Binûn

Zümer Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ الْمُسَمَّى بِعِلْمِ الْأَخْلَاقِ وَبَيَانِ تَمْيِيزِ الْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاسِدَةِ وَالْقُرْآنُ يَشْتَمِلُ عَلَى كُلِّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي هَذَا الْبَابِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ [النَّحْلِ: ٩٠] ، وَقَالَ: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٩] .

Birinci kısım: Ahlak ilmi ve faziletli ahlak ile bozuk ahlakı birbirinden ayırt etmenin beyanı olarak isimlendirilen kısımdır. Kur'an, bu konuda gerekli olan her şeyi ihtiva etmektedir. Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ} “Şüphesiz Allah, adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, kötülükten ve azgınlıktan nehyeder” [Nahl 90] buyurmuş ve: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ} “Affı tut, örfü emret ve cahillerden yüz çevir” [A'râf 199] buyurmuştur.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ التَّكَالِيفُ الْحَاصِلَةُ فِي أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِعِلْمِ الْفِقْهِ وَالْقُرْآنُ مُشْتَمِلٌ عَلَى جُمْلَةِ أُصُولِ هَذَا الْعِلْمِ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ.

İkincisi: Organların amellerinde hâsıl olan mükellefiyetlerdir ki bu fıkıh ilmi olarak isimlendirilir. Kur'an, bu ilmin usulünün tamamını en mükemmel vecihlerle ihtiva etmektedir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الْخَامِسُ: وَهُوَ مَعْرِفَةُ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ مَذْكُورٌ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] فَهَذَا كُلُّهُ يَتَعَلَّقُ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ.

Beşinci kısım: Allah Teâlâ'nın isimlerini bilmektir ki bu, O Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها} “En güzel isimler Allah'ındır; o halde O'na bunlarla dua edin” [A'râf 180] kavlinde zikredilmiştir. Bütün bunlar Allah'ı tanımakla ilgilidir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: مِنَ الْأُصُولِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الْإِيمَانِ الْإِقْرَارُ بِالْمَلَائِكَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] وَالْقُرْآنُ يَشْتَمِلُ عَلَى شَرْحِ صِفَاتِهِمْ تَارَةً عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ وَأُخْرَى عَلَى طَرِيقِ التَّفْصِيلِ، أَمَّا بِالْإِجْمَالِ فَقَوْلُهُ: وَمَلائِكَتِهِ وَأَمَّا بِالتَّفْصِيلِ فَمِنْهَا مَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ رُسُلُ اللَّهِ قَالَ تَعَالَى:

İmanda muteber olan asıllardan ikinci kısma gelince; bu melekleri ikrardır. Nitekim O Teâlâ: {وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ} “Müminlerin hepsi de Allah'a ve meleklerine iman etti” [Bakara 285] buyurmuştur. Kur'an onların sıfatlarının açıklamasını bazen icmâlî olarak, bazen de tafsîlî yolla ihtiva eder. İcmâlî olanı: {وَمَلائِكَتِهِ} “ve meleklerine” kavlidir. Tafsîlî olanına gelince, bunlardan bir kısmı onların Allah'ın elçileri olduğunu gösterir; O Teâlâ:

جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فَاطِرٍ: ١] وَمِنْهَا أَنَّهَا مُدَبِّرَاتٌ لِهَذَا الْعَالَمِ، قَالَ تَعَالَى: فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً [الذاريات: ٤] فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً [النَّازِعَاتِ: ٥] وَقَالَ تَعَالَى: وَالصَّافَّاتِ صَفًّا [الصَّافَّاتِ: ١] وَمِنْهَا حَمَلَةُ الْعَرْشِ قَالَ: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] وَمِنْهَا الْحَافُّونَ حَوْلَ الْعَرْشِ قَالَ:

{جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا} “Melekleri elçiler kılan” [Fâtır 1] buyurmuştur. Bir kısmı ise onların bu âlemi idare edenler olduğudur; O Teâlâ: {فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً} “İşleri paylaştıranlara” [Zâriyât 4], {فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً} “İşleri çekip çevirenlere” [Nâziât 5] buyurmuş ve O Teâlâ: {وَالصَّافَّاتِ صَفًّا} “Sıra sıra dizilenlere” [Sâffât 1] buyurmuştur. Bir kısmı Arş'ı taşıyanlardır; [Allah]: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ} “O gün Rabbinin Arş'ını onların üstünde sekiz [melek] taşır” [Hâkka 17] buyurmuştur. Bir kısmı Arş'ın etrafını kuşatanlardır; [Allah]:

وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ [الزُّمَرِ: ٧٥] وَمِنْهَا خَزَنَةُ النَّارِ قَالَ تَعَالَى: عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ [التَّحْرِيمِ: ٦] وَمِنْهَا الْكِرَامُ الْكَاتِبُونَ قَالَ: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ [الِانْفِطَارِ: ١٠، ١١] وَمِنْهَا الْمُعَقِّبَاتُ قَالَ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ [الرَّعْدِ: ١١] وَقَدْ يَتَّصِلُ بِأَحْوَالِ الْمَلَائِكَةِ أَحْوَالُ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ.

{وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} “Melekleri Arş'ın etrafını kuşatmış görürsün” [Zümer 75] buyurmuştur. Bir kısmı cehennemin bekçileridir; O Teâlâ: {عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ} “Üzerinde kaba ve sert melekler vardır” [Tahrîm 6] buyurmuştur. Bir kısmı Kirâmen Kâtibîn'dir; [Allah]: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ} “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, şerefli yazıcılar vardır” [İnfitâr 10-11] buyurmuştur. Bir kısmı da takip eden meleklerdir (muakkibât); O Teâlâ: {لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünden ve arkasından izleyenleri vardır” [Ra'd 11] buyurmuştur. Bazen cinlerin ve şeytanların halleri de meleklerin hallerine bağlanır.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأُصُولِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الْإِيمَانِ مَعْرِفَةُ الْكُتُبِ وَالْقُرْآنُ يَشْتَمِلُ عَلَى شَرْحِ أَحْوَالِ كِتَابِ آدَمَ ﵇ قَالَ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ [الْبَقَرَةِ: ٣٧] وَمِنْهَا أَحْوَالُ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَمِنْهَا أَحْوَالُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ.

İmanda muteber olan asıllardan üçüncü kısma gelince; bu kitapları bilmektir. Kur'an, Âdem aleyhisselâm'ın kitabının hallerinin açıklamasını ihtiva eder; O Teâlâ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ} “Âdem Rabbinden kelimeler aldı” [Bakara 37] buyurmuştur. Bunlardan biri İbrâhim aleyhisselâm'ın sahifelerinin halleridir; O Teâlâ: {وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da onları tastamam yerine getirmişti” [Bakara 124] buyurmuştur. Bunlardan biri de Tevrat, İncil ve Zebur'un halleridir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ: مِنَ الْأُصُولِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الْإِيمَانِ مَعْرِفَةُ الرُّسُلِ وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ شَرَحَ أَحْوَالَ الْبَعْضِ وَأَبْهَمَ أَحْوَالَ الْبَاقِينَ قَالَ: مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ [غَافِرٍ: ٧٨] .

İmanda muteber olan asıllardan dördüncü kısma gelince; bu resulleri bilmektir. Allah Teâlâ bazılarının hallerini açıklamış, geri kalanların hallerini ise kapalı bırakmıştır; [Allah]: {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Onlardan sana anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır” [Gâfir 78] buyurmuştur.

الْقِسْمُ الْخَامِسُ: مَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الْمُكَلَّفِينَ وَهِيَ عَلَى نَوْعَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنْ يُقِرُّوا بِوُجُوبِ هَذِهِ التَّكَالِيفِ عَلَيْهِمْ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا، الثَّانِي: أَنْ يَعْتَرِفُوا بِصُدُورِ التَّقْصِيرِ عَنْهُمْ فِي تِلْكَ الْأَعْمَالِ ثُمَّ طَلَبُوا الْمَغْفِرَةَ وَهُوَ الْمُرَادُ من قوله: غُفْرانَكَ رَبَّنا ثُمَّ لَمَّا كَانَتْ مَقَادِيرُ رُؤْيَةِ التَّقْصِيرِ فِي مَوَاقِفِ الْعُبُودِيَّةِ بِحَسَبِ الْمُكَاشَفَاتِ فِي مُطَالَعَةِ عِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ أَكْثَرَ، كَانَتِ الْمُكَاشَفَاتُ فِي تَقْصِيرِ الْعُبُودِيَّةِ أَكْثَرَ وَكَانَ قَوْلُهُ: غُفْرانَكَ رَبَّنا أَكْثَرَ.

Beşinci kısım: Mükelleflerin halleriyle ilgili olan kısımdır. Bu iki nevidir: Birincisi: Bu mükellefiyetlerin kendilerine vacip olduğunu ikrar etmeleridir ki O'nun: {وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا} “'İşittik ve itaat ettik' dediler” kavlinden murat budur. İkincisi: Bu amellerde kendilerinden kusur sadır olduğunu itiraf edip sonra bağışlanma talep etmeleridir ki O'nun: {غُفْرانَكَ رَبَّنا} “'Mağfiretini dileriz ey Rabbimiz!'” kavlinden murat da budur. Sonra, kulluk makamlarındaki kusuru görmenin dereceleri, Rubûbiyet izzetini mütalaadaki keşiflerin çokluğuna göre olduğunda, kulluktaki kusura dair keşifler de daha çok olmuş ve O'nun: {غُفْرانَكَ رَبَّنا} “'Mağfiretini dileriz ey Rabbimiz!'” kavli daha da fazlalaşmıştır.

الْقِسْمُ السَّادِسُ: مَعْرِفَةُ الْمَعَادِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] وَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَعْرِفَةِ الْمَطَالِبِ الْمُهِمَّةِ فِي طَلَبِ الدِّينِ، وَالْقُرْآنُ بَحْرٌ لَا نِهَايَةَ لَهُ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْمَطَالِبِ وَتَعْرِيفِهَا وَشَرْحِهَا وَلَا تَرَى فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا كِتَابًا يَشْتَمِلُ عَلَى جُمْلَةِ هَذِهِ الْعُلُومِ كَمَا يَشْتَمِلُ الْقُرْآنُ عَلَيْهَا. وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ عَلِمَ أَنَّا لَمْ نَذْكُرْ مِنْ بِحَارِ فَضَائِلِ الْقُرْآنِ إِلَّا قَطْرَةً، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ، لَا جَرَمَ مَدَحَ اللَّهُ ﷿ الْقُرْآنَ فَقَالَ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ

Altıncı kısım: Âhireti, yeniden dirilişi ve kıyameti bilmektir ki O'nun: {وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} “'Dönüş ancak Sanadır'” [Bakara 285] kavlinden murat budur. İşte bu, din talebindeki önemli gayeleri bilmeye işarettir. Kur'an bu gayeleri yerleştirmede, tanıtmada ve açıklamada sonu olmayan bir denizdir. Yeryüzünün doğularında ve batılarında, Kur'an'ın ihtiva ettiği gibi bu ilimlerin tamamını ihtiva eden bir kitap göremezsin. Bu tefsiri etraflıca düşünen kimse, Kur'an'ın fazilet denizlerinden ancak bir damla zikrettiğimizi bilir. Mesele bu minval üzere olunca, şüphesiz Allah azze ve celle Kur'an'ı övmüş ve O Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ} “Allah, sözün en güzelini indirdi”

وَاللَّهُ أعلم.

Allah en iyisini bilir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ صِفَاتِ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى كِتاباً مُتَشابِهاً أَمَّا الْكِتَابُ فَقَدْ فَسَّرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ٢] وَأَمَّا كَوْنُهُ مُتَشَابِهًا فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ مُتَشَابِهٌ. وَقَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْبَعْضِ مُتَشَابِهًا دُونَ الْبَعْضِ. وَأَمَّا كَوْنُهُ كُلِّهِ مُتَشَابِهًا كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَأَقُولُ هَذَا التَّشَابُهُ يَحْصُلُ فِي أُمُورٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْكَاتِبَ الْبَلِيغَ إِذَا كَتَبَ كِتَابًا طَوِيلًا، فَإِنَّهُ يَكُونُ بَعْضُ كَلِمَاتِهِ فَصِيحًا، وَيَكُونُ الْبَعْضُ غَيْرَ فَصِيحٍ، وَالْقُرْآنُ يُخَالِفُ ذَلِكَ فَإِنَّهُ فَصِيحٌ كَامِلُ الْفَصَاحَةِ بِجَمِيعِ أَجْزَائِهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْفَصِيحَ إِذَا كَتَبَ كِتَابًا فِي وَاقِعَةٍ بِأَلْفَاظٍ فَصَيْحَةٍ فَلَوْ كَتَبَ كِتَابًا آخَرَ فِي غَيْرِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ كَانَ الْغَالِبُ أَنَّ كَلَامَهُ فِي الْكِتَابِ الثَّانِي غَيْرُ كَلَامِهِ فِي الْكِتَابِ الْأَوَّلِ، وَاللَّهُ تَعَالَى حَكَى قِصَّةَ مُوسَى ﵇ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَكُلُّهَا مُتَسَاوِيَةٌ مُتَشَابِهَةٌ فِي الْفَصَاحَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ مَا فِيهِ مِنَ الْآيَاتِ وَالْبَيَانَاتِ فَإِنَّهُ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا وَيُؤَكِّدُ بَعْضُهَا بَعْضًا وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الْكَثِيرَةَ مِنَ الْعُلُومِ الَّتِي عَدَدْنَاهَا مُتَشَابِهَةً مُتَشَارِكَةٌ فِي أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا بِأَسْرِهَا الدَّعْوَةُ إِلَى/ الدِّينِ وَتَقْرِيرُ عَظَمَةِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّكَ لَا تَرَى قِصَّةً مِنَ الْقِصَصِ إِلَّا وَيَكُونُ مُحَصِّلُهَا الْمَقْصُودَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ مُتَشَابِهًا، وَاللَّهُ الْهَادِي.

Kur'an'ın sıfatlarından ikinci sıfat: Allah Teâlâ'nın {كِتاباً مُتَشابِهاً} “birbirine benzeyen bir kitap” kavlidir. Kitaba gelince; onu O Teâlâ'nın: {ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ} “O kitap ki onda hiçbir şüphe yoktur” [Bakara 2] kavlinde tefsir etmiştik. Onun müteşâbih olmasına gelince; bil ki bu ayet Kur'an'ın tamamının müteşâbih olduğuna delalet eder. O'nun: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ} “Sana Kitab'ı indiren O'dur; ondan bir kısmı muhkem ayetlerdir ki onlar Kitab'ın esasıdır, diğerleri ise müteşâbihlerdir” [Âl-i İmrân 7] kavli ise bir kısmının müteşâbih olup bir kısmının olmadığına delalet eder. Bu ayette olduğu gibi tamamının müteşâbih olmasına gelince; İbn Abbâs: "Bunun anlamı, bazısının bazısına benzemesidir" demiştir. Ben de derim ki: Bu benzeşme birkaç hususta hâsıl olur: Birincisi: Belagat sahibi bir kâtip uzun bir kitap yazdığında, onun bazı kelimeleri fasih olur, bazıları ise fasih olmaz. Kur'an ise buna muhaliftir; zira o bütün cüzleriyle fasih ve tam bir fesahate sahiptir. İkincisi: Fasih bir kimse bir hadise hakkında fasih lafızlarla bir kitap yazsa, o hadiseden başka bir hususta başka bir kitap yazacak olsa, çoğunlukla ikinci kitaptaki sözü birinci kitaptaki sözünden farklı olur. Allah Teâlâ ise Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasını Kur'an'ın pek çok yerinde nakletmiştir ve hepsi fesahatte birbirine eşit ve birbirine benzerdir. Üçüncüsü: Ondaki bütün ayetler ve açıklamalar birbirini güçlendirir ve birbirini teyit eder. Dördüncüsü: Saydığımız bu pek çok ilim türü, hepsinden maksadın dine davet etmek ve Allah'ın azametini yerleştirmek olması hususunda birbirine benzer ve ortaktır. Bu sebepledir ki hiçbir kıssa göremezsin ki neticesi zikrettiğimiz bu maksat olmasın. İşte onun müteşâbih olmasından murat budur. Hidayet eden Allah'tır.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِ الْقُرْآنِ كَوْنُهُ مَثَانِيَ وَقَدْ بَالَغْنَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [الْحِجْرِ: ٨٧] وَبِالْجُمْلَةِ فَأَكْثَرُ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ وَقَعَتْ زَوْجَيْنِ زَوْجَيْنِ مِثْلَ: الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَالْعَامِّ وَالْخَاصِّ، والمجمل والمفصل، وأحوال السموات وَالْأَرْضِ، وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَالظُّلْمَةِ وَالضَّوْءِ، وَاللَّوْحِ وَالْقَلَمِ، وَالْمَلَائِكَةِ وَالشَّيَاطِينِ، وَالْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ، وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَالرَّجَاءِ وَالْخَوْفِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الْحَقِّ زَوْجٌ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مُبْتَلًى بِضِدِّهِ وَنَقِيضِهِ وَأَنَّ الْفَرْدَ الْأَحَدَ الْحَقَّ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.

Kur'an'ın sıfatlarından üçüncü sıfat: Mesânî (ikili/tekrarlanan) olmasıdır. Biz bu lafzın tefsirini O Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي} “Andolsun ki Biz sana tekrarlanan yediyi verdik” [Hicr 87] kavlinde etraflıca yapmıştık. Özetle, [Kur'an'da] zikredilen şeylerin çoğu; emir ve nehiy, umum ve husus, mücmel ve mufassal, semavat ve arzın halleri, cennet ve cehennem, karanlık ve aydınlık, levh ve kalem, melekler ve şeytanlar, Arş ve Kürsî, vaad ve vaîd, recâ (ümit) ve havf (korku) gibi ikişer ikişer çiftler halinde gelmiştir. Bundan maksat, Hakk'ın dışındaki her şeyin çift olduğunu açıklamak ve her şeyin zıddı ve mukabiliyle müptela olduğunu, tek, bir ve hak olanın ise ancak Sübhân olan Allah olduğunu göstermektir.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ صِفَاتِ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وفيه مسائل:

Kur'an'ın sıfatlarından dördüncü sıfat: O'nun: {تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ} “Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir, sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الأولى: معنى تقشعر جلودهم تَأْخُذُهُمْ قُشَعْرِيرَةٌ وَهِيَ تَغَيُّرٌ يَحْدُثُ فِي جِلْدِ الْإِنْسَانِ عِنْدَ الْوَجَلِ وَالْخَوْفِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ آيَاتِ الرَّحْمَةِ وَالْإِحْسَانِ يَحْصُلُ لَهُمُ الْفَرَحُ فَتَلِينُ قُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ، وَأَقُولُ إِنَّ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْعَارِفِينَ قَالُوا: السَّائِرُونَ في مبدأ إجلال اللَّهِ إِنْ نَظَرُوا إِلَى عَالَمِ الْجَلَالِ طَاشُوا، وَإِنْ لَاحَ لَهُمْ أَثَرٌ مِنْ عَالَمِ الْجَمَالِ عَاشُوا، وَيَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَذْكُرَ فِي هَذَا الْبَابِ مَزِيدَ شَرْحٍ وَتَقْرِيرٍ، فَنَقُولَ الْإِنْسَانُ إِذَا تَأَمَّلَ فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ تَنْزِيهُ اللَّهِ عَنِ التَّحَيُّزِ وَالْجِهَةِ. فَهُنَا يَقْشَعِرُّ جِلْدُهُ، لِأَنَّ إِثْبَاتَ مَوْجُودٍ لَا دَاخِلَ الْعَالَمِ ولا خارج وَلَا مُتَّصِلٌ بِالْعَالَمِ وَلَا مُنْفَصِلٌ عَنِ الْعَالَمِ، مِمَّا يَصْعُبُ تَصَوُّرُهُ فَهَهُنَا تَقْشَعِرُّ الْجُلُودُ، أَمَّا إِذَا تَأَمَّلَ فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ فَرْدًا أَحَدًا، وَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مُتَحَيِّزٍ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ فَهَهُنَا يَلِينُ جِلْدُهُ وَقَلْبُهُ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ. وَأَيْضًا إِذَا أَرَادَ أَنْ يُحِيطَ عَقْلُهُ بِمَعْنَى الْأَزَلِ فَيَتَقَدَّمَ فِي ذِهْنِهِ بِمِقْدَارِ أَلْفِ أَلْفِ سَنَةٍ ثُمَّ يَتَقَدَّمَ أَيْضًا بِحَسَبِ كُلِّ لَحْظَةٍ مِنْ لَحَظَاتِ تِلْكَ الْمُدَّةِ أَلْفِ أَلْفِ سَنَةٍ، وَلَا يَزَالُ يَحْتَالُ وَيَتَقَدَّمُ وَيَتَخَيَّلُ فِي الذِّهْنِ، فَإِذَا بَالَغَ وَتَوَغَّلَ وَظَنَّ أَنَّهُ اسْتَحْضَرَ مَعْنَى الْأَزَلِ قَالَ الْعَقْلُ هَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ كُلَّ مَا اسْتَحْضَرْتُهُ فِيَّ فَهُوَ مُتَنَاهٍ وَالْأَزَلُ هُوَ الْوُجُودُ الْمُتَقَدِّمُ عَلَى هَذِهِ الْمُدَّةِ الْمُتَنَاهِيَةِ، فَهَهُنَا يَتَحَيَّرُ الْعَقْلُ وَيَقْشَعِرُّ الْجِلْدُ، وَأَمَّا إِذَا تَرَكَ

Birinci Mesele: {تَقْشَعِرُّ جُلُودُهُمْ} ifadesinin anlamı, onları ürperti tutmasıdır ki bu, çekinme ve korku anında insanın derisinde meydana gelen bir değişmedir. Müfessirler: "Manası şudur: Onlar rahmet ve ihsan ayetlerini işittiklerinde onlarda sevinç hâsıl olur ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar" demişlerdir. Ben de derim ki: Âriflerden olan muhakkikler şöyle demişlerdir: Allah'ı tazim etmenin başlangıcında yürüyenler, celâl âlemine baktıklarında şaşırıp kendilerinden geçerler; cemâl âleminden kendilerine bir eser belirdiğinde ise dirilirler. Bizim bu konuda daha fazla açıklama ve izah yapmamız gerekir; şöyle deriz: İnsan, Allah'ı mekân tutmaktan ve yönden tenzih etmenin vacip olduğuna delalet eden delilleri düşündüğünde, burada derisi ürperir. Zira âlemin ne içinde ne dışında, ne âleme bitişik ne de âlemden ayrı olan bir mevcudu ispat etmek tasavvuru zor bir şeydir; işte burada deriler ürperir. O'nun tek ve bir olması gerektiğine delalet eden delilleri düşünüp mekân tutan her şeyin bölünebilir olduğu sabit olduğunda ise, burada derisi ve kalbi Allah'ın zikrine yumuşar. Keza aklı ezel manasını ihata etmek istediğinde, zihninde bin kere bin yıl (milyon yıl) kadar geriye gitse, sonra o sürenin her bir anına göre yine bin kere bin yıl geriye gitse; zihinde durmadan çare arayıp geriye doğru gitse ve hayal kursa, son derece ileri gidip daldığında ve ezel manasını zihnine getirdiğini zannettiğinde akıl der ki: Bu hiçbir şey değildir! Zira bende zihne getirdiğim her şey sonludur, ezel ise bu sonlu süreden de önce olan varlıktır; işte burada akıl hayrete düşer ve deri ürperir. Ancak

هذا الاعتبار وقال هاهنا مَوْجُودٌ وَالْمَوْجُودُ إِمَّا وَاجِبٌ وَإِمَّا مُمْكِنٌ، فَإِنْ كَانَ وَاجِبًا فَهُوَ دَائِمًا مُنَزَّهٌ عَنِ الْأَوَّلِ وَالْآخِرِ وَإِنْ كَانَ مُمْكِنًا فَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى الْوَاجِبِ فَيَكُونُ أَزَلِيًّا أَبَدِيًّا، فَإِذَا اعْتَبَرَ الْعَقْلُ فَهِمَ مَعْنَى الْأَزَلِيَّةِ فَهَهُنَا يَلِينُ جِلْدُهُ وَقَلْبُهُ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقَامَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي الْآيَةِ لَا يَجِبُ قَصْرُهُمَا عَلَى سَمَاعِ آية العذاب وآية الرحمة، بل ذاك أول تِلْكَ الْمَرَاتِبِ وَبَعْدَهُ مَرَاتِبُ لَا حَدَّ لَهَا وَلَا حَصْرَ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْحَالَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ.

bu düşünceyi bırakıp da: "Burada bir mevcut vardır; mevcut ise ya vacip ya da mümkündür. Eğer vacip ise, O daima ilkten ve sondan münezzehtir; eğer mümkün ise, o Vâcib'e muhtaçtır, dolayısıyla O ezelî ve ebedîdir" dediğinde; akıl bu şekilde düşündüğünde ezeliyet manasını anlar ve işte burada derisi ve kalbi Allah'ın zikrine yumuşar. Böylece sabit oldu ki ayette zikredilen iki makamı sadece azap ayeti ve rahmet ayetini işitmeye hasretmek gerekmez; bilakis o, bu mertebelerin ilkidir ve zikredilen bu iki halin hâsıl olmasında bundan sonra haddi hesabı olmayan mertebeler vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قَالَ: الْقُرْآنُ دَلَّ عَلَى أَنَّ أَوْلِيَاءَ/ اللَّهِ مَوْصُوفُونَ بِأَنَّهُمْ عِنْدَ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ، تَارَةً تَقْشَعِرُّ جُلُودُهُمْ وَأُخْرَى تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ. وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ عُقُولَهُمْ تَزُولُ وَأَنَّ أَعْضَاءَهُمْ تَضْطَرِبُ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْأَحْوَالَ لَوْ حَصَلَتْ لَكَانَتْ مِنَ الشيطان، وأقول هاهنا بَحْثٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الشَّيْخَ أَبَا حَامِدٍ الْغَزَالِيَّ أَوْرَدَ مَسْأَلَةً فِي كِتَابِ «إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ» ، وَهِيَ أَنَّا نَرَى كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ يَظْهَرُ عَلَيْهِ الْوَجْدُ الشَّدِيدُ التَّامُّ عِنْدَ سَمَاعِ الْأَبْيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى شَرْحِ الْوَصْلِ وَالْهَجْرِ، وَعِنْدَ سَمَاعِ الْآيَاتِ لَا يَظْهَرُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، ثُمَّ إِنَّهُ سَلَّمَ هَذَا الْمَعْنَى وَذَكَرَ الْعُذْرَ فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، وَأَنَا أَقُولُ: إِنِّي خُلِقْتُ مَحْرُومًا عَنْ هَذَا الْمَعْنَى، فَإِنِّي كُلَّمَا تَأَمَّلْتُ فِي أَسْرَارِ الْقُرْآنِ اقْشَعَرَّ جلدي وقف على شَعْرِي وَحَصَلَتْ فِي قَلْبِي دَهْشَةٌ وَرَوْعَةٌ، وَكُلَّمَا سَمِعْتُ تِلْكَ الْأَشْعَارِ غَلَبَ الْهَزْلُ عَلَيَّ وَمَا وَجَدْتُ أَلْبَتَّةَ فِي نَفْسِي مِنْهَا أَثَرًا، وَأَظُنُّ أَنَّ الْمَنْهَجَ الْقَوِيمَ وَالصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ هُوَ هَذَا، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ تِلْكَ الْأَشْعَارَ كَلِمَاتٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى وَصْلٍ وَهَجْرٍ وَبُغْضٍ وَحُبٍّ تَلِيقُ بِالْخَلْقِ، وَإِثْبَاتُهُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى كُفْرٌ، وَأَمَّا الِانْتِقَالُ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ إِلَى مَعَانٍ لَائِقَةٍ بِجَلَالِ اللَّهِ فَلَا يَصِلُ إِلَيْهَا إِلَّا الْعُلَمَاءُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ، وَأَمَّا الْمَعَانِي الَّتِي يَشْتَمِلُ عَلَيْهَا الْقُرْآنُ فَهِيَ أَحْوَالٌ لَائِقَةٌ بِجَلَالِ اللَّهِ، فَمَنْ وَقَفَ عَلَيْهَا عَظُمَ الْوَلَهُ فِي قَلْبِهِ، فَإِنَّ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ نُورُ الْإِيمَانِ وَجَبَ أَنْ يَعْظُمَ اضْطِرَابُهُ عِنْدَ سَمَاعِ قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنِّي سَمِعْتُ بَعْضَ الْمَشَايِخِ قَالَ كَمَا أَنَّ الْكَلَامَ لَهُ أَثَرٌ فَكَذَلِكَ صُدُورُ ذَلِكَ الْكَلَامِ مِنَ الْقَائِلِ الْمُعَيَّنِ لَهُ أَثَرٌ، لِأَنَّ قُوَّةَ نَفْسِ الْقَائِلِ تُعِينُ عَلَى نَفَاذِ الْكَلَامِ فِي الرُّوحِ، وَالْقَائِلُ فِي الْقُرْآنِ هُنَا هُوَ اللَّهُ بِوَاسِطَةِ جِبْرِيلَ بِتَبْلِيغِ الرَّسُولِ الْمَعْصُومِ، وَالْقَائِلُ هُنَاكَ شَاعِرٌ كَذَّابٌ مَمْلُوءٌ مِنَ الشَّهْوَةِ وَدَاعِيَةِ الْفُجُورِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ مَدَارَ الْقُرْآنِ عَلَى الدَّعْوَةِ إِلَى الْحَقِّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الشُّورَى: ٥٢، ٥٣] وَأَمَّا الشِّعْرُ فَمَدَارُهُ عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ تَعَالَى: وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ، وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٢٤، ٢٢٦] فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ فُرُوقٌ ظَاهِرَةٌ، وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْوُجْدَانِ مِنَ النَّفْسِ فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ إِنَّمَا يُخْبِرُ عَمَّا يَجِدُهُ مِنْ نَفْسِهِ وَالَّذِي وَجَدْتُهُ مِنَ النَّفْسِ وَالْعَقْلِ مَا ذَكَرْتُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Vâhidî el-Basît'te Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kur'an; Allah'ın veli kullarının mükâşefeler ve müşahedeler esnasında bazen derilerinin ürpermesi, bazen de derilerinin ve kalplerinin Allah'ın zikrine yumuşaması ile nitelendirildiklerine delalet etmiştir. Onların akıllarının zail olduğuna ve azalarının sarsıldığına dair bir şey yoktur. Bu da gösterir ki bu haller [akıl gitmesi ve çırpınma] hâsıl olsaydı şeytandan olurdu." Ben de derim ki: Burada başka bir inceleme vardır; o da şudur: Şeyh Ebû Hâmid el-Gazâlî İhyâu Ulûmi'd-Dîn adlı kitabında bir mesele ortaya koymuştur ki o da şudur: Biz insanların çoğunun vuslat ve ayrılığın açıklamasını ihtiva eden beyitleri işittiğinde üzerinde tam ve şiddetli bir vecdin belirdiğini, ayetleri işittiğinde ise üzerinde bu hallerden hiçbir şeyin belirmediğini görürüz. Sonra o bu manayı kabul etmiş ve bunda pek çok yönden mazeret zikretmiştir. Ben ise derim ki: Şüphesiz ben bu manadan mahrum yaratılmışım; zira ben ne zaman Kur'an'ın sırlarını düşünsem derim ürperir, tüylerim diken diken olur, kalbimde bir dehşet ve ürperti hâsıl olur. Ne zaman o şiirleri işitsem bana bir lâtife/oyun galebe çalar ve kendimde onlardan kesinlikle hiçbir tesir bulamam. Zannederim ki dosdoğru yol ve müstakim sırat da budur. Bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: O şiirler, mahlûkata layık olan kavuşma, ayrılma, buğuz ve muhabbeti ihtiva eden kelimelerdir. Bunları Allah Teâlâ hakkında ispat etmek ise küfürdür. Bu hallerden Allah'ın celâline layık manalara intikal etmeye gelince; buna ancak ilimde rüsuh sahibi âlimler ulaşabilir. Kur'an'ın ihtiva ettiği manalar ise Allah'ın celâline layık hallerdir. Dolayısıyla kim bunlara vakıf olursa, kalbindeki hayret ve tutku büyür. Zira yanında iman nuru bulunan kimsenin: {وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir” [En'âm 59] ayetini sonuna kadar işittiğinde ıstırabının büyümesi vacip olur. İkincisi: Bazı meşâyihten işittiğim şu husustur; sözün bir tesiri olduğu gibi, o sözün muayyen bir söyleyenden sadır olmasının da bir tesiri vardır. Çünkü söyleyenin nefsinin kuvveti, sözün ruha nüfuz etmesine yardım eder. Kur'an'daki söyleyen burada Cebrâil vasıtasıyla ve masum Resul'ün tebliğiyle Allah'tır. Oradaki [şiirdeki] söyleyen ise şehvet ve fücur dürtüsüyle dolu yalancı bir şairdir. Üçüncüsü: Kur'an'ın mihveri Hakk'a davettir; O Teâlâ: {وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola, göklerde ve yerde ne varsa hepsi Kendisinin olan Allah'ın yoluna hidayet etmektesin” [Şûrâ 52-53] buyurmuştur. Şiirin mihveri ise batıl üzerinedir; O Teâlâ: {وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ، وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} “Şairlere ise azgınlar uyar. Görmedin mi ki onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar ve yapmadıkları şeyleri söylerler?” [Şuarâ 224-226] buyurmuştur. İşte bu üç vecih açık farklardır. Nefsin vicdanına (iç hissine) taalluk eden hususa gelince; herkes ancak kendi nefsinde bulduğu şeyi haber verir. Benim nefisten ve akıldan bulduğum şey ise zikrettiğim husustur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بَيَانِ مَا بَقِيَ مِنَ الْمُشْكِلَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَذْكُرُهَا فِي مَعْرِضِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayette kalan müşkillerin beyanı hakkındadır ve biz bunları soru-cevap tarzında zikredeceğiz.

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ تَرْكِيبُ لَفْظِ الْقُشَعْرِيرَةِ الْجَوَابُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَرْكِيبُهُ مِنْ حُرُوفِ التَّقَشُّعِ وَهُوَ الْأَدِيمُ الْيَابِسُ مَضْمُومًا إِلَيْهَا حَرْفٌ رَابِعٌ وَهُوَ الرَّاءُ لِيَكُونَ رُبَاعِيًّا وَدَالًّا عَلَى مَعْنًى زَائِدٍ يُقَالُ: اقْشَعَرَّ جِلْدُهُ من الخوف وقف شَعْرُهُ، وَذَلِكَ مَثَلٌ فِي شِدَّةِ الْخَوْفِ.

Birinci Soru: Kuşa'rîre (قُشَعْرِيرَة) lafzının terkibi nasıldır? Cevap: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Terkibi, kuru deri anlamına gelen takaşşu' (التَّقَشُّع) harflerinden olup buna dört harfli olması ve ziyade bir manaya delalet etmesi için dördüncü bir harf olan râ (ر) eklenmiştir. Korkudan derisi ürperdi ve tüyleri diken diken oldu anlamında "ikşa'arre cildühû" (اقْشَعَرَّ جِلْدُهُ) denilir ve bu, korkunun şiddetinde bir meseldir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ قَالَ: تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَمَا الْوَجْهُ فِي تَعَدِّيهِ/ بِحَرْفِ إِلَى؟

İkinci Soru: Nasıl {تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ} “derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar” demiştir ve ilâ (إِلَى) harfiyle geçişli kılınmasının vechi nedir?

وَالْجَوَابُ: التَّقْدِيرُ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ حَالَ وُصُولِهَا إِلَى حَضْرَةِ اللَّهِ وَهُوَ لَا يُحَسُّ بالإدراك.

Cevap: Takdiri şöyledir: Derileri ve kalpleri Allah'ın huzuruna ulaştığı anda yumuşar ki O, idrak ile hissedilmez.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَلَمْ يَقُلْ إِلَى ذِكْرِ رَحْمَةِ اللَّهِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ لِأَجْلِ رَحْمَتِهِ فَهُوَ مَا أَحَبَّ اللَّهَ، وَإِنَّمَا أَحَبَّ شَيْئًا غَيْرَهُ، وَأَمَّا مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ لَا لِشَيْءٍ سِوَاهُ فَهَذَا هُوَ الْمُحِبُّ الْمُحِقُّ وَهُوَ الدَّرَجَةُ الْعَالِيَةُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمْ يَقُلْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ رَحْمَةِ اللَّهِ بَلْ قَالَ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الْأَنْعَامِ: ١٢٥] وَفِي قَوْلِهِ:

Üçüncü Soru: Niçin "Allah'ın rahmetinin zikrine" demeyip de {إِلى ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın zikrine” demiştir? Cevap: Allah'ı rahmeti için seven kimse Allah'ı sevmiş olmaz, ancak O'ndan başka bir şeyi sevmiş olur. Allah'ı O'ndan başka hiçbir şey için değil [sırf O'nun için] seven kimse ise işte o hakiki muhiptir ve bu en yüce derecedir. İşte bu sebepten ötürü "sonra derileri ve kalpleri Allah'ın rahmetinin zikrine yumuşar" dememiş, bilakis {إِلى ذِكْرِ اللَّهِ} “Allah'ın zikrine” demiştir. Allah Teâlâ bu manayı O Teâlâ'nın: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ} “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslâm'a açar” [En'âm 125] kavlinde ve şu kavlinde açıklamıştır:

أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرعد: ٢٨] وأيضا قال لأمة موسى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] وَقَالَ أَيْضًا لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٥٢] .

{أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ} “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” [Ra'd 28]. Ayrıca Mûsâ'nın ümmetine: {يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” [Bakara 40] buyurmuş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine de: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} “Beni anın ki Ben de sizi anayım” [Bakara 152] buyurmuştur.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ قَالَ فِي جَانِبِ الْخَوْفِ قُشَعْرِيرَةُ الْجُلُودِ فَقَطْ، وَفِي جَانِبِ الرَّجَاءِ لِينُ الْجُلُودِ وَالْقُلُوبِ مَعًا؟ وَالْجَوَابُ: لِأَنَّ الْمُكَاشَفَةَ فِي مَقَامِ الرَّجَاءِ أَكْمَلُ مِنْهَا فِي مَقَامِ الْخَوْفِ، لِأَنَّ الْخَيْرَ مَطْلُوبٌ بِالذَّاتِ وَالشَّرَّ مَطْلُوبٌ بِالْعَرَضِ وَمَحَلُّ الْمُكَاشَفَاتِ هُوَ الْقُلُوبُ وَالْأَرْوَاحُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Soru: Korku tarafında niçin sadece derilerin ürpermesini, ümit tarafında ise hem derilerin hem de kalplerin yumuşamasını zikretmiştir? Cevap: Çünkü recâ (ümit) makamındaki mükâşefe, havf (korku) makamındakinden daha kâmildir; zira hayır bizzat matlubdur, şer ise araz olarak matlubdur. Mükâşefelerin mahalli ise kalpler ve ruhlardır. Allah en iyisini bilir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْقُرْآنَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ قَالَ: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ فَقَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْكِتَابِ وَهُوَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُ أَوَّلًا لِقَبُولِ هَذِهِ الْهِدَايَةِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ أَيْ مَنْ جَعَلَ قَلْبَهُ قَاسِيًا مُظْلِمًا بَلِيدَ الْفَهْمِ مُنَافِيًا لِقَبُولِ هَذِهِ الْهِدَايَةِ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَاسْتِدْلَالُ أَصْحَابِنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَسُؤَالَاتُ الْمُعْتَزِلَةِ وَجَوَّابَاتُ أَصْحَابِنَا عَيْنُ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:

Sonra O Teâlâ Kur'an'ı bu sıfatlarla niteleyince: {ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ} “İşte bu, Allah'ın hidayetidir; onunla dilediğini hidayete erdirir. Allah kimi de saptırırsa, artık onun için hiçbir hidayet edici yoktur” buyurdu. O'nun {ذلِكَ} “İşte bu” kavli Kitab'a işarettir. O, Allah'ın kullarından dilediğini kendisiyle hidayete erdirdiği hidayetidir ki o da bu hidayeti kabul etmesi için göğsünü önceden açtığı kimsedir. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} “Allah kimi de saptırırsa”, yani kalbini katı, karanlık, anlayışı kıt ve bu hidayeti kabul etmeye aykırı kıldığı kimse için {فَما لَهُ مِنْ هادٍ} “artık onun için hiçbir hidayet edici yoktur”. Ashabımızın bu ayetle istidlal etmesi, Mu'tezile'nin soruları ve ashabımızın cevapları, O'nun şu kavlinde geçenlerin aynısıdır:

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ.

{فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ} “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun göğsünü İslâm'a açar”.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى الْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ بِحُكْمٍ فِي الدُّنْيَا وَبِحُكْمٍ فِي الْآخِرَةِ، أَمَّا حُكْمُهُمْ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ الضَّلَالُ التَّامُّ كَمَا قَالَ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [الرعد: ٣٣] وَأَمَّا حُكْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ الْعَذَابُ الشَّدِيدُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ أَشْرَفَ الْأَعْضَاءِ هُوَ الْوَجْهُ لِأَنَّهُ مَحَلُّ الْحُسْنِ وَالصَّبَاحَةِ، وَهُوَ أَيْضًا صَوْمَعَةُ الْحَوَاسِّ، وَإِنَّمَا يَتَمَيَّزُ بَعْضُ النَّاسِ عَنْ بَعْضٍ بِسَبَبِ الْوَجْهِ، وَأَثَرُ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ لَا يَظْهَرُ إِلَّا فِي الْوَجْهِ قَالَ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ [عَبَسَ: ٣٨- ٤٢] وَيُقَالُ لِمُقَدَّمِ الْقَوْمِ يَا وَجْهَ الْعَرَبِ، وَيُقَالُ لِلطَّرِيقِ الدَّالِّ عَلَى كُنْهِ حَالِ الشَّيْءِ وَجْهُ كَذَا هُوَ كَذَا، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ أَشْرَفَ الْأَعْضَاءِ هُوَ الْوَجْهُ، فَإِذَا وَقَعَ الْإِنْسَانُ فِي نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ فَإِنَّهُ يَجْعَلُ يَدَهُ وِقَايَةً لِوَجْهِهِ وَفِدَاءً لَهُ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا كَانَ الْقَادِرُ عَلَى الِاتِّقَاءِ يَجْعَلُ كُلَّ مَا سِوَى الْوَجْهِ فِدَاءً لِلْوَجْهِ لَا جَرَمَ حَسُنَ جَعْلُ الِاتِّقَاءِ بِالْوَجْهِ كِنَايَةً عَنِ الْعَجْزِ عَنِ الِاتِّقَاءِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ النَّابِغَةُ:

Allah Teâlâ'nın: {أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ} “Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunan kimse mi?” kavline gelince; bil ki O Teâlâ kalpleri katılaşmış olanlar hakkında dünyada bir hüküm, âhirette de bir hüküm vermiştir. Onların dünyadaki hükmü: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hiçbir hidayet edici yoktur” [Ra'd 33] buyurduğu gibi tam bir dalâlettir. Âhiretteki hükümleri ise şiddetli azaptır ki: {أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ} “Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunan kimse mi?” kavlinden murat budur. Bunun izahı şudur: Organların en şereflisi yüzdür; çünkü o güzellik ve aydınlığın mahallidir, aynı zamanda duyuların kalesidir. İnsanların bazısı bazısından ancak yüz sebebiyle ayırt edilir ve saadet ile şekavet eseri ancak yüzde belirir. O Teâlâ: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ} “O gün birtakım yüzler parıl parıldır; güler, sevinir. Birtakım yüzlerin üzerinde de o gün toz toprak vardır; onları bir karanlık bürür. İşte onlar kâfirlerin, fâcirlerin ta kendileridir” [Abese 38-42] buyurmuştur. Topluluğun önderine "Ey Arapların yüzü (ileri geleni)!" denilir. Bir şeyin hakiki durumunu gösteren yola da "Falan şeyin vechi (yönü) şudur" denilir. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki organların en şereflisi yüzdür. Dolayısıyla insan bir azap türüne düştüğünde elini yüzüne siper ve kalkan yapar. Bunu bildiğinde deriz ki: Korunmaya gücü yeten kimse yüzün dışındaki her şeyi yüze feda kılarsa, şüphesiz yüz ile korunmayı korunmaktan aciz kalmaya kinaye kılmak güzel olmuştur. Bunun benzeri Nâbiğa'nın şu sözüdür:

/ وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ

Onlarda, kılıçlarında ordularla çarpışmaktan gedikler bulunmasından başka hiçbir ayıp yoktur.

أَيْ لَا عَيْبَ فِيهِمْ إِلَّا هَذَا وَهُوَ لَيْسَ بِعَيْبٍ فَلَا عَيْبَ فِيهِمْ إِذَنْ بِوَجْهٍ من الوجوه، فكذا هاهنا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الِاتِّقَاءِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ إِلَّا بِالْوَجْهِ وَهَذَا لَيْسَ بِاتِّقَاءٍ، فَلَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى الِاتِّقَاءِ أَلْبَتَّةَ، وَيُقَالُ أَيْضًا إِنَّ الَّذِي يُلْقَى فِي النَّارِ يُلْقَى مَغْلُولَةٌ يَدَاهُ إِلَى عُنُقِهِ وَلَا يَتَهَيَّأُ لَهُ أَنْ يَتَّقِيَ النَّارَ إِلَّا بِوَجْهِهِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَنْ هُوَ آمِنٌ مِنَ الْعَذَابِ فَحُذِفَ الْخَبَرُ كَمَا حُذِفَ فِي نَظَائِرِهِ، وَسُوءُ الْعَذَابِ شِدَّتُهُ.

Yani onlarda bundan başka ayıp yoktur; bu ise bir ayıp değildir, öyleyse onlarda hiçbir vechile ayıp yoktur. Burada da böyledir: Onlar hiçbir vechile korunmaya güç yetiremezler, ancak yüzleriyle [korunurlar ki] bu da bir korunma değildir. Dolayısıyla onların korunmaya kesinlikle hiçbir güçleri yoktur. Keza şöyle de denilir: Ateşe atılan kimse elleri boynuna bağlı olarak atılır ve ateşe karşı yüzünden başka bir şeyle korunması mümkün olmaz. Bunu bildiğinde deriz ki: [Ayetin] cevabı mahzuftur, takdiri de şöyledir: "Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunan kimse, azaptan emin olan kimse gibi midir?" Benzerlerinde olduğu gibi haber hazfedilmiştir. Azabın kötülüğü (sûu'l-azâb) ise onun şiddetidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى كَيْفِيَّةَ عَذَابِ الْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَيَّنَ أَيْضًا كَيْفِيَّةَ وُقُوعِهِمْ فِي الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا فَقَالَ: كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى حَالِ هَؤُلَاءِ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَأَتاهُمُ الْعَذابُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا أَتَاهُمُ الْعَذَابُ بِسَبَبِ التكذيب، فإذا كان التكذيب حاصلا هاهنا لَزِمَ حُصُولُ الْعَذَابِ اسْتِدْلَالًا بِالْعِلَّةِ عَلَى الْمَعْلُولِ، وَقَوْلُهُ:

Sonra O Teâlâ: {وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Ve zalimlere: 'Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!' denildi” buyurdu. Allah Teâlâ kalpleri katılaşmış olanların âhiretteki azaplarının keyfiyetini açıklayınca, onların dünyada azaba düşmelerinin keyfiyetini de açıkladı ve: {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ} “Onlardan öncekiler de yalanladı; bunun üzerine onlara hiç farkında olmadıkları yerden azap geldi” buyurdu. Bu, onların haline bir uyarıdır; çünkü {فَأَتاهُمُ الْعَذابُ} kavlindeki fâ (فَـ) harfi, onlara azabın ancak yalanlama sebebiyle geldiğine delalet eder. Yalanlama burada hâsıl olunca, illetten mâlûle istidlal edilerek azabın hâsıl olması lazım gelir. O'nun:

مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ أَيْ مِنَ الْجِهَةِ الَّتِي لَا يَحْسَبُونَ وَلَا يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ أَنَّ الشَّرَّ يَأْتِيهِمْ مِنْهَا، بَيْنَمَا هُمْ آمِنُونَ إِذْ أَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنَ الْجِهَةِ الَّتِي تَوَقَّعُوا الْأَمْنَ مِنْهَا، وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَتَاهُمُ الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّهُ أَتَاهُمُ الْخِزْيُ وَهُوَ الذُّلُّ وَالصَّغَارُ وَالْهَوَانُ، وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا الْقَيْدِ أَنَّ الْعَذَابَ التَّامَّ هُوَ أَنْ يَحْصُلَ فِيهِ الْأَلَمُ مَقْرُونًا بِالْهَوَانِ وَالذُّلِّ.

{مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ} “hiç farkında olmadıkları yerden” kavli; yani hesap etmedikleri ve şerrin kendilerine oradan geleceği hatırlarına bile gelmeyen yönden demektir. Onlar tam bir emniyet içindeyken, kendisinden emniyet bekledikleri yönden onlara birdenbire azap gelivermiştir. Onlara dünyada azabın geldiğini açıklayınca, aynı zamanda onlara hızy'in (rüsvaylığın) geldiğini de açıkladı ki o; zillet, küçüklük ve aşağılanmadır. Bu kaydın zikredilmesindeki fayda şudur: Tam azap, onda elemin zillet ve aşağılanma ile birlikte hâsıl olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ: وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ يَعْنِي أَنَّ أُولَئِكَ وَإِنْ نَزَلَ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ وَالْخِزْيُ كَمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، فَالْعَذَابُ الْمُدَّخَرُ لَهُمْ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَكْبَرُ وَأَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ الَّذِي وَقَعَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ التَّخْوِيفُ وَالتَّرْهِيبُ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْفَوَائِدَ الْمُتَكَاثِرَةَ وَالنَّفَائِسَ الْمُتَوَافِرَةَ فِي هَذِهِ الْمَطَالِبِ، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ بَلَغَتْ هَذِهِ الْبَيَانَاتُ إِلَى حَدِّ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ فَقَالَ: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ وَالْمَقْصُودُ ظَاهِرٌ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ وَأَحْكَامَهُ مُعَلَّلَةٌ، وَدَلَّتْ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ يُرِيدُ الْإِيمَانَ وَالْمَعْرِفَةَ مِنَ الْكُلِّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ مُشْعِرٌ بِالتَّعْلِيلِ، وَقَوْلُهُ فِي آخِرِ الْآيَةِ: لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ مُشْعِرٌ بِالتَّعْلِيلِ أَيْضًا، وَمُشْعِرٌ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ضَرْبِ هَذِهِ الْأَمْثَالِ إِرَادَةُ حُصُولِ التَّذَكُّرِ وَالْعِلْمِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْبَيَانَاتُ النَّافِعَةُ وَالْبَيِّنَاتُ الْبَاهِرَةُ مَوْجُودَةً فِي الْقُرْآنِ، لَا جَرَمَ وُصِفَ الْقُرْآنُ بِالْمَدْحِ والثناء، فقال:

Sonra: {وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ} “Eğer bilselerdi, âhiret azabı elbette daha büyüktür” buyurdu. Yani önceden zikredildiği üzere her ne kadar onların üzerine azap ve rüsvaylık inmiş olsa da kıyamet gününde onlar için saklanan azap, vuku bulan o azaptan daha büyük ve daha azametlidir. Bütün bunlardan maksat korkutmak ve sakındırmaktır. Allah Teâlâ bu gayeler hakkında bu pek çok faydaları ve bol nefis nükteleri zikredince, O Teâlâ bu beyanların kemal ve tamam derecesine ulaştığını beyan edip: {وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Andolsun Biz bu Kur'an'da insanlar için düşünüp öğüt alsınlar diye her türlü meselden getirdik” buyurdu. Maksat açıktır. Mu'tezile dedi ki: Ayet, Allah'ın fiillerinin ve hükümlerinin illetli olduğuna delalet etmiştir; aynı zamanda O'nun herkesten imanı ve marifeti dilediğine de delalet etmiştir. Zira: {وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ} “Biz insanlar için getirdik” kavli ta'lîl (gerekçelendirme) hissettirmektedir. Ayetin sonundaki: {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “düşünüp öğüt alsınlar diye” kavli de ta'lîl hissettirmekte ve bu meselleri getirmenin maksadının hatırlama ve ilmin hâsıl olmasını irade etmek olduğunu hissettirmektedir. Bu faydalı beyanlar ve parlak deliller Kur'an'da mevcut olunca, şüphesiz Kur'an övgü ve senâ ile nitelendirilmiş ve şöyle buyrulmuştur:

قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Sakınsınlar diye, hiçbir eğriliği bulunmayan Arapça bir Kur'an olarak [indirdik]”. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِحُدُوثِ الْقُرْآنِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَمْثَالَ لِيَحْصُلَ لَهُمُ التَّذَكُّرُ، وَالشَّيْءُ الَّذِي يُؤْتَى بِهِ لِغَرَضٍ آخَرَ يَكُونُ مُحْدَثًا، فَإِنَّ الْقَدِيمَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مَوْجُودًا فِي الْأَزَلِ، وَهَذَا يُمْتَنَعُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ إِنَّمَا أَتَى بِهِ لِغَرَضِ كَذَا وَكَذَا، / وَالثَّانِي: أَنَّهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ عَرَبِيًّا وَإِنَّمَا كَانَ عَرَبِيًّا لِأَنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ إِنَّمَا صَارَتْ دَالَّةً عَلَى هَذِهِ الْمَعَانِي بِوَضْعِ الْعَرَبِ وَبِاصْطِلَاحِهِمْ، وَمَا كَانَ حُصُولُهُ بِسَبَبِ أَوْضَاعِ الْعَرَبِ وَاصْطِلَاحَاتِهِمْ كَانَ مَخْلُوقًا مُحْدَثًا الثَّالِثُ: أَنَّهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ قُرْآنًا وَالْقُرْآنُ عِبَارَةٌ عَنِ الْقِرَاءَةِ وَالْقِرَاءَةُ مَصْدَرٌ وَالْمَصْدَرُ هُوَ الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ فَكَانَ فِعْلًا وَمَفْعُولًا وَالْجَوَابُ: أَنَّا نَحْمِلُ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَهِيَ حَادِثَةٌ وَمُحْدَثَةٌ.

Birinci Mesele: Kur'an'ın hâdis olduğunu söyleyenler bu ayetle birkaç vecihten delil getirmişlerdir: Birincisi: {وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} kavli, O Teâlâ'nın bu meselleri ancak onlar düşünüp öğüt alsınlar diye zikrettiğine delalet eder. Başka bir gaye için getirilen şey ise muhdes (sonradan yaratılmış) olur; zira kadîm olan, ezelde mevcut olandır ve bunun falan ve filan gaye için getirildiği söylenmesi imkânsızdır. İkincisi: Onu Arapça olmakla nitelemiştir. O ancak Arapça olmuştur; çünkü bu lafızlar bu manalara ancak Arapların vaz'ı ve ıstılahları ile delalet etmiştir. Hâsıl olması Arapların vaz'ı ve ıstılahları sebebiyle olan şey ise mahlûk ve muhdestir. Üçüncüsü: Onu Kur'an olmakla nitelemiştir; Kur'an ise kıraatten ibarettir, kıraat masdardır ve masdar mef'ûl-i mutlaktır, dolayısıyla bir fiil ve mef'ûldür. Cevap: Biz bütün bu vecihleri harflere ve seslere hamlederiz ki onlar hâdis ve muhdestir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ: عَرَبِيًّا مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ وَالْمَعْنَى ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ فِي حَالِ عَرَبِيَّتِهِ وَبَيَانِهِ وَيَجُوزُ أَنْ يُنْتَصَبَ عَلَى المدح.

İkinci Mesele: Zeccâc: "{عَرَبِيًّا} kavli hâl olarak mensuptur; manası da şudur: Biz bu Kur'an'da insanlara onun Arapça olması ve beyanı halinde meseller getirdik. Medih üzere mensup kılınması da caizdir" demiştir.

المسألة الثالثة: أنه تعالى وصفه بصفات ثلاثة أَوَّلُهَا: كَوْنُهُ قُرْآنًا، وَالْمُرَادُ كَوْنُهُ مَتْلُوًّا فِي الْمَحَارِيبِ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ، كَمَا قَالَ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] ، وَثَانِيهَا: كَوْنُهُ عَرَبِيًّا وَالْمُرَادُ أَنَّهُ أَعْجَزَ الْفُصَحَاءَ وَالْبُلَغَاءَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ كَمَا قَالَ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٨٨] وَثَالِثُهَا: كَوْنُهُ غَيْرَ ذِي عِوَجٍ وَالْمُرَادُ بَرَاءَتُهُ عَنِ

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ onu üç sıfatla nitelemiştir: Birincisi: Kur'an olmasıdır; murat edilen, [Allah'ın]: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ} “Şüphesiz Zikr'i Biz indirdik ve onu koruyacak olan da elbette Biziz” [Hicr 9] buyurduğu gibi kıyamete kadar mihraplarda okunmasıdır. İkincisi: Arapça olmasıdır; murat edilen, [Allah'ın]: {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً} “De ki: 'Andolsun eğer insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler'” [İsrâ 88] buyurduğu gibi fesahat ve belagat ehlini ona muaraza etmekten aciz bırakmasıdır. Üçüncüsü: Eğriliği bulunmamasıdır; murat edilen,

التَّنَاقُضِ، كَمَا قَالَ: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاءِ: ٨٢] وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ فَالْمُعْتَزِلَةُ يَتَمَسَّكُونَ بِهِ فِي تَعْلِيلِ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى.

[Allah'ın]: {وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً} “Eğer Allah'tan başkası katından olsaydı, onda elbette pek çok çelişki bulurlardı” [Nisâ 82] buyurduğu gibi çelişkiden beri olmasıdır. O'nun: {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “sakınsınlar diye” kavline gelince; Mu'tezile Allah Teâlâ'nın hükümlerini illetlendirmede buna tutunur.

وَفِيهِ بَحْثٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ التَّذَكُّرَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الِاتِّقَاءِ، لِأَنَّهُ إِذَا تَذَكَّرَهُ وَعَرَفَهُ وَوَقَفَ عَلَى فَحْوَاهُ وَأَحَاطَ بِمَعْنَاهُ، حَصَلَ الِاتِّقَاءُ وَالِاحْتِرَازُ والله أعلم.

Bunda başka bir inceleme daha vardır: O da şudur: O Teâlâ birinci ayette {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “düşünüp öğüt alsınlar diye” buyurmuş, bu ayette ise {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “sakınsınlar diye” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Düşünüp hatırlamak (tezekkür) sakınmaktan (ittika) öncedir; zira insan onu düşünüp hatırladığında, tanıdığında, anlamına vakıf olup manasını ihata ettiğinde, sakınma ve korunma hâsıl olur. Allah en iyisini bilir.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٢٩ الى ٣٢]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 29-32]

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٩) إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٣٢)

{ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٩) إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٣٢)} “Allah, hakkında birbiriyle geçimsiz ortakların bulunduğu bir adam ile yalnız bir adama teslim olmuş bir adamı misal verdi. Bu ikisi misal bakımından eşit olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler. (29) Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. (30) Sonra siz kıyamet gününde Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız. (31) Allah'a karşı yalan uydurandan ve kendisine geldiğinde doğruyu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok? (32)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي شَرْحِ وَعِيدِ الْكُفَّارِ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ مَثَلِ مَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِهِمْ وَقُبْحِ طَرِيقَتِهِمْ فَقَالَ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki O Teâlâ kâfirlerin tehdidini etraflıca açıklayınca, bunun peşinden onların mezheplerinin bozukluğuna ve yollarının çirkinliğine delalet eden bir meselin zikrini getirdi ve: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً} “Allah bir misal verdi” buyurdu. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُتَشَاكِسُونَ الْمُخْتَلِفُونَ الْعَسِرُونَ يُقَالُ شَكِسَ يَشْكَسُ شُكُوسًا وَشَكَسًا إِذَا عَسُرَ، وَهُوَ رَجُلٌ شَكِسٌ، أَيْ عَسِرٌ وَتَشَاكَسَ إِذَا تَعَاسَرَ، قَالَ اللَّيْثُ: التَّشَاكُسُ التَّنَازُعُ وَالِاخْتِلَافُ، وَيُقَالُ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ مُتَشَاكِسَانِ، أَيْ أَنَّهُمَا مُتَضَادَّانِ إِذَا جَاءَ أَحَدُهُمَا ذَهَبَ الْآخَرُ، وَقَوْلُهُ فِيهِ صِلَةُ شُرَكَاءَ كَمَا تَقُولُ اشْتَرَكُوا فِيهِ.

Birinci Mesele: Müteşâkisûn (مُتَشَاكِسُونَ); ihtilaflı ve geçimsiz kimseler demektir. Huysuzlaşıp geçimsiz olduğunda "şekise yeşkesu şükûsen ve şekesen" (شَكِسَ يَشْكَسُ شُكُوسًا وَشَكَسًا) denir. O, huysuz ve geçimsiz bir adamdır. Karşılıklı geçimsizlik yaptıklarında "teşâkese" (تَشَاكَسَ) denir. Leys: "Teşâküs (التَّشَاكُسُ); çekişmek ve ihtilaf etmektir. Gece ile gündüz birbirine zıttır, biri geldiğinde diğeri gider anlamında 'Gece ve gündüz müteşâkistir' denilir" demiştir. O'nun {فِيهِ} kavli, "onda ortak oldular" (اشْتَرَكُوا فِيهِ) demen gibi {شُرَكاءُ} kelimesinin sılasıdır (bağlantısıdır).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو سَالِمًا بِالْأَلِفِ وَكَسْرِ اللَّامِ يُقَالُ سَلِمَ فَهُوَ سَالِمٌ وَالْبَاقُونَ سَلَمًا بِفَتْحِ السِّينِ وَاللَّامِ بِغَيْرِ الْأَلِفِ، وَيُقَالُ أَيْضًا بِفَتْحِ السِّينِ وَكَسْرِهَا مَعَ سُكُونِ الْعَيْنِ أَمَّا مَنْ قَرَأَ سَالِمًا فَهُوَ اسْمُ الْفَاعِلِ تَقْدِيرُ مُسَلَّمٍ فَهُوَ سَالِمٌ، وَأَمَّا سَائِرُ الْقِرَاءَاتِ فَهِيَ مَصَادِرُ سَلِمَ وَالْمَعْنَى ذَا سَلَامَةٍ، وَقَوْلُهُ: لِرَجُلٍ أَيْ ذَا خُلُوصٍ لَهُ مِنَ الشَّرِكَةِ مِنْ قَوْلِهِمْ: سَلِمَتْ لَهُ الضَّيْعَةُ، وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ أَيْ وَهُنَاكَ رَجُلٌ سَالِمٌ لِرَجُلٍ.

İkinci Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr elif ile ve lâm'ın kesresiyle sâlimen (سَالِمًا) şeklinde okumuşlardır; esenlik buldu, dolayısıyla o sâlimdir anlamında "selime fehüve sâlimun" (سَلِمَ فَهُوَ سَالِمٌ) denir. Diğerleri ise elif olmaksızın sîn ve lâm'ın fethasıyla selemen (سَلَمًا) şeklinde okumuşlardır. Ayn'ın sükûnu ile birlikte sîn'in fethası ve kesresiyle de söylenir. Sâlimen okuyan kimseye göre bu ism-i fâildir; takdiri müsellem (teslim edilmiş), dolayısıyla sâlimdir. Diğer kıraatlere gelince; bunlar "selime" fiilinin masdarlarıdır ve manası selamet sahibi (sadece birine teslim edilmiş) demektir. O'nun: {لِرَجُلٍ} “bir adama” kavli; yani Arapların "Çiftlik onun için hâlis kılındı (ortaklıktan kurtuldu)" (سَلِمَتْ لَهُ الضَّيْعَةُ) sözünden hareketle, ortaklıktan arınmış olarak sadece ona hâlis olan demektir. İbtidâ üzere merfû olarak da okunmuştur; yani "orada bir adama teslim edilmiş bir adam vardır" takdirindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: اضْرِبْ لِقَوْمِكَ مَثَلًا وَقُلْ لَهُمْ مَا يَقُولُونَ فِي رَجُلٍ مِنَ الْمَمَالِيكِ قَدِ اشْتَرَكَ فِيهِ شُرَكَاءُ بَيْنَهُمُ اخْتِلَافٌ وَتَنَازُعٌ، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَدَّعِي أَنَّهُ عَبْدُهُ فَهُمْ يَتَجَاذَبُونَهُ فِي حَوَائِجِهِمْ وَهُوَ مُتَحَيِّرٌ فِي أَمْرِهِ، فَكُلَّمَا أَرْضَى أَحَدَهُمْ غَضِبَ الْبَاقُونَ، وَإِذَا احْتَاجَ فِي مُهِمٍّ إِلَيْهِمْ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَرُدُّهُ إِلَى الْآخَرِ، فَهُوَ يَبْقَى مُتَحَيِّرًا لَا يَعْرِفُ أَيُّهُمْ أَوْلَى بِأَنْ يَطْلُبَ رِضَاهُ، وَأَيَّهُمْ يُعِينُهُ فِي حَاجَاتِهِ، فَهُوَ بِهَذَا السَّبَبِ فِي عَذَابٍ دَائِمٍ وَتَعَبٍ مُقِيمٍ، وَرَجُلٍ آخَرَ لَهُ مَخْدُومٌ وَاحِدٌ يَخْدِمُهُ عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ، وَذَلِكَ الْمَخْدُومُ يُعِينُهُ عَلَى مُهِمَّاتِهِ، فَأَيُّ هَذَيْنِ الْعَبْدَيْنِ أَحْسَنُ حَالًا وَأَحْمَدُ شَأْنًا، وَالْمُرَادُ تَمْثِيلُ حَالِ مَنْ يُثْبِتُ آلِهَةً شَتَّى، فَإِنَّ أُولَئِكَ الْآلِهَةَ تَكُونُ مُتَنَازِعَةً مُتَغَالِبَةً، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] وَقَالَ: وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩١] فَيَبْقَى ذَلِكَ الْمُشْرِكُ مُتَحَيِّرًا ضَالًّا، لَا يَدْرِي أَيَّ هَؤُلَاءِ الْآلِهَةِ يَعْبُدُ وَعَلَى رُبُوبِيَّةِ أَيِّهِمْ يَعْتَمِدُ، وَمِمَّنْ يَطْلُبُ رِزْقَهُ، وَمِمَّنْ يَلْتَمِسُ رِفْقَهُ، فَهَمُّهُ شِفَاعٌ، وَقَلْبُهُ أَوْزَاعٌ. أَمَّا مَنْ لَمْ يُثْبِتْ إِلَّا إِلَهًا واحدا

Üçüncü Mesele: Kelamın takdiri şöyledir: Kavmine bir misal getir ve onlara de ki: Kölelerden bir adam hakkında ne derler ki aralarında ihtilaf ve çekişme bulunan ortaklar ona ortak olmuşlardır; her biri onun kendi kölesi olduğunu iddia etmektedir. Dolayısıyla ihtiyaçlarında onu kendilerine doğru çekerler, o ise işinde şaşkındır. Onlardan birini razı etse diğerleri öfkelenir; önemli bir işte onlara ihtiyaç duysa her biri onu diğerine havale eder. Böylece o, hangisinin rızasını talep etmenin daha evla olduğunu ve hangisinin ihtiyaçlarında kendisine yardım edeceğini bilmeyerek şaşkın kalır. Bu sebeple o, sürekli bir azap ve kalıcı bir yorgunluk içindedir. Diğer bir adam ise sırf ihlas üzere kendisine hizmet ettiği tek bir efendisi vardır ve o efendi de önemli işlerinde ona yardım etmektedir. Bu iki köleden hangisi durumca daha güzel ve şanca daha övgüye layıktır? Buradaki murat, türlü türlü ilahlar ispat eden kimsenin halini misallendirmektir; zira o ilahlar O Teâlâ'nın: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, elbette ikisi de fesada uğrardı” [Enbiyâ 22] ve {وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ} “ve elbette bazısı bazısına üstün gelmeye çalışırdı” [Mü'minûn 91] buyurduğu gibi birbiriyle çekişen ve birbirine galebe çalmaya çalışan varlıklar olurdu. Böylece o müşrik şaşkın ve sapkın olarak kalır; bu ilahlardan hangisine ibadet edeceğini, hangisinin rabliğine güveneceğini, rızkını kimden isteyeceğini ve lütfunu kimden talep edeceğini bilemez. Dolayısıyla onun kaygısı parçalanmış, kalbi de dağınıktır. Yalnızca tek bir ilah kabul eden kimseye gelince;

فَهُوَ قَائِمٌ بِمَا كَلَّفَهُ عَارِفٌ بِمَا أَرْضَاهُ وَمَا أَسْخَطَهُ، فَكَانَ حَالُ هَذَا أَقْرَبَ إِلَى الصَّلَاحِ مِنْ حَالِ الْأَوَّلِ، وَهَذَا مَثَلٌ ضُرِبَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ فِي تَقْبِيحِ الشِّرْكِ وَتَحْسِينِ التَّوْحِيدِ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْمِثَالُ لَا يَنْطَبِقُ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ، فَلَيْسَ بَيْنَهَا مُنَازَعَةٌ وَلَا مُشَاكَسَةٌ، قُلْنَا إِنَّ عَبَدَةَ الْأَصْنَامِ مُخْتَلِفُونَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ الْأَصْنَامُ تَمَاثِيلُ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ، فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ إِنَّمَا يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ السَّبْعَةَ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ يُثْبِتُونَ بَيْنَ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ مُنَازَعَةً وَمُشَاكَسَةً، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ زُحَلُ هُوَ النَّحْسُ الْأَعْظَمُ، وَالْمُشْتَرِي هُوَ السَّعْدُ الْأَعْظَمُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ الْأَصْنَامُ تَمَاثِيلُ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ زَعَمُوا أَنَّ كُلَّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ حَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ يَتَعَلَّقُ بِرُوحٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ بَيْنَ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ مُنَازَعَةٌ وَمُشَاكَسَةٌ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْمَثَلُ مُطَابِقًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ الْأَصْنَامُ تَمَاثِيلُ الْأَشْخَاصِ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَالزُّهَّادِ الَّذِينَ مَضَوْا، فَهُمْ يَعْبُدُونَ هَذِهِ التَّمَاثِيلَ لِتَصِيرَ أُولَئِكَ الْأَشْخَاصُ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَالزُّهَّادِ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَالْقَائِلُونَ/ بِهَذَا الْقَوْلِ تَزْعُمُ كُلُّ طَائِفَةٍ مِنْهُمْ أَنَّ الْمُحِقَّ هُوَ ذَلِكَ الرَّجُلُ الَّذِي هُوَ عَلَى دِينِهِ، وَأَنَّ مَنْ سِوَاهُ مُبْطِلٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَيْضًا يَنْطَبِقُ الْمِثَالُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْمِثَالَ مُطَابِقٌ لِلْمَقْصُودِ.

o, kendisine yüklediği mükellefiyeti yerine getiren, O'nu neyin razı ettiğini ve neyin öfkelendirdiğini bilen kimsedir. Dolayısıyla bu kimsenin hali birincisinin halinden salah ve esenliğe daha yakındır. Bu, şirki çirkinleştirmede ve tevhidi güzelleştirmede son derece güzel verilmiş bir misaldir. Eğer: "Bu misal putlara ibadet etmeye uymaz; çünkü onlar cansız varlıklardır, aralarında ne bir çekişme ne de bir geçimsizlik vardır" denilirse, biz deriz ki: Putperestler farklı farklıdır; onlardan bazısı: "Bu putlar yedi gezegenin heykelleridir" derler, dolayısıyla onlar gerçekte ancak yedi gezegene ibadet etmektedirler. Sonra bu topluluk bu gezegenler arasında bir çekişme ve ihtilaf ispat ederler; görmez misin ki onlar "Zühal en büyük uğursuzluktur, Müşteri ise en büyük uğurdur" derler. Onlardan bazısı da: "Bu putlar felekî ruhların heykelleridir" derler; bu sözü söyleyenler bu âlemin hadiselerinin her bir türünün semavî ruhlardan bir ruha bağlı olduğunu iddia etmişlerdir. O takdirde o ruhlar arasında bir çekişme ve ihtilaf hâsıl olur ve böylece misal tam oturur. Onlardan bazısı da: "Bu putlar geçmiş âlimler ve zahitlerin şahıslarının heykelleridir" derler; böylece onlar bu âlimler ve zahitler olan şahıslar Allah katında kendilerine şefaatçi olsun diye bu heykellere ibadet ederler. Bu sözü söyleyenlerden her bir taife, hak üzere olanın ancak kendi dininde olduğu o adam olduğunu, onun dışındakilerin ise batıl üzere olduğunu iddia eder. Bu takdire göre de misal tam oturmaktadır. Böylece sabit oldu ki bu misal maksada tamamen uygundur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا فَالتَّقْدِيرُ هَلْ يَسْتَوِيَانِ صِفَةً، فَقَوْلُهُ: مَثَلًا نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَالْمَعْنَى هَلْ تَسْتَوِي صِفَتَاهُمَا وَحَالَتَاهُمَا، وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ فِي التَّمْيِيزِ عَلَى الْوَاحِدِ لِبَيَانِ الْجِنْسِ وَقُرِئَ (مَثَلَيْنِ) ، ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا بَطَلَ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الْحَقُّ، ثَبَتَ أَنَّ الْحَمْدَ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَيْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْحَمْدَ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، وَأَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لِلْعِبَادَةِ هُوَ اللَّهُ لَا غَيْرُهُ، وَقِيلَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَمَّا سَبَقَتْ هَذِهِ الدَّلَائِلُ الظَّاهِرَةُ وَالْبَيِّنَاتُ الْبَاهِرَةُ، قَالَ:

Allah Teâlâ'nın: {هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا} “Bu ikisi misal bakımından eşit olur mu?” kavline gelince; takdiri "Bu ikisi sıfatça eşit olur mu?" şeklindedir. O'nun {مَثَلًا} kavli temyiz olarak mansuptur; manası da "Bu ikisinin sıfatları ve halleri eşit olur mu?" demektir. Temyizde tekille yetinilmesi cinsi beyan etmek içindir. (مَثَلَيْنِ) şeklinde de okunmuştur. Sonra: {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” buyurdu. Manası şudur: Ortakların ve denklerin ispatı sözü batıl olup O'nun tek, bir ve hak olan yegâne ilah olduğu sabit olunca, hamdin başkasına değil yalnız O'na ait olduğu sabit oldu. Sonra bunun ardından: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler” buyurdu; yani hamdin başkasına değil yalnız O'na ait olduğunu ve ibadete layık olanın başkası değil yalnız Allah olduğunu bilmezler. Şöyle de denilmiştir: Buradaki murat, bu apaçık deliller ve parlak beyanlar geçtikten sonra [Allah'ın]:

الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى حُصُولِ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ وَظُهُورِ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ، وَإِنْ كَانَ أَكْثَرُ الْخَلْقِ لَمْ يَعْرِفُوهَا وَلَمْ يَقِفُوا عَلَيْهَا، وَلَمَّا تَمَّمَ اللَّهُ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ قَالَ: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامَ وَإِنْ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَى هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ بِسَبَبِ اسْتِيلَاءِ الْحِرْصِ وَالْحَسَدِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، فَلَا تُبَالِ يَا مُحَمَّدُ بِهَذَا فَإِنَّكَ سَتَمُوتُ وَهُمْ أَيْضًا سَيَمُوتُونَ، ثُمَّ تُحْشَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَتَخْتَصِمُونَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْعَادِلُ الْحَقُّ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فَيُوصِلُ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مَا هُوَ حَقُّهُ، وَحِينَئِذٍ يَتَمَيَّزُ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ، وَالصِّدِّيقُ مِنَ الزِّنْدِيقِ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ أَيْ إِنَّكَ وَإِيَّاهُمْ، وَإِنْ كُنْتُمْ أَحْيَاءً فَإِنَّكَ وَإِيَّاهُمْ فِي أَعْدَادِ الْمَوْتَى، لِأَنَّ كُلَّ مَا هُوَ آتٍ آتٍ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى نَوْعًا آخَرَ مِنْ قَبَائِحِ أَفْعَالِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُمْ يَكْذِبُونَ وَيَضُمُّونَ إِلَيْهِ أَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ الْقَائِلَ الْمُحِقَّ. أَمَّا أَنَّهُمْ يَكْذِبُونَ، فَهُوَ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا لِلَّهِ وَلَدًا وَشُرَكَاءَ. وَأَمَّا أَنَّهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى تَكْذِيبِ الصَّادِقِينَ، فَلِأَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ مُحَمَّدًا ﷺ بَعْدَ قِيَامِ الدَّلَالَةِ الْقَاطِعَةِ عَلَى كَوْنِهِ صَادِقًا فِي ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِالْوَعِيدِ فَقَالَ: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي تَكْفِيرِ الْمُخَالِفِ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُخَالِفَ فِي الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ كُلِّهَا يَكُونُ كَاذِبًا فِي قَوْلِهِ، وَيَكُونُ مُكَذِّبًا لِلْمَذْهَبِ الَّذِي هُوَ الْحَقُّ، فَوَجَبَ دخوله تحت هذا الوعيد.

insanların çoğu bunları bilmese ve bunlara vakıf olmasa da bu açıklamaların hâsıl olması ve bu apaçık delillerin zuhur etmesi üzerine {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” demesidir. Allah bu açıklamaları tamamlayınca: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” buyurdu. Murat edilen şudur: Bu topluluklar dünyada hırs ve hasedin kendilerine galebe çalması sebebiyle bu kahredici delillere iltifat etmeseler de sen buna aldırma ey Muhammed! Zira sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra kıyamet gününde haşrolunacaksınız ve Allah Teâlâ'nın huzurunda davalaşacaksınız. Hak olan Âdil [Hâkim] aranızda hükmedecek ve herkese hakkı olanı ulaştıracaktır; işte o zaman haklı olan batıl olandan, sıddîk olan zındıktan ayırt edilecektir. İşte ayetten maksat budur. O Teâlâ'nın: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ} kavli; yani sen de onlar da her ne kadar hayatta olsanız da ölüler sayısındasınız; çünkü gelecek olan her şey gelmiştir. Sonra O Teâlâ onların fiillerinin çirkinliklerinden başka bir türü açıkladı ki o da onların yalan söylemeleri ve buna doğru söyleyeni yalanlamalarını eklemeleridir. Yalan söylemelerine gelince; bu, Allah'a çocuk ve ortaklar isnat etmeleridir. Doğru söyleyenleri yalanlamakta ısrarcı olmalarına gelince; bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlik iddiasında doğru olduğuna dair kesin delil ikame edildikten sonra onu yalanlamalarıdır. Sonra bunu tehdit ile pekiştirip: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ} “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” buyurdu. İnsanlardan bazıları, kıble ehlinden olan muhalifi tekfir etmede bu ayete tutunmuşlardır. Zira kat'î meselelerin tamamında muhalif olan kimse sözünde yalancı olur ve hak olan mezhebi de yalanlamış olur, dolayısıyla bu tehdidin altına girmesi vacip olur.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٣ الى ٣٧]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 33-37]

وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥) أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧)

{وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥) أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧)} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden var ya, işte takva sahipleri onlardır. (33) Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır. (34) Ta ki Allah, onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtsün ve yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlarını versin. (35) Allah kuluna kâfi değil midir? Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık ona hiçbir hidayet edici yoktur. (36) Allah kime de hidayet ederse artık onu saptıracak kimse yoktur. Allah mutlak galip ve intikam sahibi değil midir? (37)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ الْكَاذِبِينَ وَالْمُكَذِّبِينَ لِلصَّادِقِينَ ذَكَرَ عَقِيبَهُ وَعْدَ الصَّادِقِينَ وَوَعْدَ الْمُصَدِّقِينَ، لِيَكُونَ الْوَعْدُ مَقْرُونًا بِالْوَعِيدِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki O Teâlâ yalancıların ve doğru söyleyenleri yalanlayanların vaîdini (tehdidini) zikredince, vaad vaîd ile birlikte olsun diye hemen peşinden doğru söyleyenlerin ve tasdik edenlerin vaadini zikretti. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى قَوْلُهُ: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ تَقْدِيرُهُ: وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَالَّذِي صَدَّقَ بِهِ، وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ

Birinci Mesele: {وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden” buyruğunun takdiri: “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden kimse” şeklindedir. Bunda iki görüş vardır. Birincisi:

الْمُرَادَ شَخْصٌ وَاحِدٌ فَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ مُحَمَّدٌ، وَالَّذِي صَدَّقَ بِهِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇

Kastedilen tek bir şahıstır; doğruyu getiren Muhammed, onu tasdik eden ise Ebû Bekir'dir. Bu görüş, Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm'dan...

وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ ﵃ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ كُلُّ مَنْ جَاءَ بِالصِّدْقِ، فَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ الْأَنْبِيَاءُ، وَالَّذِي صَدَّقَ بِهِ الْأَتْبَاعُ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ جَمَاعَةٌ وَإِلَّا لَمْ يَجُزْ أَنْ يُقَالَ: أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ.

...ve müfessirlerden bir topluluktan radıyallâhu anhum rivayet edilmiştir. İkincisi: Bundan muradın, doğruyu getiren herkes olduğudur. Buna göre doğruyu getirenler peygamberler, onu tasdik edenler ise tâbileridir. Bu görüşü savunanlar, doğruyu getirenin bir topluluk olduğuyla delil getirmişlerdir; aksi takdirde: {أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İşte takva sahipleri onlardır” denilmesi caiz olmazdı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الرِّسَالَةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِأَرْكَانٍ أَرْبَعَةٍ: الْمُرْسِلِ وَالْمُرْسَلُ وَالرِّسَالَةِ وَالْمُرْسَلِ إِلَيْهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْإِرْسَالِ إِقْدَامُ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِ عَلَى الْقَبُولِ وَالتَّصْدِيقِ، فَأَوَّلُ شَخْصٍ أَتَى بِالتَّصْدِيقِ هُوَ الَّذِي يَتِمُّ بِهِ الْإِرْسَالُ، وَسَمِعْتُ بَعْضَ الْقَاصِّينَ مِنَ الَّذِي

İkinci Mesele: Risalet ancak dört rükün ile tamam olur: Gönderen (el-Mursil), gönderilen elçi (el-Mursel), mesaj/risalet (er-Risâle) ve kendisine gönderilen (el-Murselu ileyh). Göndermekten maksat ise, kendisine elçi gönderilen kimsenin kabul ve tasdike yönelmesidir. Dolayısıyla tasdiki ilk getiren şahıs, kendisiyle risaletin tamamlandığı kimsedir. Kıssacılardan birinin şunu anlattığını işittim ki...

يَرْوِي عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «دَعُوا أَبَا بَكْرٍ فَإِنَّهُ مِنْ تَتِمَّةِ النُّبُوَّةِ» .

...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet ediyordu: “Ebû Bekir'i [kendi haline] bırakın; zira o, peygamberliğin tamamlayıcısındandır.”

وَاعْلَمْ أَنَّا سَوَاءٌ قُلْنَا الْمُرَادُ بِالَّذِي صَدَّقَ بِهِ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ، أَوْ قُلْنَا الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ دَاخِلٌ فِيهِ.

Bil ki, ister onu tasdik edenden maksadın muayyen bir şahıs olduğunu söyleyelim, ister bundan maksadın bu vasıfla nitelenen herkes olduğunu söyleyelim, Ebû Bekir şüphesiz buna dâhildir.

أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ: فَدُخُولُ أَبِي بَكْرٍ فِيهِ ظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا يَتَنَاوَلُ أَسْبَقَ النَّاسِ إِلَى التَّصْدِيقِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْأَسْبَقَ الْأَفْضَلَ إِمَّا أَبُو بَكْرٍ وَإِمَّا عَلِيٌّ، وَحَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى أَبِي بَكْرٍ أَوْلَى، لِأَنَّ عَلِيًّا ﵇ كَانَ وَقْتَ الْبَعْثَةِ صَغِيرًا، فَكَانَ كَالْوَلَدِ الصَّغِيرِ الَّذِي يَكُونُ فِي الْبَيْتِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِقْدَامَهُ عَلَى التَّصْدِيقِ لَا يُفِيدُ مَزِيدَ قُوَّةٍ وَشَوْكَةٍ. أَمَّا أَبُو بَكْرٍ فَإِنَّهُ كَانَ رَجُلًا كَبِيرًا فِي السِّنِّ كَبِيرًا فِي الْمَنْصِبِ، فَإِقْدَامُهُ عَلَى التَّصْدِيقِ يُفِيدُ مَزِيدَ قُوَّةٍ وَشَوْكَةٍ فِي الْإِسْلَامِ، فَكَانَ حَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَوْلَى.

Birinci takdire göre: Ebû Bekir'in buna dâhil oluşu açıktır. Çünkü bu [ifade], tasdikte insanların en önde olanını kapsamaktadır. İcma etmişlerdir ki, en önde olan en faziletli kimse ya Ebû Bekir ya da Ali'dir. Bu lafzı Ebû Bekir'e hamletmek daha evladır; zira Ali aleyhisselâm peygamberlik zamanında küçüktü, evin içindeki küçük bir çocuk gibiydi. Malumdur ki onun tasdike yönelmesi ekstra bir güç ve caydırıcılık sağlamazdı. Ebû Bekir'e gelince; o, yaşı büyük, konumu yüksek bir adamdı. Dolayısıyla onun tasdike yönelmesi İslam'da fazladan bir güç ve caydırıcılık sağlıyordu. Bu sebeple bu lafzı Ebû Bekir'e hamletmek daha evladır.

وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كُلَّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ أَبُو بَكْرٍ دَاخِلًا فِيهِ.

İkinci takdire gelince: Bu, maksadın bu vasıfla nitelenen herkes olmasıdır. Bu takdire göre de Ebû Bekir buna dâhil olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ وَصَدَقَ بِالتَّخْفِيفِ أَيْ صَدَقَ بِهِ النَّاسَ، وَلَمْ/ يَكْذِبْهُمْ يَعْنِي أَدَّاهُ إِلَيْهِمْ كَمَا نَزَلَ عَلَيْهِ مِنْ غَيْرِ تَحْرِيفٍ، وَقِيلَ صَارَ صَادِقًا بِهِ أَيْ بِسَبَبِهِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزَةٌ، وَالْمُعْجِزَةُ تَصْدِيقٌ مِنَ الْحَكِيمِ الَّذِي لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ فَيَصِيرُ الْمُدَّعِي لِلرِّسَالَةِ صَادِقًا بِسَبَبِ تِلْكَ الْمُعْجِزَةِ وَقُرِئَ وَصَدَّقَ.

Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Kelime] şeddesiz olarak (ve sadaka) şeklinde de okunmuştur. Yani onunla insanlara doğru söyledi ve onlara yalan söylemedi; yani tahrif etmeksizin kendisine indirildiği gibi onu tebliğ etti demektir. Bir görüşe göre de: “Onunla yani onun sebebiyle doğru sözlü oldu” demektir; çünkü Kur'an bir mucizedir, mucize ise çirkin fiil işlemeyen Hakîm Teâlâ'dan bir tasdiktir, böylece risalet iddia eden kimse o mucize sebebiyle doğru sözlü olur. [Kelime] (ve saddeka) [şeddeli] olarak da okunmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ لِلَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أَحْكَامًا كَثِيرَةً.

Bil ki Allah Teâlâ, doğruyu getiren ve onu tasdik eden kimse için pek çok hüküm sabit kılmıştır.

فَالْحُكْمُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ التَّوْحِيدَ وَالشِّرْكَ ضِدَّانِ، وَكُلَّمَا كَانَ أَحَدُ الضِّدَّيْنِ أَشْرَفَ وَأَكْمَلَ كَانَ الضِّدُّ الثَّانِي أَخَسَّ وَأَرْذَلَ، وَلَمَّا كَانَ التَّوْحِيدُ أَشْرَفَ الْأَسْمَاءِ كَانَ الشِّرْكُ أَخَسَّ الْأَشْيَاءِ، وَالْآتِي بِأَحَدِ الضِّدَّيْنِ يَكُونُ تَارِكًا لِلضِّدِّ الثَّانِي، فَالْآتِي بِالتَّوْحِيدِ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ الْأَشْيَاءِ يَكُونُ تَارِكًا

Birinci hüküm: {أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İşte takva sahipleri onlardır” buyruğudur. Bunun açıklaması şudur: Tevhid ile şirk iki zıttır. İki zıttan biri ne kadar şerefli ve kâmil ise, ikinci zıt o kadar alçak ve rezildir. Tevhid en şerefli isim/kavram olunca, şirk de en alçak şey olmuştur. İki zıttan birini getiren kimse, diğer zıddı terk etmiş olur. Dolayısıyla en faziletli şey olan tevhidi yerine getiren kimse,...

لِلشِّرْكِ الَّذِي هُوَ أَخَسُّ الْأَشْيَاءِ وَأَرْذَلُهَا، فَلِهَذَا الْمَعْنَى وَصَفَ الْمُصَدِّقِينَ بِكَوْنِهِمْ مُتَّقِينَ.

...şeylerin en alçağı ve en rezili olan şirki terk etmiş olur. İşte bu manadan ötürü tasdik edenleri takva sahibi olmakla nitelendirmiştir.

الْحُكْمُ الثَّانِي: للمصدقين قوله تعالى: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ، وَهَذَا الْوَعْدُ يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مَا يَرْغَبُ الْمُكَلَّفُ فِيهِ، فَإِنْ قِيلَ لَا شَكَّ أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ مَرْغُوبٌ فِيهِ لِذَاتِهِ، وَأَهْلُ الْجَنَّةِ لَا شَكَّ أَنَّهُمْ عُقَلَاءُ فَإِذَا شَاهَدُوا الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةَ الَّتِي هِيَ لِلْأَنْبِيَاءِ وَأَكَابِرِ الْأَوْلِيَاءِ عَرَفُوا أَنَّهَا خَيْرَاتٌ عَالِيَةٌ وَدَرَجَاتٌ كَامِلَةٌ، وَالْعِلْمُ بِالشَّيْءِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَمَالٌ، وَخَيْرٌ يُوجِبُ الْمَيْلَ إِلَيْهِ وَالرَّغْبَةَ فِيهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُمْ يَشَاءُونَ حُصُولَ تِلْكَ الدَّرَجَاتِ لِأَنْفُسِهِمْ فَوَجَبَ حُصُولُهَا لَهُمْ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَيْضًا فَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ لَهُمْ ذَلِكَ الْمُرَادُ كَانُوا فِي الْغُصَّةِ وَوَحْشَةِ الْقَلْبِ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُزِيلُ الْحِقْدَ وَالْحَسَدَ عَنْ قُلُوبِ أَهْلِ الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ أَحْوَالَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِخِلَافِ أَحْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ اللَّهَ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ، قَالُوا إِنَّ الَّذِينَ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ اللَّهَ تَعَالَى لَا شَكَّ أَنَّهُمْ دَاخِلُونَ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Tasdik edenler için ikinci hüküm: Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır” buyruğudur. Bu vaade, mükellefin arzuladığı her şey dâhildir. Eğer şöyle denilirse: “Hiç şüphe yok ki kemal, bizzat kendisi için sevilir ve bizzat kendisi için arzulanır. Cennet ehli de şüphesiz akıl sahibidir; dolayısıyla peygamberlerin ve büyük velilerin sahip olduğu yüksek dereceleri gördüklerinde, bunların yüce hayırlar ve yetkin dereceler olduğunu bilirler. Bir şeyin kemal ve hayır olduğunu bilmek ise ona meyletmeyi ve onu arzulamayı gerektirir. Durum böyle olunca, onlar bu derecelerin kendilerine de verilmesini dilerler; dolayısıyla bu ayetin hükmü gereği bunların onlara verilmesi vacip olur. Ayrıca eğer o muratları gerçekleşmezse keder ve kalp burukluğu içinde olurlar.” Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah Teâlâ ahiret ehlinin kalplerinden kin ve hasedi giderir; bu da onların ahiretteki hallerinin dünyadaki hallerinden farklı olmasını gerektirir. İnsanlardan bazıları da müminlerin kıyamet günü Allah Teâlâ'yı görecekleri hususunda bu ayete tutunmuşlardır. Onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'yı göreceklerine inananlar, hiç şüphesiz Allah Teâlâ'nın şu buyruğu altına girerler:

وَصَدَّقَ بِهِ لِأَنَّهُمْ صَدَّقُوا الْأَنْبِيَاءَ ﵈، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الشَّخْصَ يُرِيدُ رُؤْيَةَ اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ له ذلك لقوله تعالى: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ فَإِنْ قَالُوا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَشَاءُونَ ذَلِكَ، قُلْنَا هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ أَعْظَمُ وُجُوهِ التَّجَلِّي وَزَوَالِ الْحِجَابِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا حَالَةٌ مَطْلُوبَةٌ لِكُلِّ أَحَدٍ نَظَرًا إِلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ، بَلْ لَوْ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ كَوْنُ هَذَا الْمَطْلُوبِ مُمْتَنِعَ الْوُجُودِ لِعَيْنِهِ فَإِنَّهُ يُتْرَكُ طَلَبُهُ، لَا لِأَجْلِ عَدَمِ الْمُقْتَضِي لِلطَّلَبِ، بَلْ لِقِيَامِ الْمَانِعِ وَهُوَ كَوْنُهُ مُمْتَنِعًا فِي نَفْسِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ قَائِمَةٌ وَالنَّصُّ يَقْتَضِي حُصُولَ كُلِّ مَا أَرَادُوهُ وَشَاءُوهُ فَوَجَبَ حُصُولُهَا.

{وَصَدَّقَ بِهِ} “Ve onu tasdik eden”; zira onlar peygamberleri aleyhimusselâm tasdik etmişlerdir. Sonra o kişi Allah Teâlâ'yı görmeyi ister; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır” buyruğundan ötürü bunun onun için gerçekleşmesi vacip olur. Şayet “Cennet ehlinin bunu dileyeceğini kabul etmiyoruz” derlerse, deriz ki: Bu batıldır; çünkü rüyet (Allah'ı görmek), tecellinin ve perdenin kalkmasının en yüce şeklidir. Bu açıdan bakıldığında onun herkes tarafından talep edilen bir hal olduğunda şüphe yoktur. Hatta delille bu talep edilen şeyin zatı itibarıyla imkânsız olduğu sabit olsaydı bile, onun talep edilmesi talebi gerektiren sebebin yokluğundan değil, bizatihi imkânsız olması gibi bir engelin bulunmasından ötürü terk edilirdi. Dolayısıyla bu şüphenin varlığı sabit olmuştur; nass ise onların arzuladıkları ve diledikleri her şeyin gerçekleşmesini iktiza etmektedir, öyleyse bunun gerçekleşmesi vaciptir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ لَا يُفِيدُ الْعِنْدِيَّةَ بِمَعْنَى الْجِهَةِ وَالْمَكَانِ بَلْ بِمَعْنَى الصَّمَدِيَّةِ وَالْإِخْلَاصِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ: وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَجْرَ مُسْتَحَقٌّ لَهُمْ عَلَى إِحْسَانِهِمْ فِي الْعِبَادَةِ.

Bil ki O'nun: {عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında” buyruğu cihet ve mekân anlamında bir “katında oluş” ifade etmez; bilakis Allah Teâlâ'nın: {عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ} [el-Kamer: 55] “Kudretli bir hükümdarın katında” buyruğunda olduğu gibi samediyyet ve ihlas anlamındadır. Yine bil ki Mutezile, ibadetteki ihsanlarına karşılık bu mükâfatın onlar için hak edilmiş olduğu hususunda: {وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ} “İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır” buyruğuna tutunmuştur.

الْحُكْمُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ فقوله: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الثَّوَابِ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ/ وَقَوْلُهُ:

Üçüncü hüküm: Allah Teâlâ'nın: {لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ} “Ta ki Allah, onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtsün ve yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlarını versin” buyruğudur. Dolayısıyla O'nun: {لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır” buyruğu, sevabın en kâmil şekliyle hâsıl olmasına;...

لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ يَدُلُّ عَلَى سُقُوطِ الْعِقَابِ عَنْهُمْ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ، فَقِيلَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ إِذَا صَدَّقُوا الْأَنْبِيَاءَ عَلَيْهِمْ فِيمَا أُوتُوا فَإِنَّ اللَّهَ يُكَفِّرُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ أَعْمَالِهِمْ وَهُوَ الْكُفْرُ السَّابِقُ عَلَى ذَلِكَ الْإِيمَانِ، وَيُوَصِّلُ إِلَيْهِمْ أَحْسَنَ أَنْوَاعِ الثَّوَابِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ يَجْزِيهِمْ بِالْمَحَاسِنِ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَا يَجْزِيهِمْ بِالْمَسَاوِئِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مُقَاتِلًا كَانَ شَيْخَ الْمُرْجِئَةِ وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا يَضُرُّ شَيْءٌ مِنَ الْمَعَاصِي مَعَ الْإِيمَانِ، كَمَا لَا يَنْفَعُ شَيْءٌ مِنَ الطَّاعَاتِ مَعَ الْكُفْرِ، وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ صَدَّقَ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ فَإِنَّهُ تَعَالَى يُكَفِّرُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عملوا، ولا جوز حَمْلُ هَذَا الْأَسْوَأِ عَلَى الْكُفْرِ السَّابِقِ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّكْفِيرَ إِنَّمَا حَصَلَ فِي حَالِ مَا وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِالتَّقْوَى وَهُوَ التَّقْوَى مِنَ الشِّرْكِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْكَبَائِرَ الَّتِي يَأْتِي بِهَا بَعْدَ الْإِيمَانِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ تَنْصِيصًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُكَفِّرُ عَنْهُمْ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ أَسْوَأَ مَا يَأْتُونَ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْكَبَائِرُ.

...{لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ} “Ta ki Allah onların [günahlarını] örtsün” buyruğu ise onlardan cezanın en mükemmel vechile düşmesine delalet eder. Şöyle denilmiştir: Maksat, onlar peygamberleri kendilerine verilen şeylerde tasdik ettiklerinde Allah'ın onların en kötü amellerini örteceğidir ki bu da o imandan önceki küfürdür; ve onlara sevabın en güzel türlerini ulaştıracağıdır. Mukâtil ise: “Onları amellerinin güzellikleriyle mükâfatlandırır, kötülükleriyle cezalandırmaz” demiştir. Bil ki Mukâtil, küfürle beraber hiçbir itaatin fayda vermediği gibi imanla beraber hiçbir günahın zarar vermeyeceğini söyleyen Mürcie'nin şeyhi idi. O bu ayetle delil getirerek şöyle demiştir: “Bu ayet, peygamberleri ve elçileri tasdik eden kimselerden Allah Teâlâ'nın yaptıkları en kötü şeyi örteceğine delalet eder. Bu 'en kötü'yü önceki küfre hamletmek caiz değildir; çünkü ayetin zahiri, günah örtmenin ancak Allah'ın onları takva ile yani şirkten sakınmakla vasfettiği halde meydana geldiğine delalet etmektedir. Durum böyle olunca, bundan muradın imandan sonra işledikleri büyük günahlar olması vacip olur. Dolayısıyla bu ayet, O Teâlâ'nın imanlarından sonra işleyecekleri en kötü şeyleri örteceğine açık bir nass olur ki o da büyük günahlardır.”

الْحُكْمُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ جَرَتِ الْعَادَةُ أَنَّ الْمُبْطِلِينَ يُخَوِّفُونَ الْمُحِقِّينَ بِالتَّخْوِيفَاتِ الْكَثِيرَةِ، فَحَسَمَ اللَّهُ مَادَّةَ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَذَكَرَهُ بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ وَالْمُرَادُ تَقْرِيرُ ذَلِكَ فِي النُّفُوسِ وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ غَنِيٌّ عَنْ كُلِّ الْحَاجَاتِ فَهُوَ تعالى عالم

Dördüncü hüküm: Âdet şudur ki batıl ehli, hak ehlini pek çok korkutma ile korkutur. Allah Teâlâ: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna kâfi değil midir?” buyruğuyla bu şüphenin kökünü kesmiştir. Bunu istifham lafzıyla zikretmiştir, maksat ise bunu nefislerde pekiştirmektir (takrir). İş de böyledir; zira O'nun bütün bilinenleri bilen, bütün mümkinata güç yetiren ve bütün ihtiyaçlardan müstağni olduğu sabittir. Dolayısıyla O Teâlâ...

حَاجَاتِ الْعِبَادِ وَقَادِرٌ عَلَى دَفْعِهَا وَإِبْدَالِهَا بِالْخَيْرَاتِ وَالرَّاحَاتِ، وَهُوَ لَيْسَ بَخِيلًا وَلَا مُحْتَاجًا حَتَّى يَمْنَعَهُ بُخْلُهُ وَحَاجَتُهُ عَنْ إِعْطَاءِ ذَلِكَ الْمُرَادِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَدْفَعُ الْآفَاتِ وَيُزِيلُ الْبَلِيَّاتِ وَيُوَصِّلُ إِلَيْهِ كُلَّ الْمُرَادَاتِ، فَلِهَذَا قَالَ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ الْمُقَدِّمَةَ رَتَّبَ عَلَيْهَا النَّتِيجَةَ الْمَطْلُوبَةَ فَقَالَ:

...kulların ihtiyaçlarını bilendir, bunları gidermeye ve bunları hayırlar ve rahatlıklarla değiştirmeye kadirdir. O cimri veya muhtaç da değildir ki cimriliği ve ihtiyacı O'nu o murat edileni vermekten alıkoysun. Bu sabit olunca, şüphe yok ki O Sübhânehu afetleri defeder, belaları giderir ve ona bütün muratları ulaştırır. İşte bu sebeple: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna kâfi değil midir?” buyurmuştur. Allah bu öncülü zikredince, buna arzu edilen neticeyi bağlayıp şöyle buyurmuştur:

وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ يَعْنِي لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ كَافٍ عَبْدَهُ كَانَ التَّخْوِيفُ بِغَيْرِ اللَّهِ عَبَثًا وَبَاطِلًا، قَرَأَ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ (عَبْدَهُ) بِلَفْظِ الْوَاحِدِ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ لِأَنَّهُ قَالَ لَهُ: وَيُخَوِّفُونَكَ

{وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar.” Yani Allah'ın kuluna kâfi olduğu sabit olunca, Allah'tan başkasıyla korkutmak abes ve batıl olur. Kurrânın çoğu, tekil lafızla (abdehû) şeklinde okumuştur; bu Ebû Ubeyde'nin de tercihidir, çünkü O'na: {وَيُخَوِّفُونَكَ} “Seni korkutuyorlar” demiştir.

رُوِيَ أَنَّ قُرَيْشًا قَالَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّا نَخَافُ أَنْ تُخْبِلَكَ آلِهَتُنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ،

Kureyş'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “İlahlarımızın seni delirtmesinden/çarpmasından korkuyoruz” dediği, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın bu ayeti indirdiği rivayet edilmiştir.

وَقَرَأَ جَمَاعَةٌ: عِبَادَهُ بِلَفْظِ الْجَمِيعِ قِيلَ الْمُرَادُ بِالْعِبَادِ الْأَنْبِيَاءُ فَإِنَّ نُوحًا كَفَاهُ الْغَرَقَ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّارَ، وَيُونُسَ بِالْإِنْجَاءِ مِمَّا وَقَعَ لَهُ، فَهُوَ تَعَالَى كَافِيكَ يَا مُحَمَّدُ كَمَا كَفَى هَؤُلَاءِ الرُّسُلَ قَبْلَكَ، وَقِيلَ أُمَمُ الْأَنْبِيَاءِ قَصَدُوهُمْ بِالسُّوءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ [غَافِرٍ: ٥] وَكَفَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ مَنْ عَادَاهُمْ.

Bir topluluk da çoğul lafızla (ibâdehû) şeklinde okumuştur. Kullardan muradın peygamberler olduğu söylenmiştir; nitekim O, Nuh'u boğulmaktan, İbrahim'i ateşten, Yunus'u da başına gelen şeyden kurtarmakla onlara kâfi gelmiştir. Dolayısıyla O Teâlâ, senden önceki bu elçilere kâfi geldiği gibi sana da kâfidir ey Muhammed! Bir görüşe göre de, peygamberlerin ümmetleri Allah Teâlâ'nın: {وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ} [Mü'min: 5] “Her ümmet kendi peygamberine kastetti” buyruğu gereğince onlara kötülük yapmayı kastetmiş, Allah da kendilerine düşmanlık edenlerin şerrine karşı onlara kâfi gelmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي شَرْحِ الْوَعِيدِ وَالْوَعْدِ وَالتَّرْهِيبِ وَالتَّرْغِيبِ خَتَمَ الْكَلَامَ بِخَاتِمَةٍ هِيَ الْفَصْلُ الْحَقُّ فَقَالَ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ يَعْنِي هَذَا الْفَضْلُ لَا يَنْفَعُ وَالْبَيِّنَاتُ إِلَّا إِذَا خَصَّ اللَّهُ الْعَبْدَ بِالْهِدَايَةِ وَالتَّوْفِيقِ وَقَوْلُهُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ تَهْدِيدٌ لِلْكُفَّارِ.

Bil ki O Teâlâ vaîdi, vaadi, terhibi (korkutmayı) ve tergibi (özendirmeyi) etraflıca açıkladıktan sonra sözü hak ile batılı ayıran kesin bir sonuç ile bağlayarak: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hiçbir hidayet edici yoktur. Allah kime de hidayet ederse artık onu saptıracak kimse yoktur” buyurmuştur. Yani Allah kulu hidayet ve muvaffakiyete mazhar kılmadıkça bu lütuf ve apaçık deliller fayda vermez. O'nun: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ} “Allah mutlak galip ve intikam sahibi değil midir?” buyruğu ise kâfirlere bir tehdittir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَتَمَسَّكُونَ فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَعْمَالِ وَإِرَادَةِ الْكَائِنَاتِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ وَالْمَبَاحِثُ فِيهِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ مَعْلُومَةٌ وَالْمُعْتَزِلَةُ يَتَمَسَّكُونَ/ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ فِي هَاتَيْنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ بِقَوْلِهِ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ وَلَوْ كَانَ الْخَالِقُ لِلْكُفْرِ فِيهِمْ هُوَ اللَّهَ لكان الانتقام والتهديد غير لائق به.

Bil ki [Ehl-i Sünnet] ashabımız, amellerin yaratılması ve varlıkların irade edilmesi meselesinde O'nun: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hiçbir hidayet edici yoktur. Allah kime de hidayet ederse artık onu saptıracak kimse yoktur” buyruğuna tutunurlar; bu konudaki iki tarafın tartışmaları malumdur. Mutezile ise bu iki meselede kendi mezheplerinin doğruluğuna: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ} “Allah mutlak galip ve intikam sahibi değil midir?” buyruğuyla tutunurlar. [Onlara göre] eğer onlarda küfrü yaratan Allah olsaydı, intikam almak ve tehdit etmek O'na layık olmazdı.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 38-40]

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠)

{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠)} “Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, elbette ‘Allah’ diyeceklerdir. De ki: ‘Gördünüz ya, Allah’ı bırakıp da taptıklarınız, eğer Allah bana bir zarar vermek dilerse, O’nun vereceği zararı kaldırabilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, O’nun rahmetini tutabilirler mi?’ De ki: ‘Allah bana yeter! Tevekkül edenler ancak O’na tevekkül ederler.’ (38) De ki: ‘Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapmaktayım. Artık pek yakında bileceksiniz: (39) Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini!’ (40)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي وَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ وَفِي وَعْدِ الْمُوَحِّدِينَ، عَادَ إِلَى إِقَامَةِ الدَّلِيلِ عَلَى تَزْيِيفِ طَرِيقَةِ عَبْدَةِ الْأَصْنَامِ، وَبَنَى هَذَا التَّزْيِيفَ عَلَى أَصْلَيْنِ:

Bil ki O Teâlâ müşriklerin tehdidini ve muvahhidlerin vaadini etraflıca zikrettikten sonra, putperestlerin tuttuğu yolun batıllığını delillendirmeye dönmüş ve bu çürütmeyi iki asıl üzerine kurmuştur:

الْأَصْلُ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ مُقِرُّونَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْعَالِمِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:

Birinci asıl: Bu müşriklerin kadir, âlim, hakîm ve rahîm olan İlah'ın varlığını ikrar etmeleridir. O'nun şu buyruğuyla kastedilen de budur:

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ الْعِلْمَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ جُمْهُورِ الْخَلَائِقِ لَا نِزَاعَ بَيْنَهُمْ فِيهِ، وَفِطْرَةُ الْعَقْلِ شَاهِدَةٌ بِصِحَّةِ هَذَا الْعِلْمِ فَإِنَّ مَنْ تأمل في عجائب أحوال السموات وَالْأَرْضِ وَفِي عَجَائِبِ أَحْوَالِ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ خَاصَّةً وَفِي عَجَائِبِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ وَمَا فِيهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْحِكَمِ الْغَرِيبَةِ وَالْمَصَالِحِ الْعَجِيبَةِ، عَلِمَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِالْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ الرحيم.

{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, elbette ‘Allah’ diyeceklerdir.” Bil ki insanlardan bazıları şöyle demiştir: Kadir, hakîm ve rahîm olan İlah'ın varlığına dair bilgi, yaratılmışların cumhuru arasında üzerinde ittifak edilmiş bir husustur; aralarında bu konuda bir ihtilaf yoktur. Aklın fıtratı da bu bilginin doğruluğuna tanıktır. Zira göklerin ve yerin acayip durumlarını, bilhassa bitki ve hayvanların hayret verici hallerini, insan bedeninin harikalarını ve onda bulunan garip hikmet ve şaşırtıcı maslahat türlerini düşünen kimse, kadir, hakîm ve rahîm olan İlah'ı ikrar etmenin zorunlu olduğunu bilir.

وَالْأَصْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِقْرَارِ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ، وَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتْ عِبَادَةُ اللَّهِ كَافِيَةً، وَكَانَ الِاعْتِمَادُ عَلَيْهِ كَافِيًا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ لَمْ يَلْتَفِتِ الْعَاقِلُ/ إِلَى تَخْوِيفِ الْمُشْرِكِينَ فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ التَّنْبِيهَ عَلَى الْجَوَابِ عَمَّا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قوله تعالى: وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ [الزمر: ٣٦] وقرئ: كاشِفاتُ ضُرِّهِ ومُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ بِالتَّنْوِينِ عَلَى الْأَصْلِ وَبِالْإِضَافَةِ لِلتَّخْفِيفِ، فَإِنْ قيل كيف قوله: كاشِفاتُ ومُمْسِكاتُ عَلَى التَّأْنِيثِ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ؟ قُلْنَا الْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى كَمَالِ ضَعْفِهَا فَإِنَّ الْأُنُوثَةَ مَظِنَّةُ الضَّعْفِ وَلِأَنَّهُمْ كَانُوا يَصِفُونَهَا بِالتَّأْنِيثِ وَيَقُولُونَ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ، وَلَمَّا أَوْرَدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْحُجَّةَ الَّتِي لَا دَفْعَ لَهَا قَالَ بَعْدَهُ عَلَى وَجْهِ التَّهْدِيدِ: قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ أَيْ أَنْتُمْ تَعْتَقِدُونَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَنَّكُمْ فِي نِهَايَةِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ فَاجْتَهِدُوا فِي أَنْوَاعِ مَكْرِكُمْ وَكَيْدِكُمْ، فَإِنِّي عَامِلٌ أَيْضًا فِي تَقْرِيرِ دِينِي فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أَنَّ الْعَذَابَ وَالْخِزْيَ يُصِيبُنِي أَوْ يُصِيبُكُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّخْوِيفُ.

İkinci asıl: Bu putların hayra ve şerre hiçbir gücünün olmamasıdır. O'nun: {قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ} “De ki: ‘Gördünüz ya, Allah’ı bırakıp da taptıklarınız, eğer Allah bana bir zarar vermek dilerse, O’nun vereceği zararı kaldırabilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, O’nun rahmetini tutabilirler mi?’” buyruğundan kastedilen budur. Böylece kadir, hakîm ve rahîm olan İlah'ın varlığını ikrar etmenin zorunlu olduğu sabit olmuş; yine bu putların hayra ve şerre hiçbir güçlerinin olmadığı sabit olmuştur. Durum böyle olunca, yalnız Allah'a ibadet etmek yeterli olmuş ve yalnızca O'na güvenip dayanmak kâfi gelmiştir. O'nun: {قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} “De ki: ‘Allah bana yeter! Tevekkül edenler ancak O’na tevekkül ederler’” buyruğundan murat da budur. Bu asıl sabit olunca akıllı kimse müşriklerin korkutmalarına iltifat etmez. Dolayısıyla bu ayetten maksat, Allah Teâlâ'nın bu ayetten önce zikrettiği: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} [ez-Zümer: 36] “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” buyruğuna verilecek cevaba dikkat çekmektir. [Kelimeler] asla uygun olarak tenvinle (kâşifâtun durrahû) ve (mumsikâtun rahmetehû) şeklinde okunduğu gibi, hafifletme amacıyla izafetle [kâşifâtu durrihî ve mumsikâtu rahmetihî] şeklinde de okunmuştur. Eğer: “O'nun: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} [müzekker zamir kullandıktan] sonra: {كاشِفاتُ} ve {مُمْسِكاتُ} lafızlarını müennes olarak getirmesi nasıl açıklanır?” denilirse, deriz ki: Maksat onların tam manasıyla zayıf olduklarına dikkat çekmektir; zira dişilik zayıflık alametidir. Ayrıca onlar putları dişilikle nitelendiriyor ve Lât, Uzzâ ve Menât diyorlardı. Allah onlara defedilmesi mümkün olmayan bu hücceti yöneltince, ardından tehdit sadedinde: {قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ} “De ki: ‘Ey kavmim! Elinizden geleni yapın’” buyurmuştur; yani: Siz kendinizin son derece güçlü ve kuvvetli olduğuna inanıyorsunuz; öyleyse her türlü hile ve tuzağınızda elinizden geleni ardınıza koymayın! Zira ben de dinimi yerleştirmek için amel etmekteyim. Pek yakında azabın ve rezilliğin bana mı yoksa size mi isabet edeceğini bileceksiniz demektir. Bundan maksat ise korkutmaktır.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤١ الى ٤٤]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 41-44]

إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢) أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤)

{إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢) أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤)} “Şüphesiz biz bu Kitab’ı insanlara hak ile indirdik. Artık kim hidayeti kabul ederse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerine vekil değilsin. (41) Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Sonra üzerine ölüm hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir ecele kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için elbette ayetler vardır. (42) Yoksa Allah’tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: ‘Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?’ (43) De ki: ‘Bütün şefaat Allah’a aittir. Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Sonra yalnız O’na döndürüleceksiniz.’ (44)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَعْظُمُ عَلَيْهِ إِصْرَارُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ كَمَا قَالَ: فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا [الْكَهْفِ: ٦] وَقَالَ: لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٣] وَقَالَ تَعَالَى: فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ [فَاطِرٍ: ٨] فَلَمَّا أَطْنَبَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي فَسَادِ مَذَاهِبِ الْمُشْرِكِينَ تَارَةً بِالدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتٍ وَتَارَةً بِضَرْبِ الْأَمْثَالِ وَتَارَةً بِذِكْرِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ أَرْدَفَهُ بِكَلَامٍ يُزِيلُ/ ذَلِكَ الْخَوْفَ الْعَظِيمَ عَنْ قَلْبِ الرَّسُولِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ الْكَامِلَ الشَّرِيفَ لِنَفْعِ النَّاسِ وَلِاهْتِدَائِهِمْ بِهِ وَجَعَلْنَا إِنْزَالَهُ مَقْرُونًا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْمُعْجِزُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَنِ اهْتَدَى فَنَفْعُهُ يعود إليه، ومن ضل فضمير ضَلَالِهِ يَعُودُ إِلَيْهِ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ وَالْمَعْنَى أَنَّكَ لَسْتَ مَأْمُورًا بِأَنْ تَحْمِلَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ بَلِ الْقَبُولُ وَعَدَمُهُ مُفَوَّضٌ إِلَيْهِمْ، وَذَلِكَ لِتَسْلِيَةِ الرَّسُولِ فِي إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْهِدَايَةَ وَالضَّلَالَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا مِنَ الله تعالى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْهِدَايَةَ تُشْبِهُ الْحَيَاةَ وَالْيَقَظَةَ وَالضَّلَالَ يُشْبِهُ الْمَوْتَ وَالنَّوْمَ،

Birinci Mesele: Bil ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların küfürde ısrar etmeleri pek ağır geliyordu; nitekim [Allah Teâlâ]: {فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا} [el-Kehf: 6] “Demek onlar inanmazlarsa arkalarından neredeyse kendini helak edeceksin”, {لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} [eş-Şuarâ: 3] “Mümin olmuyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin” ve {فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ} [Fâtır: 8] “Onlar için duyduğun hasretlerle/üzüntülerle kendini bitirme” buyurmuştur. Allah Teâlâ bu ayette müşriklerin mezheplerinin bozukluğunu kâh deliller ve beyyinelerle, kâh meseller vererek, kâh vaad ve vaîdi zikrederek etraflıca açıklayınca, bunun peşinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbinden o büyük kederi giderecek bir söz getirip şöyle buyurdu: Biz bu kâmil ve şerefli Kitab'ı, insanların faydalanması ve onunla hidayet bulması için sana indirdik; onun indirilmesini de Hak ile yani Allah katından olduğuna delalet eden mucize ile birleştirdik. Artık kim hidayeti bulursa bunun faydası kendisine döner; kim de saparsa sapıklığının zararı yine kendisine döner. {وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerine vekil değilsin.” Bunun manası: Sen onları zorla imana sevk etmekle emrolunmadın; aksine kabul edip etmemek onlara bırakılmıştır. Bu, onların küfürdeki ısrarları karşısında Resûl'e bir tesellidir. Sonra O Teâlâ hidayet ve dalaletin ancak Allah Teâlâ'dan hâsıl olacağını beyan etti; çünkü hidayet hayata ve uyanıklığa, dalalet ise ölüme ve uykuya benzer.

وَكَمَا أَنَّ الْحَيَاةَ وَالْيَقَظَةَ وَكَذَلِكَ الْمَوْتَ وَالنَّوْمَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّهِ ﷿ وَإِيجَادِهِ فَكَذَلِكَ الْهِدَايَةَ وَالضَّلَالَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَنْ عَرَفَ هَذِهِ الدَّقِيقَةَ فَقَدْ عَرَفَ سِرَّ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْقَدَرِ، وَمَنْ عَرَفَ سِرَّ اللَّهِ فِي الْقَدَرِ هَانَتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ، فَيَصِيرُ التَّنْبِيهُ عَلَى هَذِهِ الدَّقِيقَةِ سَبَبًا لِزَوَالِ ذَلِكَ الْحُزْنِ عَنْ قَلْبِ الرَّسُولِ ﷺ فَهَذَا وَجْهُ النَّظْمِ فِي الْآيَةِ، وَقِيلَ نَظْمُ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُجَّةً أُخْرَى فِي إِثْبَاتِ أَنَّهُ الْإِلَهُ الْعَالِمُ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ بِالْعِبَادَةِ أَحَقُّ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَامِ.

Hayat ve uyanıklık, aynı şekilde ölüm ve uyku ancak Allah Azze ve Celle'nin yaratması ve var etmesiyle meydana geldiği gibi, hidayet ve dalalet de ancak Allah Teâlâ'dan meydana gelir. Kim bu inceliği bilirse Allah Teâlâ'nın kaderdeki sırrını bilmiş olur. Kim de Allah'ın kaderdeki sırrını bilirse musibetler ona hafif gelir. Dolayısıyla bu inceliğe dikkat çekilmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbinden o hüznün zail olmasına vesile olur. İşte ayetteki nazım (bağlam) vechi budur. Şöyle de denilmiştir: Ayetin nazmı, O Teâlâ'nın ibadete bu putlardan daha layık olduğuna delalet etmesi için, her şeyi bilen İlah olduğunu ispata dair başka bir hüccet zikretmiş olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَعِنْدَ النَّوْمِ إِلَّا أَنَّهُ يُمْسِكُ الْأَنْفُسَ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى وَهِيَ النَّائِمَةُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى أَيْ إِلَى وَقْتٍ ضَرَبَهُ لِمَوْتِهَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Ayetten maksat şudur: O Teâlâ ölüm anında da uyku anında da nefisleri vefat ettirir (alır); ancak O, üzerine ölüm hükmettiği nefisleri tutar, diğerini -ki o uyuyan kimsedir- eceli müsemmâya (belirlenmiş bir ecele) yani ölümü için takdir ettiği vakte kadar salıverir. Allah Teâlâ'nın:

اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ الَّتِي يَتَوَفَّاهَا عِنْدَ الْمَوْتِ يُمْسِكُهَا وَلَا يَرُدُّهَا إِلَى الْبَدَنِ وَقَوْلُهُ: وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى يَعْنِي أَنَّ النَّفْسَ الَّتِي يَتَوَفَّاهَا عِنْدَ النَّوْمِ يَرُدُّهَا إِلَى الْبَدَنِ عِنْدَ الْيَقَظَةِ وَتَبْقَى هَذِهِ الْحَالَةُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى، وَذَلِكَ الْأَجَلُ هُوَ وَقْتُ الْمَوْتِ فَهَذَا تَفْسِيرُ لَفْظِ الْآيَةِ وَهِيَ مُطَابِقَةٌ لِلْحَقِيقَةِ، وَلَكِنْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ مَزِيدِ بَيَانٍ، فَنَقُولُ النَّفْسُ الْإِنْسَانِيَّةُ عِبَارَةٌ عَنْ جَوْهَرٍ مُشْرِقٍ رُوحَانِيٍّ إِذَا تَعَلَّقَ بِالْبَدَنِ حَصَلَ ضَوْؤُهُ فِي جَمِيعِ الْأَعْضَاءِ وَهُوَ الْحَيَاةُ، فَنَقُولُ إِنَّهُ فِي وَقْتِ الْمَوْتِ يَنْقَطِعُ تَعَلُّقُهُ عَنْ ظَاهِرِ هَذَا الْبَدَنِ وَعَنْ بَاطِنِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْمَوْتُ، وَأَمَّا فِي وَقْتِ النَّوْمِ فَإِنَّهُ يَنْقَطِعُ ضَوْؤُهُ عَنْ ظَاهِرِ الْبَدَنِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ وَلَا يَنْقَطِعُ ضَوْؤُهُ عَنْ بَاطِنِ الْبَدَنِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَوْتَ وَالنَّوْمَ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ إِلَّا أَنَّ الْمَوْتَ انْقِطَاعٌ تَامٌّ كَامِلٌ وَالنَّوْمُ انْقِطَاعٌ نَاقِصٌ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الْقَادِرَ الْعَالِمَ الْحَكِيمَ دَبَّرَ تَعَلُّقَ جَوْهَرِ النَّفْسِ بِالْبَدَنِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَقَعَ ضَوْءُ النَّفْسِ عَلَى جَمِيعِ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ ظَاهِرِهِ وَبَاطِنِهِ وَذَلِكَ الْيَقَظَةُ وَثَانِيهَا: أَنْ يَرْتَفِعَ ضَوْءُ النَّفْسِ عَنْ ظَاهِرِ الْبَدَنِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ دُونَ بَاطِنِهِ وَذَلِكَ هُوَ النَّوْمُ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَرْتَفِعَ ضَوْءُ النَّفْسِ عَنِ الْبَدَنِ بِالْكُلِّيَّةِ وَهُوَ الْمَوْتُ فَثَبَتَ أَنَّ الْمَوْتَ وَالنَّوْمَ يَشْتَرِكَانِ فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا تَوَفِّيًا لِلنَّفْسِ، ثُمَّ يَمْتَازُ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ بِخَوَاصَّ مُعَيَّنَةٍ فِي صِفَاتٍ مُعَيَّنَةٍ، وَمِثْلُ هَذَا التَّدْبِيرِ الْعَجِيبِ لَا يُمْكِنُ صُدُورُهُ إِلَّا عَنِ الْقَادِرِ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا أَنَّ الدَّلِيلَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَعْبُدَ إِلَهًا مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الْقُدْرَةِ وَبِهَذِهِ الْحِكْمَةِ/ وَأَنْ لَا يَعْبُدَ الْأَوْثَانَ الَّتِي هِيَ جَمَادَاتٌ لَا شُعُورَ لَهَا وَلَا إِدْرَاكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ أَوْرَدُوا عَلَى هَذَا الْكَلَامِ سُؤَالًا، فَقَالُوا نَحْنُ لَا نَعْبُدُ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لِاعْتِقَادِ أَنَّهَا آلِهَةٌ تَضُرُّ وَتَنْفَعُ وَإِنَّمَا نَعْبُدُهَا لِأَجْلِ أَنَّهَا تَمَاثِيلُ لِأَشْخَاصٍ كَانُوا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ، فَنَحْنُ نَعْبُدُهَا لِأَجْلِ أَنْ يَصِيرَ أُولَئِكَ الْأَكَابِرُ شُفَعَاءَ لَنَا عِنْدَ اللَّهِ فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنْ قَالَ: أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ، قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ وَتَقْرِيرُ الْجَوَابِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ إِمَّا أَنْ يَطْمَعُوا بِتِلْكَ الشَّفَاعَةِ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَامِ أَوْ مِنْ أُولَئِكَ الْعُلَمَاءِ وَالزُّهَّادِ الَّذِينَ جُعِلَتْ هَذِهِ الْأَصْنَامُ تَمَاثِيلَ لَهَا وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْجَمَادَاتِ وَهِيَ الْأَصْنَامُ لَا تَمْلِكُ شَيْئًا وَلَا تَعْقِلُ شيئا فكيف يعقل صدور الشفاعة عنها وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يَمْلِكُ أَحَدٌ شَيْئًا وَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى الشَّفَاعَةِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، فَيَكُونُ الشَّفِيعُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهَ الَّذِي يَأْذَنُ فِي تِلْكَ الشَّفَاعَةِ، فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَتِهِ أَوْلَى مِنَ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ غَيْرِهِ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا مُلْكَ لِأَحَدٍ غَيْرُ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَمِنْهُمْ مَنْ تَمَسَّكَ فِي نَفْيِ الشَّفَاعَةِ مُطْلَقًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً وَهَذَا ضعيف لأنا

{اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها} “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır” buyruğunun anlamı şudur: O Teâlâ ölüm esnasında aldığı nefisleri tutar ve onları bedene geri döndürmez. O'nun: {وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Diğerini ise belirlenmiş bir ecele kadar salıverir” buyruğu ise; uyku esnasında vefat ettirdiği (aldığı) nefsi, uyanıklık anında bedene geri gönderir ve bu durum belirlenmiş bir ecele kadar devam eder demektir. O ecel de ölüm vaktidir. İşte ayetin lafzının tefsiri budur ve bu hakikate tamamen uygundur. Ancak bu konuda daha fazla açıklamaya ihtiyaç vardır; nitekim deriz ki: İnsan nefsi, bedene taalluk ettiğinde ışığı bütün uzuvlara yayılan nurlu, ruhanî bir cevherden ibarettir ki o [ışık] da hayattır. Deriz ki ölüm vaktinde onun bu bedenin zahirinden de batınından da taalluku kesilir ve ölüm işte budur. Uyku vaktinde ise onun ışığı bedenin zahirinden birtakım vecihlerle kesilir, fakat bedenin batınından ışığı kesilmez. Böylece ölüm ile uykunun aynı cinsten olduğu sabit olmuştur; şu kadar var ki ölüm tam ve kâmil bir kopuş, uyku ise bazı yönlerden nakıs bir kopuştur. Bu sabit olunca, Kadir, Âlim ve Hakîm olan Allah'ın nefis cevherinin bedene taallukunu üç vecih üzere tedbir ettiği açığa çıkar: Birincisi: Nefsin ışığının bedenin zahir ve batın bütün cüzlerine ulaşmasıdır ki bu uyanıklıktır. İkincisi: Nefsin ışığının bedenin batınından değil de bazı yönlerden zahirinden çekilmesidir ki bu uykudur. Üçüncüsü: Nefsin ışığının bedenden bütünüyle çekilmesidir ki bu da ölümdür. Böylece ölüm ve uykunun, her birinin nefsin vefat ettirilmesi (alınması) oluşunda ortak oldukları, sonra da muayyen vasıflardaki muayyen özelliklerle birbirinden ayrıldıkları sabit olmuştur. Böylesine hayret verici bir tedbir ise ancak Kadir, Alîm ve Hakîm olandan sadır olabilir. O'nun: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için elbette ayetler vardır” buyruğundan kastedilen de budur. Bundan kastedilenin, akıllı kişiye bu kudret ve bu hikmetle vasıflanmış olan bir İlah'a ibadet etmesinin; hiçbir şuuru ve idraki olmayan cansız varlıklardan ibaret putlara ibadet etmemesinin vacip olduğuna delilin delalet etmesi olması da muhtemeldir. Bil ki kâfirler bu söze karşı bir itiraz öne sürerek şöyle demişlerdir: “Biz bu putlara zarar ve fayda veren ilahlar olduklarına inandığımız için değil, bilakis onlar Allah katında yakın kılınmış (mukarreblerden) olan şahısların heykelleri olduğu için tapıyoruz. Biz onlara, o büyük zatların Allah katında bize şefaatçi olmaları için tapıyoruz.” Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle cevap vermiştir: {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ، قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ} “Yoksa Allah’tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: ‘Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?’” Cevabın takriri şudur: Bu kâfirler bu şefaati ya bizzat bu putlardan ya da putların kendilerine heykel kılındığı o âlim ve zahit kimselerden ummaktadırlar. Birincisi batıldır; çünkü putlar olan bu cansız varlıklar hiçbir şeye malik değildir ve hiçbir şeye akıl erdiremezler; dolayısıyla onlardan şefaatin sadır olması nasıl düşünülebilir? İkincisi de batıldır; zira kıyamet gününde hiç kimse hiçbir şeye malik olamaz ve Allah'ın izni olmadan hiç kimse şefaate güç yetiremez. Dolayısıyla gerçekte şefaatçi olan, o şefaate izin veren Allah'tır. Öyleyse O'na ibadetle meşgul olmak, başkasına ibadetle meşgul olmaktan daha evladır. İşte Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً} “De ki: ‘Bütün şefaat Allah’a aittir’” buyruğundan kastedilen budur. Sonra: {لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Sonra yalnız O’na döndürüleceksiniz” buyruğuyla Allah'tan başka hiç kimsenin mülkünün olmadığını açıklamıştır. Onlardan bazıları, Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً} “De ki: ‘Bütün şefaat Allah’a aittir’” buyruğuna tutunarak şefaati mutlak olarak nefyetmişlerdir; bu ise zayıftır, çünkü biz...

نُسَلِّمُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَا لَمْ يَأْذَنْ فِي الشَّفَاعَةِ لَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ عَلَى الشَّفَاعَةِ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها فِيهِ سُؤَالٌ لِأَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَوَفِّيَ هُوَ اللَّهُ فَقَطْ، وَتَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] وَبِقَوْلِهِ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَبِقَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السَّجْدَةِ: ١١] وَقَالَ فِي آيَةٍ ثَالِثَةٍ: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا [الْأَنْعَامِ: ٦١] وَجَوَابُهُ أَنَّ الْمُتَوَفِّيَ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى فَوَّضَ فِي عَالَمِ الْأَسْبَابِ كُلَّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَعْمَالِ إِلَى مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَفَوَّضَ قَبْضَ الْأَرْوَاحِ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ وَهُوَ رَئِيسٌ وَتَحْتَهُ أَتْبَاعٌ وَخَدَمٌ فَأُضِيفَ التَّوَفِّي فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِضَافَةِ الْحَقِيقِيَّةِ، وَفِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ لِأَنَّهُ هُوَ الرَّئِيسُ فِي هَذَا الْعَمَلِ وَإِلَى سَائِرِ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُمْ هُمُ الأتباع لملك الموت والله أعلم.

...O Sübhânehu şefaate izin vermedikçe hiç kimsenin şefaate güç yetiremeyeceğini kabul ediyoruz. Eğer şöyle denilirse: O'nun: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها} “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır” buyruğunda bir soru/itiraz vardır; çünkü bu, canı alanın yalnızca Allah olduğuna delalet eder. Bu durum O'nun: {الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ} [el-Mülk: 2] “Ölümü ve hayatı yaratan O'dur”, {رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} [el-Bakara: 258] “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür” ve {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ} [el-Bakara: 28] “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de sizi O diriltti” buyruklarıyla da pekişmektedir. Sonra Allah Teâlâ başka bir ayette: {قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ} [es-Secde: 11] “De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alacaktır” buyurmuş; üçüncü bir ayette ise: {حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا} [el-En'âm: 61] “Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar” buyurmuştur. Bunun cevabı şudur: Hakikatte vefat ettiren (canı alan) Allah'tır. Ancak O Teâlâ sebepler âleminde her türlü işi meleklerden bir meleğe tevdi etmiştir; bu sebeple ruhları kabzetme işini ölüm meleğine tevdi etmiştir. O bir reistir ve maiyetinde tâbileri ve hizmetçileri vardır. Dolayısıyla bu ayette vefat ettirme işi hakiki izafe ile Allah Teâlâ'ya nispet edilmiştir; ikinci ayette bu işte reis olduğu için ölüm meleğine nispet edilmiştir; [üçüncü ayette ise] ölüm meleğinin tâbileri oldukları için diğer meleklere nispet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 45-48]

وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)

{وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)} “Allah tek olarak anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri tiksinir; O’ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen seviniverirler. (45) De ki: ‘Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Kullarının arasında, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında sen hüküm vereceksin.’ (46) Eğer yeryüzünde olanların tamamı ve onunla birlikte bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki kötü azaptan [kurtulmak için] elbette onu fidye verirlerdi. Artık hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkmıştır. (47) Kazandıkları amellerin kötülükleri kendilerine apaçık görünmüş ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıvermiştir. (48)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْأَعْمَالِ الْقَبِيحَةِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ أَنَّكَ إِذَا ذَكَرْتَ اللَّهَ وَحْدَهُ تَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، ظَهَرَتْ آثَارُ النَّفْرَةِ مِنْ وُجُوهِهِمْ وَقُلُوبِهِمْ، وَإِذَا ذُكِرَتِ الْأَصْنَامُ وَالْأَوْثَانُ ظَهَرَتْ آثَارُ الْفَرَحِ وَالْبِشَارَةِ فِي قُلُوبِهِمْ وَصُدُورِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْجَهْلِ وَالْحَمَاقَةِ، لِأَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ رَأْسُ السَّعَادَاتِ وَعُنْوَانُ الْخَيْرَاتِ، وَأَمَّا ذِكْرُ الْأَصْنَامِ الَّتِي هِيَ الْجَمَادَاتُ الْخَسِيسَةُ، فَهُوَ رَأْسُ الْجَهَالَاتِ وَالْحَمَاقَاتِ، فَنَفْرَتُهُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَحْدَهُ وَاسْتِبْشَارُهُمْ بِذِكْرِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى الْجَهْلِ الْغَلِيظِ وَالْحُمْقِ الشَّدِيدِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقَدْ يُقَابَلُ الِاسْتِبْشَارُ وَالِاشْمِئْزَازُ إِذْ كَلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا غَايَةٌ فِي بَابِهِ لِأَنَّ الِاسْتِبْشَارَ أَنْ يَمْتَلِئَ قَلْبُهُ سُرُورًا حَتَّى يَظْهَرَ أَثَرُ ذَلِكَ السُّرُورِ فِي بَشَرَةِ وَجْهِهِ وَيَتَهَلَّلُ، وَالِاشْمِئْزَازُ أَنْ يَعْظُمَ غَمُّهُ وَغَيْظُهُ فَيَنْقَبِضَ الرُّوحُ إِلَى دَاخِلِ الْقَلْبِ فَيَبْقَى فِي أَدِيمِ الْوَجْهِ أَثَرُ الْغَبَرَةِ وَالظُّلْمَةِ الْأَرْضِيَّةِ، وَلَمَّا حَكَى عَنْهُمْ هَذَا الْأَمْرَ الْعَجِيبَ الَّذِي تَشْهَدُ فِطْرَةُ الْعَقْلِ بِفَسَادِهِ أَرْدَفَهُ بِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ذَكَرَ الدُّعَاءَ الْعَظِيمَ، فَوَصَفَهُ أَوَّلًا بِالْقُدْرَةِ التَّامَّةِ وَهِيَ قَوْلُهُ:

Bil ki bu, müşriklerin çirkin amellerinden bir başka türdür: Sen “Lâ ilâhe illallâh vahdehû lâ şerîke leh” diyerek Allah'ı tek olarak andığın zaman yüzlerinde ve kalplerinde nefretin eserleri belirir; putlar ve heykeller anıldığında ise kalplerinde ve göğüslerinde sevinç ve müjde eserleri ortaya çıkar. Bu ise cehalet ve ahmaklığa delalet eder; zira Allah'ı anmak mutlulukların başı ve hayırların unvanıdır. Değersiz cansız varlıklar olan putları anmak ise cehaletlerin ve ahmaklıkların başıdır. Dolayısıyla onların sadece Allah'ın anılmasından nefret etmeleri ve bu putların anılmasıyla sevinmeleri, koyu cehalet ve şiddetli ahmaklığın en güçlü delillerindendir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İsti'bşâr (sevinme) ile işmi'zâz (tiksinme/burkulma) birbirine mukabil kılınmıştır; çünkü her biri kendi bâbında en uç noktadır. Zira isti'bşâr, insanın kalbinin sevinçle dolup bu sevincin eserinin yüz derisinde belirip yüzün parıldamasıdır; işmi'zâz ise keder ve öfkenin büyüyüp ruhun kalbin içine çekilmesi ve böylece yüzün derisinde bir tozlanma ve topraksı karanlık eserinin kalmasıdır. [Allah Teâlâ] aklın fıtratının bozukluğuna şehadet ettiği bu acayip durumu onlardan nakledince, bunun peşinden iki hususu zikretti. Birincisi: Yüce duayı zikretti ve O'nu önce tam kudretle vasfetti ki bu O'nun şu buyruğudur:

قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَثَانِيًا بِالْعِلْمِ الْكَامِلِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ الْقُدْرَةِ عَلَى ذِكْرِ الْعِلْمِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ عَالِمًا، وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا الدُّعَاءَ قَالَ: أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ يَعْنِي أَنَّ نَفَّرَتَهُمْ عَنِ التَّوْحِيدِ وَفَرَحَهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ الشِّرْكِ أَمْرٌ مَعْلُومُ الْفَسَادِ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ، وَمَعَ ذَلِكَ، الْقَوْمُ قَدْ أَصَرُّوا عَلَيْهِ، فَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى إِزَالَتِهِمْ عَنْ هَذَا الِاعْتِقَادِ الْفَاسِدِ وَالْمَذْهَبِ الْبَاطِلِ إِلَّا أَنْتَ.

{قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: ‘Ey gökleri ve yeri yoktan var eden Allahım!’”; ikinci olarak da kâmil ilimle vasfetti ki bu O Teâlâ'nın: {عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ} “Gaybı ve görünen âlemi bilen” buyruğudur. Kudreti zikretmeyi ilmi zikretmenin önüne alması, O Teâlâ'nın kadir olduğunu bilmenin âlim olduğunu bilmekten önce gelmesindendir. Bu duayı zikredince: {أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Kullarının arasında, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında sen hüküm vereceksin” buyurdu. Yani onların tevhidden nefret etmeleri ve şirki işittiklerinde sevinmeleri aklın bedahetiyle bozukluğu bilinen bir şeydir; buna rağmen kavim bunda ısrar etmiştir; öyleyse onları bu bozuk inançtan ve batıl mezhepten senden başka hiç kimse çevirmeye muktedir değildir demektir.

عَنْ أَبِي سَلَمَةَ قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ بِمَ كَانَ يَفْتَتِحُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صلاته بالليل؟

Ebû Seleme'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Âişe'ye: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gece namazına ne ile başlardı?” diye sordum.

قَالَتْ «كَانَ يَقُولُ اللَّهُمَّ رَبَّ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وإسرافيل فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ، اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ وَإِنَّكَ لَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ» .

Şöyle dedi: “Şöyle derdi: ‘Ey Cebrail’in, Mikail’in ve İsrafil’in Rabbi, gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Kullarının arasında ihtilaf ettikleri hususlarda sen hüküm verirsin. İhtilaf edilen hakta izninle beni doğruya ilet. Şüphesiz sen dilediğini dosdoğru yola iletirsin.’”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ ذَلِكَ الْمَذْهَبَ الْبَاطِلَ ذَكَرَ فِي وَعِيدِهِمْ أَشْيَاءَ أَوَّلُهَا: أَنَّ هَؤُلَاءِ/ الْكُفَّارَ لَوْ مَلَكُوا كُلَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنَ الْأَمْوَالِ وَمَلَكُوا مِثْلَهُ مَعَهُ لَجَعَلُوا الْكُلَّ فِدْيَةً لِأَنْفُسِهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ أَيْ ظَهَرَتْ لَهُمْ أَنْوَاعٌ مِنَ الْعِقَابِ لَمْ تَكُنْ فِي حِسَابِهِمْ، وَكَمَا

Bil ki O Teâlâ onlardan bu batıl mezhebi nakledince, onların vaîdinde birtakım hususlar zikretti: Birincisi: Bu kâfirler yeryüzündeki malların tamamına sahip olsalar ve onunla birlikte bir misline daha sahip bulunsalardı, o şiddetli azaptan [kurtulmak için] hepsini kendi canlarına fidye yaparlardı. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “Artık hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkmıştır” buyruğudur; yani hesaplarında bulunmayan ceza türleri karşılarına çıkmıştır. Nitekim...

أَنَّهُ ﷺ قَالَ فِي صِفَةِ الثَّوَابِ فِي الْجَنَّةِ «فِيهَا مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ ولا خطر عَلَى قَلْبِ بِشْرٍ»

...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cennetteki sevabın vasfı hakkında: “Orada hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen şeyler vardır” buyurduğu gibi...

فَكَذَلِكَ فِي الْعِقَابِ حَصَلَ مِثْلُهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَمَعْنَاهُ ظَهَرَتْ لَهُمْ آثَارُ تِلْكَ السَّيِّئَاتِ الَّتِي اكْتَسَبُوهَا أَيْ ظَهَرَتْ لَهُمْ أَنْوَاعٌ مِنَ الْعِقَابِ آثَارُ تِلْكَ السَّيِّئَاتِ الَّتِي اكْتَسَبُوهَا. ثُمَّ قَالَ: وَحاقَ بِهِمْ من كل الجوانب جزاء ما كانوا يستهزئون بِهِ، فَنَبَّهَ تَعَالَى بِهَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى عِظَمِ عقابهم.

...aynı şekilde cezada da bunun bir benzeri vâki olmuştur ki bu da O'nun: {وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “Artık hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkmıştır” buyruğudur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا} “Kazandıkları amellerin kötülükleri kendilerine apaçık görünmüştür” buyruğudur. Bunun manası: İşledikleri o kötülüklerin eserleri kendilerine görünmüştür; yani kazandıkları o kötülüklerin eserleri olan ceza çeşitleri karşılarına çıkmıştır demektir. Sonra: Alay edip durdukları şeyin cezası {وَحاقَ بِهِمْ} “onları [her taraftan] kuşatıvermiştir” buyurdu. Böylece Allah Teâlâ bu vecihlerle azaplarının büyüklüğüne dikkat çekmiştir.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]

[Zümer Suresi (39): Ayetler 49-52]

فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)

{فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize dua eder. Sonra ona katımızdan bir nimet verdiğimizde: ‘Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir’ der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler. (49) Onlardan öncekiler de bunu söylemişti; fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi. (50) Derken kazandıkları şeylerin kötülükleri onlara isabet etti. Bunlardan zulmedenlere de kazandıkları şeylerin kötülükleri isabet edecektir; onlar [bizi] aciz bırakacak değillerdir. (51) Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar? Şüphesiz bunda, inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır. (52)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا حِكَايَةُ طَرِيقَةٍ أُخْرَى مِنْ طَرَائِقِهِمُ الْفَاسِدَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ عِنْدَ الْوُقُوعِ فِي الضُّرِّ الَّذِي هُوَ الْفَقْرُ وَالْمَرَضُ يَفْزَعُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَيَرَوْنَ أَنَّ دَفْعَ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى إِذَا خَوَّلَهُمُ النِّعْمَةَ، وَهِيَ إِمَّا السَّعَةُ فِي الْمَالِ أَوِ الْعَافِيَةُ فِي النَّفْسِ، زَعَمَ أَنَّهُ إِنَّمَا حَصَلَ ذَلِكَ بِكَسْبِهِ وَبِسَبَبِ جُهْدِهِ وَجِدِّهِ، فَإِنْ كَانَ مَالًا قَالَ إِنَّمَا حَصَلَ بِكَسْبِي، وَإِنْ كَانَ صِحَّةً قَالَ إِنَّمَا حَصَلَ ذَلِكَ بِسَبَبِ الْعِلَاجِ الْفُلَانِيِّ، وَهَذَا تَنَاقُضٌ عَظِيمٌ، لِأَنَّهُ كَانَ فِي حَالِ الْعَجْزِ وَالْحَاجَةِ أَضَافَ الْكُلَّ/ إِلَى اللَّهِ وَفِي حَالِ السَّلَامَةِ وَالصِّحَّةِ قَطَعَهُ عَنِ اللَّهِ، وَأَسْنَدَهُ إِلَى كَسْبِ نَفْسِهِ، وَهَذَا تَنَاقُضٌ قَبِيحٌ، فَبَيَّنَ تَعَالَى قُبْحَ طَرِيقَتِهِمْ فِيمَا هُمْ عَلَيْهِ عِنْدَ الشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ بِلَفْظَةٍ وَجِيزَةٍ فَصِيحَةٍ، فَقَالَ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ يَعْنِي النِّعْمَةَ الَّتِي خَوَّلَهَا هَذَا الْكَافِرَ فِتْنَةً، لِأَنَّ عِنْدَ حُصُولِهَا يَجِبُ الشُّكْرُ، وَعِنْدَ فَوَاتِهَا يَجِبُ الصَّبْرُ، وَمَنْ هَذَا حَالُهُ يُوصَفُ بِأَنَّهُ فِتْنَةٌ مِنْ حَيْثُ يُخْتَبَرُ عِنْدَهُ حَالُ مَنْ أُوتِيَ النِّعْمَةَ، كَمَا يُقَالُ فَتَنْتُ الذَّهَبَ بِالنَّارِ، إِذَا عَرَضْتَهُ عَلَى النَّارِ لِتَعْرِفَ خُلَاصَتَهُ.

[Allah Teâlâ'nın: {فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize dua eder. Sonra ona katımızdan bir nimet verdiğimizde: ‘Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir’ der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler” buyruğuna dair] Bil ki bu, onların bozuk yollarından bir başkasının hikaye edilmesidir. Şöyle ki: Onlar fakirlik ve hastalık olan bir zarara uğradıklarında Allah Teâlâ'ya sığınırlar ve bunu defetmenin ancak O'ndan olacağını görürler. Sonra O Teâlâ onlara bir nimet -ki bu ya malda genişlik ya da bedende afiyettir- bahşettiğinde, bunun ancak kendi kazancıyla ve gayret ve çabası sebebiyle meydana geldiğini iddia eder. Eğer mal ise “ancak benim kazancımla oldu” der; eğer sağlık ise “bu ancak falan tedavi sayesinde oldu” der. Bu ise büyük bir çelişkidir; çünkü o, acziyet ve ihtiyaç halindeyken her şeyi Allah'a nispet etmiş, esenlik ve sağlık halindeyken ise Allah'la ilgisini kesip kendi kazancına dayandırmıştır. Bu son derece çirkin bir çelişkidir. Allah Teâlâ onların darlık ve ferahlık anında içinde bulundukları tutumun çirkinliğini veciz ve fasih bir lafızla beyan ederek: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} “Hayır, o bir imtihandır” buyurmuştur. Yani bu kâfire bahşedilen nimet bir fitnedir (imtihandır); çünkü nimet elde edildiğinde şükretmek, elden çıktığında ise sabretmek vacip olur. Bu durumda olan şey, kendisi vasıtasıyla nimet verilen kimsenin hali sınandığı için fitne olarak nitelendirilir; nitekim saflığını öğrenmek için ateşe tuttuğunda “altını ateşle imtihan ettim/arındırdım (fetentu'z-zehebe bi'n-nâr)” denir.