهَبُوا عَنْهُمْ ذَهَابًا لَا رُجُوعَ بَعْدَهُ أَلْبَتَّةَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ لِكُلِّ رَجُلٍ/ مَنْزِلًا وَأَهْلًا وَخَدَمًا فِي الْجَنَّةِ، فَإِنْ أَطَاعَ أُعْطِيَ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ حُرِمَ ذَلِكَ فَخَسِرَ نَفْسَهُ وَأَهْلَهُ وَمَنْزِلَهُ وَوَرِثَهُ غَيْرُهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالْخَاسِرُ الْمَغْبُونُ، وَلَمَّا شَرَحَ اللَّهُ خُسْرَانَهُمْ وَصَفَ ذَلِكَ الْخُسْرَانَ بِغَايَةِ الْفَظَاعَةِ فَقَالَ: أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ كَانَ التَّكْرِيرُ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ حَرْفَ أَلَا وَهُوَ لِلتَّنْبِيهِ، وَذِكْرُ التَّنْبِيهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّهُ بَلَغَ فِي الْعَظَمَةِ إِلَى حَيْثُ لَا تَصِلُ عُقُولُكُمْ إِلَيْهَا فَتَنَبَّهُوا لَهَا الثَّالِثُ: أَنَّ كَلِمَةَ (هُوَ) : فِي قَوْلِهِ: هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ تُفِيدُ الْحَصْرَ كَأَنَّهُ قِيلَ كُلُّ خُسْرَانٍ فَإِنَّهُ يَصِيرُ فِي مُقَابَلَتِهِ كَلَا خُسْرَانٍ الرَّابِعُ: وَصْفُهُ بِكَوْنِهِ (مُبِينًا) : يَدُلُّ عَلَى التَّهْوِيلِ، وَأَقُولُ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ خُسْرَانًا مُبِينًا فَلْنُبَيِّنْ بِحَسَبِ الْمَبَاحِثِ الْعَقْلِيَّةِ كَوْنَهُ خُسْرَانًا مُبِينًا، وَأَقُولُ نَفْتَقِرُ إِلَى بَيَانِ أَمْرَيْنِ إِلَى أَنْ يَكُونَ خُسْرَانًا ثُمَّ كَوْنِهِ مُبِينًا أَمَّا الْأَوَّلُ: فَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى هَذِهِ الْحَيَاةَ وَأَعْطَى الْعَقْلَ، وَأَعْطَى الْمُكْنَةَ وَكُلُّ ذَلِكَ رَأْسُ الْمَالِ، أَمَّا هَذِهِ الْحَيَاةُ فَالْمَقْصُودُ مِنْهَا أَنْ يَكْتَسِبَ فِيهَا الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ فِي الْآخِرَةِ.
{فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ} “'Siz de O'ndan başka dilediğinize ibadet edin!'” buyurmuştur. Şüphe yoktur ki O'nun: {فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ} “'Siz de O'ndan başka dilediğinize ibadet edin!'” kavli bir emir değil, bilakis bundan murat caydırmaktır. Sanki O: "Tevhide riayet etmenin vücubuna dair açıklama en son noktaya ulaştığına göre bundan sonra siz kendinizi daha iyi bilirsiniz" demektedir. Sonra Teâlâ caydırmanın kemalini şu kavliyle açıklamıştır: {قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “De ki: 'Asıl hüsrana uğrayanlar, nefislerini hüsrana uğratanlardır'”; çünkü nefisleri kendisinden daha büyüğü düşünülemeyecek bir helake düşmüştür. {وَأَهْلِيهِمْ} “Ve ailelerini de [hüsrana uğratanlardır]”; zira eğer aileleri cehennem ehlinden iseler, kendilerini kaybettikleri gibi onları da kaybetmişlerdir; şayet cennet ehlinden iseler, artık kendilerinden ebediyen geri dönüşü olmayacak bir gidişle ayrılmışlardır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Cennette her kişinin bir konağı, ailesi ve hizmetçileri vardır. Eğer itaat ederse bunlar kendisine verilir; şayet cehennem ehlinden olursa bunlardan mahrum kalır; böylece nefsini, ailesini ve konağını kaybetmiş olur ve müminlerden başkaları ona varis kılınır. Hâsir (kaybeden), aldanmış kimsedir. Allah onların hüsranını açıklayınca bu hüsranı son derece korkunç olmakla nitelemiş ve şöyle buyurmuştur: {أَلا ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ} “Dikkat edin! İşte apaçık hüsran budur.” [Buradaki incelikler şunlardır]: [Birincisi], tekrar tekit içindir. İkincisi: O Teâlâ bu kelimenin başında tenbih için olan 'elâ' harfini zikretmiştir; bu makamda tenbihin zikredilmesi tazime delalet eder; sanki şöyle denilmiştir: Bu, akıllarınızın kendisine ulaşamayacağı bir büyüklüğe varmıştır, öyleyse buna dikkat edin! Üçüncüsü: {هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ} “İşte apaçık hüsran budur” kavlindeki (هو / o) kelimesi hasr ifade eder; sanki şöyle denilmiştir: Diğer her hüsran bunun karşısında adeta yok hükmündedir. Dördüncüsü: Onun (مُبِين / apaçık) olarak nitelenmesi korkutuculuğa delalet eder. Ben de derim ki: Ayetin lafzının onun apaçık bir hüsran olduğuna delalet ettiğini beyan ettik; şimdi de akli araştırmalara göre onun apaçık bir hüsran olduğunu beyan edelim. Derim ki: İki şeyin beyanına muhtacız: Birincisi hüsran olması, sonra da apaçık olmasıdır. Birincisine gelince, bunun takriri şöyledir: O Teâlâ bu hayatı vermiş, aklı vermiş, kudret ve imkânı vermiştir; bunların tamamı sermayedir. Bu hayata gelince, ondan maksat ahiretteki güzel hayatı burada kazanmaktır.
وَأَمَّا الْعَقْلُ فَإِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْعُلُومِ الْبَدِيهِيَّةِ وَهَذِهِ الْعُلُومُ هِيَ رَأْسُ الْمَالِ وَالنَّظَرُ، وَالْفِكْرُ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا تَرْتِيبُ عُلُومٍ لِيُتَوَصَّلَ بِذَلِكَ التَّرْتِيبِ إِلَى تَحْصِيلِ عُلُومٍ كَسْبِيَّةٍ، فَتِلْكَ الْعُلُومُ الْبَدِيهِيَّةُ الْمُسَمَّاةُ بِالْعَقْلِ رَأْسُ الْمَالِ وَتَرْكِيبُهَا عَلَى الْوُجُوهِ الْمَخْصُوصَةِ يُشْبِهُ تَصَرُّفَ التَّاجِرِ فِي رَأْسِ الْمَالِ وَتَرْكِيبُهَا عَلَى الْوُجُوهِ بِالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَحُصُولُ الْعِلْمِ بِالنَّتِيجَةِ يُشْبِهُ حُصُولَ الرِّبْحِ، وَأَيْضًا حُصُولُ الْقُدْرَةِ عَلَى الْأَعْمَالِ يُشْبِهُ رَأْسَ الْمَالِ، وَاسْتِعْمَالُ تِلْكَ الْقُوَّةِ فِي تَحْصِيلِ أَعْمَالِ الْبِرِّ وَالْخَيْرِ يُشْبِهُ تَصَرُّفَ التَّاجِرِ فِي رَأْسِ الْمَالِ، وَحُصُولُ أَعْمَالِ الْخَيْرِ وَالْبِرِّ يُشْبِهُ الرِّبْحَ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَالتَّمَكُّنَ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَسْتَفِدْ مِنْهَا لَا مَعْرِفَةَ الْحَقِّ وَلَا عَمَلَ الْخَيْرِ أَلْبَتَّةَ كَانَ مَحْرُومًا عَنِ الرِّبْحِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَإِذَا مَاتَ فَقَدْ ضَاعَ رَأْسُ الْمَالِ بِالْكُلِّيَّةِ فَكَانَ ذَلِكَ خُسْرَانًا، فَهَذَا بَيَانُ كَوْنِهِ خُسْرَانًا وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ بَيَانُ كَوْنِ ذَلِكَ الْخُسْرَانِ مُبِينًا فَهُوَ أَنَّ مَنْ لَمْ يَرْبَحِ الزِّيَادَةَ وَلَكِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ سَلِمَ مِنَ الْآفَاتِ وَالْمَضَارِّ، فَهَذَا كَمَا لَمْ يَحْصُلْ لَهُ مَزِيدُ نَفْعٍ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ أَيْضًا مَزِيدُ ضَرَرٍ، أَمَّا هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ فَقَدِ اسْتَعْمَلُوا عُقُولَهُمُ الَّتِي هِيَ رَأْسُ مَالِهِمْ فِي اسْتِخْرَاجِ وُجُوهِ الشُّبُهَاتِ وَتَقْوِيَةِ الْجَهَالَاتِ وَالضَّلَالَاتِ، وَاسْتَعْمَلُوا قُوَاهُمْ وَقُدُرَهُمْ فِي أَفْعَالِ الشَّرِّ وَالْبَاطِلِ وَالْفَسَادِ، فَهُمْ قَدْ جَمَعُوا بَيْنَ أُمُورٍ فِي غَايَةِ الرَّدَاءَةِ أَوَّلُهَا: أَنَّهُمْ أَتْعَبُوا أَبْدَانَهُمْ وَعُقُولَهُمْ طَلَبًا فِي تِلْكَ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ يَضِيعُ عَنْهُمْ رَأْسُ الْمَالِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ تِلْكَ الْمَتَاعِبَ الشَّدِيدَةَ الَّتِي كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي الدُّنْيَا فِي نُصْرَةِ تِلْكَ الضَّلَالَاتِ تَصِيرُ أَسْبَابًا لِلْعُقُوبَةِ الشَّدِيدَةِ وَالْبَلَاءِ الْعَظِيمِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَعِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَى هَذِهِ الْمَعَانِي يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا يُعْقَلُ خُسْرَانٌ أَقْوَى مِنْ خُسْرَانِهِمْ، وَلَا حِرْمَانٌ أَعْظَمُ مِنْ حِرْمَانِهِمْ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ.
Akla gelince; o bedihi ilimlerden ibarettir ve bu ilimler sermayedir; nazar ve tefekkürün ise, kendisi vasıtasıyla kesbî ilimleri elde etmeye ulaşılacak ilimleri tertip etmekten başka bir manası yoktur. Dolayısıyla akıl diye isimlendirilen o bedihi ilimler sermayedir; onların belirli şekillerde terkip edilmesi, tüccarın sermayedeki tasarrufuna benzer ve onların alım-satım vecihleriyle tertip edilmesine benzer; netice ilminin elde edilmesi ise kârın elde edilmesine benzer. Keza amellere güç yetirilmesi sermayeye benzer; o kuvvetin iyilik ve hayır amellerini elde etmede kullanılması tüccarın sermayedeki tasarrufuna benzer; hayır ve iyilik amellerinin elde edilmesi ise kâra benzer. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Allah'ın kendisine hayat, akıl ve imkân verdiği, sonra da bunlardan ne hakkın marifetini ne de hayır amelini kesinlikle elde edemeyen kimse, bütünüyle kârdan mahrum kalmış olur; öldüğünde ise sermaye bütünüyle zayi olmuş olur ve bu bir hüsrandır. İşte bu, onun hüsran olduğunun beyanıdır. İkincisine, yani bu hüsranın apaçık olduğunun beyanına gelince; fazladan kâr elde edemeyen fakat bununla birlikte afet ve zararlardan da selamette kalan kimseye gelince, bu kimsede fazla bir fayda hâsıl olmadığı gibi fazla bir zarar da hâsıl olmamıştır. Bu kâfirlere gelince; onlar sermayeleri olan akıllarını şüphelerin yollarını çıkarmakta, cehalet ve sapıklıkları kuvvetlendirmekte kullanmışlar; kuvvet ve kudretlerini de şer, batıl ve fesat fiillerinde kullanmışlardır. Dolayısıyla onlar son derece kötü durumları bir araya getirmişlerdir: Birincisi: Bedenlerini ve akıllarını o batıl inançları ve fasit amelleri aramak yolunda yormuşlardır. İkincisi: Ölüm anında sermaye hiçbir fayda sağlamadan ellerinden çıkıp zayi olur. Üçüncüsü: O sapıklıklara yardım etme yolunda dünyada çekilen o şiddetli zahmetler, ölümden sonra şiddetli bir azabın ve büyük bir belanın sebepleri haline gelir. Bu manalar iyice düşünüldüğünde, onların hüsranından daha kuvvetli bir hüsranın ve onların mahrumiyetinden daha büyük bir mahrumiyetin akledilemeyeceği açığa çıkar; bundan Allah'a sığınırız.
وَلَمَّا شَرَحَ اللَّهُ تَعَالَى أَحْوَالَ حِرْمَانِهِمْ عَنِ الرِّبْحِ وَبَيَّنَ كَيْفِيَّةَ خُسْرَانِهِمْ، بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى الْحِرْمَانِ وَالْخُسْرَانِ، بَلْ ضَمُّوا إِلَيْهِ اسْتِحْقَاقَ الْعَذَابِ الْعَظِيمِ وَالْعِقَابِ الشَّدِيدِ، فَقَالَ: لَهُمْ مِنْ/ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ وَالْمُرَادُ إِحَاطَةُ النَّارِ بِهِمْ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ، وَنَظِيرُهُ فِي الْأَحْوَالِ النَّفْسَانِيَّةِ إِحَاطَةُ الْجَهْلِ وَالْحِرْمَانِ وَالْحِرْصِ وَسَائِرِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ بِالْإِنْسَانِ، فَإِنْ قِيلَ الظُّلَلُ مَا عَلَى الْإِنْسَانِ فَكَيْفَ سُمِّيَ مَا تَحْتَهُ بِالظُّلَلِ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ اسْمِ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ عَلَى الْآخَرِ كَقَوْلِهِ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] ، الثَّانِي: أَنَّ الَّذِي يَكُونُ تَحْتَهُ يَكُونُ ظُلَّةً لِإِنْسَانٍ آخَرَ تَحْتَهُ لِأَنَّ النَّارَ دَرَكَاتٌ كَمَا أَنَّ الْجَنَّةَ دَرَجَاتٌ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الظُّلَّةَ التَّحْتَانِيَّةَ إِذَا كَانَتْ مُشَابِهَةً لِلظُّلَّةِ الْفَوْقَانِيَّةِ فِي الْحَرَارَةِ وَالْإِحْرَاقِ وَالْإِيذَاءِ، أُطْلِقَ اسْمُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ لِأَجْلِ الْمُمَاثَلَةِ وَالْمُشَابَهَةِ. قَالَ الْحَسَنُ هُمْ بَيْنَ طَبَقَتَيْنِ مِنَ النَّارِ لَا يَدْرُونَ مَا فَوْقَهُمْ أَكْثَرَ مِمَّا تَحْتَهُمْ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٥٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ [الْأَعْرَافِ: ٤١] .
Allah Teâlâ onların kârdan mahrum kalış hallerini açıklayıp hüsranlarının keyfiyetini beyan edince, onların sadece mahrumiyet ve hüsranla kalmayıp buna büyük bir azabı ve şiddetli bir cezayı hak etmeyi de eklediklerini beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} “Onlar için üstlerinden ateşten gölgelikler (katlar), altlarından da gölgelikler (katlar) vardır.” Murad edilen, ateşin onları her taraftan kuşatmasıdır. Bunun nefsi hallerdeki benzeri; cehaletin, mahrumiyetin, hırsın ve diğer yerilmiş ahlakların insanı kuşatmasıdır. Eğer: "Zulel (gölgelikler/örtüler) insanın üstünde olan şeydir; o halde altındaki şey nasıl zulel diye isimlendirilmiştir?" denilirse, cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Zıt iki şeyden birinin isminin diğerine verilmesi kabilindendir; nitekim O Teâlâ: {وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها} “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40] buyurmuştur. İkincisi: Altında olan şey, onun altında bulunan başka bir insan için gölgelik (üst örtü) olur; çünkü cennet dereceler olduğu gibi ateş de derekelerdir (aşağı katmanlardır). Üçüncüsü: Alttaki gölgelik sıcaklıkta, yakıcılıkta ve eziyet vermede üstteki gölgeliğe benzediğinde, benzerlik ve denklik sebebiyle birinin ismi diğerine verilmiştir. Hasan şöyle demiştir: Onlar ateşten iki tabaka arasındadırlar; üstlerindekinin mi yoksa altlarındakinin mi daha çok olduğunu bilemezler. Bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} “O gün azap onları üstlerinden ve ayaklarının altından bürür” [el-Ankebût: 55] kavli ile O Teâlâ'nın: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ} “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır” [el-A'râf: 41] kavlidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ أَيْ ذَلِكَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ وَصْفِ الْعَذَابِ فَقَوْلُهُ: ذلِكَ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ خَبَرٌ، وَفِي قَوْلِهِ: يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ ذَلِكَ الْعَذَابُ الْمُعَدُّ لِلْكَفَّارِ هُوَ الَّذِي يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ أَيِ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ لَفْظَ الْعِبَادِ فِي الْقُرْآنِ مُخْتَصٌّ بِأَهْلِ الْإِيمَانِ وَإِنَّمَا كَانَ تَخْوِيفًا لِلْمُؤْمِنِينَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا أَنَّ حَالَ الْكُفَّارِ مَا تَقَدَّمَ خَافُوا فَأَخْلَصُوا فِي التَّوْحِيدِ وَالطَّاعَةِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ فِي تَقْدِيرِ جَوَابٍ عَنْ سُؤَالٍ، لِأَنَّهُ يُقَالُ إِنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ مُنَزَّهٌ عَنِ الشَّهْوَةِ وَالِانْتِقَامِ وَدَاعِيَةِ الْإِيذَاءِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يُعَذِّبَ هَؤُلَاءِ الْمَسَاكِينَ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الْعَظِيمِ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ تَخْوِيفُ الْكُفَّارِ وَالضُّلَّالِ عَنِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، فَإِذَا كَانَ التَّكْلِيفُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالتَّخْوِيفِ وَالتَّخْوِيفُ لَا يَكْمُلُ الِانْتِفَاعُ بِهِ إِلَّا بِإِدْخَالِ ذَلِكَ الشَّيْءِ فِي الْوُجُودِ وَجَبَ إِدْخَالُ ذَلِكَ النَّوْعِ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْوُجُودِ تَحْصِيلًا لِذَلِكَ الْمَطْلُوبِ الَّذِي هُوَ التَّكْلِيفُ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ عِنْدِي أقرب، والدليل عليه أنه قال بعده:
Sonra Teâlâ: {ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ} “İşte Allah, kullarını bununla korkutur” buyurmuştur. Yani azabın daha önce geçen o niteliğidir. O'nun {ذلِكَ} “İşte bu” kavli mübteda, {يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ} “Allah kullarını bununla korkutur” kavli ise haberdir. O'nun: {يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ} kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Takdiri şöyledir: Kâfirler için hazırlanan o azap, Allah'ın kendisiyle kullarını, yani müminleri korkuttuğu şeydir; çünkü Kur'ân'da 'ibâd' (kullar) lafzının iman ehline mahsus olduğunu açıklamıştık. Bunun müminler için bir korkutma olması ise, kâfirlerin halinin zikredildiği gibi olduğunu işittiklerinde korkup tevhitte ve taatte ihlaslı olmaları içindir. İkinci vecih: Bu kelam bir soruya cevap takdirindedir; çünkü şöyle denilir: O Teâlâ âlemlerden müstağnidir; şehvetten, intikamdan ve eziyet verme saikinden münezzehtir; o halde bu zavallılara bu büyük dereceye kadar azap etmesi O'na nasıl layık olur? Buna şöyle cevap verilmiştir: Bundan maksat kâfirleri ve sapıkları küfür ve dalaletten korkutmaktır; mükellefiyet ancak korkutma ile tamam oluyorsa ve korkutmadan faydalanmak da ancak o şeyin varlık sahasına çıkarılmasıyla kemale eriyorsa, arzu edilen o mükellefiyeti hâsıl etmek için bu azap türünü varlık sahasına çıkarmak vacip olmuştur. Birinci vecih bana göre daha yakındır, bunun delili de O'nun bundan sonra şöyle buyurmuş olmasıdır:
يا عِبادِ فَاتَّقُونِ وقوله: يا عِبادِ الْأَظْهَرُ مِنْهُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُؤْمِنُونَ فَكَأَنَّهُ قِيلَ الْمَقْصُودُ مِنْ شَرْحِ عَذَابِ الْكُفَّارِ لِلْمُؤْمِنِينَ تَخْوِيفُ الْمُؤْمِنِينَ فَيَا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ بَالِغُوا فِي الخوف والحذر والتقوى.
{يا عِبادِ فَاتَّقُونِ} “Ey kullarım! Benden sakının.” O'nun: {يا عِبادِ} “Ey kullarım” kavlinden en zahir olanı, bundan muradın müminler olduğudur. Sanki şöyle denilmiştir: Kâfirlerin azabının müminlere anlatılmasından maksat müminleri korkutmaktır; öyleyse ey müminler, korkuda, sakınmada ve takvada ileri dereceye varın.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ١٧ الى ٢٠]
[Zümer Suresi (39): 17-20. Ayetler]
وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرى فَبَشِّرْ عِبادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ (١٨) أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ (١٩) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ (٢٠)
{وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرى فَبَشِّرْ عِبادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ (١٨) أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ (١٩) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ (٢٠)} “Tâğûta kulluk etmekten kaçınan ve Allah'a yönelenlere müjde vardır. O halde kullarımı müjdele! (17) Ki onlar sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar. İşte onlar, Allah'ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir. Ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir. (18) Üzerine azap kelimesi hak olmuş kimseyi, ateşte olanı sen mi kurtaracaksın? (19) Fakat Rablerinden sakınanlar için üst üste yapılmış, altlarından ırmaklar akan köşkler vardır. Bu, Allah'ın vaadidir; Allah vaadinden caymaz. (20)”
اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ ذَكَرَ وَعْدَ مَنِ اجْتَنَبَ عِبَادَتَهَا وَاحْتَرَزَ عَنِ الشِّرْكِ، لِيَكُونَ الْوَعْدُ مَقْرُونًا بِالْوَعِيدِ أَبَدًا فَيَحْصُلَ كَمَالُ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ putlara ve heykellere tapanların tehdidini zikredince, vaadin sürekli tehditle birlikte olması ve böylece tam bir rağbet ve korkutmanın hâsıl olması için, onlara tapmaktan sakınan ve şirkten kaçınan kimselerin vaadini de zikretmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الطَّاغُوتُ فَعْلُوتٌ مِنَ الطُّغْيَانِ كَالْمَلَكُوتِ وَالرَّحَمُوتِ إِلَّا أَنَّ فِيهَا
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Tâğût, melekût ve rahamût gibi tuğyân kökünden fa'lût veznindedir; ancak bunda
قَلْبًا بِتَقْدِيمِ اللَّامِ عَلَى الْعَيْنِ، وَفِي هَذَا اللَّفْظِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمُبَالَغَةِ أَحَدُهَا: التَّسْمِيَةُ بِالْمَصْدَرِ كَأَنَّ عَيْنَ ذَلِكَ الشَّيْءِ الطُّغْيَانُ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْبِنَاءَ بِنَاءُ الْمُبَالَغَةِ فَإِنَّ الرَّحَمُوتَ الرَّحْمَةُ الْوَاسِعَةُ وَالْمَلَكُوتَ الْمُلْكُ الْمَبْسُوطُ وَثَالِثُهَا: مَا ذَكَرْنَا مِنْ تَقْدِيمِ اللَّامِ عَلَى الْعَيْنِ وَمِثْلُ هَذَا إِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْمُبَالَغَةِ.
lâm harfinin ayn harfinden öne geçirilmesiyle bir kalb (harf yer değiştirmesi) vardır. Bu lafızda mübalağa çeşitleri bulunmaktadır: Birincisi: Masdar ile isimlendirmedir; sanki o şeyin bizzat kendisi tuğyandır (azgınlıktır). İkincisi: Yapısının mübalağa yapısı olmasıdır; zira rahamût geniş rahmet, melekût ise yaygın mülk demektir. Üçüncüsü: Zikrettiğimiz gibi lâm'ın ayn'dan öne geçirilmesidir; böylesi bir yola ancak mübalağa anında başvurulur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا في أن المراد من الطاغوت هاهنا الشَّيْطَانُ أَمِ الْأَوْثَانُ، فَقِيلَ إِنَّهُ الشَّيْطَانُ فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُمْ مَا عَبَدُوا الشَّيْطَانَ وَإِنَّمَا عَبَدُوا الصَّنَمَ، قُلْنَا الدَّاعِي إِلَى عِبَادَةِ الصَّنَمِ لَمَّا كَانَ هُوَ الشَّيْطَانَ كَانَ الْإِقْدَامُ عَلَى عِبَادَةِ الصَّنَمِ عِبَادَةً لِلشَّيْطَانِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالطَّاغُوتِ الصَّنَمُ وَسُمِّيَتْ طَوَاغِيتَ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ لِأَنَّهُ لَا فِعْلَ لَهَا، وَالطُّغَاةُ هُمُ الَّذِينَ يَعْبُدُونَهَا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ الطُّغْيَانُ عِنْدَ مُشَاهَدَتِهَا وَالْقُرْبِ مِنْهَا، وُصِفَتْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ، وَقِيلَ كُلُّ مَا يُعْبَدُ وَيُطَاعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَهُوَ طَاغُوتٌ، وَيُقَالُ فِي التَّوَارِيخِ إِنَّ الْأَصْلَ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُشَبِّهَةً اعْتَقَدُوا فِي الْإِلَهِ أَنَّهُ نُورٌ عَظِيمٌ، وَفِي الْمَلَائِكَةِ أَنَّهَا أَنْوَارٌ مُخْتَلِفَةٌ فِي الصِّغَرِ وَالْكِبَرِ، فَوَضَعُوا تَمَاثِيلَ وَصُوَرًا عَلَى وَفْقِ تِلْكَ الْخَيَالَاتِ فَكَانُوا يَعْبُدُونَ تِلْكَ التَّمَاثِيلَ عَلَى اعْتِقَادِ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَالْمَلَائِكَةَ، وَأَقُولُ حَاصِلُ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَيْ أَعْرَضُوا عَنْ عُبُودِيَّةِ كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ أَيْ رَجَعُوا بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّهِ. وَرَأَيْتُ فِي السِّفْرِ الْخَامِسِ مِنَ التَّوْرَاةِ، أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِمُوسَى: يَا مُوسَى أَجِبْ إِلَهَكَ بِكُلِّ قَلْبِكِ. وَأَقُولُ مَا دَامَ يَبْقَى فِي الْقَلْبِ الْتِفَاتٌ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ فَهُوَ مَا أَجَابَ إِلَهَهُ بِكُلِّ قَلْبِهِ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ الْإِجَابَةُ بِكُلِّ الْقَلْبِ إِذَا أَعْرَضَ الْقَلْبُ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ مِنْ بَابِ الطَّاعَاتِ فَكَيْفَ يُعْرِضُ عَنْهَا مَعَ/ أَنَّهُ بِالْحِسِّ يُشَاهِدُ الْأَسْبَابَ الْمُفْضِيَةَ إِلَى الْمُسَبَّبَاتِ فِي هَذَا الْعَالَمِ، قُلْنَا لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ إِعْرَاضِ الْقَلْبِ عَنْهَا أَنْ يَقْضِيَ عَلَيْهَا بِالْعَدَمِ فَإِنَّ ذَلِكَ دُخُولٌ فِي السَّفْسَطَةِ وَهُوَ بَاطِلٌ، بَلِ الْمُرَادُ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ، وَأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَإِنَّهُ مُمْكِنُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَكُلُّ مَا كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ فَإِنَّهُ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِتَكْوِينِ الْوَاجِبِ وَإِيجَادِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ جَعَلَ تَكْوِينَهُ لِلْأَشْيَاءِ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهَا ما يكون بغير واسطة وهي عالم السموات وَالرُّوحَانِيَّاتِ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ بِوَاسِطَةٍ وَهُوَ عَالَمُ الْعَنَاصِرِ وَالْعَالَمُ الْأَسْفَلُ، فَإِذَا عَرَفْتَ الْأَشْيَاءَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَرَفْتَ أَنَّ الْكُلَّ لِلَّهِ وَمِنَ اللَّهِ وَبِاللَّهِ، وَأَنَّهُ لَا مُدَبِّرَ إِلَّا هُوَ وَلَا مُؤَثِّرَ غَيْرُهُ، وَحِينَئِذٍ يَنْقَطِعُ نَظَرُهُ عَنْ هَذِهِ الْمُمْكِنَاتِ وَيَبْقَى مَشْغُولَ الْقَلْبِ بِالْمُؤَثِّرِ الْأَوَّلِ وَالْمُوجِدِ الْأَوَّلِ، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ قَدْ وَضَعَ الأسباب الروحانية والجسمانية بحيث يتأذى إِلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ، فَهَذَا الشَّيْءُ يَحْصُلُ وَإِنْ كَانَ قَدْ وُضِعَ بِحَيْثُ لَا يُفْضِي إِلَى حُصُولِ هَذَا الشَّيْءِ لَمْ يَحْصُلْ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَنْقَطِعُ نَظَرُهُ عَنِ الْكُلِّ وَلَا يَبْقَى فِي قَلْبِهِ الْتِفَاتٌ إِلَى شَيْءٍ إِلَّا إِلَى الْمَوْجُودِ الْأَوَّلِ، وَقَدِ اتَّفَقَ أَنِّي كُنْتُ أَنْصَحُ بَعْضَ الصِّبْيَانِ فِي حِفْظِ الْعِرْضِ وَالْمَالِ فَعَارَضَنِي وَقَالَ لَا يَجُوزُ الِاعْتِمَادُ عَلَى الْجِدِّ وَالْجُهْدِ بَلْ يَجِبُ الِاعْتِمَادُ عَلَى قَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، فَقُلْتُ هَذِهِ كَلِمَةُ حَقٍّ سَمِعْتَهَا وَلَكِنَّكَ مَا عَرَفْتَ مَعْنَاهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا شُبْهَةَ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ دَبَّرَ الْأَشْيَاءَ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهَا مَا جَعَلَ حُدُوثَهُ وَحُصُولَهُ مُعَلَّقًا بِأَسْبَابٍ مَعْلُومَةٍ وَمِنْهَا مَا يُحْدِثُهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ.
İkinci Mesele: Burada tâğûttan muradın şeytan mı yoksa putlar mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onun şeytan olduğu söylenmiştir; eğer: "Onlar şeytana tapmadılar ki, sadece puta taptılar" denilirse, deriz ki: Puta tapmaya çağıran şeytan olduğuna göre puta tapmaya kalkışmak şeytana tapmak olmuştur. Tâğûttan muradın put olduğu da söylenmiştir; bunların fiili olmadığı için mecaz yoluyla tâğûtlar olarak isimlendirilmişlerdir; azgınlar (tuğât) ise bizzat onlara tapanlardır. Ne var ki onları müşahede etmek ve onlara yakın olmakla tuğyan meydana geldiği için, zâhire göre sebebe müseb滝in (sonucun) isminin verilmesi kabilinden bu sıfatla nitelenmişlerdir. Allah'tan başka tapılan ve itaat edilen her şeyin tâğût olduğu da söylenmiştir. Tarihlerde putlara tapmanın aslının şu olduğu söylenir: O kavim müşebbihe (Allah'ı yaratılmışlara benzetenler) idi; ilah hakkında onun büyük bir nur olduğuna, melekler hakkında ise onların küçüklük ve büyüklükte farklı nurlar olduğuna inandılar. Bu hayallerine uygun heykeller ve suretler yaptılar; böylece Allah'a ve meleklere taptıkları inancıyla o heykellere tapıyorlardı. Ben de derim ki: O'nun: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ} “Tâğûttan kaçınanlar” kavlindeki sözün hâsılı; yani Allah'tan başka her şeye kulluk etmekten yüz çevirenlerdir. O Teâlâ'nın: {وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ} “Ve Allah'a yönelenler” kavli ise, yani bütünüyle Allah'a dönenlerdir. Tevrat'ın beşinci سفر'inde (tesniye bölümünde) Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya şöyle dediğini gördüm: "Ey Mûsâ! İlahına bütün kalbinle icabet et." Ben de derim ki: Kalpte Allah'tan başkasına bir iltifat kaldığı sürece kişi ilahına bütün kalbiyle icabet etmiş sayılmaz; bütün kalple icabet ancak kalbin taatler babından Allah'tan başka her şeyden yüz çevirmesiyle hâsıl olur. Peki bu âlemde müsebbiplere (sonuçlara) ulaştıran sebepleri duyularıyla müşahede ettiği halde kalbi onlardan nasıl yüz çevirir? Deriz ki: Kalbin onlardan yüz çevirmesinden murat onların yokluğuna hükmetmek değildir; zira bu safsataya girmektir ve batıldır. Bilakis murat, zatı gereği vacibü'l-vücud olanın bir tek olduğunu, O'nun dışındaki her şeyin ise zatı gereği mümkinü'l-vücud olduğunu ve zatı gereği mümkün olan her şeyin de ancak Vacib'in var kılması ve yaratmasıyla var olabileceğini bilmesidir. Sonra O (celle celâluhu) şeyleri var etmesini iki kısma ayırmıştır: Bir kısmı vasıtasız olandır ki bunlar semavat ve ruhaniler âlemidir; bir kısmı da vasıtalı olandır ki bu da unsurlar âlemi ve süflî (aşağı) âlemdir. Şeyleri bu vecih üzere tanıdığında hepsinin Allah'a ait olduğunu, Allah'tan geldiğini ve Allah ile kaim olduğunu; O'ndan başka müdebbir ve O'ndan başka müessir olmadığını anlarsın. İşte o zaman onun bakışı bu mümkün varlıklardan kesilir ve kalbi İlk Müessir ve İlk Varedici ile meşgul kalır; çünkü eğer O, ruhani ve cismani sebepleri bu maksada ulaştıracak şekilde koymuşsa bu şey hâsıl olur; şayet bu şeyin hâsıl olmasına ulaştırmayacak şekilde koymuşsa hâsıl olmaz. Bu yolla onun bakışı her şeyden kesilir ve kalbinde İlk Varlık'tan başka hiçbir şeye iltifat kalmaz. Nitekim bir defasında bazı gençlere namus ve malı koruma hususunda nasihat ediyordum; içlerinden biri bana itiraz edip: "Gayret ve çabaya güvenmek caiz değildir, bilakis Allah'ın kaza ve kaderine güvenmek vaciptir" dedi. Ben de şöyle dedim: Bu işittiğin bir hak sözdür fakat sen manasını bilmemişsin; zira her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğunda şüphe yoktur, ancak O Subhânehu varlıkları iki kısım üzere tedbir etmiştir: Bir kısmının meydana gelmesini ve hâsıl olmasını malum sebeplere bağlamış, bir kısmını ise bu sebeplerin vasıtası olmaksızın var etmiştir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ حَوَادِثُ هَذَا الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ.
Birinci kısma gelince: O, bu süflî âlemin hadiseleridir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَهُوَ حَوَادِثُ هَذَا الْعَالَمِ الْأَعْلَى، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ مَنْ طَلَبَ حَوَادِثَ هَذَا الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ لَا مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي عَيَّنَهَا اللَّهُ تَعَالَى كَانَ هَذَا الشَّخْصُ مُنَازِعًا لِلَّهِ فِي حِكْمَتِهِ مُخَالِفًا فِي تَدْبِيرِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَمَ بِحُدُوثِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِنَاءً عَلَى تِلْكَ الْأَسْبَابِ الْمُعَيَّنَةِ الْمَعْلُومَةِ وَأَنْتَ تُرِيدُ تَحْصِيلَهَا لَا مِنْ تِلْكَ
İkinci kısma gelince: O, bu ulvî âlemin hadiseleridir. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Bu süflî âlemin hadiselerini Allah Teâlâ'nın tayin ettiği sebeplerden başka bir yolla arayan kimse, Allah'a hikmetinde nizâ etmiş ve O'nun tedbirine muhalefet etmiş olur; çünkü Allah Teâlâ bu şeylerin meydana gelmesine o tayin edilmiş, malum sebeplere binaen hükmetmiştir; sen ise onları o sebeplerin
الْأَسْبَابِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي تَحْقِيقِ الْإِعْرَاضِ عن غير الله والإقبال بالكلية على الله تَعَالَى فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
dışından elde etmek istiyorsun. İşte Allah'tan başkasından yüz çevirmenin ve bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelmenin tahkikine dair kelam budur. Allah Teâlâ'nın:
وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِقْبَالِ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ هَؤُلَاءِ بِأَشْيَاءَ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمُ الْبُشْرى وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ تَتَعَلَّقُ بِجِهَاتٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْبِشَارَةَ مَتَى تَحْصُلُ؟ فَنَقُولُ إِنَّهَا تَحْصُلُ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ وَعِنْدَ الْوَضْعِ فِي الْقَبْرِ وَعِنْدَ الْوُقُوفِ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ وعند ما يَصِيرُ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ وعند ما يَدْخُلُ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ، فَفِي كُلِّ مَوْقِفٍ مِنْ هَذِهِ الْمَوَاقِفِ تَحْصُلُ الْبِشَارَةُ بِنَوْعٍ مِنَ الْخَيْرِ وَالرُّوحِ وَالرَّاحَةِ وَالرَّيْحَانِ وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الْبِشَارَةُ فَبِمَاذَا تَحْصُلُ؟ فَنَقُولُ إِنَّ هَذِهِ الْبِشَارَةَ تَحْصُلُ بِزَوَالِ الْمَكْرُوهَاتِ وَبِحُصُولِ الْمُرَادَاتِ، أَمَّا زَوَالُ الْمَكْرُوهَاتِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا [فُصِّلَتْ: ٣٠] وَالْخَوْفُ إِنَّمَا يَكُونُ مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ وَالْحُزْنُ إِنَّمَا يَكُونُ بِسَبَبِ الْأَحْوَالِ الْمَاضِيَةِ فَقَوْلُهُ: أَلَّا تَخافُوا يَعْنِي لَا تَخَافُوا فِيمَا تَسْتَقْبِلُونَهُ مِنْ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ وَلَا تَحْزَنُوا بِسَبَبِ مَا فَاتَكُمْ مِنْ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا، وَلَمَّا أَزَالَ اللَّهُ عَنْهُمْ هَذِهِ الْمَكْرُوهَاتِ بَشَّرَهُمْ بِحُصُولِ الْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ فَقَالَ: وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ [فُصِّلَتْ: ٣٠] وَقَالَ أَيْضًا فِي آيَةٍ أُخْرَى: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [الْحَدِيدِ: ١٢] وَقَالَ أَيْضًا: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ [الزُّخْرُفِ: ٧١] وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُبَشِّرَ مَنْ هُوَ؟ فَنَقُولُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُمُ الْمَلَائِكَةَ، إِمَّا عِنْدَ الْمَوْتِ فَقَوْلُهُ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [النَّحْلِ: ٣٢] وَإِمَّا بَعْدَ دُخُولِ الْجَنَّةِ فَقَوْلُهُ: الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَمَا قَالَ: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ [الْأَحْزَابِ: ٤٤] .
{وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ} “Tâğûttan kaçınanlar” kavli Allah'tan başkasından yüz çevirmeye, O Teâlâ'nın: {وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ} “Ve Allah'a yönelenler” kavli ise bütünüyle Allah'ın ibadetine yönelmeye işarettir. Sonra O Teâlâ bu kimselere birtakım şeyler vaat etmiştir: Bunlardan birincisi: O Teâlâ'nın: {لَهُمُ الْبُشْرى} “Onlara müjde vardır” kavlidir. Bil ki bu kelime birkaç cihetle ilgilidir: Birincisi: Bu müjde ne zaman hâsıl olur? Deriz ki: O, ölüme yaklaşıldığında, kabre konulduğunda, kıyamet meydanında durulduğunda, bir fırka cennette ve bir fırka çılgın ateşte olduğunda ve müminler cennete girdiklerinde hâsıl olur. Bu durakların her birinde bir tür hayır, ruh, rahatlık ve reyhan ile müjde hâsıl olur. İkincisi: Bu müjde ne ile hâsıl olur? Deriz ki: Bu müjde hoşa gitmeyen şeylerin zail olmasıyla ve arzulanan şeylerin hâsıl olmasıyla gerçekleşir. Hoşa gitmeyen şeylerin zail olmasına gelince; O Teâlâ'nın: {أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا} “Korkmayın ve üzülmeyin” [Fussilet: 30] kavlidir. Korku ancak gelecekten olur, hüzün ise geçmiş haller sebebiyle olur. Dolayısıyla O'nun: {أَلَّا تَخافُوا} “Korkmayın” kavli, yani kıyamet hallerinden karşılayacağınız şeylerden korkmayın, dünyadan kaçırdığınız hayırlar sebebiyle de üzülmeyin demektir. Allah onlardan bu hoşa gitmeyen şeyleri giderince, hayırların ve saadetlerin hâsıl olmasıyla onları müjdelemiş ve: {وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ} “Ve cennetle müjdeleniniz” [Fussilet: 30] buyurmuştur. Başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ} “O gün mümin erkekleri ve mümin kadınları nurları önlerinde ve sağlarında koşarken görürsün. 'Bugün sizin müjdeniz, altlarından ırmaklar akan cennetlerdir' [denilir]” [el-Hadîd: 12]. Ayrıca şöyle buyurmuştur: {وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ} “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve siz orada ebedi kalıcılarsınız” [ez-Zuhruf: 71]. Üçüncüsü: Müjdeleyen kimdir? Deriz ki: Onların melekler olması muhtemeldir; ya ölüm anında ki bu O'nun: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Meleklerin kendilerini tertemiz canlarını aldığı kimselere: 'Selam olsun size' derler” [en-Nahl: 32] kavlidir; ya da cennete girdikten sonradır ki bu da O'nun: {الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} “Melekler her kapıdan onların yanına girerler: 'Sabrettiğinizden ötürü size selam olsun, burası yurdun ne güzel sonucudur!' [derler]” [er-Ra'd: 23-24] kavlidir. Müjdeleyenin bizzat Allah Subhânehu olması da muhtemeldir; nitekim şöyle buyurmuştur: {تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ} “O'na kavuşacakları gün onların selamlaşması 'Selam'dır” [el-Ahzâb: 44].
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: لَهُمُ الْبُشْرى فِيهِ أَنْوَاعٌ مِنَ التَّأْكِيدَاتِ أَحَدُهَا: أَنَّهُ يُفِيدُ الْحَصْرَ فَقَوْلُهُ: لَهُمُ الْبُشْرى أَيْ لَهُمْ لَا لِغَيْرِهِمْ، وَهَذَا يُفِيدُ أَنَّهُ لَا بِشَارَةَ لِأَحَدٍ إِلَّا إِذَا اجْتَنَبَ عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَقْبَلَ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَثَانِيهَا: أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي لَفْظِ الْبُشْرَى مُفِيدٌ لِلْمَاهِيَّةِ فَيُفِيدُ أَنَّ هَذِهِ الْمَاهِيَّةَ بِتَمَامِهَا لِهَؤُلَاءِ، وَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا نَصِيبٌ لِغَيْرِهِمْ وَثَالِثُهَا: أَنْ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْإِخْبَارِ وَبَيْنَ الْبِشَارَةِ فَالْبِشَارَةُ هُوَ الْخَبَرُ الْأَوَّلُ بِحُصُولِ الْخَيْرَاتِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ كُلُّ مَا سَمِعُوهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَنْوَاعِ الثَّوَابِ وَالْخَيْرِ إِذَا سَمِعُوهُ عِنْدَ الْمَوْتِ أَوْ فِي الْقَبْرِ فَذَاكَ لَا يَكُونُ إِلَّا إِخْبَارًا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْبِشَارَةَ لَا تَتَحَقَّقُ إِلَّا إِذَا حَصَلَ الْإِخْبَارُ بِحُصُولِ أَنْوَاعٍ أُخَرَ مِنَ السَّعَادَاتِ فَوْقَ مَا عَرَفُوهَا وَسَمِعُوهَا فِي الدُّنْيَا نَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى الْفَوْزَ بِهَا، قَالَ تَعَالَى: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السَّجْدَةِ: ١٧] وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُخْبِرَ بِقَوْلِهِ: لَهُمُ الْبُشْرى هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ أَعْظَمُ الْعُظَمَاءِ وَأَكْمَلُ الْمَوْجُودَاتِ وَالشَّرْطُ الْمُعْتَبَرُ فِي حُصُولِ هَذِهِ الْبِشَارَةِ شَرْطٌ عَظِيمٌ وَهُوَ الِاجْتِنَابُ عَمَّا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِقْبَالُ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى اللَّهِ وَالسُّلْطَانُ الْعَظِيمُ إِذَا ذَكَرَ شَرْطًا عَظِيمًا. ثُمَّ قَالَ لِمَنْ أَتَى بِذَلِكَ الشَّرْطِ الْعَظِيمِ أَبْشِرْ فَهَذِهِ الْبِشَارَةُ الصَّادِرَةُ مِنَ السُّلْطَانِ الْعَظِيمِ الْمُرَتَّبَةُ عَلَى حُصُولِ ذَلِكَ الشَّرْطِ الْعَظِيمِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي وَقَعَتِ الْبِشَارَةُ بِهِ قَدْ بَلَغَ فِي الْكَمَالِ وَالرِّفْعَةِ إِلَى حَيْثُ لَا يَصِلُ إِلَى شَرْحِهَا الْعُقُولُ وَالْأَفْكَارُ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: لَهُمُ الْبُشْرى يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الْكَمَالِ وَالسَّعَادَةِ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki O'nun: {لَهُمُ الْبُشْرى} “Onlara müjde vardır” kavlinde tekit çeşitleri vardır: Birincisi: Hasr ifade etmesidir; zira O'nun: {لَهُمُ الْبُشْرى} kavli, yani başkalarına değil sadece onlara aittir demektir. Bu da gösterir ki Allah Teâlâ'dan başkasına kulluktan kaçınmadıkça ve bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelmedikçe hiç kimseye müjde yoktur. İkincisi: “el-Büşrâ” lafzındaki elif ve lâm harf-i tarifinin mahiyet ifade etmesidir; bu da bu mahiyetin tastamam bu kimselere ait olduğunu, başkaları için ondan hiçbir pay kalmadığını ifade eder. Üçüncüsü: Haber verme ile müjdeleme arasında fark olmamasıdır; zira müjde, hayırların hâsıl olacağına dair ilk haberdir. Bunu bildiğinde deriz ki: Dünyada işittikleri her türlü sevap ve hayrı ölüm anında veya kabirde işittiklerinde bu sadece bir haber verme olur; böylece sabit oldu ki bu müjde, ancak dünyada tanıdıkları ve işittiklerinin üzerinde başka türden saadetlerin hâsıl olacağının haber verilmesiyle gerçekleşir; Allah Teâlâ'dan bunlara nail olmayı dileriz. Nitekim O Teâlâ: {فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ} “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiçbir nefis bilemez” [es-Secde: 17] buyurmuştur. Dördüncüsü: {لَهُمُ الْبُشْرى} “Onlara müjde vardır” kavliyle haber verenin Allah Teâlâ olmasıdır; O ise büyüklerin en büyüğü ve varlıkların en kâmilidir. Bu müjdenin hâsıl olmasında itibar edilen şart da pek büyük bir şarttır; o da Allah Teâlâ'dan başkasından sakınmak ve bütünüyle Allah'a yönelmektir. Yüce bir sultan büyük bir şartı zikredip sonra o büyük şartı yerine getirene "Müjdeler olsun!" dediğinde; yüce sultandan sadır olan ve o büyük şartın hâsıl olmasına bağlanan bu müjde, kendisiyle müjdelenen şeyin kemal ve yücelikte akılların ve fikirlerin onu açıklamaya erişemeyeceği bir noktaya vardığına delalet eder. Böylece sabit oldu ki O'nun: {لَهُمُ الْبُشْرى} kavli bu vecihlerden kemalin ve saadetin son noktasına delalet etmektedir. En doğrusunu Allah bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى: لَمَّا قَالَ: لَهُمُ الْبُشْرى وكان هذا كالمجمل أَرْدَفَهُ بِكَلَامٍ يَجْرِي مَجْرَى التَّفْسِيرِ
Bil ki O Teâlâ: {لَهُمُ الْبُشْرى} “Onlara müjde vardır” buyurunca ve bu da mücmel gibi olunca, ardından tefsir ve
وَالشَّرْحِ لَهُ فَقَالَ تَعَالَى: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ وَأَرَادَ بِعِبَادِهِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ، الَّذِينَ اجْتَنَبُوا وَأَنَابُوا لَا غَيْرَهُمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَأْسَ السَّعَادَاتِ وَمَرْكَزَ الْخَيْرَاتِ وَمَعْدِنَ الْكَرَامَاتِ هُوَ الْإِعْرَاضُ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْإِقْبَالَ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ وَأَنَابُوا، هُمُ الْمَوْصُوفُونَ بِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ، فَوُضِعَ الظَّاهِرُ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ تَنْبِيهًا/ عَلَى هَذَا الْحَرْفِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا وَأَنَابُوا لَهُمُ الْبُشْرَى وَكَانَ ذَلِكَ دَرَجَةً عَالِيَةً لَا يَصِلُ إِلَيْهَا إِلَّا الْأَوَّلُونَ، وَقَصْرُ السَّعَادَةِ عَلَيْهِمْ يَقْتَضِي الْحِرْمَانَ لِلْأَكْثَرِينَ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالرَّحْمَةِ التَّامَّةِ، لَا جَرَمَ جَعَلَ الْحُكْمَ أَعَمَّ فَقَالَ كُلُّ مَنِ اخْتَارَ الْأَحْسَنَ فِي كُلِّ بَابٍ كَانَ فِي زُمْرَةِ السُّعَدَاءِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى فَوَائِدَ:
açıklama mesabesinde olan bir kelam ekleyerek şöyle buyurmuştur: {فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ} “O halde sözü dinleyip en güzeline uyan kullarımı müjdele!” Sözü dinleyip en güzeline uyan kullarından, başkalarını değil [tâğûttan] kaçınan ve [Allah'a] yönelen kimseleri murat etmiştir. Bu da gösterir ki saadetlerin başı, hayırların merkezi ve ikramların madeni; Allah Teâlâ'dan başkasından yüz çevirmek ve bütünüyle Allah'ın taatine yönelmektir. Bu lafızdan maksat, tâğûttan kaçınan ve yönelen kimselerin, bizzat sözü dinleyip en güzeline uyan kimseler olarak nitelenen kimseler olduğuna dikkat çekmektir; dolayısıyla bu nükteye dikkat çekmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: O Teâlâ kaçınan ve yönelen kimseler için müjdenin olduğunu beyan edince ve bu da ancak öncülerin ulaşabileceği yüksek bir derece olunca, saadetin sadece onlara has kılınması çoğunluğun mahrum kalmasını gerektirir; bu ise tam rahmete layık değildir; bundan dolayı hükmü daha umumi kılmış ve her بابda en güzeli seçen herkesin saadet ehli zümresinden olduğunu buyurmuştur. Bil ki bu ayet birtakım faydalara delalet etmektedir:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: وُجُوبُ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْهِدَايَةَ وَالْفَلَاحَ مُرْتَبِطَانِ بِمَا إِذَا سَمِعَ الْإِنْسَانُ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً، فَإِنَّهُ يَخْتَارُ مِنْهَا مَا هُوَ الْأَحْسَنُ الْأَصْوَبُ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ تَمْيِيزَ الْأَحْسَنِ الْأَصْوَبِ عَمَّا سِوَاهُ لَا يَحْصُلُ بِالسَّمَاعِ، لِأَنَّ السَّمَاعَ صَارَ قَدْرًا مُشْتَرَكًا بَيْنَ الْكُلِّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّمَاعَ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ فِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّ تَمْيِيزَ الْأَحْسَنِ عَمَّا سِوَاهُ لَا يَتَأَتَّى بِالسَّمَاعِ وَإِنَّمَا يَتَأَتَّى بِحُجَّةِ الْعَقْلِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُوجِبَ لِاسْتِحْقَاقِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ مُتَابَعَةُ حُجَّةِ الْعَقْلِ وَبِنَاءُ الْأَمْرِ عَلَى النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ.
Birinci fayda: Nazar (akıl yürütme) ve istidlalde bulunmanın vacip oluşudur. Çünkü O Teâlâ; hidayet ve kurtuluşun, insanın birçok şey işittiğinde bunlar arasından en güzel ve en doğru olanını seçmesine bağlı olduğunu beyan buyurmuştur. Malumdur ki en güzel ve en doğru olanı diğerlerinden ayırt etmek sadece işitmekle hâsıl olmaz; çünkü işitme, herkes arasında ortak bir payda olmuştur. Zira O'nun: {الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ} “Onlar ki sözü dinlerler” kavli, dinlemenin ortak bir payda olduğuna delalet eder. Böylece en güzel olanı diğerlerinden ayırt etmenin sadece dinlemekle mümkün olmayıp ancak aklın delili ile mümkün olacağı sabit olmuştur. Bu da övgü ve senayı hak etmeyi gerektiren şeyin, aklın deliline uymak ve işi nazar ile istidlale bina etmek olduğuna delalet eder.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى تَصْحِيحِ الْمَذَاهِبِ وَالْأَدْيَانِ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: إِقَامَةُ الْحُجَّةِ وَالْبَيِّنَةِ عَلَى صِحَّتِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّحْصِيلِ، وَذَلِكَ أَمْرٌ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ إِلَّا بِالْخَوْضِ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَسَائِلِ عَلَى التَّفْصِيلِ وَالثَّانِي: أَنَّا قَبْلَ الْبَحْثِ عَنِ الدَّلَائِلِ وَتَقْرِيرِهَا وَالشُّبُهَاتِ وَتَزْيِيفِهَا نَعْرِضُ تِلْكَ الْمَذَاهِبَ وَأَضْدَادَهَا عَلَى عُقُولِنَا، فَكُلُّ مَا حَكَمَ أَوَّلُ الْعَقْلِ بأنه أفضل وأكمل كائن أَوْلَى بِالْقَبُولِ. مِثَالُهُ أَنَّ صَرِيحَ الْعَقْلِ شَاهِدٌ بِأَنَّ الْإِقْرَارَ بِأَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ حَيٌّ عَالِمٌ قَادِرٌ حَلِيمٌ حَكِيمٌ رَحِيمٌ، أَوْلَى مِنْ إِنْكَارِ ذَلِكَ، فَكَانَ ذَلِكَ الْمَذْهَبُ أَوْلَى، وَالْإِقْرَارُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُجْرِي فِي مُلْكِهِ وَسُلْطَانِهِ إِلَّا مَا كَانَ عَلَى وَفْقِ مَشِيئَتِهِ أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ بِأَنَّ أَكْثَرَ مَا يَجْرِي فِي سُلْطَانِ اللَّهِ عَلَى خِلَافِ إِرَادَتِهِ، وَأَيْضًا الْإِقْرَارُ بِأَنَّ اللَّهَ فَرْدٌ أَحَدٌ صَمَدٌ مُنَزَّهٌ عَنِ التَّرْكِيبِ وَالْأَعْضَاءِ أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ بِكَوْنِهِ مُتَبَعِّضًا مُؤَلَّفًا، وَأَيْضًا الْقَوْلُ بِاسْتِغْنَائِهِ عَنِ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ بِاحْتِيَاجِهِ إِلَيْهِمَا، وَأَيْضًا الْقَوْلُ بِأَنَّ اللَّهَ رَحِيمٌ كَرِيمٌ قَدْ يَعْفُو عَنِ الْعِقَابِ أَوْلَى مِنَ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ لَا يَعْفُو عَنْهُ أَلْبَتَّةَ، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَبْوَابِ تَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ:
İkinci fayda: Mezheplerin ve dinlerin doğrulanmasına giden yol iki kısımdır: Birincisi: Tahsil yoluyla onun sıhhatine delil ve bürhan ikame etmektir ki bu da meselelerin her birine ayrıntılı olarak dalmadıkça elde edilmesi mümkün olmayan bir husustur. İkincisi: Delilleri araştırmadan ve onları ortaya koymadan, şüpheleri [inceleyip] onları çürütmeden önce bu mezhepleri ve zıtlarını akıllarımıza arz etmemizdir. Aklın ilk nazarında daha faziletli ve daha mükemmel olduğuna hükmettiği her şey kabule daha layıktır. Bunun örneği şudur: Katıksız akıl tanıktır ki âlemin ilahının diri, bilen, kadir, halim, hâkim ve rahim olduğunu ikrar etmek, bunu inkâr etmekten daha evladır; dolayısıyla bu mezhep daha evla olmuştur. Allah Teâlâ'nın mülkünde ve hâkimiyetinde ancak O'nun meşietine (dilemesine) uygun olan şeylerin cereyan ettiğini ikrar etmek, Allah'ın hâkimiyetinde cereyan eden şeylerin çoğunun O'nun iradesine aykırı olduğunu söylemekten daha evladır. Yine Allah'ın bir, tek, Samed; birleşme ve organlardan münezzeh olduğunu ikrar etmek, O'nun parçalara ayrılmış ve bileşik olduğunu söylemekten daha evladır. Yine O'nun zamandan ve mekândan müstağni olduğunu söylemek, O'nun bu ikisine muhtaç olduğunu söylemekten daha evladır. Yine Allah'ın rahim ve kerim olup cezadan affedebileceğini söylemek, O'nun cezayı asla affetmeyeceğini söylemekten daha evladır. Bütün bu bablar O'nun şu kavlinin altına girer:
الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِاخْتِيَارِ الْأَحْسَنِ فِي أَبْوَابِ الِاعْتِقَادَاتِ.
{الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ} “Onlar ki sözü dinler ve en güzeline uyarlar”. İşte bu, itikat bablarında en güzeli seçmekle ilgili olan husustur.
وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِأَبْوَابِ التَّكَالِيفِ فَهُوَ عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهَا مَا يَكُونُ مِنْ أَبْوَابِ الْعِبَادَاتِ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ مِنْ أَبْوَابِ الْمُعَامَلَاتِ، فَأَمَّا الْعِبَادَاتُ فَمِثْلُ قَوْلِنَا الصَّلَاةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِي تَحْرِيمِهَا اللَّهُ أَكْبَرُ وَتَكُونُ النِّيَّةُ فِيهَا مُقَارِنَةً لِلتَّكْبِيرِ، وَيُقْرَأُ فِيهَا سُورَةُ الْفَاتِحَةِ، وَيُؤْتَى فِيهَا بِالطُّمَأْنِينَةِ فِي الْمَوَاقِفِ الْخَمْسَةِ، وَيُقْرَأُ فِيهَا التَّشَهُّدُ، وَيُخْرَجُ مِنْهَا بِقَوْلِهِ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَلَا شَكَّ أَنَّهَا أَحْسَنُ مِنَ الصَّلَاةِ الَّتِي لَا يُرَاعَى فِيهَا شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَتُوجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَخْتَارَ هَذِهِ الصَّلَاةَ، وَأَنْ يَتْرُكَ مَا سِوَاهَا، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ أَبْوَابِ الْعِبَادَاتِ. وَأَمَّا الْمُعَامَلَاتُ فَكَذَلِكَ مِثْلَ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَعَ الْقِصَاصَ وَالدِّيَةَ وَالْعَفْوَ، وَلَكِنَّهُ نَدَبَ إِلَى العفو فقال: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ/ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الرَّجُلُ يَجْلِسُ مَعَ الْقَوْمِ وَيَسْمَعُ الْحَدِيثَ فِيهِ مَحَاسِنُ وَمَسَاوِئُ، فَيُحَدِّثُ بِأَحْسَنِ مَا سَمِعَ وَيَتْرُكُ مَا سواه.
Mükellefiyetler babına taalluk eden hususlara gelince, bu da iki kısımdır: Bir kısmı ibadetler babından, bir kısmı da muamelat babındandır. İbadetlere gelince; örneğin tahrimesinde (başlangıcında) “Allahu ekber” zikredilen, içinde niyetin tekbirle beraber olduğu, Fâtiha suresinin okunduğu, beş duruş yerinde tuma'nîne ile yerine getirildiği, teşehhüdün okunduğu ve “es-selâmu aleyküm” sözüyle çıkılan namaz hakkındaki sözümüz gibidir. Şüphe yoktur ki bu namaz, bu durumlardan hiçbirinin gözetilmediği namazdan daha güzeldir ve akıllı kimseye bu namazı seçip diğerini terk etmeyi vacip kılar. Bütün ibadet bablarındaki söz de böyledir. Muamelata gelince; bu da böyledir: Örneğin O Teâlâ kısası, diyeti ve affı meşru kılmış; ancak affa teşvik ederek şöyle buyurmuştur: {وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى} “Affetmeniz takvaya daha yakındır”. İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre] bundan murat; bir toplulukla oturup içinde güzellikler ve çirkinlikler bulunan sözü dinleyen, sonra da işittiğinin en güzelini anlatıp diğerini terk eden kimsedir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ بِأَنْ قَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ وَفِي ذَلِكَ دَقِيقَةٌ عَجِيبَةٌ، وَهِيَ أَنَّ حُصُولَ الْهِدَايَةِ فِي الْعَقْلِ وَالرُّوحِ أَمْرٌ حَادِثٌ، وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ فَاعِلٍ وَقَابَلٍ. أَمَّا الْفَاعِلُ فَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأَمَّا الْقَابِلُ فإليه الإشارة بقوله: وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَكُنْ عَاقِلًا كَامِلَ الْفَهْمِ امْتَنَعَ حُصُولُ هَذِهِ الْمَعَارِفِ الْحَقِّيَّةِ فِي قَلْبِهِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْفَاعِلَ لِهَذِهِ الْهِدَايَةِ هُوَ اللَّهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جَوْهَرَ النَّفْسِ مَعَ مَا فِيهَا مِنْ نُورِ الْعَقْلِ قَابِلٌ لِلِاعْتِقَادِ الْحَقِّ وَالِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ، وَإِذَا كَانَ الشَّيْءُ قَابِلًا لِلضِّدَّيْنِ كَانَتْ نِسْبَةُ ذَلِكَ الْقَابِلِ إِلَيْهِمَا عَلَى السَّوِيَّةِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُ ذَلِكَ الْقَابِلِ سَبَبًا لِرُجْحَانِ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْجِسْمَ لَمَّا كَانَ قَابِلًا لِلْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ عَلَى السَّوِيَّةِ، امْتَنَعَ أَنْ تَصِيرَ ذَاتُ الْجِسْمِ سَبَبًا لِرُجْحَانِ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، فَإِنْ قَالُوا لَا نَقُولُ إِنَّ ذَاتَ النفس والعقل يوجب هَذَا الرُّجْحَانَ، بَلْ نَقُولُ إِنَّهُ يُرِيدُ تَحْصِيلَ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ، فَتَصِيرُ تِلْكَ الْإِرَادَةُ سَبَبًا لِذَلِكَ الرُّجْحَانِ، فَنَقُولُ هَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَاتَ النَّفْسِ كَمَا أَنَّهَا قَابِلَةٌ لِهَذِهِ الْإِرَادَةِ، فَكَذَلِكَ ذَاتُ الْعَقْلِ قَابِلَةٌ لِإِرَادَةٍ مُضَادَّةٍ لِتِلْكَ الْإِرَادَةِ، فَيَمْتَنِعُ كَوْنُ جَوْهَرِ النَّفْسِ سَبَبًا لِتِلْكَ الْإِرَادَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ الْهِدَايَةِ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ فَاعِلٍ وَمِنْ قَابِلٍ أَمَّا الْفَاعِلُ: فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ هُوَ النَّفْسَ، بَلِ الْفَاعِلُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَأَمَّا الْقَابِلُ: فَهُوَ جَوْهَرُ النَّفْسِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ ثُمَّ قَالَ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ/ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki O Teâlâ sözü dinleyip en güzeline uyanlar hakkında: {أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine hidayet ettiği kimselerdir ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir” buyurarak hüküm vermiştir. Bunda hayret verici ince bir nükte vardır: O da akılda ve ruhta hidayetin hâsıl olmasının sonradan olan (hâdis) bir durum olması ve bunun için mutlaka bir fail (yapan) ile bir kabil (kabul eden/mahal) gerekmesidir. Faile gelince; O, Sübhân olan Allah'tır. O'nun: {أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerine hidayet ettiği kimselerdir” kavlinden murat da budur. Kabule gelince; O'nun: {وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ} “Ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir” kavliyle buna işaret edilmiştir. Çünkü insan akıllı ve anlayışı tam olmadıkça, bu hakiki marifetlerin onun kalbinde hâsıl olması imkânsızdır. Bu hidayetin failinin Allah olduğunu söylememizin sebebi şudur: Nefsin cevheri, kendisindeki akıl nuru ile birlikte, hem hak inancı hem de batıl inancı kabule elverişlidir. Bir şey iki zıddı kabule elverişli olduğunda, o kabul edenin bu iki zıdda nispeti eşit olur. Durum böyle olunca, o kabul edicinin iki taraftan birinin ağır basmasına sebep olması imkânsız hale gelir. Görmez misin ki cisim hareketi ve sükûnu eşit derecede kabule elverişli olduğunda, cismin zatının bu iki taraftan birinin diğerine üstün gelmesine sebep olması imkânsız olmuştur. Eğer derlerse ki: “Nefsin ve aklın zatının bu üstünlüğü gerektirdiğini söylemiyoruz; bilakis nefis iki taraftan birini elde etmeyi irade eder, dolayısıyla o irade bu üstünlüğün sebebi olur.” Biz de deriz ki: Bu batıldır; çünkü nefsin zatı bu iradeyi kabule elverişli olduğu gibi aklın zatı da o iradenin zıddı olan bir iradeyi kabule elverişlidir. Dolayısıyla nefsin cevherinin o iradenin sebebi olması imkânsızdır. Böylece sabit oldu ki hidayetin hâsıl olması için mutlaka bir fail ve bir kabil lazımdır. Faile gelince: Onun nefis olması imkânsızdır; bilakis fail Allah Teâlâ'dır. Kabule gelince: O da nefsin cevheridir. İşte bu sebeple: {أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ} “İşte onlar Allah'ın kendilerine hidayet ettiği kimselerdir ve işte onlar akıl sahiplerinin ta kendileridir” buyurmuştur. Sonra şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ} “Üzerine azap kelimesi hak olmuş kimseyi [sen mi kurtaracaksın]? Ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?” Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي لَفْظِ الْآيَةِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ يُقَالُ إِنَّهُ قَالَ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ وَلَا يَصِحُّ فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ أَنْ يَدْخُلَ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى الِاسْمِ وَعَلَى الْخَبَرِ مَعًا، فَلَا يُقَالُ أَزَيْدٌ أَتَقْتُلُهُ، بل هاهنا شَيْءٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّهُ كَمَا دَخَلَ حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى الشَّرْطِ وَعَلَى الْجَزَاءِ، فَكَذَلِكَ دَخَلَ حَرْفُ الْفَاءِ عَلَيْهِمَا مَعًا وَهُوَ قَوْلُهُ: أَفَمَنْ حَقَّ، أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ وَلِأَجْلِ هَذَا السُّؤَالِ اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ: الآية جملتنا وَالتَّقْدِيرُ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ، أَفَأَنْتَ تَحْمِيهِ، أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَصْلُ الْكَلَامِ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُهُ، وَهِيَ جُمْلَةٌ شَرْطِيَّةٌ دَخَلَ عَلَيْهَا هَمْزَةُ الْإِنْكَارِ وَالْفَاءُ فَاءُ الْجَزَاءِ، ثُمَّ دَخَلَتِ الْفَاءُ الَّتِي فِي أَوَّلِهَا لِلْعَطْفِ عَلَى مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْخِطَابُ وَالتَّقْدِيرُ أَأَنْتَ مَالِكُ أَمْرِهِمْ، فَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُهُ، وَالْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ هِيَ الْأُولَى كُرِّرَتْ لِتَوْكِيدِ مَعْنَى الْإِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ، وَوُضِعَ مَنْ فِي النَّارِ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ، وَالْآيَةُ عَلَى هَذَا جُمْلَةٌ وَاحِدَةٌ الثَّالِثُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إن حرف الاستفهام إنما ورد هاهنا لِإِفَادَةِ مَعْنَى الْإِنْكَارِ، وَلَمَّا كَانَ اسْتِنْكَارُهُ هَذَا/ الْمَعْنَى كَامِلًا تَامًّا. لَا جَرَمَ ذَكَرَ هَذَا الْحَرْفَ فِي الشَّرْطِ وَأَعَادَهُ فِي الْجَزَاءِ تَنْبِيهًا عَلَى الْمُبَالَغَةِ التَّامَّةِ فِي ذَلِكَ الْإِنْكَارِ.
Birinci Mesele: Ayetin lafzında bir soru [ortaya çıkmaktadır] ki o da şöyle denilmesidir: O: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ} buyurmuştur; Arap kelamında istifham (soru) harfinin aynı anda hem isme (özneye) hem de habere (yükleme) girmesi sahih değildir. Nitekim “E-Zeydün e-taktülühû? (Zeyd mi, onu öldürüyor musun?)” denilmez. Bilakis burada başka bir durum daha vardır ki o da soru harfinin hem şarta hem cezaya girdiği gibi fâ harfinin de her ikisine birden girmiş olmasıdır; o da: {أَفَمَنْ حَقَّ، أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ} kavlidir. İşte bu sorudan ötürü nahivciler ihtilaf etmiş ve bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Kisâî şöyle demiştir: Ayet iki cümledir; takdiri de şöyledir: “Üzerine azap kelimesi hak olan kimseyi sen mi koruyacaksın? Ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?” İkincisi: Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Kelamın aslı “Üzerine azap kelimesi hak olan kimseyi sen mi kurtaracaksın?” şeklindedir. Bu, başına inkâr hemzesi ve [haberin başına] ceza fâ'sı girmiş şartlı bir cümledir. Sonra başındaki fâ, hitabın delalet ettiği mahzuf bir ifadeye atıf için girmiştir; takdiri de şöyledir: “Onların işinin maliki sen misin? Öyleyse üzerine azap kelimesi hak olan kimseyi sen mi kurtaracaksın?” İkinci hemze ise inkâr ve uzak görme anlamını tekit etmek için tekrarlanan birinci hemzedir; zamirin yerine de {مَنْ فِي النَّارِ} getirilmiştir. Buna göre ayet tek bir cümledir. Üçüncüsü: Şöyle denilmesi de uzak değildir: İstifham harfi burada inkâr anlamı ifade etmek için gelmiştir. O'nun bu anlamı inkârı tam ve eksiksiz olunca, o inkârdaki tam mübalağaya dikkat çekmek için bu harfi şartta zikretmiş ve cezada da tekrar etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ الْهُدَى وَالضَّلَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ فَإِذَا حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَيْهِ امْتَنَعَ مِنْهُ فِعْلُ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، وَإِلَّا لَزِمَ انْقِلَابُ خَبَرِ اللَّهِ الصِّدْقِ كَذِبًا، وَانْقِلَابُ عِلْمِهِ جَهْلًا وَهُوَ مُحَالٌ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّ حَقِّيَّةَ كَلِمَةِ الْعَذَابِ تُوجِبُ الِاسْتِنْكَارَ التَّامَّ مِنْ صُدُورِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ عَنْهُ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مُمْكِنًا وَلَمْ تَكُنْ حَقِيقَةُ كَلِمَةِ الْعَذَابِ مَانِعَةً مِنْهُ لَمْ يَبْقَ لِهَذَا الِاسْتِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ مَعْنًى.
İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) hidayet ve dalalet meselesinde bu ayeti delil getirmişlerdir. Çünkü O Teâlâ: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ} “Üzerine azap kelimesi hak olan kimse...” buyurmuştur. Azap kelimesi onun üzerine hak olunca, artık ondan imanın ve itaatin sadır olması imkânsız hale gelir; aksi takdirde Allah'ın doğru olan haberinin yalana, ilminin de cehalete dönüşmesi gerekir ki bu muhaldir. Ayetle istidlal etmenin ikinci vechi: Allah Teâlâ, azap kelimesinin hak oluşunun, o kimseden iman ve itaatin sadır olmasını bütünüyle inkâr etmeyi gerektirdiğine hükmetmiştir. Şayet bu mümkün olsaydı ve azap kelimesinin hakikati buna engel teşkil etmeseydi, bu inkâr ve uzak görmenin hiçbir anlamı kalmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَشْفَعُ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ، قَالَ لِأَنَّهُ حَقَّ عَلَيْهِمُ
Üçüncü Mesele: Kadı [Abdülcebbâr], Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] büyük günah sahiplerine şefaat etmeyeceğine dair bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: Çünkü onların üzerine
الْعَذَابُ فَتِلْكَ الشَّفَاعَةُ تَكُونُ جَارِيَةً مَجْرَى إِنْقَاذِهِمْ مِنَ النَّارِ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالْإِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ، فَيُقَالُ لَهُ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ أَهْلَ الْكَبَائِرِ قَدْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ وَكَيْفَ يَحِقُّ الْعَذَابُ عَلَيْهِمْ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] وَمَعَ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزُّمَرِ: ٥٣] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
azap hak olmuştur; dolayısıyla o şefaat, onları ateşten kurtarma mesabesinde olur. Hâlbuki Allah Teâlâ onlar hakkında [kurtarılmayı] inkâr ve istib'âd ile (imkânsız görerek) hükmetmiştir. Ona şöyle denilir: Büyük günah sahipleri üzerine azabın hak olduğunu kabul etmiyoruz. Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ 48] buyurmuşken ve O'nun: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً} “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [Zümer 53] kavli varken azap onların üzerine nasıl hak olur? En doğrusunu Allah bilir.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي وَعَدَهَا اللَّهُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا وَأَنَابُوا قَوْلُهُ تَعَالَى: لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ وَهَذَا كَالْمُقَابِلِ لِمَا ذُكِرَ فِي وَصْفِ الْكُفَّارِ لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [الزمر: ١٦] فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى قَوْلِهِ مَبْنِيَّةٌ؟ قُلْنَا لِأَنَّ الْمَنْزِلَ إِذَا بُنِيَ عَلَى مَنْزِلٍ آخَرَ تَحْتَهُ كَانَ الْفَوْقَانِيُّ أَضْعَفَ بِنَاءً مِنَ التَّحْتَانِيِّ فَقَوْلُهُ: مَبْنِيَّةٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ فَوْقَ غَيْرِهِ لَكِنَّهُ فِي الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ مُسَاوٍ لِلْمَنْزِلِ الْأَسْفَلِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَنْزِلَ الْفَوْقَانِيَّ وَالتَّحْتَانِيَّ حَصَلَ فِي كُلّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَضِيلَةٌ وَمَنْقَصَةٌ، أَمَّا الْفَوْقَانِيُّ فَفَضِيلَتُهُ الْعُلُوُّ وَالِارْتِفَاعُ وَنُقْصَانُهُ الرَّخَاوَةُ وَالسَّخَافَةُ، وَأَمَّا التَّحْتَانِيُّ فَبِالضِّدِّ مِنْهُ، أَمَّا مَنَازِلُ الْجَنَّةِ فَإِنَّهَا تَكُونُ مُسْتَجْمِعَةً لِكُلِّ الْفَضَائِلِ وَهِيَ عَالِيَةٌ مُرْتَفِعَةٌ وَتَكُونُ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ، وَقَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ هَذِهِ الْغُرَفُ الْمَبْنِيَّةُ بَعْضُهَا فَوْقَ الْبَعْضِ، مِثَالُهُ مِنَ الْأَحْوَالِ النَّفْسَانِيَّةِ الْعُلُومُ الْكَسْبِيَّةُ فَإِنَّ بَعْضَهَا يَكُونُ مَبْنِيًّا عَلَى الْبَعْضِ وَالنَّتَائِجُ الْآخِرَةُ الَّتِي هِيَ عِبَارَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ ذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ تَكُونُ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ بَلْ تَكُونُ فِي الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ كَالْعُلُومِ الْأَصْلِيَّةِ الْبَدِيهِيَّةِ.
Allah'ın [tâğûttan] kaçınıp [O'na] yönelen bu kimselere vaat ettiği şeylerin ikinci türü, O Teâlâ'nın şu kavlidir: {لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ} “Fakat Rablerinden sakınanlar için üst üste bina edilmiş köşkler vardır”. Bu, kâfirlerin vasfı hakkında zikredilen: {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} “Onların hem üstlerinde ateşten kat kat örtüler, hem altlarında kat kat örtüler vardır” [Zümer 16] ifadesinin bir mukabili gibidir. Eğer “O'nun {مَبْنِيَّةٌ} ‘bina edilmiş’ kavlinin anlamı nedir?” denilirse, deriz ki: Çünkü bir konut altındaki başka bir konutun üzerine inşa edildiğinde, üstteki bina alttakine göre yapıca daha zayıf olur. Dolayısıyla O'nun: {مَبْنِيَّةٌ} kavlinin manası; başkasının üzerinde olmasına rağmen sağlamlık ve kuvvette alt kattaki konuta eşit olmasıdır. Hâsılı, üstteki ve alttaki konutun her birinde bir meziyet ve bir noksanlık hâsıl olmuştur: Üsttekinin meziyeti yükseklik ve yüceliktir; noksanlığı ise gevşeklik ve dayanıksızlıktır. Alttakinin durumu ise bunun zıddıdır. Cennet konutlarına gelince; onlar bütün meziyetleri kendisinde toplamıştır: Hem yüce ve yüksektir hem de son derece kuvvetli ve sağlamdır. İslam hakimleri şöyle demiştir: Bu birbiri üzerine bina edilmiş köşklerin nefsi durumlardaki örneği kesbî (kazanılmış) ilimlerdir. Zira onların da bir kısmı bir kısmının üzerine bina edilir ve Allah'ın zatını ve sıfatlarını bilmekten ibaret olan en son neticeler ise son derece kuvvetli olur; hatta kuvvet ve sağlamlıkta bizzat apaçık (bedihî) asıl ilimler gibi olur.
ثُمَّ قَالَ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَذَلِكَ مَعْلُومٌ، ثُمَّ خَتَمَ الْكَلَامَ فَقَالَ: وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ فَقَوْلُهُ: وَعْدَ اللَّهِ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ لَهُمْ غُرَفٌ فِي مَعْنَى وَعَدَهُمُ اللَّهُ ذَلِكَ وَفِي الْآيَةِ دَقِيقَةٌ شَرِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى فِي كَثِيرٍ مِنْ آيَاتِ الْوَعْدِ صَرَّحَ بِأَنَّ هَذَا وَعْدُ اللَّهِ وَأَنَّهُ لَا يُخْلِفُ وَعْدَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِي آيَاتِ الْوَعِيدِ أَلْبَتَّةَ مِثْلَ هَذَا التَّأْكِيدِ وَالتَّقْوِيَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الْوَعْدِ أَرْجَحُ مِنْ جَانِبِ الْوَعِيدِ بِخِلَافِ مَا يَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ، فَإِنْ قَالُوا أَلَيْسَ أَنَّهُ قَالَ فِي جَانِبِ الْوَعِيدِ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [ق: ٢٩] قُلْنَا قَوْلُهُ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ لَيْسَ تَصْرِيحًا بِجَانِبِ الْوَعِيدِ بَلْ هُوَ كَلَامٌ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ الْقِسْمَيْنِ أَعْنِي الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ، فَثَبَتَ أَنَّ التَّرْجِيحَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ حَقٌّ والله أعلم.
Sonra: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ} “Altlarından ırmaklar akar” buyurmuştur ki bu malumdur. Sonra sözü tamamlayarak: {وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ} “Bu, Allah'ın vaadidir. Allah vaadinden caymaz” buyurmuştur. O'nun: {وَعْدَ اللَّهِ} kavli tekit edici bir mastardır; çünkü O'nun: {لَهُمْ غُرَفٌ} “Onlar için köşkler vardır” kavli, “Allah onlara bunu vaat etti” manasındadır. Ayette şerefli ve ince bir nükte vardır: O Teâlâ vaat ayetlerinin çoğunda bunun Allah'ın vaadi olduğunu ve O'nun vaadinden dönmeyeceğini açıkça belirtmiş; tehdit (vaîd) ayetlerinde ise kesinlikle böyle bir tekit ve pekiştirme zikretmemiştir. Bu da Mutezile'nin söylediğinin aksine, vaat tarafının tehdit tarafından daha üstün ve baskın olduğuna delalet eder. Eğer onlar: “O, tehdit tarafında: {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} ‘Benim katımda söz değiştirilmez ve Ben kullara asla zulmedici değilim’ [Kâf 29] buyurmadı mı?” derlerse, deriz ki: O'nun {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ} kavli sadece tehdit tarafına açık bir nass değildir; bilakis iki kısmı, yani vaat ve tehdidi de kapsayan umumi bir kelamdır. Böylece zikrettiğimiz tercihin hak olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٢١]
[Zümer Suresi (39), Ayet 21]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٢١)
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٢١)} “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı; sonra onunla türlü türlü renklerde ekinler çıkarıyor; sonra o ekin kurur da sen onu sararmış görürsün; sonra da O onu kuru bir çöp yapar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için elbette bir ibret vardır. (21)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْآخِرَةَ بِصِفَاتٍ تُوجِبُ الرَّغْبَةَ الْعَظِيمَةَ لِأُولِي الْأَلْبَابِ فِيهَا وَصَفَ الدُّنْيَا بِصِفَةٍ تُوجِبُ اشْتِدَادَ النَّفْرَةِ عَنْهَا، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً وَهُوَ الْمَطَرُ وَقِيلَ كُلُّ مَا كَانَ فِي الْأَرْضِ فَهُوَ مِنَ السَّمَاءِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُنْزِلُهُ إِلَى بَعْضِ الْمَوَاضِعِ ثُمَّ يُقَسِّمُهُ فَيَسْلُكُهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ، أَيْ فَيُدْخِلُهُ وَيُنَظِّمُهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ عُيُونًا، وَمَسَالِكَ وَمَجَارِيَ كَالْعُرُوقِ فِي الْأَجْسَامِ، يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ مِنْ خُضْرَةٍ وَحُمْرَةٍ وَصُفْرَةٍ وَبَيَاضٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ، أَوْ مُخْتَلِفًا أَصْنَافُهُ مِنْ بُرٍّ وَشَعِيرٍ وَسِمْسِمٍ ثُمَّ يَهِيجُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا تَمَّ جَفَافُهُ جَازَ لَهُ أَنْ يَنْفَصِلَ عَنْ مَنَابِتِهِ، وَإِنْ لَمْ تَتَفَرَّقْ أَجْزَاؤُهُ، فَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ كَأَنَّهَا هَاجَتْ لِأَنْ تَتَفَرَّقَ ثُمَّ يَصِيرُ حُطَامًا يَابِسًا إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى يَعْنِي أَنَّ مَنْ شَاهَدَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ فِي النَّبَاتِ عَلِمَ أَنَّ أَحْوَالَ الْحَيَوَانِ وَالْإِنْسَانِ كَذَلِكَ وَأَنَّهُ
Bil ki O Teâlâ ahireti, akıl sahipleri için onda büyük bir rağbeti gerektiren sıfatlarla niteleyince, dünyayı da kendisinden şiddetle nefret etmeyi gerektiren bir vasıfla nitelemiştir. Şöyle ki: O Teâlâ gökten bir su -ki o yağmurdur; yeryüzünde olan her suyun gökten olduğu da söylenmiştir- indirdiğini, sonra O Teâlâ'nın onu bazı yerlere indirip ardından taksim ettiğini ve yerdeki kaynaklara sevk ettiğini beyan etmiştir; yani onu yeryüzündeki pınarlara, cesetlerdeki damarlar gibi olan yollara ve mecralara girdirip dizmiştir. Onunla yeşil, kırmızı, sarı, beyaz ve benzeri renkleri muhtelif yahut buğday, arpa, susam gibi türleri muhtelif ekinler çıkarır; sonra o kurur. Zira ekin tam kuruduğunda, parçaları dağılmasa bile bittiği yerden ayrılması mümkün hale gelir; sanki o parçalar dağılmak üzere harekete geçmiştir. Sonra kuru bir çöp haline gelir. {إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى} “Şüphesiz bunda elbette bir ibret vardır”; yani bitkilerdeki bu durumları müşahede eden kimse, hayvanın ve insanın durumlarının da böyle olduğunu ve onun
وَإِنْ طَالَ عُمُرُهُ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى أَنْ يَصِيرَ مُصْفَرَّ اللَّوْنِ مُنْحَطِمَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ، ثُمَّ تَكُونُ عَاقِبَتُهُ الْمَوْتَ. فَإِذَا كَانَتْ مُشَاهَدَةُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فِي النَّبَاتِ تُذَكِّرُهُ حُصُولَ مِثْلِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فِي نَفْسِهِ وَفِي حَيَاتِهِ، فَحِينَئِذٍ تَعْظُمُ نَفْرَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا. وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ ذَكَرَ مَا يُقَوِّي الرَّغْبَةَ فِي الْآخِرَةِ، وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُقَوِّي النَّفْرَةَ عَنِ الدُّنْيَا، فَشَرْحُ صِفَاتِ الْقِيَامَةِ يُقَوِّي الرَّغْبَةَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، وَشَرْحُ صِفَاتِ الدُّنْيَا يُقَوِّي النَّفْرَةَ عَنِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا قَدَّمَ التَّرْغِيبَ فِي الْآخِرَةِ عَلَى التَّنْفِيرِ عَنِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ التَّرْغِيبَ فِي الْآخِرَةِ مَقْصُودٌ بِالذَّاتِ، وَالتَّنْفِيرَ عَنِ الدُّنْيَا مَقْصُودٌ بِالْعَرَضِ، وَالْمَقْصُودُ بِالذَّاتِ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَقْصُودِ بِالْعَرَضِ، فَهَذَا تمام الكلام في تفسير الآية، بقي هاهنا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْبَحْثِ عَنِ الْأَلْفَاظِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْيَنَابِيعُ جَمْعُ يَنْبُوعٍ وَهُوَ يَفْعُولٌ مِنْ نَبَعَ يَنْبُعُ يُقَالُ نَبَعَ الْمَاءُ يَنْبَعُ وَيَنْبِعُ وَيَنْبُعُ ثَلَاثُ لُغَاتٍ ذَكَرَهَا الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ، وَقَوْلُهُ يَنابِيعَ نُصِبَ بِحَذْفِ الْخَافِضِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ فَسَلَكَهُ فِي يَنَابِيعَ ثُمَّ يَهِيجُ أَيْ يَخْضَرُّ، وَالْحُطَامُ مَا يجف ويتفتت ويكسر من النبت.
ömrü ne kadar uzun olursa olsun rengi sararmış, organları ve parçaları ufalanmış hale gelmekten kurtulamayacağını ve sonra akıbetinin ölüm olacağını bilir. Bitkilerdeki bu durumları müşahede etmek ona kendi nefsinde ve hayatında da benzer durumların hâsıl olacağını hatırlatınca, işte o vakit dünyaya ve onun nimetlerine karşı nefreti büyür. Hâsılı O Teâlâ, geçmiş ayetlerde ahirete rağbeti kuvvetlendiren şeyleri zikretmiş, bu ayette ise dünyadan nefret etmeyi kuvvetlendiren hususu zikretmiştir. Kıyametin sıfatlarını açıklamak Allah'ın taatine rağbeti kuvvetlendirir; dünyanın sıfatlarını açıklamak ise dünyadan nefreti artırır. Ahirete rağbet ettirmeyi dünyadan nefret ettirmenin önüne geçirmiştir; çünkü ahirete rağbet ettirmek bizzat maksattır, dünyadan nefret ettirmek ise dolaylı olarak (arazî) maksattır; bizzat maksat olan ise dolaylı maksada takdim edilir. İşte bu ayetin tefsirine dair sözün tamamı budur. Burada lafızların incelenmesine dair şu hususlar kalmıştır: Vâhidî şöyle demiştir: Yenâbî' (يَنَابِيعُ), yenbû' (يَنْبُوع) kelimesinin çoğuludur; o da nebe'a-yenbe'u (نَبَعَ يَنْبُعُ) fiilinden yef'ûl (يَفْعُول) veznindedir. “Su kaynadı/fışkırdı” anlamında nebe'a'l-mâu yenbe'u, yenbi'u ve yenbu'u (نَبَعَ الْمَاءُ يَنْبَعُ وَيَنْبِعُ وَيَنْبُعُ) denir ki Kisâî ve Ferrâ'nın zikrettiği üç lügattir. O'nun {يَنابِيعَ} kavli, cer edatının hazfedilmesiyle mansub kılınmıştır; zira takdiri “fe-selekehû fî yenâbî' (onu kaynaklar içine sevk etti)” şeklindedir. Sonra: “Yehîcu (يَهِيجُ)” yani sararır [demektir]. Hutâm (حُطَام) ise bitkiden kuruyan, ufalanan ve kırılan kısımdır.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٢٢ الى ٢٨]
[Zümer Suresi (39), Ayetler 22-28]
أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٢) اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٢٣) أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦)
{أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٢) اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٢٣) أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦)} “Allah'ın göğsünü İslam'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [kalbi mühürlü gibi midir]? Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanların vay haline! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler. (22) Allah, sözün en güzelini; ayetleri birbirine benzeyen ve mükerrer anlatılan bir kitap olarak indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki dilediğini onunla doğru yola iletir. Allah kimi de saptırırsa artık ona hiçbir hidayet edici yoktur. (23) Kıyamet günü yüzüyle o kötü azaptan sakınmaya çalışan kimse [o gün güvende olan gibi midir]? O zalimlere: ‘Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!’ denilir. (24) Onlardan öncekiler de yalanladı da kendilerine farkında olmadıkları bir yerden azap geliverdi. (25) Böylece Allah onlara dünya hayatında rezilliği tattırdı; eğer bilselerdi ahiret azabı elbette daha büyüktür. (26)”
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨)
{وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨)} “Andolsun ki Biz bu Kur'an'da insanlara, düşünüp ibret alsınlar diye her türlü misali verdik. (27) Sakınsınlar diye pürüzsüz, Arapça bir Kur'an olarak [indirdik]. (28)”
[في قَوْلَهُ تَعَالَى أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} kavli hakkında] bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي تَقْرِيرِ الْبَيَانَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْإِقْبَالِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَوُجُوبِ الْإِعْرَاضِ عَنِ الدُّنْيَا بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ الِانْتِفَاعَ بِهَذِهِ الْبَيَانَاتِ لَا يَكْمُلُ إِلَّا إِذَا شَرَحَ اللَّهُ الصُّدُورَ وَنَوَّرَ الْقُلُوبَ فَقَالَ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ.
Birinci Mesele: Bil ki O Teâlâ, Allah Teâlâ'nın taatine yönelmenin ve dünyadan yüz çevirmenin vacip olduğuna delalet eden beyanları etraflıca ortaya koyduktan sonra, bu beyanlardan istifade etmenin ancak Allah'ın göğüsleri açıp kalpleri nurlandırması halinde kemale ereceğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ} “Allah'ın göğsünü İslam'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [kalbi katı olan gibi midir]?”
وَاعْلَمْ أَنَّا بَالَغْنَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الْأَنْعَامِ: ١٢٥] / فِي تَفْسِيرِ شَرْحِ الصَّدْرِ وَفِي تَفْسِيرِ الْهِدَايَةِ، وَلَا بأس بإعادة كلام قليل هاهنا، فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ جَوَاهِرَ النُّفُوسِ مُخْتَلِفَةً بِالْمَاهِيَّةِ فَبَعْضُهَا خَيِّرَةٌ نُورَانِيَّةٌ شَرِيفَةٌ مَائِلَةٌ إِلَى الْإِلَهِيَّاتِ عَظِيمَةُ الرَّغْبَةِ فِي الِاتِّصَالِ بِالرُّوحَانِيَّاتِ، وَبَعْضُهَا نَذْلَةٌ كَدِرَةٌ خَسِيسَةٌ مَائِلَةٌ إِلَى الْجُسْمَانِيَّاتِ وَفِي هَذَا التَّفَاوُتِ أَمْرٌ حَاصِلٌ فِي جَوَاهِرِ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ، وَالِاسْتِقْرَاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الْمُرَادُ بِشَرْحِ الصَّدْرِ هُوَ ذَلِكَ الِاسْتِعْدَادُ الشَّدِيدُ الْمَوْجُودُ فِي فِطْرَةِ النَّفْسِ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الِاسْتِعْدَادُ الشَّدِيدُ حَاصِلًا كَفَى خُرُوجُ تِلْكَ الْحَالَةِ مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى
Bil ki biz En'âm suresinde O'nun: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar” [En'âm 125] kavlinin tefsirinde sadrın açılması (şerh-i sadr) ve hidayetin tefsiri hususunda etraflıca açıklamada bulunduk. Burada da az bir sözü tekrar etmekte bir beis yoktur: Şöyle deriz: O Teâlâ nefislerin cevherlerini mahiyet bakımından farklı yaratmıştır. Dolayısıyla onların bir kısmı hayırlı, nurlu, şerefli, ilahi hususlara meyilli ve ruhanî âlemle irtibat kurmaya karşı büyük bir arzu sahibidir. Bir kısmı ise alçak, bulanık, bayağı ve cismani hususlara meyillidir. Bu farklılık insan nefislerinin cevherlerinde mevcut bir durumdur ve tümevarım (istikrâ) da meselenin böyle olduğuna delalet eder. Bunu bildiğinde deriz ki: Sadrın açılmasından murat, nefsin fıtratında var olan o şiddetli istidattır. O şiddetli istidat hâsıl olduğunda, o durumun kuvveden
الْفِعْلِ بِأَدْنَى سَبَبٍ، مِثْلَ الْكِبْرِيتِ الَّذِي يَشْتَعِلُ بِأَدْنَى نَارٍ، أَمَّا إِذَا كَانَتِ النَّفْسُ بَعِيدَةً عَنْ قَبُولِ هَذِهِ الْجَلَايَا الْقُدْسِيَّةِ وَالْأَحْوَالِ الرُّوحَانِيَّةِ، بَلْ كَانَتْ مُسْتَغْرِقَةً فِي طَلَبِ الْجُسْمَانِيَّاتِ قَلِيلَةَ التَّأَثُّرِ عَنِ الْأَحْوَالِ الْمُنَاسِبَةِ لِلْإِلَهِيَّاتِ فَكَانَتْ قَاسِيَةً كَدِرَةً ظَلْمَانِيَّةً، وَكُلَّمَا كَانَ إِيرَادُ الدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ وَالْبَرَاهِينِ الْبَاهِرَةِ عَلَيْهَا أَكْثَرَ كَانَتْ قَسْوَتُهَا وَظُلْمَتُهَا أَقَلَّ. إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ فَنَقُولُ. أَمَّا شَرْحُ الصَّدْرِ فَهُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَأَمَّا النُّورُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْهِدَايَةِ وَالْمَعْرِفَةِ، وَمَا لَمْ يَحْصُلْ شَرْحُ الصَّدْرِ أَوَّلًا لَمْ يَحْصُلِ النُّورُ ثَانِيًا، وَإِذَا كَانَ الْحَاصِلُ هُوَ الْقُوَّةَ النَّفْسَانِيَّةَ لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ الْبَتَّةَ بِسَمَاعِ الدَّلَائِلِ، وَرُبَّمَا صَارَ سَمَاعُ الدَّلَائِلِ سَبَبًا لِزِيَادَةِ الْقَسْوَةِ وَلِشِدَّةِ النَّفْرَةِ فَهَذِهِ أُصُولٌ يَقِينِيَّةٌ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مَعْلُومَةً عِنْدَ الْإِنْسَانِ حَتَّى يُمْكِنَهُ الْوُقُوفُ عَلَى مَعَانِي هَذِهِ الْآيَاتِ، أَمَّا اسْتِدْلَالُ أَصْحَابِنَا فِي مَسْأَلَةِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَكَلَامُ الْخُصُومِ عَلَيْهِ فَقَدْ تَقَدَّمَ هُنَاكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
fiile çıkması için en küçük bir sebep kâfi gelir; tıpkı en küçük bir ateşle tutuşan kükürt gibi. Ama nefis bu kutsi tecellileri ve ruhani halleri kabul etmekten uzak olur, bilakis cismani şeyleri talep etmeye dalmış, ilahiyatla münasip durumlardan pek az etkilenen bir yapıda bulunursa, katı, bulanık ve karanlık olur. Ona ne kadar çok kesin deliller ve parlak bürhanlar getirilirse getirilsin, onun katılığı ve karanlığı [asla] azalmaz. Bu kaideyi bildiğinde deriz ki: Sadrın açılmasına gelince; o zikrettiğimiz şeydir. Nura gelince; o hidayet ve marifetten ibarettir. İlk olarak sadrın açılması hâsıl olmadıkça ikinci olarak nur hâsıl olmaz. Hâsıl olan şey nefsin [bedensel] kuvveti olduğunda, delilleri dinlemekten asla istifade edilemez; hatta delilleri dinlemek katılığın artmasına ve nefretin şiddetlenmesine sebep olabilir. İşte bunlar, insanın bu ayetlerin manalarına vakıf olabilmesi için mutlaka bilinmesi gereken yakînî esaslardır. Ashabımızın cebr ve kader meselesindeki istidlallerine ve hasımların buna verdikleri cevaplara gelince, bu husus orada geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ محذوف الخبر كما في قوله: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ [الزمر: ٩] وَالتَّقْدِيرُ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَاهْتَدَى كَمَنْ طُبِعَ عَلَى قَلْبِهِ فَلَمْ يَهْتَدِ لِقَسْوَتِهِ، وَالْجَوَابُ مَتْرُوكٌ لِأَنَّ الْكَلَامَ الْمَذْكُورَ دَلَّ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ.
İkinci Mesele: {أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ} “Yoksa o gece saatlerinde ibadet eden kimse mi...” [Zümer 9] kavlinde olduğu gibi [burada da haber] mahzuftur. Takdiri şöyledir: “Allah'ın göğsünü İslam'a açıp da hidayete eren kimse; kalbi mühürlenip katılığından ötürü hidayete eremeyen kimse gibi midir?” Cevap [hazfedilip] bırakılmıştır; zira zikredilen kelam ona delalet etmiştir ki o da O Teâlâ'nın: {فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanların vay haline!” kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ فِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ سَبَبٌ لِحُصُولِ النُّورِ وَالْهِدَايَةِ وَزِيَادَةِ الِاطْمِئْنَانِ كَمَا قَالَ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] فَكَيْفَ جَعَلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سَبَبًا لِحُصُولِ قَسْوَةِ الْقَلْبِ، وَالْجَوَابُ أَنْ نَقُولَ إِنَّ النَّفْسَ إِذَا كَانَتْ خَبِيثَةَ الْجَوْهَرِ كَدِرَةَ الْعُنْصُرِ بَعِيدَةً عَنْ مُنَاسَبَةِ الرُّوحَانِيَّاتِ شَدِيدَةَ الْمَيْلِ إِلَى الطَّبَائِعِ الْبَهِيمِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، فَإِنَّ سَمَاعَهَا لِذِكْرِ اللَّهِ يَزِيدُهَا قَسْوَةً وَكُدُورَةً، وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ بِالْأَمْثِلَةِ فَإِنَّ الْفَاعِلَ الْوَاحِدَ تَخْتَلِفُ أَفْعَالُهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْقَوَابِلِ كَنُورِ الشَّمْسِ يُسَوِّدُ وجه القصار ويبيض ثوبه، وحرارة الشمس وَتُعَقِّدُ الْمِلْحَ، وَقَدْ نَرَى إِنْسَانًا وَاحِدًا يَذْكُرُ كَلَامًا وَاحِدًا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَيَسْتَطِيبُهُ وَاحِدٌ وَيَسْتَكْرِهُهُ غَيْرُهُ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنِ اخْتِلَافِ جَوَاهِرِ النُّفُوسِ، وَمِنِ اخْتِلَافِ أَحْوَالِ تِلْكَ النُّفُوسِ، وَلَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ وَكَانَ قَدْ حَضَرَ هُنَاكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وإنسان آخر فلما انتهى رسول الله ﵇ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ قَالَ كُلٌّ وَاحِدٌ مِنْهُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢- ١٤]
Üçüncü Mesele: O'nun: {فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ} kavlinde bir soru [ortaya çıkar]: Allah'ın zikri; nurun, hidayetin ve mutmainliğin artmasının sebebidir; nitekim: {أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ} “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” [Ra'd 28] buyurmuştur. O halde nasıl oldu da bu ayette onu kalbin katılaşmasının sebebi kıldı? Cevap olarak deriz ki: Nefis şayet cevheri pis, unsuru bulanık, ruhaniyatla münasebetten uzak, behîmî (hayvani) tabiatlara ve kötü ahlaka son derece meyilli ise, onun Allah'ın zikrini işitmesi katılık ve bulanıklığını artırır. Bu sözün misallerle izahı şudur: Bir tek failin fiilleri, kabul edicilerin (kabillerin) farklılığına göre farklılık gösterir; nitekim güneşin nuru çamaşırcının yüzünü karartırken elbisesini beyazlatır, güneşin harareti tuzu katılaştırır. Bazen tek bir insanın bir mecliste tek bir söz söylediğini, bir kimsenin onu hoş bulurken diğerinin ise ondan tiksindiğini görürüz. Bu da ancak zikrettiğimiz üzere nefislerin cevherlerinin ve o nefislerin hallerinin farklılığından kaynaklanır. Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ} kavli indiğinde, orada Ömer b. el-Hattâb ile başka bir adam hazır bulunuyordu. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ} kavline ulaştığında, her ikisi de: {فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ} [Mü'minûn 12-14] dedi.
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ/ «اكْتُبْ فَهَكَذَا أُنْزِلَتْ»
Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yaz! Zira o böyle indirildi» buyurdu.
فَازْدَادَ عُمَرُ إِيمَانًا عَلَى إِيمَانٍ وَازْدَادَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ كُفْرًا عَلَى كُفْرٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ اللَّهِ يُوجِبُ النُّورَ وَالْهِدَايَةَ وَالِاطْمِئْنَانَ فِي النُّفُوسِ الطَّاهِرَةِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَيُوجِبُ الْقَسْوَةَ وَالْبُعْدَ عَنِ الْحَقِّ فِي النُّفُوسِ الْخَبِيثَةِ الشَّيْطَانِيَّةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّ رَأَسَ الْأَدْوِيَةِ الَّتِي تُفِيدُ الصِّحَّةَ الرُّوحَانِيَّةَ وَرَئِيسُهَا هُوَ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا اتَّفَقَ لِبَعْضِ النُّفُوسِ أَنْ صَارَ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى سَبَبًا لِازْدِيَادِ مَرَضِهَا كَانَ مَرَضُ تِلْكَ النَّفْسِ مَرَضًا لَا يُرْجَى زَوَالُهُ وَلَا يُتَوَقَّعُ عِلَاجُهُ وَكَانَتْ فِي نِهَايَةِ الشَّرِّ وَالرَّدَاءَةِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَهَذَا كَلَامٌ كَامِلٌ مُحَقَّقٌ، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى ذَلِكَ أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ سَبَبٌ لِحُصُولِ النُّورِ وَالشِّفَاءِ وَالْهِدَايَةِ وَزِيَادَةِ الِاطْمِئْنَانِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ فِي حَقِّ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ صَارَ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْقَسْوَةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ جَوْهَرَ تِلْكَ النَّفْسِ قَدْ بَلَغَ فِي الرَّدَاءَةِ وَالْخَسَاسَةِ إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ، فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ بِأَنْوَاعٍ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ.
Bunun üzerine Ömer'in imanı katbekat arttı; diğer adamın ise küfrü katbekat arttı. Bunu bildiğinde, Allah'ın zikrinin tertemiz ve ruhani nefislerde nur, hidayet ve itminan meydana getirmesi; pis ve şeytani nefislerde ise katılık ve haktan uzaklaşma meydana getirmesi de uzak bir ihtimal olmaz. Bunu bildiğinde deriz ki: Ruhani sıhhati sağlayan ilaçların başı ve reisi Allah Teâlâ'nın zikridir. Bazı nefisler için Allah Teâlâ'nın zikrinin kendi hastalığının artmasına sebep olması söz konusu olursa, o nefsin hastalığı zevali umulmayan, tedavisi beklenmeyen bir hastalık olur ve o nefis şerrin ve fenalığın son noktasında bulunur. İşte bu manadan ötürü O Teâlâ: {فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanların vay haline! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler” buyurmuştur. Bu, tam ve tahkik edilmiş bir kelamdır. O Teâlâ bunu beyan edince, Kur'an'ın nur, şifa, hidayet ve itminan ziyadeliğine sebep olduğuna delalet eden hususları peşinden getirmiştir. Buradaki maksat şudur: Kur'an bu sıfatlarla nitelenmişken o insan hakkında katılığın artmasına sebep olması, o nefsin cevherinin kötülük ve bayağılıkta en son noktaya vardığına delalet eder. Biz de deriz ki: O Teâlâ Kur'an'ı kemal sıfatlarının çeşitleriyle nitelemiştir.
الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ وَفِيهِ مسائل:
Birinci Sıfat: O Teâlâ'nın: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ} “Allah, sözün en güzelini indirdi” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقَائِلُونَ بِحُدُوثِ الْقُرْآنِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ حَدِيثًا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَفِي آيَاتٍ أُخْرَى مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ [الطُّورِ: ٣٤] وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٨١] وَالْحَدِيثُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ حَادِثًا، قَالُوا بَلِ الْحَدِيثُ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْحُدُوثِ مِنَ الْحَادِثِ لِأَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ هَذَا حَدِيثٌ وَلَيْسَ بِعَتِيقٍ، وَهَذَا عَتِيقٌ وَلَيْسَ بِحَادِثٍ، فَثَبَتَ أَنَّ الْحَدِيثَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ قَرِيبَ الْعَهْدِ بِالْحَدِيثِ، وَسُمِّيَ الْحَدِيثُ حَدِيثًا لِأَنَّهُ مُؤَلَّفٌ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْكَلِمَاتِ، وَتِلْكَ الْحُرُوفُ وَالْكَلِمَاتُ تَحْدُثُ حَالًا فَحَالًا وَسَاعَةً فَسَاعَةً، فَهَذَا تَمَامُ تَقْرِيرِ هَذَا الْوَجْهِ.
Birinci Mesele: Kur'an'ın hâdis (sonradan yaratılmış) olduğunu söyleyenler bu ayeti birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: O Teâlâ bu ayetlerde ve diğer ayetlerde onu “hadîs (söz/yeni)” olmakla nitelemiştir; bunlardan biri O Teâlâ'nın: {فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ} “Onun benzeri bir söz getirsinler” [Tûr 34] kavli, biri de O Teâlâ'nın: {أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ} “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?” [Vâkıa 81] kavlidir. Hadîs olan şeyin ise mutlaka hâdis (sonradan meydana gelen) olması gerekir. Dediler ki: Hatta “hadîs” lafzının hudûsa (sonradan olmaya) delaleti “hâdis” lafzından daha kuvvetlidir; çünkü “Bu hadîstir (yenidir), kadim (atîk) değildir” ve “Bu kadimdir, hâdis değildir” demek sahihtir. Böylece sabit oldu ki hadîs; meydana gelişi yakın zamanda olandır. Sözün hadîs olarak isimlendirilmesi ise harflerden ve kelimelerden meydana gelmesindendir; o harfler ve kelimeler de andan ana, vakitten vakte meydana gelir. İşte bu vechlin izahının tamamı budur.
أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ اسْتِدْلَالِ الْقَوْمِ أَنْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِأَنَّهُ نَزَّلَهُ وَالْمُنَزَّلُ يَكُونُ فِي مَحَلِّ تَصَرُّفِ الْغَيْرِ. وَمَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ وَحَادِثٌ.
O topluluğun istidlalinin beyanındaki ikinci veçhe gelince, şöyle dediler: O Teâlâ onu indirdiğini (nezzele) vasfetmiştir; indirilen şey ise başkasının tasarruf mahallinde olur. Böyle olan şey ise muhdes (sonradan var edilmiş) ve hâdistir.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي بَيَانِ اسْتِدْلَالِ الْقَوْمِ أَنْ قَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ هُوَ مِنْ جِنْسِ سَائِرِ الْأَحَادِيثِ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ زَيْدٌ أَفْضَلُ الْإِخْوَةِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ زَيْدٌ مُشَارِكًا لِأُولَئِكَ الْأَقْوَامِ فِي صِفَةِ الْأُخُوَّةِ وَيَكُونَ مِنْ جِنْسِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ جِنْسِ سَائِرِ الْأَحَادِيثِ، وَلَمَّا كَانَ سَائِرُ الْأَحَادِيثِ حَادِثَةً وَجَبَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ حَادِثًا.
O topluluğun istidlalinin beyanındaki üçüncü veçhe gelince, şöyle dediler: O'nun {أَحْسَنَ الْحَدِيثِ} “sözün en güzeli” kavli, onun diğer sözler cinsinden olmasını iktiza eder; nitekim “Zeyd kardeşlerin en faziletlisidir” sözü, Zeyd'in kardeşlik sıfatında o toplulukla ortak olmasını ve onların cinsinden olmasını iktiza eder. Böylece Kur'an'ın diğer sözlerin cinsinden olduğu sabit olmuştur. Diğer sözlerin tamamı hâdis olunca, Kur'an'ın da hâdis olması vacip olur.
أَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الِاسْتِدْلَالِ أَنْ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ كِتَابًا وَالْكِتَابُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْكُتْبَةِ وَهِيَ الِاجْتِمَاعُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَجْمُوعٌ جَامِعٌ وَمَحَلُ تَصَرُّفِ مُتَصَرِّفٍ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُحْدَثًا وَالْجَوَابُ: أَنْ نَقُولَ نَحْمِلُ هَذَا الدَّلِيلَ عَلَى الْكَلَامِ الْمُؤَلَّفِ مِنَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَالْأَلْفَاظِ وَالْعِبَارَاتِ، وَذَلِكَ الْكَلَامُ عِنْدَنَا مُحْدَثٌ مَخْلُوقٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İstidlalin dördüncü vechine gelince, şöyle dediler: O Teâlâ onu “kitap” olmakla vasfetmiştir; kitap (el-kitâb) ise toplanmak anlamına gelen kütbe (الْكُتْبَة) kelimesinden türemiştir. Bu da onun derlenmiş, toplayıcı ve bir tasarruf edenin tasarruf mahalli olduğuna delalet eder. Bu da onun muhdes olduğuna delalet eder. Cevap: Biz deriz ki: Bu delili harflerden, seslerden, lafızlardan ve ibarelerden meydana gelen kelama hamletmekteyiz; bu kelam ise bizim katımızda da muhdes ve mahluktur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُ الْقُرْآنِ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ بِحَسَبِ لَفْظِهِ أَوْ بِحَسَبِ مَعْنَاهُ.
İkinci Mesele: Kur'an'ın ahsenü'l-hadîs (en güzel söz) olması; ya lafzı itibarıyla ya da manası itibarıyla en güzel söz olmasıdır.
الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ بِحَسَبِ لَفْظِهِ وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْحُسْنُ لِأَجْلِ الْفَصَاحَةِ وَالْجَزَالَةِ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ بِحَسَبِ النَّظْمِ فِي الْأُسْلُوبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الشِّعْرِ، وَلَا مِنْ جِنْسِ الْخُطَبِ. وَلَا مِنْ جِنْسِ الرَّسَائِلِ، بَلْ هُوَ نَوْعٌ يُخَالِفُ الْكُلَّ، مَعَ أَنَّ كُلَّ ذِي طَبْعٍ سَلِيمٍ يَسْتَطِيبُهُ وَيَسْتَلِذُّهُ.
Birinci Kısım: Lafzı itibarıyla en güzel söz olmasıdır ki bu da iki vecihledir: Birincisi: Bu güzelliğin fesahat ve cezaletten (sağlamlıktan) dolayı olmasıdır. İkincisi: Üsluptaki nazım (diziliş) itibarıyla olmasıdır; zira Kur'an ne şiir cinsindendir ne hutbe cinsindendir ne de risale (mektup/nesir) cinsindendir; bilakis her selim tabiat sahibinin hoş bulup lezzet almasıyla beraber, hepsinden farklı olan bir türdür.
الْقِسْمُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ لِأَجْلِ الْمَعْنَى، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كِتَابٌ مُنَزَّهٌ عَنِ التَّنَاقُضِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاءِ: ٨٢] وَمِثْلُ هَذَا الْكِتَابِ إِذَا خَلَا عَنِ التَّنَاقُضِ كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْوَجْهُ الثَّانِي: اشْتِمَالُهُ عَلَى الْغُيُوبِ الْكَثِيرَةِ فِي الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْعُلُومَ الْمَوْجُودَةَ فِيهِ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
İkinci Kısım: Onun en güzel söz olmasının mana sebebiyle olmasıdır ki bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: O Teâlâ'nın: {وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً} “Eğer Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı” [Nisâ 82] buyurduğu gibi, onun çelişkiden münezzeh bir kitap olmasıdır. Böyle bir kitap çelişkiden uzak olduğunda, bu durum mucizelerden olur. İkinci vecih: Geçmişe ve geleceğe dair pek çok gaybı ihtiva etmesidir. Üçüncü vecih: İçinde bulunan ilimlerin pek çok olmasıdır.
وَضَبْطُ هَذِهِ الْعُلُومِ أَنْ نَقُولَ: الْعُلُومُ النَّافِعَةُ هِيَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ، لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ [الْبَقَرَةِ:
Bu ilimlerin zaptı (sınıflandırılması) hususunda şöyle deriz: Faydalı ilimler; Allah'ın kitabında: {وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ، لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} “Müminlerin her biri Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine inandı. ‘O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz. İşittik ve itaat ettik. Rabbimiz, bağışlamanı dileriz; dönüş sanadır’ dediler” [Bakara 285]
٢٨٥] فَهَذَا أَحْسَنُ ضَبْطٍ يُمْكِنُ ذِكْرُهُ لِلْعُلُومِ النَّافِعَةِ.
kavlinde zikrettiği hususlardır. Faydalı ilimler için zikredilmesi mümkün olan en güzel tasnif budur.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ يَشْتَمِلُ عَلَى خَمْسَةِ أَقْسَامٍ: مَعْرِفَةُ الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ
Birinci kısma, yani Allah'a imana gelince; bil ki o beş kısmı ihtiva eder: Zatın, sıfatların, fiillerin,
وَالْأَحْكَامِ وَالْأَسْمَاءِ. أَمَّا مَعْرِفَةُ الذَّاتِ فَهِيَ أَنْ يَعْلَمَ وُجُودَ اللَّهِ وَقِدَمَهُ وَبَقَاءَهُ. وَأَمَّا مَعْرِفَةُ الصِّفَاتِ فَهِيَ نَوْعَانِ:
hükümlerin ve isimlerin bilinmesi. Zatın bilinmesine gelince; o, Allah'ın varlığını, kıdemini (ezeliyetini) ve bekasını bilmektir. Sıfatların bilinmesine gelince; bu da iki türdür:
أَحَدُهُمَا: مَا يَجِبُ تَنْزِيهُهُ عَنْهُ، وَهُوَ كَوْنُهُ جَوْهَرًا وَمُرَكَّبًا مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ وَكَوْنُهُ مُخْتَصًّا بِحَيِّزٍ وَجِهَةٍ، وَيَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ الْأَلْفَاظَ الدَّالَّةَ عَلَى التَّنْزِيهِ أَرْبَعَةٌ: لَيْسَ وَلَمْ وَمَا وَلَا، وَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ الْمَذْكُورَةُ، مَذْكُورَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى لِبَيَانِ التَّنْزِيهِ.
Birincisi: O'nun kendisinden tenzih edilmesi vacip olan şeylerdir ki o da O'nun cevher olması, organ ve parçalardan meydana gelmesi, bir mekân ve yöne mahsus olmasıdır. Bilinmesi gerekir ki tenzihe delalet eden lafızlar dörttür: Leyse (لَيْسَ), lem (لَمْ), mâ (مَا) ve lâ (لَا). Zikredilen bu dört [edat], tenzihi beyan etmek üzere Allah Teâlâ'nın kitabında zikredilmiştir.
أَمَّا كَلِمَةُ لَيْسَ فَقَوْلُهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَأَمَّا كَلِمَةُ لَمْ، فَقَوْلُهُ: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ٣، ٤] وَأَمَّا كَلِمَةُ مَا فَقَوْلُهُ: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٤] ، مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥] وَأَمَّا كَلِمَةُ لَا، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] ، وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ١٤] ، وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٨] ، وَقَوْلُهُ فِي سَبْعَةٍ وَثَلَاثِينَ مَوْضِعًا مِنَ الْقُرْآنِ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ [محمد: ١٩] .
“Leyse (لَيْسَ)” kelimesine gelince; O'nun: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] kavlidir. “Lem (لَمْ)” kelimesine gelince; O'nun: {لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ} “O doğurmamış ve doğmamıştır; hiçbir şey O'na denk olmamıştır” [İhlâs 3-4] kavlidir. “Mâ (مَا)” kelimesine gelince; O'nun: {وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Senin Rabbin unutkan değildir” [Meryem 64] ve {مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ} “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez” [Meryem 35] kavilleridir. “Lâ (لَا)” kelimesine gelince; O Teâlâ'nın: {لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ} “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” [Bakara 255], {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ} “O doyurur fakat kendisi doyurulmaz” [En'âm 14], {وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ} “O koruyup kollar, fakat O'na karşı korunulamaz” [Mü'minûn 88] kavilleri ve Kur'an'ın otuz yedi yerinde geçen {لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ} “Allah'tan başka ilah yoktur” [Muhammed 19] kavlidir.
وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي: وَهِيَ الصِّفَاتُ الَّتِي يَجِبُ كونه موصوفا بها من القرآن فأولها الْعِلْمُ بِاللَّهِ، وَالْعِلْمُ بِكَوْنِهِ مُحْدِثًا خَالِقًا، قَالَ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ١] وثانيها: الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ قَادِرًا، قَالَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْقِيَامَةِ بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ [الْقِيَامَةِ: ٤] وَقَالَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى [القيامة: ٤٠] وثالثها: الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا، قَالَ تَعَالَى:
İkinci türe gelince: Bunlar Kur'an'dan hareketle O'nun kendileriyle vasıflanması vacip olan sıfatlardır. Bunların birincisi: Allah'ı bilmek, O'nun muhdis (yoktan var eden) ve yaratıcı olduğunu bilmektir; O Teâlâ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ} “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur” [En'âm 1] buyurmuştur. İkincisi: O'nun kadir olduğunu bilmektir; O Teâlâ Kıyâme suresinin başında: {بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ} “Evet, parmak uçlarını bile yeniden düzenlemeye gücümüz yeter” [Kıyâme 4] buyurmuş ve bu surenin sonunda da: {أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى} “Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kadir değil midir?” [Kıyâme 40] buyurmuştur. Üçüncüsü: O Teâlâ'nın âlim (bilen) olduğunu bilmektir; O Teâlâ:
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ [الحشر: ٢٢] ورابعها: الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، قَالَ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى [الرعد: ٨] وخامسها: الْعِلْمُ/ بِكَوْنِهِ حَيًّا، قَالَ تَعَالَى: هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [غافر: ٦٥] وسادسها: الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ مُرِيدًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الأنعام: ١٢٥] وسابعها: كَوْنُهُ سَمِيعًا بَصِيرًا، قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [الشُّورَى: ١١] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٤٦] وثامنها: كونه متكلما، قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ [لقمان: ٢٧] وتاسعها: كَوْنُهُ آمِرًا، قَالَ تَعَالَى: لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ [الرُّومِ: ٤] وعاشرها: كَوْنُهُ رَحْمَانًا رَحِيمًا مَالِكًا، قَالَ تَعَالَى: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَةِ: ٣، ٤] فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِمَعْرِفَةِ الصِّفَاتِ الَّتِي يَجِبُ اتِّصَافُهُ بِهَا.
{هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ} “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan, gaybı da görünen âlemi de bilen Allah'tır” [Haşr 22] buyurmuştur. Dördüncüsü: O'nun bilinen her şeyi bildiğini bilmektir; O Teâlâ: {وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları ancak O bilir” [En'âm 59] ve O Teâlâ: {اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى} “Allah her dişinin ne taşıdığını bilir” [Ra'd 8] buyurmuştur. Beşincisi: O'nun diri (hayy) olduğunu bilmektir; O Teâlâ: {هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “O diridir, O'ndan başka ilah yoktur; o halde dini O'na halis kılarak O'na dua edin” [Mü'min 65] buyurmuştur. Altıncısı: O'nun dileyen (mürîd) olduğunu bilmektir; Allah Teâlâ: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar” [En'âm 125] buyurmuştur. Yedincisi: O'nun işiten ve gören (semî' ve basîr) olmasıdır; O Teâlâ: {وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” [Şûrâ 11] ve O Teâlâ: {إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى} “Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” [Tâhâ 46] buyurmuştur. Sekizincisi: O'nun mütekellim (konuşan) olmasıdır; O Teâlâ: {وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa yine de Allah'ın kelimeleri tükenmezdi” [Lokmân 27] buyurmuştur. Dokuzuncusu: O'nun emreden (âmir) olmasıdır; O Teâlâ: {لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ} “Önünde de sonunda da emir Allah'ındır” [Rûm 4] buyurmuştur. Onuncusu: O'nun Rahman, Rahim ve Mâlik olmasıdır; O Teâlâ: {الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} “O Rahmandır, Rahimdir, din gününün sahibidir” [Fâtiha 3-4] buyurmuştur. İşte bu, O'nun kendileriyle vasıflanması vacip olan sıfatların bilinmesine dairdir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْأَفْعَالُ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَفْعَالَ إِمَّا أَرْوَاحٌ وَإِمَّا أَجْسَامٌ. أَمَّا الْأَرْوَاحُ فَلَا سَبِيلَ لِلْوُقُوفِ عَلَيْهَا إِلَّا لِلْقَلِيلِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] وَأَمَّا الْأَجْسَامُ، فَهِيَ إِمَّا الْعَالَمُ الْأَعْلَى وَإِمَّا الْعَالَمُ الْأَسْفَلُ. أَمَّا الْعَالَمُ الْأَعْلَى فَالْبَحْثُ فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: الْبَحْثُ عَنْ أحوال السموات، وَثَانِيهَا: الْبَحْثُ عَنْ أَحْوَالِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ [الْأَعْرَافِ: ٥٤] وَثَالِثُهَا: الْبَحْثُ عَنْ أَحْوَالِ الْأَضْوَاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ:
Üçüncü kısma, yani fiillere gelince; bil ki fiiller ya ruhlardır ya da cisimlerdir. Ruhlara gelince; O Teâlâ'nın: {وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ} “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” [Müddessir 31] buyurduğu gibi pek azı müstesna onlara vakıf olmanın yolu yoktur. Cisimlere gelince; onlar da ya yüce âlemdir ya da aşağı âlemdir. Yüce âleme gelince, onda inceleme birkaç vecihledir: Birincisi: Göklerin hallerini incelemektir. İkincisi: Güneşin ve ayın hallerini incelemektir; nitekim O Teâlâ: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden; geceyi, durmadan onu kovalayan gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş olarak [yaratan] Allah'tır” [A'râf 54] buyurmuştur. Üçüncüsü: Işıkların hallerini incelemektir; Allah Teâlâ: {اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Allah göklerin ve yerin nurudur” [Nûr
٣٥] وَقَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً [يُونُسَ: ٥] وَرَابِعُهَا: الْبَحْثُ عَنْ أَحْوَالِ الظِّلَالِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً [الْفُرْقَانِ: ٤٥] وَخَامِسُهَا:
35] buyurmuş ve O Teâlâ: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً} “Güneşi bir ziya, ayı bir nur kılan O'dur” [Yûnus 5] buyurmuştur. Dördüncüsü: Gölgelerin hallerini incelemektir; Allah Teâlâ: {أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً} “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı” [Furkân 45] buyurmuştur. Beşincisi:
اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ [الزمر: ٥]
Gece ile gündüzün değişmesidir; Allah Teâlâ: {يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ} “Geceyi gündüzün üzerine sarıyor, gündüzü de gecenin üzerine sarıyor” [Zümer 5] buyurmuştur.
وَسَادِسُهَا: مَنَافِعُ الْكَوَاكِبِ، قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْأَنْعَامِ: ٩٧] وَسَابِعُهَا: صِفَاتُ الْجَنَّةِ، قَالَ تَعَالَى: وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [الْحَدِيدِ: ٢١] وَثَامِنُهَا: صِفَاتُ النَّارِ، قَالَ تَعَالَى: لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ [الْحِجْرِ: ٤٤] وَتَاسِعُهَا:
Altıncısı: Yıldızların faydalarıdır; O Teâlâ: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye yıldızları sizin için yaratan O'dur” [En'âm 97] buyurmuştur. Yedincisi: Cennetin vasıflarıdır; O Teâlâ: {وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ} “Genişliği gökle yerin genişliği gibi olan cennete...” [Hadîd 21] buyurmuştur. Sekizincisi: Cehennemin vasıflarıdır; O Teâlâ: {لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ} “Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir kısım [insan] vardır” [Hicr 44] buyurmuştur. Dokuzuncusu:
صِفَةُ الْعَرْشِ، قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ [غَافِرٍ: ٧] وَعَاشِرُهَا: صِفَةُ الْكُرْسِيِّ، قَالَ تَعَالَى: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَحَادِيَ عَشَرَهَا: صِفَةُ اللَّوْحِ وَالْقَلَمِ. أَمَّا اللَّوْحُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ [الْبُرُوجِ: ٢١، ٢٢] وَأَمَّا الْقَلَمُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: ن وَالْقَلَمِ وَما يَسْطُرُونَ [الْقَلَمِ: ١] .
Arş'ın vasfıdır; O Teâlâ: {الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ} “Arş'ı taşıyanlar ve onun etrafında bulunanlar...” [Mü'min 7] buyurmuştur. Onuncusu: Kürsî'nin vasfıdır; O Teâlâ: {وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ} “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” [Bakara 255] buyurmuştur. On birincisi: Levh ve Kalem'in vasfıdır. Levh'e gelince; O Teâlâ'nın: {بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ} “Hayır, o Levh-i Mahfûz'da bulunan şerefli bir Kur'an'dır” [Bürûc 21-22] kavlidir. Kalem'e gelince; O Teâlâ'nın: {ن وَالْقَلَمِ وَما يَسْطُرُونَ} “Nûn. Kaleme ve satır satır yazdıklarına andolsun!” [Kalem 1] kavlidir.
وَأَمَّا شَرْحُ أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ فَأَوَّلُهَا: الْأَرْضُ، وَقَدْ وَصَفَهَا بِصِفَاتٍ كَثِيرَةٍ إِحْدَاهَا: كَوْنُهُ مَهْدًا، قَالَ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً [طه: ٥٣] وثانيها: كَوْنُهُ مِهَادًا، قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً [النبأ: ٦] وثالثها: كَوْنُهُ كِفَاتًا، قَالَ تَعَالَى: كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً [المرسلات: ٢٤، ٢٥] ورابعها: الذَّلُولُ، قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا [الْمُلْكِ: ١٥] وخامسها: كَوْنُهُ بِسَاطًا، قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً [نُوحٍ: ١٩، ٢٠] وَالْكَلَامُ فِيهِ طَوِيلٌ وَثَانِيهَا: الْبَحْرُ، قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا [النَّحْلِ: ١٤] وَثَالِثُهَا: الْهَوَاءُ وَالرِّيَاحُ. قَالَ تَعَالَى: / وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ [الْأَعْرَافِ: ٥٧] وَقَالَ تَعَالَى:
Aşağı âlemin hallerinin açıklamasına gelince; bunların ilki: Yeryüzüdür. [Allah] onu pek çok sıfatla nitelemiştir: Birincisi: Beşik olmasıdır; O Teâlâ: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً} “O ki yeri sizin için bir beşik yaptı” [Tâhâ 53] buyurmuştur. İkincisi: Döşek olmasıdır; O Teâlâ: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً} “Biz yeryüzünü bir döşek yapmadık mı?” [Nebe 6] buyurmuştur. Üçüncüsü: Kifât (toplayıcı/barındırıcı) olmasıdır; O Teâlâ: {كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً} “Dirilere ve ölülere bir toplanma yeri...” [Mürselât 24-25] buyurmuştur. Dördüncüsü: Boyun eğdirilmiş (zelûl) olmasıdır; O Teâlâ: {هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا} “O, yeri sizin için boyun eğmiş kıldı” [Mülk 15] buyurmuştur. Beşincisi: Yaygı (bisât) olmasıdır; O Teâlâ: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً} “Allah yeri sizin için bir sergi yaptı ki onda geniş yollar bulup gezesiniz” [Nûh 19-20] buyurmuştur. Bu husustaki kelam uzundur. İkincisi: Denizdir; O Teâlâ: {وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا} “Ondan taze et yiyesiniz diye denizi hizmetinize veren O'dur” [Nahl 14] buyurmuştur. Üçüncüsü: Hava ve rüzgârlardır. O Teâlâ: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O'dur” [A'râf 57] buyurmuş ve O Teâlâ:
وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ [الْحِجْرِ: ٢٢] وَرَابِعُهَا: الْآثَارُ الْعُلْوِيَّةُ كَالرَّعْدِ وَالْبَرْقِ، قَالَ تَعَالَى: وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ [الرَّعْدِ: ١٣] وَقَالَ تَعَالَى: فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ [النور: ٤٣] وَمِنْ هَذَا الْبَابِ ذِكْرُ الصَّوَاعِقِ وَالْأَمْطَارِ وَتَرَاكُمِ السَّحَابِ وَخَامِسُهَا: أَحْوَالُ الْأَشْجَارِ وَالثِّمَارِ وَأَنْوَاعِهَا وَأَصْنَافِهَا، وَسَادِسُهَا: أَحْوَالُ الْحَيَوَانَاتِ، قَالَ تَعَالَى: وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] وَقَالَ: وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ [النَّحْلِ: ٥] وَسَابِعُهَا: عَجَائِبُ تَكْوِينِ الْإِنْسَانِ فِي أَوَّلِ الْخِلْقَةِ، قَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] وَثَامِنُهَا: الْعَجَائِبُ فِي سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ وَلِسَانِهِ وَعَقْلِهِ وَفَهْمِهِ وَتَاسِعُهَا: تَوَارِيخُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُلُوكِ وَأَحْوَالُ النَّاسِ مِنْ أَوَّلِ خَلْقِ الْعَالَمِ إِلَى آخِرِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَعَاشِرُهَا ذِكْرُ أَحْوَالِ النَّاسِ عِنْدَ الْمَوْتِ وَبَعْدَ الْمَوْتِ، وَكَيْفِيَّةُ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَشَرْحُ أَحْوَالِ السُّعَدَاءِ وَالْأَشْقِيَاءِ، فَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى عَشَرَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْعُلُومِ فِي عالم السموات، وَإِلَى عَشَرَةٍ أُخْرَى فِي عَالَمِ الْعَنَاصِرِ، وَالْقُرْآنُ مُشْتَمِلٌ عَلَى شَرْحِ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ مِنَ الْعُلُومِ الْعَالِيَةِ الرَّفِيعَةِ.
{وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ} “Rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” [Hicr 22] buyurmuştur. Dördüncüsü: Gök gürültüsü ve şimşek gibi ulvî hadiselerdir (âsâr-ı ulviyye); O Teâlâ: {وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ} “Gök gürültüsü O'nu hamd ile, melekler de O'nun korkusundan tesbih eder” [Ra'd 13] buyurmuş ve O Teâlâ: {فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ} “Artık yağmurun onun arasından çıktığını görürsün” [Nûr 43] buyurmuştur. Yıldırımların, yağmurların ve bulutların kümelenmesinin zikredilmesi de bu babdandır. Beşincisi: Ağaçların ve meyvelerin halleri, türleri ve çeşitleridir. Altıncısı: Hayvanların halleridir; O Teâlâ: {وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “Orada her türlü canlıyı yaydı” [Bakara 164] ve {وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ} “Hayvanları da sizin için yarattı” [Nahl 5] buyurmuştur. Yedincisi: İlk yaratılışta insanın yaratılışının harikalarıdır; O Teâlâ: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ} “Andolsun Biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” [Mü'minûn 12] buyurmuştur. Sekizincisi: İnsanın işitmesinde, görmesinde, dilinde, aklında ve anlayışındaki acayipliklerdir. Dokuzuncusu: Âlemin ilk yaratılışından kıyametin kopuşunun sonuna kadar peygamberlerin, kralların tarihleri ve insanların halleridir. Onuncusu: Ölüm anında ve ölümden sonra insanların hallerinin zikri, dirilişin ve kıyametin keyfiyeti, bahtiyarlar ile bedbahtların hallerinin açıklamasıdır. Böylece gökler âlemindeki ilimlerden on türe, unsurlar âlemindeki ilimlerden de diğer bir on türe işaret etmiş olduk. Kur'an ise bu yüce ve yüksek ilim türlerinin açıklamasını ihtiva etmektedir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ: وَهُوَ شَرْحُ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَكَالِيفِهِ، فَنَقُولُ هَذِهِ التَّكَالِيفُ إِمَّا أَنْ تَحْصُلَ فِي أَعْمَالِ الْقُلُوبِ أَوْ فِي أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ.
Dördüncü kısma, yani Allah Teâlâ'nın hükümlerinin ve tekliflerinin açıklamasına gelince; deriz ki: Bu mükellefiyetler ya kalplerin amellerinde hâsıl olur ya da organların amellerinde hâsıl olur.