Binûn

Zümer Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ وَالْمَعْنَى مَا قَدَّمْنَا أَنَّ هَذَا التَّخْوِيلَ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ الِاخْتِبَارِ.

Sonra Allah Teâlâ: {وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler” buyurmuştur. Anlamı, daha önce belirttiğimiz gibi, bu nimet vermenin ancak imtihan için olduğudur.

وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ أَبْحَاثٌ نَذْكُرُهَا فِي مَعْرِضِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ.

Ayette, soru-cevap tarzında zikredeceğimiz bazı incelemeler kalmıştır.

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا السَّبَبُ فِي عَطْفِ هذه الآية بالفاء هاهنا، وَعَطْفِ مِثْلِهَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِالْوَاوِ؟

Birinci Soru: Bu ayetin burada 'fa' (ف) harfiyle, surenin başındaki benzerinin ise 'vav' (و) harfiyle atfedilmesinin sebebi nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ يَشْمَئِزُّونَ مِنْ سَمَاعِ التَّوْحِيدِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِسَمَاعِ ذِكْرِ الشُّرَكَاءِ، ثُمَّ ذَكَرَ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ أنهم إذا وقعوا في الضر والبلاء والتجأوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَحْدَهُ، كَانَ الْفِعْلُ الْأَوَّلُ مناقضا للفعل الثاني، فذكر فاء التعقيب ليدل على أنهم واقعون في المناقضة الصريحة في الحال، وأنه ليس بين الأول والثاني فاصل مع أن كل واحد منهما مناقض للثاني، فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ فَاءِ التَّعْقِيبِ هاهنا. فَأَمَّا الْآيَةُ الْأُولَى فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهَا بَيَانَ وُقُوعِهِمْ فِي التَّنَاقُضِ فِي الْحَالِ، فَلَا جَرَمَ ذُكِرَ اللَّهُ بِحَرْفِ الْوَاوِ لَا بِحَرْفِ الْفَاءِ.

Cevap: Allah Teâlâ bu ayetten önce, onların tevhid sözünü işitmekten tiksindiklerini ve ortakların zikredilmesini işitmekten ise sevindiklerini nakletmiştir. Sonra hemen ardından gelen takip fa'sı ile zarara ve belaya uğradıklarında yalnızca Allah Teâlâ'ya sığındıklarını zikretmiştir. Bu durumda birinci fiil ikinci fiille çelişmektedir. İşte hemen o anda açık bir çelişki içinde bulunduklarını ve her biri diğeriyle çeliştiği halde birinci ile ikinci arasında hiçbir fasıla olmadığını göstermek için takip bildiren fa harfini zikretmiştir. Burada takip fa'sının zikredilmesindeki fayda budur. Birinci ayete gelince; onda amaç onların hemen o andaki çelişkiye düşüşlerini beyan etmek değildir. Bu yüzden [Allah Teâlâ orada] fa harfiyle değil, vav harfiyle zikretmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى التَّخْوِيلِ؟ الْجَوَابُ: التَّخْوِيلُ هُوَ التَّفَضُّلُ، يَعْنِي نَحْنُ نَتَفَضَّلُ عَلَيْهِ وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ إِنَّمَا وَجَدَهُ بِالِاسْتِحْقَاقِ.

İkinci Soru: Tahvîl (تخويل) kelimesinin anlamı nedir? Cevap: Tahvîl, lütufta bulunmaktır (tefaddul). Yani, biz ona lütufta bulunuyoruz, o ise bunu hak ederek elde ettiğini zannediyor.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ؟ الْجَوَابُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ، إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ بِكَوْنِي مُسْتَحِقًّا لِذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ، إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمِي بِكَوْنِي مُسْتَحِقًّا لَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ، إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْعِلْمِ قَدِرْتُ عَلَى اكْتِسَابِهِ مِثْلَ أَنْ يَكُونَ مَرِيضًا فَيُعَالِجَ نَفْسَهُ، فَيَقُولُ إِنَّمَا وَجَدْتُ الصِّحَّةَ لِعِلْمِي بِكَيْفِيَّةِ الْعِلَاجِ، وَإِنَّمَا وَجَدْتُ الْمَالَ لِعِلْمِي بِكَيْفِيَّةِ الْكَسْبِ.

Üçüncü Soru: {إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ} “Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir” buyruğundan kastedilen nedir? Cevap: Kastedilenin; “Bu bana ancak Allah'ın benim buna müstahak olduğumu bilmesi üzere verilmiştir” olması muhtemel olduğu gibi, “Bu bana ancak benim buna müstahak olduğumu bilmem üzere verilmiştir” olması da muhtemeldir. Yine kastedilenin; “Bu bana öyle bir bilgi sebebiyle verildi ki, o bilgi sayesinde onu kazanmaya güç yetirdim” olması da muhtemeldir. Tıpkı hasta olup kendini tedavi eden kimsenin: “Ben sağlığı ancak tedavinin keyfiyetini bilmem sayesinde buldum; malı da ancak kazanma yollarını bilmem sayesinde elde ettim” demesi gibi.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: النِّعْمَةُ مُؤَنَّثَةٌ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أُوتِيتُهُ عَائِدٌ عَلَى النِّعْمَةِ، فَضَمِيرُ التَّذْكِيرِ كَيْفَ عَادَ إِلَى الْمُؤَنَّثِ، بَلْ قَالَ بَعْدَهُ: بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ فَجُعِلَ الضَّمِيرُ مُؤَنَّثًا فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ حَتَّى إِذَا خَوَّلْنَاهُ شَيْئًا مِنَ النِّعْمَةِ، فَلَفْظُ النِّعْمَةِ مُؤَنَّثٌ وَمَعْنَاهُ مُذَكَّرٌ، فَلَا جَرَمَ جَازَ الْأَمْرَانِ.

Dördüncü Soru: Nimet kelimesi müennestir (dişil), {أُوتِيتُهُ} “Bana verilmiştir” kavlindeki zamir ise nimete dönmektedir. Müzekker (eril) zamir müennese nasıl dönmüştür? Hatta bundan sonra: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} “Hayır, o bir imtihandır” buyurarak zamiri müennes kılmıştır. Bunun sebebi nedir? Cevap: Takdir, “Ona nimetten bir şey bahşettiğimizde” şeklindedir. Nimet lafzı müennes, manası ise müzekkerdir. Dolayısıyla her iki kullanım da caiz olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ الضَّمِيرُ فِي قالَهَا رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ لِأَنَّهَا كَلِمَةٌ أَوْ جُمْلَةٌ مِنَ الْمَقُولِ. والَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ هُمْ قَارُونُ وَقَوْمُهُ حَيْثُ قَالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي [القصص: ٧٨] وَقَوْمُهُ رَاضُونَ بِهِ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوهَا وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ فِي الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ قَائِلُونَ مِثْلَهَا.

Sonra Allah Teâlâ: {قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ} “Onlardan öncekiler de bunu söylemişti; fakat [kazandıkları şeyler] onlara bir fayda vermedi” buyurmuştur. {قالَهَا} kelimesindeki zamir, {إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ} “Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir” sözüne dönmektedir; çünkü o bir kelime veya söylenmiş bir cümledir. {والَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler” ise Kârûn ve kavmidir. Zira o: {إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي} [Kasas: 78] “Bu bana bendeki bir ilim sayesinde verilmiştir” demiş, kavmi de buna razı olmuştu; bu sebeple sanki onlar da bunu söylemiş gibi oldular. Geçmiş ümmetler arasında bunun benzerini söyleyenlerin bulunmuş olması da caizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ مَا أَغْنَى عَنْهُمْ ذَلِكَ الِاعْتِقَادُ الْبَاطِلُ وَالْقَوْلُ الْفَاسِدُ الَّذِي اكْتَسَبُوهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ شَيْئًا بَلْ أَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كسبوا، ولما بين في أولئك المتقدمين فإنهم أَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا أَيْ عَذَابُ عَقَائِدِهِمُ الْبَاطِلَةِ وَأَقْوَالِهِمُ الْفَاسِدَةِ قَالَ: وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ أَيْ لَا يُعْجِزُونَنِي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: {فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ} “Fakat kazanmakta oldukları şeyler onlara hiçbir fayda vermedi” buyurmuştur. Yani kazandıkları o batıl inanç ve bozuk söz, Allah'ın azabından onlara hiçbir şeyi defetmedi; bilakis kazandıkları şeylerin kötülükleri onlara isabet etti. O geçmiş kimselere, kazandıkları şeylerin kötülüklerinin yani batıl inançlarının ve bozuk sözlerinin cezasının isabet ettiğini beyan edince: {وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Onlar [bizi] aciz bırakacak değillerdir” buyurmuştur; yani dünyada da ahirette de beni aciz bırakamazlar.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ يعني: أو لم يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ تَارَةً، وَيَقْبِضُ تَارَةً أُخْرَى، وَقَوْلُهُ: وَيَقْدِرُ أَيْ وَيُقَتِّرُ وَيُضَيِّقُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّا نَرَى النَّاسَ مُخْتَلِفِينَ فِي سَعَةِ الرِّزْقِ وضيقه، ولا بد مِنْ سَبَبٍ، وَذَلِكَ السَّبَبُ لَيْسَ هُوَ عَقْلَ الرَّجُلِ وَجَهْلَهُ، لِأَنَّا نَرَى الْعَاقِلَ الْقَادِرَ فِي أَشَدِّ الضِّيقِ، وَنَرَى الْجَاهِلَ الْمَرِيضَ الضَّعِيفَ فِي أَعْظَمِ السَّعَةِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ أَيْضًا لِأَجْلِ الطَّبَائِعِ وَالْأَنْجُمِ وَالْأَفْلَاكِ لِأَنَّ فِي السَّاعَةِ الَّتِي وُلِدَ فِيهَا ذَلِكَ الْمُلْكُ الْكَبِيرُ وَالسُّلْطَانُ الْقَاهِرُ، قَدْ وُلِدَ فِيهِ أَيْضًا عَالَمٌ مِنَ النَّاسِ وَعَالَمٌ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ غَيْرَ الْإِنْسَانِ، وَيُولَدُ أَيْضًا فِي تِلْكَ السَّاعَةِ عَالَمٌ مِنَ النَّبَاتِ، فَلَمَّا شَاهَدْنَا

Sonra Allah Teâlâ: {أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ} “Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır?” buyurmuştur. Yani [şöyle] demektir: Bilmediler mi ki rızkı dilediğine bazen genişleten, bazen de daraltan bizzat Allah Teâlâ'dır. O'nun {وَيَقْدِرُ} buyruğu ise "azaltır ve daraltır" demektir. Bunun delili şudur: Biz insanların rızık genişliği ve darlığı hususunda farklı farklı olduklarını görmekteyiz; bunun da mutlaka bir sebebi olmalıdır. O sebep, kişinin akıllı veya cahil olması değildir; çünkü biz, akıllı ve iktidar sahibi kimseyi son derece darlık içinde, cahil, hasta ve zayıf kimseyi ise alabildiğine genişlik [ve bolluk] içinde görmekteyiz. Bu durum aynı şekilde mizaçlar, yıldızlar ve felekler sebebiyle de değildir. Zira o büyük hükümdarın ve kahredici sultanın doğduğu saatte, insanlardan ve insan dışındaki hayvanlardan nice varlıklar doğduğu gibi, o saatte bitkilerden de nice varlıklar meydana gelmektedir. İşte biz...

حُدُوثَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْكَثِيرَةِ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ الْوَاحِدَةِ مَعَ كَوْنِهَا مُخْتَلِفَةً فِي السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ، عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْمُؤَثِّرُ فِي السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ هُوَ الطَّالِعَ، وَلَمَّا بَطُلَتْ هَذِهِ الْأَقْسَامُ، عَلِمْنَا أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِيهِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَصَحَّ بِهَذَا الْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ الْقَاطِعُ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ.

tek bir saatte meydana gelen bunca şeyin mutluluk ve bedbahtlık bakımından farklı olduğunu görünce bildik ki, mutluluk ve bedbahtlıkta tesir eden şey yıldızın doğuş hali (tâli') değildir. Bu kısımlar batıl olunca bildik ki, onda asıl tesir eden Allah Sübhânehu'dur. Böylece Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ} “Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar?” kavlinin doğruluğuna dair kesin akli delil sahih olmuş oldu.

قَالَ الشَّاعِرُ:

Şair şöyle demiştir:

فَلَا السَّعْدُ يَقْضِي بِهِ الْمُشْتَرِي ... وَلَا النَّحْسُ يَقْضِي عَلَيْنَا زحل

Ne Müşteri (Jüpiter) uğur takdir eder, ... Ne de Zühal (Satürn) bize uğursuzluk hükmeder.

ولكنه حكم رب السماء ... وقاضي القضاة تعالى وجل

Fakat o, göğün Rabbinin hükmüdür, ... Ve O Kadı'l-kudât'tır, yücedir, uludur.

تم بعونه تعالى الجزء السادس والعشرون من التفسير الكبير للإمام الفخر الرازي رحمه الله تعالى بتصحيح ومراجعة الأستاذ محمد إسماعيل الصاوي الشهير بعبد الله ويتلوه الجزء السابع والعشرون وأوله تفسير قوله تعالى:

İmam Fahreddin er-Râzî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- et-Tefsîru'l-Kebîr adlı eserinin yirmi altıncı cildi, Abdullah olarak meşhur Üstat Muhammed İsmail es-Sâvî'nin tashihi ve incelemesiyle Allah'ın yardımıyla tamamlanmıştır. Bunu yirmi yedinci cilt takip etmekte olup, başı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiridir:

قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ أعان الله على إكماله، بحق محمد وآله

{قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin”. Allah, Muhammed ve âli hürmetine tamamlamaya muvaffak kılsın.

الجزء السابع والعشرون

Yirmi Yedinci Cilt

[تتمة سورة الزمر]

[Zümer Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٥٣ الى ٥٩]

[Zümer Suresi (39), 53 ila 59. Ayetler]

قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧)

{قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧)} “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Doğrusu O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (53) Başınıza azap gelip çatmadan önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım olunmazsınız. (54) Farkında olmadan azap size ansızın gelivermeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun; (55) Bir kimsenin: 'Allah'ın yanında (hakkında/taatinde) yaptığım kusurdan dolayı bana yazıklar olsun! Gerçekten ben alay edenlerdendim' demesinden; (56) Yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi, elbette sakınanlardan olurdum' demesinden; (57)”

أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩)

{أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩)} “Veya azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!' demesinden [önce uyun]. (58) Hayır! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun. (59)”

[في قوله تعالى قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا إلى قوله هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي الْوَعِيدِ أَرْدَفَهُ بِشَرْحِ كَمَالِ رَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ فِي حَقِّ الْعَبِيدِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: {قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا} buyruğundan {هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} kavline kadar olan ayet hakkında] Bil ki Allah Teâlâ tehdidi tafsilatlıca zikrettikten sonra, hemen peşinden kulları hakkındaki rahmetinin, lütfunun ve ihsanının kemalini açıklamayı eklemiştir. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْفُو عَنِ الْكَبَائِرِ، فَقَالُوا: إِنَّا بَيَّنَّا فِي هَذَا الكتاب أن عرف القرآن جار بتخصيص اسم الْعِبَادِ بِالْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَعَالَى: وَعِبادُ الرَّحْمنِ/ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً [الفرقان: ٦٣]

Birinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın büyük günahları affedeceğine dair bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Biz bu kitapta Kur'an'ın örfünde "ibâd" (kullar) isminin müminlere tahsis edilerek kullanıldığını açıklamıştık. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً} [Furkân: 63] “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir.”

وَقَالَ: عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ [الْإِنْسَانِ: ٦] وَلِأَنَّ لَفْظَ الْعِبَادِ مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ التَّعْظِيمِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَقَعَ إِلَّا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، إذا ثبت هذا ظهر أن قوله يا عِبادِيَ مُخْتَصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَلِأَنَّ الْمُؤْمِنَ هُوَ الَّذِي يَعْتَرِفُ بكونه عبد الله، أما المشركون فإنهم يسمعون أَنْفُسَهُمْ بِعَبْدِ اللَّاتِ وَالْعُزَّى وَعَبْدِ الْمَسِيحِ ، فَثَبَتَ أن قوله يا عِبادِيَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُؤْمِنِينَ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Yine: {عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ} [İnsan: 6] “Allah'ın kullarının içeceği bir pınar” buyurmuştur. Ayrıca 'ibâd' (kullar) lafzı tazim makamında zikredilmiştir; bu sebeple ancak müminlere raci olması vaciptir. Bu sabit olunca, {يا عِبادِيَ} “Ey kullarım” hitabının müminlere mahsus olduğu ortaya çıkar. Çünkü Allah'ın kulu olduğunu itiraf eden ancak mümindir. Müşriklere gelince, onlar kendilerini Abdu'l-Lât, el-Uzzâ ve Abdu'l-Mesîh diye isimlendirirler. Böylece {يا عِبادِيَ} “Ey kullarım” sözünün ancak müminlere layık olduğu sabit olur. Bu sabit olunca deriz ki, Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَهَذَا عَامٌّ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُسْرِفِينَ.

{الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} “Kendi nefisleri aleyhine haddi aşanlar”. Bu ise haddi aşanların (israf edenlerin) tümü hakkında umum ifade eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ غَافِرًا لِجَمِيعِ الذُّنُوبِ الصَّادِرَةِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَقْصُودُ فَإِنْ قِيلَ هَذِهِ الْآيَةُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا، وَإِلَّا لَزِمَ الْقَطْعُ بِكَوْنِ الذُّنُوبِ مَغْفُورَةً قَطْعًا، وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهِ، فَمَا هُوَ مَدْلُولُ هَذِهِ الْآيَةِ لَا تَقُولُونَ بِهِ، وَالَّذِي تَقُولُونَ بِهِ لَا تَدُلُّ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، فَسَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ، وَأَيْضًا إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ إِلَى قَوْلِهِ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ أَوَّلِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى غَفَرَ جَمِيعَ الذُّنُوبِ قَطْعًا لَمَا أَمَرَ عَقِيبَهُ بِالتَّوْبَةِ، وَلَمَا خَوَّفَهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، وَأَيْضًا قَالَ: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَلَوْ كَانَتِ الذُّنُوبُ كُلُّهَا مَغْفُورَةً، فَأَيُّ حَاجَةٍ بِهِ إلى أن يقول:

Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً} “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” buyurmuştur. Bu da O'nun, müminlerden sadır olan bütün günahları bağışlayıcı olmasını gerektirir ve kastedilen de budur. Eğer denilirse ki: Bu ayeti zahiri üzere hamletmek mümkün değildir; aksi takdirde günahların kesin olarak bağışlandığına hükmetmek gerekirdi, oysa siz bunu söylemiyorsunuz. Dolayısıyla bu ayetin delalet ettiği şeyi siz söylemiyorsunuz; sizin söylediğinize ise bu ayet delalet etmiyor, öyleyse delil getirme geçersiz kalır. Ayrıca Allah Teâlâ bu ayetin hemen ardından: {وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} kavlinden {بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} kavline kadar [emir ve tehditler] buyurmuştur. Eğer ayetin başından murat Allah Teâlâ'nın bütün günahları kesinlikle bağışlamış olması olsaydı, hemen ardından tövbeyi emretmez ve farkında olmadıkları bir yerden azabın üzerlerine inmesiyle onları korkutmazdı. Yine şöyle buyurmuştur: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} Eğer günahların tamamı bağışlanmış olsaydı, onun:

يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ؟ وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ لَفْظِ الْآيَةِ لَكَانَ ذَلِكَ إِغْرَاءً بِالْمَعَاصِي وَإِطْلَاقًا فِي الْإِقْدَامِ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَظُنَّ الْعَاصِي أَنَّهُ لَا مَخْلَصَ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ الْبَتَّةَ، فَإِنَّ مَنِ اعْتَقَدَ ذَلِكَ فَهُوَ قَانِطٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، إِذْ لَا أَحَدَ مِنَ الْعُصَاةِ الْمُذْنِبِينَ إِلَّا وَمَتَى تَابَ زَالَ عِقَابُهُ وَصَارَ مِنْ أَهْلِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَمَعْنَى قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً أَيْ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ وَالْجَوَابُ قَوْلُهُ الْآيَةُ تَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ الذُّنُوبِ مَغْفُورَةً قَطْعًا وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهِ، قُلْنَا بَلْ نَحْنُ نَقُولُ بِهِ وَنَذْهَبُ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ صِيغَةَ يَغْفِرُ صِيغَةُ الْمُضَارِعِ، وَهِيَ لِلِاسْتِقْبَالِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُخْرِجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ مَغْفُورٌ لَهُ قَطْعًا، إِمَّا قَبْلَ الدُّخُولِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، وَإِمَّا بَعْدَ الدُّخُولِ فِيهَا، فَثَبَتَ أَنَّ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ الْآيَةِ فَهُوَ عَيْنُ مَذْهَبِنَا.

{يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'ın yanında yaptığım kusurdan dolayı bana yazıklar olsun!” demesine ne gerek kalırdı? Ayrıca, eğer ayetin zahiri lafzının delalet ettiği mana murat edilseydi, bu durum günahlara teşvik ve onlara cüret etmeye ruhsat vermek olurdu; bu ise Allah'ın hikmetine yakışmaz. Bu sabit olunca, bundan muradın günahkârın azaptan asla kurtuluşu olmadığını zannetmesinin caiz olmadığına dikkat çekmek olduğuna hamletmek vacip olur. Zira buna inanan kimse Allah'ın rahmetinden ümit kesmiş olur; çünkü günahkâr ve isyankâr hiç kimse yoktur ki tövbe ettiği zaman cezası kalkıp mağfiret ve rahmet ehlinden olmasın. Dolayısıyla: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً} “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” buyruğunun manası tövbe ve inabe iledir [denilirse]. Cevap: “Ayet bütün günahların kesinlikle bağışlanmış olmasını gerektirir, siz ise bunu söylemiyorsunuz” sözüne karşılık deriz ki: Bilakis biz bunu söylüyor ve bu görüşü savunuyoruz. Çünkü {يَغْفِرُ} sigası muzari sigasıdır ve gelecek zaman içindir. Bize göre Allah Teâlâ, “Lâ ilâhe illallâh Muhammedü'r-resûlullâh” diyen kimseyi cehennemden çıkarır. Bu takdire göre büyük günah sahibi, ya cehennem ateşine girmeden önce ya da oraya girdikten sonra kesinlikle bağışlanmıştır. Böylece ayetin zahirinin delalet ettiği şeyin tam da bizim mezhebimiz olduğu sabit olur.

أَمَّا قَوْلُهُ لَوْ صَارَتِ الذُّنُوبُ بِأَسْرِهَا مَغْفُورَةً لَمَا أَمَرَ بِالتَّوْبَةِ، فَالْجَوَابُ أَنَّ عِنْدَنَا التَّوْبَةَ وَاجِبَةٌ وَخَوْفَ الْعِقَابِ قَائِمٌ، فَإِنَّا لَا نَقْطَعُ بِإِزَالَةِ الْعِقَابِ بِالْكُلِّيَّةِ، بَلْ نَقُولُ لَعَلَّهُ يَعْفُو مُطْلَقًا، وَلَعَلَّهُ يُعَذِّبُ بِالنَّارِ مُدَّةً ثُمَّ يَعْفُو بَعْدَ ذَلِكَ، وَبِهَذَا الْحَرْفِ يُخَرَّجُ الْجَوَابُ عَنْ بَقِيَّةِ الْأَسْئِلَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Onun: “Eğer günahların tamamı bağışlanmış olsaydı tövbe emredilmezdi” sözüne gelince, cevap şudur: Bize göre tövbe vaciptir ve ceza korkusu bakidir. Zira biz cezanın tamamen kalktığını kesin olarak söylemiyoruz; bilakis diyoruz ki: Belki [Allah] mutlak olarak affeder, belki de cehennemde bir müddet azap eder ve ondan sonra affeder. Diğer soruların cevabı da bu esasa göre verilir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى الرَّحْمَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سَمَّى/ الْمُذْنِبَ بِالْعَبْدِ وَالْعُبُودِيَّةُ مُفَسَّرَةٌ بِالْحَاجَةِ وَالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ، وَاللَّائِقُ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ إِفَاضَةُ الْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ عَلَى الْمِسْكِينِ الْمُحْتَاجِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَهُمْ إِلَى نَفْسِهِ بِيَاءِ الإضافة فقال: يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا وَشَرَفُ الْإِضَافَةِ إِلَيْهِ يُفِيدُ الْأَمْنَ مِنَ الْعَذَابِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَمَعْنَاهُ أَنَّ ضَرَرَ تِلْكَ الذُّنُوبِ مَا عَادَ إِلَيْهِ بَلْ هُوَ عَائِدٌ إِلَيْهِمْ، فَيَكْفِيهِمْ مِنْ تِلْكَ الذُّنُوبِ عَوْدُ مَضَارِّهَا إِلَيْهِمْ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى إِلْحَاقِ ضَرَرٍ آخَرَ بِهِمْ الرابع:

İkinci Mesele: Bil ki bu ayet, birkaç yönden rahmete delalet eder: Birincisi: [Allah Teâlâ], günahkârı “kul” olarak isimlendirmiştir. Kulluk (ubûdiyyet) ise ihtiyaç, zillet ve miskinlik ile tefsir edilir. Rahîm ve Kerîm olana yakışan da muhtaç ve miskin olanın üzerine hayır ve rahmet akıtmaktır. İkincisi: Allah Teâlâ, onları izafet yâ'sı ile Zâtı'na izafe etmiş ve: {يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا} “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” buyurmuştur. O'na izafe edilmenin şerefi ise azaptan emin olmayı gerektirir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ: {أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} “[Nefisleri aleyhine] israf ettiler (haddi aştılar)” buyurmuştur. Bunun manası şudur: O günahların zararı O'na (Allah'a) dönmemiştir, bilakis kendilerine dönmektedir. O günahların zararının kendilerine dönmesi onlara yeterlidir; dolayısıyla onlara başka bir zarar ulaştırmaya gerek yoktur. Dördüncüsü:

أَنَّهُ قَالَ: لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ نَهَاهُمْ عَنِ الْقُنُوطِ فَيَكُونُ هَذَا أَمْرًا بِالرَّجَاءِ وَالْكَرِيمُ إِذَا أَمَرَ بِالرَّجَاءِ فَلَا يَلِيقُ بِهِ إِلَّا الْكَرَمُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ أَوَّلًا: يا عِبادِيَ وَكَانَ الْأَلْيَقُ أَنْ يَقُولَ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَتِي لَكِنَّهُ تَرَكَ هَذَا اللَّفْظَ وَقَالَ: لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ لِأَنَّ قَوْلَنَا اللَّهِ أَعْظَمُ أَسْمَاءِ اللَّهِ وَأَجْلُّهَا، فَالرَّحْمَةُ الْمُضَافَةُ إِلَيْهِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ السَّادِسُ: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ كَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يَقُولَ إِنَّهُ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا وَلَكِنَّهُ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ، بَلْ أَعَادَ اسْمَ اللَّهِ وَقَرَنَ بِهِ لَفْظَةَ إِنَّ الْمُفِيدَةَ لِأَعْظَمِ وُجُوهِ التَّأْكِيدِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يدل على المبالغة في الوعد بالرحمن السَّابِعُ: أَنَّهُ لَوْ قَالَ: يَغْفِرُ الذُّنُوبَ لَكَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا لَكِنَّهُ أَرْدَفَهُ بِاللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى التَّأْكِيدِ فَقَالَ جَمِيعًا وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْمُؤَكِّدَاتِ الثَّامِنُ: أَنَّهُ وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ غَفُورًا، وَلَفْظُ الْغَفُورِ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ التَّاسِعُ: أَنَّهُ وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ رَحِيمًا وَالرَّحْمَةُ تُفِيدُ فَائِدَةً عَلَى الْمَغْفِرَةِ فكان قوله إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ إِشَارَةً إِلَى إِزَالَةِ مُوجِبَاتِ الْعِقَابِ، وَقَوْلُهُ الرَّحِيمُ إِشَارَةً إِلَى تَحْصِيلِ مُوجِبَاتِ الرَّحْمَةِ وَالثَّوَابِ الْعَاشِرُ: أَنَّ قَوْلَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا غَفُورَ وَلَا رَحِيمَ إِلَّا هُوَ، وَذَلِكَ يُفِيدُ الْكَمَالَ فِي وَصْفِهِ سُبْحَانَهُ بِالْغُفْرَانِ وَالرَّحْمَةِ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْعَشَرَةُ مَجْمُوعَةٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ بِأَسْرِهَا دَالَّةٌ عَلَى كَمَالِ الرَّحْمَةِ وَالْغُفْرَانِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى الْفَوْزَ بِهَا وَالنَّجَاةَ مِنَ الْعِقَابِ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ.

{لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” buyurarak onları ümitsizlikten nehyetmiştir; bu ise ümitvar olmayı emretmektir. Kerîm olan ise ümidi emrettiğinde O'na ancak kerem yakışır. Beşincisi: Allah Teâlâ başta {يا عِبادِيَ} “Ey kullarım” buyurmuştur. Normalde “rahmetimden ümit kesmeyin” demesi daha uygun düşerdi; fakat bu lafzı bırakıp {لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” buyurmuştur. Çünkü “Allah” lafzı, Allah'ın en büyük ve en celil ismidir; binaenaleyh O'na izafe edilen rahmetin de rahmet ve lütfun en büyüğü olması gerekir. Altıncısı: {لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} dedikten sonra “Çünkü O bütün günahları bağışlar” demesi gerekirdi; fakat öyle demeyip Allah ismini tekrar etmiş ve buna en büyük tekit vecihlerini ifade eden {إِنَّ} lafzını eklemiştir. Bütün bunlar rahmet vaadinde mübalağaya delalet eder. Yedincisi: Eğer sadece “günahları bağışlar” deseydi maksat hasıl olurdu; fakat bunu tekide delalet eden lafızla takviye edip {جَمِيعاً} “hepsini” buyurmuştur, bu da tekitlerdendir. Sekizincisi: Kendisini {غَفُور} (Gafûr) olarak nitelemiştir; el-Gafûr lafzı ise mübalağa ifade eder. Dokuzuncusu: Kendisini {رَحِيم} (Rahîm) olarak nitelemiştir; rahmet ise mağfiretin üzerine ziyade bir fayda ifade eder. Dolayısıyla O'nun: {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ} buyruğu cezanın gerektiricilerini gidermeye, {الرَّحِيمُ} buyruğu ise rahmet ve sevabın gerektiricilerini hasıl etmeye işarettir. Onuncusu: {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli hasır ifade eder; anlamı da O'ndan başka bağışlayan ve merhamet eden olmadığıdır. Bu da Sübhânehu'nun mağfiret ve rahmet vasfındaki kemalini ifade eder. İşte bu on vecih bu ayette toplanmıştır ve hepsi birden rahmet ve mağfiretin kemaline delalet eder. Allah Teâlâ'dan lütuf ve rahmetiyle buna nail olmayı ve cezadan kurtulmayı dileriz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا، قِيلَ إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَهْلِ مَكَّةَ فَإِنَّهُمْ قَالُوا يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ أَنَّ مَنْ عَبَدَ الْأَوْثَانَ وَقَتَلَ النَّفْسَ لَمْ يُغْفَرْ لَهُ، وَقَدْ عَبَدْنَا وَقَتَلْنَا فَكَيْفَ نُسْلِمُ؟

Üçüncü Mesele: İniş sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir. Denildi ki: Bu ayet Mekke ehli hakkında inmiştir. Zira onlar: “Muhammed putlara tapan ve cana kıyan kimsenin bağışlanmayacağını iddia ediyor; biz ise putlara taptık ve cana kıydık, öyleyse nasıl Müslüman olalım?” demişlerdi.

وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي وَحْشِيٍّ قَاتِلِ حَمْزَةَ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُسْلِمَ وَخَافَ أَنْ لَا تُقْبَلَ تَوْبَتُهُ، فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ أَسْلَمَ، فَقِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ لَهُ خَاصَّةً أَمْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً؟ فَقَالَ بَلْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً

Bir rivayete göre de Hamza'nın katili Vahşî hakkında inmiştir. O Müslüman olmak istemiş ancak tövbesinin kabul edilmeyeceğinden korkmuştu. Ayet inince Müslüman oldu. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: “Bu sadece ona mı hastır, yoksa bütün Müslümanlara mı şamildir?” denildi. O da: “Bilakis bütün Müslümanlara şamildir” buyurdu.

وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي أُنَاسٍ أَصَابُوا ذُنُوبًا عِظَامًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا جَاءَ الإسلام أشفقوا لَا يَقْبَلَ اللَّهُ تَوْبَتَهُمْ، وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَنَفَرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَسْلَمُوا ثُمَّ فُتِنُوا فَافْتُتِنُوا وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَقُولُونَ فِيهِمْ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُمْ تَوْبَتَهُمْ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ فَكَتَبَهَا عُمَرُ، وَبَعَثَ بِهَا إِلَيْهِمْ فَأَسْلَمُوا وَهَاجَرُوا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ فَنُزُولُ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي هَذِهِ الْوَقَائِعِ لَا يَمْنَعُ مِنْ عُمُومِهَا.

Yine denildi ki: Cahiliye döneminde büyük günahlar işlemiş olan birtakım insanlar hakkında inmiştir; İslam gelince Allah'ın onların tövbesini kabul etmeyeceğinden endişelendiler. Bir diğer görüşe göre de Ayyâş b. Ebî Rebîa, el-Velîd b. el-Velîd ve Müslüman olup da sonra fitneye uğratılıp sapan Müslümanlardan bir grup hakkında inmiştir. Müslümanlar onlar hakkında: “Allah onların tövbesini asla kabul etmez” diyorlardı. Bunun üzerine bu ayetler indi; Ömer bunları yazıp kendilerine gönderdi, onlar da [yeniden] İslam'a sarılıp hicret ettiler. Bil ki muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir; dolayısıyla bu ayetlerin söz konusu hadiseler hakkında inmiş olması onların umumi oluşuna mani değildir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كثير وابن عامر وعاصم يا عِبادِيَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ/ وَعَاصِمٌ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ بِغَيْرِ فَتْحٍ وَكُلُّهُمْ يَقِفُونَ عَلَيْهِ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ لِأَنَّهَا ثَابِتَةٌ فِي الْمُصْحَفِ، إِلَّا فِي بَعْضِ رواية أبي بكر عن عاصم أنه يَقِفُ بِغَيْرِ يَاءٍ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ تَقْنِطُوا بِكَسْرِ النُّونِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا لِمَنْ يَشَاءُ.

Dördüncü Mesele: Nâfi, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım, {يا عِبادِيَ} ibaresini ya'nın fethasıyla (yâ ibâdiye) okumuşlardır. Diğerleri ve bazı rivayetlerde Âsım ise fethasız (sükûn ile) okumuşlardır. Mushafta sabit olduğu için hepsi de bu kelime üzerinde ya'yı ispat ederek (ibâdî diye) vakfederler; ancak Ebû Bekr'in Âsım'dan gelen bazı rivayetlerinde ya olmaksızın vakfettiği nakledilmiştir. Ebû Amr ve Kisâî {تَقْنِطُوا} kelimesini nûn'un kesresiyle (teknetû), diğerleri ise fethasıyla (taknatû) okumuşlardır ki bunlar iki ayrı lehçedir. Keşşâf sahibi der ki: İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un kıraatinde [ayet] {يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا لِمَنْ يَشَاءُ} [şeklindedir].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَيْ وَتُوبُوا إِلَيْهِ وَأَسْلِمُوا لَهُ أَيْ وَأَخْلِصُوا لَهُ الْعَمَلَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْإِنَابَةَ عَلَى أَثَرِ الْمَغْفِرَةِ لِئَلَّا يَطْمَعَ طَامِعٌ فِي حُصُولِهَا بِغَيْرِ تَوْبَةٍ وَلِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهَا شَرْطٌ فِيهَا لَازِمٌ لَا تَحْصُلُ بِدُونِهِ، وَأَقُولُ هَذَا الْكَلَامُ ضَعِيفٌ جِدًّا لِأَنَّ عِنْدَنَا التَّوْبَةَ عَنِ الْمَعَاصِي وَاجِبَةٌ فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ وُرُودِ الْأَمْرِ بِهَا طَعْنٌ فِي الْوَعْدِ بِالْمَغْفِرَةِ، فَإِنْ قَالُوا لَوْ كَانَ الْوَعْدُ بِالْمَغْفِرَةِ حَاصِلًا قَطْعًا لَمَا احْتِيجَ إِلَى التَّوْبَةِ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ إِنَّمَا تُرَادُ لِإِسْقَاطِ الْعِقَابِ، فَإِذَا سَقَطَ الْعِقَابُ بِعَفْوِ اللَّهِ عَنْهُ فَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّوْبَةِ، فَنَقُولُ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ قَطْعًا وَيَعْفُو عَنْهَا قَطْعًا إِلَّا أَنَّ هَذَا الْعَفْوَ وَالْغُفْرَانَ يَقَعُ عَلَى وَجْهَيْنِ تارة

Sonra Allah Teâlâ: {وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ} “Rabbinize yönelin” buyurmuştur. Keşşâf sahibi der ki: “Yani O'na tövbe edin. {وَأَسْلِمُوا لَهُ} ise 'O'na ameli ihlaslı kılın' demektir. Mağfiretin hemen ardından inâbeyi zikretmiştir ki bir kimse tövbesiz mağfirete ulaşma tamahına kapılmasın ve tövbenin mağfiret için onsuz ulaşılamayacak bağlayıcı bir şart olduğuna delalet etsin.” Ben derim ki: Bu söz son derece zayıftır; çünkü bize göre günahlardan tövbe etmek vaciptir, dolayısıyla tövbenin emredilmiş olmasından mağfiret vaadine bir halel gelmesi gerekmez. Eğer: “Şayet mağfiret vaadi kesin olarak gerçekleşecek olsaydı tövbeye ihtiyaç kalmazdı; çünkü tövbe cezayı düşürmek için istenir, ceza Allah'ın affıyla düşünce de tövbeye ihtiyaç kalmaz” derlerse, buna karşılık deriz ki: Bu zayıftır; çünkü bizim mezhebimize göre Allah Teâlâ günahları kesinlikle bağışlayıp kesinlikle affetse de bu af ve mağfiret iki şekilde vaki olur: Bazen

يَقَعُ ابْتِدَاءً وَتَارَةً يُعَذِّبُ مُدَّةً فِي النَّارِ ثُمَّ يُخْرِجُهُ مِنَ النَّارِ وَيَعْفُو عَنْهُ، فَفَائِدَةُ التَّوْبَةِ إِزَالَةُ هَذَا الْعِقَابِ، فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي قَالَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ضَعِيفٌ وَلَا فَائِدَةَ فِيهِ.

baştan itibaren vaki olur, bazen de cehennemde bir müddet azap eder, sonra onu ateşten çıkarıp affeder. İşte tövbenin faydası bu cezayı kaldırmasıdır. Böylece Keşşâf sahibinin söylediğinin zayıf ve dayanaksız olduğu sabit olur.

ثُمَّ قَالَ: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ بِالْمَغْفِرَةِ أَمَرَ بَعْدَ هَذَا الْوَعْدِ بِأَشْيَاءَ فَالْأَوَّلُ: أَمَرَ بِالْإِنَابَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَالثَّانِي: أَمَرَ بِمُتَابَعَةِ الْأَحْسَنِ، وَفِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْأَحْسَنِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْقُرْآنُ وَمَعْنَاهُ وَاتَّبِعُوا الْقُرْآنَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً [الزُّمَرِ: ٢٣] الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ مَعْنَاهُ، وَالْتَزِمُوا طَاعَةَ اللَّهِ وَاجْتَنِبُوا مَعْصِيَةَ اللَّهِ، فَإِنَّ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، ذِكْرُ الْقَبِيحِ لِيُجْتَنَبَ عَنْهُ، وَالْأَدْوَنِ لِئَلَّا يُرْغَبَ فِيهِ، وَالْأَحْسَنِ لِيُتَقَوَّى بِهِ وَيُتَّبَعَ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِالْأَحْسَنِ النَّاسِخُ دُونَ الْمَنْسُوخِ لِأَنَّ النَّاسِخَ أَحْسَنُ مِنَ الْمَنْسُوخِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها [الْبَقَرَةِ: ١٠٦] وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا نَسَخَ حُكْمًا وَأَثْبَتَ حُكْمًا آخَرَ كَانَ اعْتِمَادُنَا عَلَى الْمَنْسُوخِ.

Sonra: {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” buyurmuştur. Bil ki Allah Teâlâ mağfiret vadettikten sonra, bu vaadin ardından birtakım şeyleri emretmiştir: Birincisi: İnâbeyi (yönelmeyi) emretmiştir ki bu Allah Teâlâ'nın: {وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ} “Rabbinize yönelin” buyruğudur. İkincisi: En güzele tabi olmayı emretmiştir. Bu 'en güzel' (el-ahsen) ile neyin kastedildiği konusunda birkaç vecih vardır: Birincisi: O Kur'an'dır; manası “Kur'an'a uyun” demektir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً} [Zümer: 23] “Allah sözün en güzelini bir kitap olarak indirdi” buyruğudur. İkincisi: Hasan demiştir ki: Anlamı; Allah'a itaati iltizam edin ve Allah'a isyandan sakının. Çünkü indirilen şey üç kısımdır: Kaçınılması için çirkin olanın zikri; rağbet edilmemesi için daha aşağı derecede olanın zikri; ve kendisiyle güçlenip tabi olunması için en güzel olanın zikri. Üçüncüsü: En güzelden kasıt mensuh değil nasihtir; çünkü nasih mensuhtan daha güzeldir. Zira Allah Teâlâ: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها} [Bakara: 106] “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” buyurmuştur. Ayrıca Allah Teâlâ bir hükmü neshedip başka bir hükmü sabit kıldığında itimadımız [nasih üzerine olur].

ثُمَّ قَالَ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ وَالتَّخْوِيفُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَفْجَأُ الْعَذَابُ وَأَنْتُمْ غَافِلُونَ عَنْهُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَوَّفَهُمْ بِالْعَذَابِ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ بِتَقْدِيرِ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ مَاذَا يَقُولُونَ فَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْكَلِمَاتِ فَالْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} “Farkında olmadan azap size ansızın gelivermeden önce” buyurmuştur. Bundan murat tehdit ve korkutmadır; manası ise siz ondan gafilken azabın ansızın gelivermesidir. Bil ki Allah Teâlâ onları azapla korkuttuktan sonra, üzerlerine azabın inmesi takdirinde ne söyleyeceklerini beyan etmiş ve onlardan üç tür söz nakletmiştir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} “Bir kimsenin: 'Allah'ın yanında (taatinde) yaptığım kusurdan dolayı bana yazıklar olsun! Gerçekten ben alay edenlerdendim' demesinden [ötürü]” buyruğudur. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ أَنْ تَقُولَ مَفْعُولٌ لَهُ أَيْ كَرَاهَةَ أن تقول: يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَأَمَّا تَنْكِيرُ لَفْظِ النَّفْسِ فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ تُرَادَ نَفْسٌ مُمْتَازَةٌ عَنْ سَائِرِ النُّفُوسِ لِأَجْلِ اخْتِصَاصِهَا بِمَزِيدِ إِضْرَارٍ بِمَا لَا يَنْفِي رَغْبَتَهَا فِي الْمَعَاصِي وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ/ يُرَادَ بِهِ الْكَثْرَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي عِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْحُكْمَ الْمَذْكُورَ عَقِيبَ وَصْفٍ يُنَاسِبُهُ يُفِيدُ الظَّنَّ بِأَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ مُعَلَّلٌ بذلك الوصف، فقوله يا حَسْرَتى يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ الْأَسَفِ وَنِهَايَةِ الْحُزْنِ وَأَنَّهُ مَذْكُورٌ عَقِيبَ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَالتَّفْرِيطُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى يُنَاسِبُ شِدَّةَ الْحَسْرَةِ وَهَذَا يَقْتَضِي حُصُولَ تِلْكَ الْحَسْرَةِ عِنْدَ حُصُولِ هَذَا التَّفْرِيطِ، وَذَلِكَ يُفِيدُ الْعُمُومَ بِهَذَا الطَّرِيقِ.

Birinci Mesele: {أَنْ تَقُولَ} kavli mef'ûlün leh'tir; yani bir kimsenin {يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'ın yanında yaptığım kusurdan dolayı bana yazıklar olsun!” demesini kerih gördüğünüz için [böyle yapın]. {النَّفْسِ} lafzının nekre (belirsiz) gelmesinde ise iki vecih vardır: Birincisi: Günahlara olan rağbetini gidermeyen ilave bir zarar vericilikle hususileşmesi sebebiyle diğer nefislerden ayrılan belirli bir nefis kastedilmiş olabilir. İkincisi: Bununla çokluk kastedilmiş olabilir. Zira fıkıh usulü ilminde sabit olmuştur ki, kendisine münasip bir vasfın hemen ardından zikredilen hüküm, o hükmün söz konusu vasıfla illetli olduğu zannını ifade eder. İşte {يا حَسْرَتى} “Bana yazıklar olsun” sözü son derece büyük bir teessüfe ve nihai bir hüzne delalet eder ve bu, Allah Teâlâ'nın: {عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} kavlinin ardından zikredilmiştir. Allah Teâlâ'ya itaatte kusur etmek ise şiddetli hasrete münasiptir; bu da bu kusur hasıl olduğunda o hasretin meydana gelmesini gerektirir ve bu yolla umum ifade eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَائِلُونَ بِإِثْبَاتِ الْأَعْضَاءِ لِلَّهِ تَعَالَى اسْتَدَلُّوا عَلَى إِثْبَاتِ الْجَنْبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ دَلَائِلَنَا عَلَى نَفْيِ الْأَعْضَاءِ قَدْ كَثُرَتْ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، وَنَقُولُ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْجَنْبِ عُضْوًا مَخْصُوصًا لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ وُقُوعُ التَّفْرِيطِ فِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَصِيرِ إِلَى التَّأْوِيلِ وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ عِبَارَاتٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ ضَيَّعْتُ مِنْ ثَوَابِ اللَّهِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ ضَيَّعْتُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِي أَمْرِ اللَّهِ، وَقَالَ الْحَسَنُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي حَقِّ اللَّهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِكْثَارَ مِنْ هَذِهِ الْعِبَارَاتِ لَا يُفِيدُ شَرْحَ الصُّدُورِ وَشِفَاءَ الْغَلِيلِ، فَنَقُولُ: الْجَنْبُ سُمِّيَ جَنْبًا لِأَنَّهُ جَانِبٌ مِنْ جَوَانِبِ ذَلِكَ الشَّيْءِ وَالشَّيْءُ الَّذِي يَكُونُ مِنْ لَوَازِمِ الشَّيْءِ وَتَوَابِعِهِ يَكُونُ كَأَنَّهُ جُنْدٌ مِنْ جُنُودِهِ وَجَانِبٌ مِنْ جَوَانِبِهِ فَلَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الْجَنْبِ الَّذِي هُوَ الْعُضْوُ وَبَيْنَ مَا يَكُونُ لَازِمًا لِلشَّيْءِ وَتَابِعًا لَهُ، لَا جَرَمَ حَسُنَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْجَنْبِ عَلَى الْحَقِّ وَالْأَمْرِ وَالطَّاعَةِ قَالَ الشَّاعِرُ:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'ya uzuvlar nispet edenler, bu ayeti 'cenb' (yan/taraf) uzvunu ispat etmeye delil getirmişlerdir. Bil ki bizim uzuvları nefyetmeye dair delillerimiz pek çoktur, dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur. Biz deriz ki: Buradaki 'cenb'den muradın Allah Teâlâ için özel bir uzuv olduğu varsayılsa bile, onda kusur (tefrît) vaki olması imkânsızdır. Böylece tevil yoluna başvurmanın zorunlu olduğu sabit olur. Müfessirlerin bu hususta çeşitli ifadeleri vardır: İbn Abbâs: “Allah'ın sevabından zayi ettiğim şeyler hakkında” demek istemiştir; Mukâtil: “Allah'ın zikrinden zayi ettiğim şeyler hakkında” demiştir; Mücâhid: “Allah'ın emrinde” demiştir; Hasan: “Allah'ın itaatinde” demiştir; Saîd b. Cübeyr ise: “Allah'ın hakkında” demiştir. Bil ki bu ifadeleri çoğaltmak gönülleri ferahlatmaz ve merakı tam gidermez. Dolayısıyla biz şöyle deriz: Cenb, o şeyin cihetlerinden bir cihet (cânib) olduğu için bu ismi almıştır. Bir şeyin gereklerinden ve ona tabi olan unsurlardan olan şey ise sanki onun ordularından bir ordu ve cihetlerinden bir cihettir. Uzuv olan 'cenb' ile bir şeyin lazımı ve tabisi olan şey arasında bu benzerlik hasıl olunca; hak, emir ve taat için cenb lafzının kullanılması elbette güzel olmuştur. Şair şöyle demiştir:

أَمَا تتقين الله جنب وامق ... له كبد حرا عليك تقطع

Sana karşı ciğeri yanan ve parçalanan bir aşığın hakkında (cenb) Allah'tan korkmaz mısın?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ يَا حَسْرَتى على الأصل ويا حَسْرَتَايَ عَلَى الْجَمْعِ بَيْنَ الْعِوَضِ وَالْمُعَوَّضِ عَنْهُ.

Üçüncü Mesele: Keşşâf sahibi der ki: Aslı üzere {يَا حَسْرَتى} ve ivaz (bedel) ile muavvad anh'i (yerine bedel konulanı) bir araya getirerek {يَا حَسْرَتَايَ} şeklinde de okunmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ أَيْ أَنَّهُ مَا كَانَ مُكْتَفِيًا بِذَلِكَ التَّقْصِيرِ بَلْ كَانَ مِنَ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِالدِّينِ، قَالَ قَتَادَةُ لَمْ يَكْفِهِ أَنْ ضَيَّعَ طَاعَةَ اللَّهِ حَتَّى سَخِرَ مِنْ أَهْلِهَا، وَمَحَلُّ وَإِنْ كُنْتُ نَصْبٌ على الحال كَأَنَّهُ قَالَ: فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَأَنَا سَاخِرٌ أَيْ فَرَّطْتُ فِي حَالِ سُخْرِيَتِي.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} “Gerçekten ben alay edenlerdendim” buyruğuna gelince; yani o sadece bu kusurla yetinmemiş, bilakis dinle alay edenlerden olmuştur. Katâde demiştir ki: “Allah'a itaati zayi etmesi yetmemiş gibi, üstelik itaat ehline de alay etmiştir.” {وَإِنْ كُنْتُ} ibaresinin iraptaki yeri hal olarak mansubdur; sanki “Ben alay eder bir halde iken Allah'ın hakkında kusur ettim”, yani alay ettiğim esnada kusur ettim demiştir.

النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْكَلِمَاتِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ تَعَالَى عَنْ أَهْلِ الْعَذَابِ أَنَّهُمْ يَذْكُرُونَهُ بَعْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ قَوْلِهِ أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ.

İkinci Tür: Allah Teâlâ'nın azap ehlinden naklettiği ve üzerlerine azap indikten sonra söyleyecekleri sözlerden [ikincisi] O'nun: {أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi, elbette sakınanlardan olurdum' demesidir” buyruğudur.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ هَذَا الْمُقَصِّرَ أَتَى بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ أَوَّلُهَا: الْحَسْرَةُ عَلَى التَّفْرِيطِ فِي الطَّاعَةِ وَثَانِيهَا: التَّعَلُّلُ بِفَقْدِ الْهِدَايَةِ وَثَالِثُهَا: بِتَمَنِّي الرَّجْعَةِ، ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ كَلَامِهِمْ بِأَنْ قَالَ التَّعَلُّلُ بِفَقْدِ الْهِدَايَةِ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْهِدَايَةَ كَانَتْ حَاضِرَةً وَالْأَعْذَارَ زَائِلَةٌ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ وهاهنا مَسَائِلُ:

Üçüncü Tür: O'nun: {أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Veya azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!' demesidir” buyruğudur. Sözün özü, bu kusurlu kimse üç şeyi dile getirmiştir: Birincisi: İtaatteki kusurundan dolayı hasret çekmek; İkincisi: Hidayetin yokluğunu mazeret göstermek; Üçüncüsü: [Dünyaya] geri dönmeyi temenni etmek. Sonra Allah Teâlâ onların sözlerine cevap vererek hidayetin yokluğunu mazeret göstermenin batıl olduğunu, çünkü hidayetin mevcut ve mazeretlerin ortadan kalkmış olduğunu beyan etmiştir. İşte: {بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ} “Hayır! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun” buyruğundan murat budur. Burada bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ بَلَى جَوَابُ النَّفْيِ وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ لَفْظُ النَّفْيِ إِلَّا أَنَّهُ حَصَلَ/ فِيهِ مَعْنَى النَّفْيِ، لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي أَنَّهُ مَا هَدَانِي، فَلَا جَرَمَ حَسُنَ ذِكْرُ لَفْظَةِ بَلى بَعْدَهُ.

Birinci Mesele: Zeccâc demiştir ki: 'Belâ' (بلى / Bilakis/Hayır) nefiy (olumsuzluk) cevabıdır; sözde olumsuzluk lafzı bulunmasa da onda olumsuzluk manası hasıl olmuştur. Çünkü onun: “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi” sözünün anlamı “O beni doğru yola iletmedi” demektir. Bu sebeple onun ardından 'belâ' lafzının zikredilmesi güzel olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ وَاقِعَةٌ عَلَى التَّذْكِيرِ فِي قَوْلِهِ بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ لِأَنَّ النَّفْسَ تَقَعُ عَلَى الذكر والأنثى فخوطب المذكر،

İkinci Mesele: Vâhidî -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Meşhur kıraat, {بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ} kavlinde tezkîr (müzekker hitap) üzere vaki olmuştur. Çünkü 'nefis' kelimesi erkeğe de kadına da şamildir; dolayısıyla müzekkere hitap edilmiştir.

وَرَوَى الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ عَلَى التَّأْنِيثِ،

er-Rebî' b. Enes, Ümmü Seleme'den rivayet etmiştir ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) [bu ayeti] te'nîs (müennes) sığasıyla okurdu.

قَالَ أَبُو عَبِيدٍ لَوْ صَحَّ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَكَانَ حُجَّةً لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ تَرْكُهَا وَلَكِنَّهُ لَيْسَ بِمُسْنَدٍ، لِأَنَّ الرَّبِيعَ لَمْ يُدْرِكْ أُمَّ سَلَمَةَ، وَأَمَّا وَجْهُ التَّأْنِيثِ فَهُوَ أَنَّهُ ذَكَرَ النَّفْسَ وَلَفْظُ النَّفْسِ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ فِي أَكْثَرَ الْأَمْرِ عَلَى التَّأْنِيثِ بِقَوْلِهِ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي [طه: ٩٦] وإِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ [يوسف: ٥٣] ويا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ [الْفَجْرِ: ٢٧] .

Ebû Ubeyd dedi ki: Eğer bu rivayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sahih olsaydı, hiç kimsenin terk etmesi caiz olmayan bir delil olurdu; fakat bu müsned değildir, çünkü er-Rebî', Ümmü Seleme'ye yetişmemiştir. Te'nîs (müennes kılma) vechine gelince; o, 'nefis'i zikretmiştir ve 'nefis' lafzı Kur'an'da ekseriya müennes olarak gelmiştir; nitekim: {سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي} [Tâhâ: 96] “Nefsim bana bunu hoş gösterdi”, {إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} [Yûsuf: 53] “Şüphesiz nefis kötülüğü emreder” ve {يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ} [Fecr: 27] “Ey huzura kavuşmuş nefis!” buyurulmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي هَذِهِ الْآيَاتُ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْقَدَرِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا يُقَالُ: فُلَانٌ أَسْرَفَ عَلَى نَفْسِهِ عَلَى وَجْهِ الذَّمِّ إِلَّا لِمَا يَكُونُ مِنْ قِبَلِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ تَحْصُلُ مِنْ قِبَلِهِمْ لَا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَثَانِيهَا: أَنَّ طَلَبَ الْغُفْرَانِ وَالرَّجَاءِ فِي ذَلِكَ أَوِ الْيَأْسِ لَا يَحْسُنُ إِلَّا إِذَا كَانَ الْفِعْلُ فِعْلَ الْعَبْدِ، وَثَالِثُهَا: إِضَافَةُ الْإِنَابَةِ وَالْإِسْلَامِ إِلَيْهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُ الْعَذَابُ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مع تمكنه من محاولتهما قبل نُزُولِ الْعَذَابِ، وَمَذْهَبُهُمْ أَنَّ الْكَافِرَ لَمْ يَتَمَكَّنْ قَطُّ مِنْ ذَلِكَ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِمَا هُوَ الْمُخْتَارُ لِلِاتِّبَاعِ وَخَامِسُهَا: ذَمُّهُ لَهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِمَا يُوجِبُ الْعَذَابَ وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مع التمكن من الفعل، وسادسها: قولهم يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَلَا يَتَحَسَّرُ الْمَرْءُ عَلَى أَمْرٍ سَبَقَ مِنْهُ إِلَّا وَكَانَ يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَفْعَلَهُ، وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَمَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْإِيمَانِ كَمَا يَقُولُ الْقَوْمُ وَلَا يَكُونُ الْإِيمَانُ مِنْ فِعْلِهِ لَا يَكُونُ مُفَرِّطًا، وَثَامِنُهَا: ذَمُّهُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ مِنَ السَّاخِرِينَ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا أَنْ تَكُونَ السُّخْرِيَةُ فِعْلَهُمْ وَكَانَ يَصِحُّ مِنْهُمْ أَنْ لَا يَفْعَلُوهُ، وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي أَيْ مَكَّنَنِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَعَلَى هَذَا قَوْلُهُمْ إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى التَّقْوَى فَكَيْفَ يصح ذلك

Üçüncü Mesele: Kadı demiştir ki: Bu ayetler, kader görüşünün [yani kulun fiillerini kendisinin yarattığı tezinin] sıhhatine birkaç yönden delildir. Birincisi: Bir kimse hakkında kınama kastıyla "falan nefsi aleyhine israf etti (haddi aştı)" denilmesi ancak onun kendi tarafından sadır olan bir fiil için söz konusudur; bu da kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından değil, bizzat kendileri tarafından meydana geldiğini gösterir. İkincisi: Mağfiret talep etmek, buna dair ümit beslemek yahut ümitsizliğe düşmek, ancak fiilin kulun fiili olması durumunda yerinde olur. Üçüncüsü: Azap kendisine gelmeden önce inâbe (Allah'a yönelme) ve İslam'ın kula izafe edilmesidir ki bu da ancak azabın inmesinden önce onların ikisine de güç yetirebilmesiyle mümkündür. Oysa onların [Ehl-i Sünnet'in] mezhebine göre kâfir buna asla güç yetiremez. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” buyruğudur; bu da ancak tâbi olunacak şey kul tarafından ihtiyar edildiğinde (seçildiğinde) tam olur. Beşincisi: Onları, azabı gerektiren şeyin farkında olmamalarından ötürü yermiş olmasıdır; bu da ancak fiile güç yetirebilmekle birlikte sahih olur. Altıncısı: Onların: {يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'ın yanında (kullukta) yaptığım aşırılıklardan/ihmallerden dolayı yazıklar olsun bana!” demeleridir; insan ancak kendisinden sadır olan ve yapması kendisi için mümkün olan bir şey üzerine hayıflanır. Yedincisi: Allah Teâlâ'nın: {عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'ın yanında yaptığım ihmallerden dolayı” buyruğudur; bu kavmin dediği gibi imana güç yetiremeyen ve imanı kendi fiili olmayan kimse ihmalkâr/kusurlu sayılmaz. Sekizincisi: Onları alaycılardan oldukları gerekçesiyle yermesidir; bu da ancak alay etmenin onların kendi fiili olması ve bunu yapmama imkânına sahip bulunmaları durumunda tam olur. Dokuzuncusu: Onun: {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي} “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi” yani bana imkân verseydi {لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “elbette muttakilerden olurdum” sözüdür. Buna göre eğer takvaya güç yetiremiyorsa bu söz nasıl sahih olabilir?

مِنْهُ، وَعَاشِرُهَا: قَوْلِهِ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَعَلَى قَوْلِهِمْ لَوْ رَدَّهُ اللَّهُ أَبَدًا كَرَّةً بَعْدَ كَرَّةٍ، وَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا قُدْرَةُ الْكُفْرِ لَمْ يَصِحَّ أَنْ يَكُونَ مُحْسِنًا، وَالْحَادِي عَشَرَ: قَوْلُهُ تَعَالَى مُوَبِّخًا لَهُمْ بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ لِلَّهِ لَا أَنَّ الْحُجَّةَ لَهُمْ عَلَى اللَّهِ، وَلَوْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا قَالُوا لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: قَدْ جَاءَتْنَا الْآيَاتُ وَلَكِنَّكَ خَلَقْتَ فِينَا التَّكْذِيبَ بِهَا وَلَمْ تُقْدِرْنَا عَلَى التَّصْدِيقِ بِهَا.

Ondan sadır olması nasıl sahih olur? Onuncusu: Onun: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Keşke benim için bir geri dönüş olsa da iyilik yapanlardan olsaydım” sözüdür. Onların [Ehl-i Sünnet'in] görüşüne göre, Allah onu ebediyen defalarca geri döndürse bile onda küfür kudretinden başkası bulunmadıkça muhsin (iyilik yapan) olması sahih olmazdı. On birincisi: Allah Teâlâ'nın onları azarlayarak: {بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ} “Hayır! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun” buyurmasıdır. Allah Teâlâ hüccetin onların aleyhine ve Allah'a ait olduğunu, yoksa onların Allah'a karşı bir hüccetinin bulunmadığını beyan etmiştir. Eğer durum onların dediği gibi olsaydı kâfirlerin: “Ayetler bize geldi fakat sen bizde onları yalanlama [özelliğini] yarattın ve onları tasdik etmeye bize güç vermedin” deme hakkı olurdu.

وَالثَّانِي عَشَرَ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالتَّكْذِيبِ وَالِاسْتِكْبَارِ وَالْكُفْرِ عَلَى وَجْهِ الذَّمِّ وَلَوْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ أَفْعَالًا لَهُمْ لَمَا صَحَّ الْكَلَامُ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ مُعَارَضَةٌ، بِمَا أَنَّ الْقُرْآنَ مَمْلُوءٌ مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُضِلُّ وَيَمْنَعُ وَيَصْدُرُ مِنْهُ اللِّينُ/ وَالْقَسْوَةُ وَالِاسْتِدْرَاجُ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا التَّفْسِيرُ مَمْلُوءًا منه لم يكن إلى الإعادة حاجة.

On ikincisi: Allah Teâlâ onları yalanlama, kibirlenme ve küfür ile kınama makamında vasfetmiştir. Şayet bu şeyler onların kendi fiilleri olmasaydı bu kelam sahih olmazdı. Buna verilecek cevap şudur: Bu delil getirme yönleri, Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın saptırdığı, engellediği, kendisinden yumuşaklık, katılık ve istidracın sadır olduğu [ayetleriyle] dolu olması sebebiyle muarazaya uğrar (çürütülür). Bu tefsir bunlarla dolu olduğu için burada tekrarına ihtiyaç yoktur.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٦٠ الى ٦١]

[Zümer Suresi (39), Ayet 60-61]

وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١)

{وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١)} “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan söyleyenleri görürsün; yüzleri kapkaradır. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir barınak mı yok? Allah, takva sahiplerini kurtuluş vesileleriyle kurtarır; onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٍ آخَرَ مِنْ تَقْرِيرِ الْوَعِيدِ وَالْوَعْدِ، أَمَّا الْوَعِيدُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ وَفِيهِ بَحْثَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا التَّكْذِيبَ كَيْفَ هُوَ؟ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا السَّوَادَ كَيْفَ هُوَ؟

Bil ki bu, tehdit (vaîd) ve vaadin pekiştirilmesinin başka bir türüdür. Tehdide gelince, Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan söyleyenleri görürsün; yüzleri kapkaradır” buyruğudur. Bunda iki araştırma vardır: Birincisi: Bu yalanlama nasıldır? İkincisi: Bu kararma nasıldır?

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: عَنْ حَقِيقَةِ هَذَا التَّكْذِيبِ، فَنَقُولُ: الْمَشْهُورُ أَنَّ الْكَذِبَ هُوَ الْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هَذَا الْقَدْرُ لَا يَكُونُ كَذِبًا بَلِ الشَّرْطُ فِي كَوْنِهِ كَذِبًا أَنْ يَقْصِدَ الْإِتْيَانَ بِخَبَرٍ يُخَالِفُ الْمُخْبَرَ عَنْهُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَنَذْكُرُ أَقْوَالَ النَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ:

Birinci Araştırma: Bu yalanlamanın hakikati hakkındadır. Deriz ki: Meşhur olan tarif şudur: Yalan, bir şeyi olduğunun aksine haber vermektir. Bazıları ise demiştir ki: Sırf bu kadarı yalan olmaz; bilakis onun yalan olması için haber verilen şeyin hilafına bir haber getirmeyi kastetmesi şarttır. Bu esası öğrendiğine göre şimdi bu ayet hakkındaki görüşleri zikredelim:

قَالَ الْكَعْبِيُّ: ويرد الخبر بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ عَقِيبَ قَوْلِهِ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي [الزمر: ٥٨] يَعْنِي أَنَّهُ مَا هَدَانِي بَلْ أَضَلَّنِي، فَلَمَّا حَكَى اللَّهُ عَنِ الْكُفَّارِ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا عَائِدًا إِلَى ذَلِكَ الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ، ثُمَّ

el-Ka'bî demiştir ki: Bu haber, bu ayetin {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي} [Zümer: 58] “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi” yani "O beni doğru yola iletmedi, aksine saptırdı" sözünün hemen ardından gelmesiyle reddedilir. Allah Teâlâ kâfirlerden bunu nakledip ardından {تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} “Allah'a karşı yalan söyleyenleri görürsün; yüzleri kapkaradır” buyruğunu zikredince, bunun o geçen söze raci olması vacip olmuştur. Sonra

رُوِيَ عَنِ الْحَسَنُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا بَالُ أَقْوَامٍ يُصَلُّونَ وَيَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ، يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ كَتَبَ الذُّنُوبَ عَلَى الْعِبَادِ، وَهُمْ كَذَبَةٌ عَلَى اللَّهِ، وَاللَّهُ مُسَوِّدٌ وُجُوهَهُمْ»

el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Namaz kılan ve Kur'an okuyan birtakım kavimlerin hali nedir ki Allah'ın günahları kulların üzerine yazdığını iddia ederler! Onlar Allah'a karşı yalancıdırlar ve Allah onların yüzlerini karartacaktır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا قَالُوا آخِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ هَذَا التَّأْوِيلِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَارَتْ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةً أَقْوَامٌ مُتَكَبِّرُونَ، وَالتَّكَبُّرُ لَا يَلِيقُ بِمَنْ يَقُولُ أَنَا لَا أَقْدِرُ عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِعَادَةِ وَالْإِيجَادِ، وَإِنَّمَا الْقَادِرُ عَلَيْهِ هُوَ اللَّهُ ﷾، أَمَّا الَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ يُرِيدُ شَيْئًا وَأَنَا أُرِيدُ بِضِدِّهِ، فَيَحْصُلُ مُرَادِي وَلَا يَحْصُلُ مُرَادُ اللَّهِ، فَالتَّكَبُّرُ بِهَذَا الْقَائِلِ أَلْيَقُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ الَّذِي ذَكَرُوهُ فَاسِدٌ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُخْتَصٌّ بِالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ مُخْتَصٌّ بِمُشْرِكِي الْعَرَبِ، قَالَ الْقَاضِي يَجِبُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْكُلِّ مِنَ الْمُشَبِّهَةِ وَالْمُجْبِرَةِ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ وَصَفَ اللَّهَ بِمَا لَا يَلِيقُ بِهِ نَفْيًا وَإِثْبَاتًا، فَأَضَافَ إِلَيْهِ مَا يَجِبُ تَنْزِيهُهُ عَنْهُ أَوْ نَزَّهَهُ عَمَّا يَجِبُ أَنْ يُضَافَ إِلَيْهِ، فَالْكُلُّ مِنْهُمْ دَاخِلُونَ تَحْتَ هذه الآية، لأنهم كلهم كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ، فَتَخْصِيصُ الْآيَةِ بِالْمُجْبِرَةِ وَالْمُشَبِّهَةِ أَوِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لَا يَجُوزُ، وَاعْلَمْ أَنَّا لَوْ أَجْرَيْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى عُمُومِهَا كَمَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي/ لَزِمَهُ تَكْفِيرُ الْأُمَّةِ، لِأَنَّكَ لَا تَرَى فِرْقَةً مِنْ فِرَقِ الْأُمَّةِ إِلَّا وَقَدْ حَصَلَ بَيْنَهُمُ اخْتِلَافٌ شَدِيدٌ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، أَلَا تَرَى أَنَّهُ حَصَلَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ أَبِي هَاشِمٍ وَأَهْلِ السُّنَّةِ فِي مَسَائِلَ كَثِيرَةٍ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَلْزَمُ عَلَى قَانُونِ قَوْلِ الْقَاضِي تَكْفِيرُ أَحَدِهِمَا، فَثَبَتَ أَنَّهُ

Bil ki bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet âlimleri] şöyle demiştir: Ayetin sonu bu tevilin fasit olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ ayetin sonunda: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ} “Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir barınak mı yok?” buyurmuştur. Bu da yüzleri kararan kimselerin büyüklük taslayan kavimler olduğuna delalet eder. Büyüklük taslamak ise "Ben yaratmaya, iade etmeye ve yoktan var etmeye güç yetiremem; buna güç yetiren ancak aziz ve celil olan Allah'tır" diyen kimseye yakışmaz. Fakat "Allah bir şeyi murat eder, ben ise onun zıddını murat ederim; böylece benim muradım gerçekleşir, Allah'ın muradı gerçekleşmez" diyenlere gelince, büyüklük taslamak asıl bu sözü söyleyene daha layıktır. Böylece onların zikrettiği bu tevilin fasit olduğu sabit olmuştur. İnsanlardan bir kısmı bu vaîdin (tehdidin) Yahudi ve Hristiyanlara mahsus olduğunu söylemiş, bir kısmı da Arap müşriklerine mahsus olduğunu ifade etmiştir. Kadı demiştir ki: Ayeti Müşebbihe ve Mücbire'nin tamamına ve aynı şekilde nefiy ve ispat yönünden Allah'ı şanına yakışmayan şeylerle vasfeden herkese hamletmek vaciptir; zira O'ndan tenzih edilmesi gereken şeyi O'na nispet etmiş veya O'na nispet edilmesi gereken şeyden O'nu tenzih etmiştir. Dolayısıyla onların hepsi bu ayetin altına dahildir; çünkü hepsi Allah'a karşı yalan söylemiştir. Bu sebeple ayeti Mücbire ve Müşebbihe'ye veya Yahudi ve Hristiyanlara tahsis etmek caiz değildir. Bil ki şayet biz bu ayeti Kadı'nın zikrettiği gibi umumiyeti üzere yürütseydik, onun ümmeti tekfir etmesi gerekirdi. Çünkü ümmetin fırkalarından hiçbir fırka göremezsin ki Allah Teâlâ'nın sıfatları hususunda aralarında şiddetli bir ihtilaf çıkmış olmasın. Görmez misin ki Ebû Hâşim ile Ehl-i Sünnet arasında Allah Teâlâ'nın sıfatlarına dair birçok meselede ihtilaf meydana gelmiştir ve Kadı'nın sözünün kuralına göre ikisinden birini tekfir etmek gerekir. Dolayısıyla sabit oldu ki:

يَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ الْكَذِبُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ عَلَى مَا إِذَا قَصَدَ الْإِخْبَارَ عَنِ الشَّيْءِ مَعَ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَاذِبٌ فِيمَا يَقُولُ، وَمِثَالُ هَذَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَصِفُونَ تِلْكَ الْأَصْنَامَ بِالْإِلَهِيَّةِ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهَا جَمَادَاتٌ، وَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامَ، مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْقَوْلَ بِأَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ كَذَا وَأَبَاحَ كَذَا، وَكَانَ قَائِلُهُ عَالِمًا بِأَنَّهُ كَذِبٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِلْحَاقُ مِثْلَ هَذَا الْوَعِيدِ بِهَذَا الْجَاهِلِ الْكَذَّابِ الضَّالِّ الْمُضِلِّ [يَكُونُ] مُنَاسِبًا، أَمَّا مَنْ لَمْ يَقْصِدْ إِلَّا الْحَقَّ وَالصِّدْقَ لَكِنَّهُ أَخْطَأَ يَبْعُدُ إِلْحَاقُ هَذَا الْوَعِيدِ بِهِ.

Ayette zikredilen yalanı, kişinin söylediğinde yalancı olduğunu bildiği halde bir şeyden haber vermeyi kastetmesi durumuna hamletmek vaciptir. Bunun misali Kureyş kâfirleridir; zira onlar o putların cansız olduğunu zorunlu olarak bildikleri halde onları ilahlıkla vasfediyorlardı. Yine onlar, Allah'ın falanca şeyi haram kılıp falanca şeyi helal kıldığı sözünü inkâr ettikleri halde Allah Teâlâ'nın bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı haram kıldığını söylüyorlardı ve bunu söyleyen kişi bunun yalan olduğunu biliyordu. Durum böyle olunca, bu türden bir tehdidi bu cahil, yalancı, sapık ve saptırıcı kimseye bağlamak uygun olur. Hak ve doğruluktan başkasını kastetmeyip sadece hata eden kimseye gelince, bu tehdidi ona bağlamak uzaktır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الْكَلَامُ فِي كَيْفِيَّةِ السَّوَادِ الْحَاصِلِ فِي وُجُوهِهِمْ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ سَوَادٌ مُخَالِفٌ لِسَائِرِ أَنْوَاعِ السَّوَادِ، وَهُوَ سَوَادٌ يَدُلُّ عَلَى الْجَهْلِ بِاللَّهِ وَالْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ، وَأَقُولُ إِنَّ الْجَهْلَ ظُلْمَةٌ، وَالظُّلْمَةُ تُتَخَيَّلُ كَأَنَّهَا سَوَادٌ فَسَوَادُ قُلُوبِهِمْ أَوْجَبَ سَوَادَ وُجُوهِهِمْ، وَتَحْتَ هَذَا الْكَلَامِ أَسْرَارٌ عَمِيقَةٌ مِنْ مَبَاحِثِ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ هَذَا الْوَعِيدَ أَرْدَفَهُ بِالْوَعْدِ فَقَالَ: وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ الْآيَةَ، قَالَ الْقَاضِي الْمُرَادُ بِهِ مَنِ اتَّقَى كُلَّ الْكَبَائِرِ إِذْ لَا يُوصَفُ بِالِاتِّقَاءِ الْمُطْلَقِ إِلَّا مَنْ كَانَ هَذَا حَالَهُ، فَيُقَالُ لَهُ: أَمْرُكَ عَجِيبٌ جِدًّا فَإِنَّكَ قُلْتَ لَمَّا تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الزمر: ٥٧] وَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُهُ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ عَلَى الَّذِينَ قَالُوا لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي فَعَلَى هَذَا الْقَانُونِ لَمَّا تَقَدَّمَ قَوْلُهُ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ.

İkinci Araştırma: Yüzlerinde hâsıl olan kararma keyfiyeti hakkındaki kelamdır. En uygun olanı, bunun diğer siyahlık türlerinden farklı bir siyahlık olmasıdır; bu da Allah'ı bilmemeye (cehalete) ve Allah'a karşı yalan söylemeye delalet eden bir siyahlıktır. Ben derim ki: Cehalet bir karanlıktır ve karanlık adeta siyahlık gibi tahayyül edilir; dolayısıyla kalplerinin siyahlığı yüzlerinin kararmasını gerektirmiştir. Bu sözün altında kıyamet hallerinin incelenmesine dair derin sırlar bulunmaktadır. Allah Teâlâ bu tehdidi zikredince, hemen ardından vaadi getirerek şöyle buyurdu: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ} “Allah, takva sahiplerini kurtuluş vesileleriyle kurtarır” -ayetin sonuna kadar-. Kadı demiştir ki: Bundan murat, bütün büyük günahlardan sakınan kimsedir; zira mutlak sakınma (ittikâ) vasfıyla ancak hali böyle olan kimse nitelendirilir. Ona şöyle denilir: Senin durumun gerçekten çok şaşırtıcıdır! Çünkü sen, Allah Teâlâ'nın: {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} [Zümer: 57] “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi elbette muttakilerden olurdum” buyruğu geçtiği için {وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} “Kıyamet günü Allah'a karşı yalan söyleyenleri görürsün; yüzleri kapkaradır” kavlini {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي} “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi” diyenlere hamletmenin vacip olduğunu söylemiştin. Bu kurala göre, {وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} sözü önce geçmiş olduğuna göre,

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ: وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُمُ الَّذِينَ اتَّقَوْا ذَلِكَ الْكَذِبَ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَنْ لَمْ يَتَّصِفْ بِذَلِكَ الْكَذِبِ أَنَّهُ يَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ الْوَعْدِ الْمَذْكُورِ بِقَوْلِهِ وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ وَأَنْ يَكُونَ قَوْلُكَ الَّذِينَ اتَّقَوْا الْمُرَادُ مِنْهُ مَنِ اتَّقَى كُلَّ الْكَبَائِرِ فَاسِدًا، فَثَبَتَ أَنَّ التَّعَصُّبَ يَحْمِلُ الرَّجُلَ الْعَاقِلَ عَلَى الْكَلِمَاتِ الْمُتَنَاقِضَةِ، بَلِ الْحَقُّ أَنْ تَقُولَ الْمُتَّقِي هُوَ الْآتِي بِالِاتِّقَاءِ وَالْآتِي بِالِاتِّقَاءِ فِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ آتٍ بِمُسَمَّى الِاتِّقَاءِ، وَبِهَذَا الْحَرْفِ قُلْنَا الْأَمْرُ الْمُطْلَقُ لَا يُفِيدُ التَّكْرَارَ، ثُمَّ ذَلِكَ الِاتِّقَاءُ غَيْرُ مَذْكُورٍ بِعَيْنِهِ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الِاتِّقَاءِ عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي سَبَقَ ذِكْرَهُ وَهَذَا هُوَ الْكَذِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ مَنِ اتَّقَى عَنْ تِلْكَ الصِّفَةِ وَجَبَ دُخُولُهُ تَحْتَ هَذَا الْوَعْدِ الْكَرِيمِ.

Sonra da Allah Teâlâ bunun ardından: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ} “Allah, takva sahiplerini kurtuluş vesileleriyle kurtarır” buyurduğuna göre, muradın o yalandan sakınan kimseler olması vacip olur. Bu da o yalanla vasıflanmayan herkesin {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ} buyruğunda zikredilen o vaadin altına girmesini ve senin "{الَّذِينَ اتَّقَوْا} ifadesinden murat bütün büyük günahlardan sakınan kimsedir" sözünün fasit olmasını iktiza eder. Böylece taassubun akıllı bir adamı birbiriyle çelişen sözlere sevk ettiği sabit olmuştur. Bilakis doğru olan şudur: Muttakî, ittikâyı (sakınmayı) yerine getiren kimsedir; tek bir surette bile ittikâyı yerine getiren kişi, ittikâ isminin gereğini yapmış sayılır. İşte bu incelikten dolayı biz "Mutlak emir tekrar ifade etmez" dedik. Sonra o ittikâ (sakınma) bu lafızda bizzat zikredilmemiştir; dolayısıyla onu daha önce zikri geçen şeyden sakınmaya hamletmek vacip olmuştur ki bu da Allah Teâlâ'ya karşı yalan söylemektir. Böylece ayetin zahirinin, o sıfattan sakınan kimsenin bu kerim vaadin altına girmesini iktiza ettiği sabit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بِمَفازَتِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: {بِمَفازَتِهِمْ} “kurtuluş vesileleriyle” buyurmuştur. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِمَفَازَاتِهِمْ عَلَى الْجَمْعِ، وَالْبَاقُونَ بِمَفَازَتِهِمْ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَالَ: كِلَاهُمَا صَوَابٌ، إِذْ يُقَالُ فِي الْكَلَامِ/ قَدْ تَبَيَّنَ أَمْرُ الْقَوْمِ وَأُمُورُ الْقَوْمِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْإِفْرَادُ لِلْمَصْدَرِ وَوَجْهُ الْجَمْعِ أَنَّ الْمَصَادِرَ قَدْ تُجْمَعُ إِذَا اخْتَلَفَتْ أَجْنَاسُهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا [الْأَحْزَابِ: ١٠] وَلَا شَكَّ أَنَّ لِكُلِّ مُتَّقٍ نَوْعًا آخر عن الْمَفَازَةِ.

Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir cemi olarak 'bi-mefâzâtihim' (بِمَفَازَاتِهِمْ) şeklinde okumuşlar, diğerleri ise müfred olarak 'bi-mefâzetihim' (بِمَفَازَتِهِمْ) okumuşlardır. Vâhidî, Ferrâ'dan nakletmiştir ki o şöyle demiştir: İkisi de doğrudur; zira kelamda "kavmin işi (emru'l-kavm) ve kavmin işleri (umûru'l-kavm) açığa çıktı" denilir. Ebû Ali el-Fârisî demiştir ki: Müfred okuyuş masdar içindir. Cemi vechine gelince, masdarlar türleri farklılaştığında cemi yapılabilir; nitekim Allah Teâlâ: {وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا} [Ahzâb: 10] “Allah hakkında türlü türlü zanlarda bulunuyordunuz” buyurmuştur. Şüphe yok ki her muttaki için مفازة (kurtuluşun) başka bir türü vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَفَازَةُ مَفْعَلَةٌ مِنَ الْفَوْزِ وَهُوَ السَّعَادَةُ، فَكَأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ النَّجَاةَ فِي الْقِيَامَةِ حَصَلَتْ بِسَبَبِ فَوْزِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِالطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ، فَعَبَّرَ عَنِ الْفَوْزِ بِأَوْقَاتِهَا وَمَوَاضِعِهَا.

İkinci Mesele: 'el-Mefâze' (المفازة) kelimesi 'fevz' (الفوز) kökünden 'mef'ale' (مَفْعَلَة) veznindedir ki o da saadet demektir. Sanki mana şöyledir: Kıyametteki necat (kurtuluş), onların dünyada taat ve hayırlarla fevze (kurtuluşa) ermeleri sebebiyle hasıl olmuştur; böylece fevz, onun vakitleri ve mekanlarıyla ifade edilmiştir.

ثُمَّ قَالَ: لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ كَالتَّفْسِيرِ لِتِلْكَ النَّجَاةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ كَيْفَ يُنَجِّيهِمْ؟

Sonra: {لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de” buyurmuştur. Murad edilen, bunun o necatın (kurtuluşun) bir tefsiri gibi olmasıdır; sanki "Onları nasıl kurtarır?" diye sorulmuş,

فَقِيلَ: لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَهَذِهِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِأَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَمَسُّهُ السُّوءُ كَانَ فَارِغَ البال

Bunun üzerine: {لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de” denilmiştir. Bu, câmi (kapsamlı) bir sözdür; çünkü kul kendisine bir kötülüğün dokunmayacağını bildiğinde, hal-i hazır bakımından

بِحَسْبِ الْحَالِ عَمَّا وَقَعَ فِي قَلْبِهِ بِسَبَبِ فَوَاتِ الْمَاضِي، فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ أَنَّهُ سَلِمَ عَنْ كُلِّ الْآفَاتِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ الْفَوْزَ بِهَذِهِ الدَّرَجَاتِ بِمَنِّهِ وَكَرَمِهِ.

Geçmişin elden gitmesi sebebiyle kalbine düşen şeyden ötürü gönlü rahat olur; işte o vakit bütün afetlerden esenlikte kaldığı açığa çıkar. Allah'tan lütfu ve keremiyle bu derecelere nail olmayı dileriz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَنَالُهُمُ الْخَوْفُ وَالرُّعْبُ فِي الْقِيَامَةِ، وَتَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الأنبياء: ١٠٣] .

Üçüncü Mesele: Ayet, kıyamet gününde müminlere hiçbir korku ve dehşetin isabet etmeyeceğine delalet etmiştir; bu husus: {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} [Enbiyâ: 103] “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” buyruğu ile de teyit edilmiştir.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٦٢ الى ٦٦]

[Zümer Suresi (39), Ayet 62-66]

اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)

{اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)} “Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O her şey üzerinde vekildir. Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur. Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere gelince, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir. De ki: 'Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?' Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer şirk koşarsan, amelin kesinlikle boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun.' Hayır, yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol!”

[في قوله تعالى اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا أَطَالَ الْكَلَامَ فِي شَرْحِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ عَادَ إِلَى دَلَائِلَ الْإِلَهِيَّةِ وَالتَّوْحِيدِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: “Allah her şeyin yaratıcısıdır” buyruğu hakkında] Bil ki vaat ve vaîdin (tehdidin) açıklanması sözü uzayınca, ilahlık ve tevhid delillerine geri dönmüştür. Ayette bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ أَنَّ أَصْحَابَنَا تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تعالى: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الأنعام: ١٠٢] عَلَى أَنَّ أَعْمَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَطْنَبْنَا هُنَاكَ فِي الْأَسْئِلَةِ وَالْأَجْوِبَةِ، فَلَا فَائِدَةَ هَاهُنَا/ فِي الْإِعَادَةِ، إِلَّا أَنَّ الْكَعْبِيَّ ذَكَرَ هَاهُنَا كَلِمَاتٍ فَنَذْكُرُهَا وَنُجِيبُ عَنْهَا، فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَحَ نَفْسَهُ بِقَوْلِهِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَلَيْسَ مِنَ الْمَدْحِ أَنْ يَخْلُقَ الْكُفْرَ وَالْقَبَائِحَ فَلَا يَصِحُّ أَنْ يَحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِهِ، وَأَيْضًا فَلَمْ يَكُنْ فِي صَدْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ خِلَافٌ فِي أَعْمَالِ الْعِبَادِ، بَلْ كَانَ الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمَجُوسِ وَالزَّنَادِقَةِ فِي خَلْقِ الْأَمْرَاضِ وَالسِّبَاعِ وَالْهَوَامِّ، فَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يبين أنها جمع مِنْ خَلْقِهِ، وَأَيْضًا لَفْظَةُ (كُلِّ) قَدْ لَا تُوجِبُ الْعُمُومَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Birinci Mesele: En'âm Suresi'nde ashabımızın Allah Teâlâ'nın: {خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} [En'âm: 102] “Her şeyin yaratıcısıdır” kavline dayanarak kulların amellerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delil getirdiklerini zikretmiş ve orada soru ve cevapları etraflıca açıklamıştık. Dolayısıyla burada tekrar etmenin bir faydası yoktur. Ancak el-Ka'bî burada bazı sözler zikretmiştir; biz onları zikredip cevaplandıracağız. O demiştir ki: Allah Teâlâ {اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “Allah her şeyin yaratıcısıdır” kavliyle kendisini övmüştür; küfrü ve çirkin şeyleri yaratmak ise bir övgü değildir, dolayısıyla muhalifin bununla delil getirmesi sahih olmaz. Ayrıca bu ümmetin ilk döneminde kulların amelleri hususunda bir ihtilaf yoktu; bilakis onlarla Mecusiler ve Zındıklar arasındaki ihtilaf hastalıkların, yırtıcı hayvanların ve haşeratın yaratılması hususundaydı. Bu sebeple Allah Teâlâ bunların tamamının kendi yaratması olduğunu beyan etmek istemiştir. Ayrıca 'küll' (كُلِّ / her) lafzı bazen umumiyet (genellik) ifade etmeyebilir; nitekim Allah Teâlâ:

وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ٢٣] تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَحْقَافِ: ٢٥] وَأَيْضًا لَوْ كَانَتْ أَعْمَالُ الْعِبَادِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ لَمَا ضَافَهَا إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٠٩] وَلَمَا صَحَّ قَوْلِهِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٨] وَلَمَا صَحَّ قَوْلُهُ وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا [ص: ٢٧] فَهَذَا جُمْلَةُ مَا ذَكَرَهُ الْكَعْبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ سِوَى أَفْعَالِ خَلْقِهِ الَّتِي صَحَّ فِيهَا الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ وَاسْتَحَقُّوا بِهَا الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، وَلَوْ كَانَتْ أَفْعَالُهُمْ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى مَا جَازَ ذَلِكَ فِيهِ كَمَا لَا يَجُوزُ مِثْلُهُ فِي أَلْوَانِهِمْ وَصُوَرِهِمْ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْخَلْقُ هُوَ التَّقْدِيرُ لَا الْإِيجَادُ، فَإِذَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ عِبَادِهِ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ فَقَدْ قَدَّرَ ذَلِكَ الْفِعْلَ، فَيَصِحُّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُوجِدًا لَهُ.

{وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} [Neml: 23] “Ona her şeyden verilmiştir” ve {تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ} [Ahkâf: 25] “Her şeyi helak eder” buyurmuştur. Yine şayet kulların amelleri Allah'ın yaratması olsaydı, {كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} [Bakara: 109] “Kendi nefislerinden kaynaklanan bir haset sebebiyle kâfirler...” kavliyle bunları onlara izafe etmezdi; yine {وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} [Âl-i İmrân: 78] “'Bu Allah katındandır' derler, halbuki o Allah katından değildir” buyruğu ve {وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا} [Sâd: 27] “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri batıl/boş yere yaratmadık” buyruğu sahih olmazdı. İşte Ka'bî'nin tefsirinde zikrettiği hususların özeti budur. Cübbâî ise şöyle demiştir: Allah, kullarının emir ve nehyin taalluk ettiği, kendisi sebebiyle sevap ve cezayı hak ettikleri fiilleri müstesna her şeyin yaratıcısıdır. Şayet onların fiilleri Allah Teâlâ'nın yaratması olsaydı, renklerinde ve suretlerinde caiz olmadığı gibi bu fiiller hakkında da [emir, nehiy, sevap ve ceza] caiz olmazdı. Ebû Müslim demiştir ki: Halk (yaratma), takdir etmektir (ölçüp biçmektir), yoktan var etmek (icad) değildir. Allah kullarından falan fiili yapacaklarını haber verdiğinde o fiili takdir etmiş olur; binaenaleyh o fiilin mucidi (yoktan var edeni) olmasa bile onu yarattığını söylemek sahih olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، فَمَنْ أَرَادَ الْوُقُوفَ عَلَيْهِ فليطالع هذا الموضع مِنْ هَذَا الْكِتَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bu yönlere verilecek cevabı En'âm Suresi'nde etraflıca zikrettik. Buna muttali olmak isteyen kimse bu kitabın o yerine müracaat etsin. Doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ فَالْمَعْنَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا مَوْكُولَةٌ إِلَيْهِ فَهُوَ الْقَائِمُ بِحِفْظِهَا وَتَدْبِيرِهَا مِنْ غَيْرِ مُنَازِعٍ وَلَا مُشَارِكٍ، وَهَذَا أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَوْ وَقَعَ بِتَخْلِيقِ الْعَبْدِ لَكَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ غَيْرَ مَوْكُولٍ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمْ يَكُنِ اللَّهُ تَعَالَى وَكِيلًا عَلَيْهِ، وَذَلِكَ يُنَافِي عُمُومَ الْآيَةِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} “Ve O her şey üzerinde vekildir” buyruğuna gelince; mana şudur: Bütün şeyler O'na havale edilmiştir; hiçbir çekişen ve ortak olmaksızın onları koruyan ve idare eden O'dur. Bu da kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delalet eder. Çünkü kulun fiili şayet kulun yaratmasıyla meydana gelseydi, o fiil Allah Teâlâ'ya havale edilmiş olmazdı ve Allah Teâlâ onun üzerinde vekil olmazdı; bu ise ayetin umumiyetine aykırıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَالِكُ أَمْرِهَا وَحَافِظُهَا وَهُوَ مِنْ بَابِ الْكِنَايَةِ، لِأَنَّ حَافِظَ الْخَزَائِنِ وَمُدَبِّرَ أَمْرِهَا هُوَ الَّذِي بِيَدِهِ مَقَالِيدُهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ أَلْقَيْتُ مَقَالِيدَ الْمُلْكِ إِلَيْهِ وَهِيَ الْمَفَاتِيحُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَلَا وَاحِدَ لَهَا مِنْ لَفْظِهَا، وَقِيلَ مِقْلِيدٌ وَمَقَالِيدُ، وَقِيلَ مِقْلَادٌ وَمَقَالِيدُ مِثْلَ مِفْتَاحٍ وَمَفَاتِيحٍ، وَقِيلَ إِقْلِيدٌ وَأَقَالِيدٌ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَالْكَلِمَةُ أَصْلُهَا فَارِسِيَّةٌ، إِلَّا أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا عَرَّبُوهَا صَارَتْ عَرَبِيَّةً.

Sonra Allah Teâlâ: {لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur” buyurmuştur. Mana, O'nun sübhânehu ve teâlâ onların işinin mâliki ve koruyucusu olduğudur; bu kinaye kabilindendir. Çünkü hazinelerin koruyucusu ve işlerinin idarecisi, hazinelerin anahtarlarını elinde tutan kimsedir. Nitekim Arapların: "Falan kimse, mülkün anahtarlarını ona teslim etti" sözü bundandır; bunlar anahtarlardır (mefâtîh). el-Keşşâf sahibi demiştir ki: Bu lafzın kendi lafzından bir tekili yoktur. 'Mıklîd ve mekâlîd' (مِقْلِيد / مَقَالِيد) dendiği de söylenmiştir; tıpkı 'miftâh ve mefâtîh' (مِفْتَاح / مَفَاتِيح) gibi 'mıklâd ve mekâlîd' (مِقْلَاد / مَقَالِيد) dendiği de söylenmiştir; 'ıklîd ve ekâlîd' (إِقْلِيد / أَقَالِيد) dendiği de söylenmiştir. el-Keşşâf sahibi dedi ki: Kelimenin aslı Farsçadır; ancak Araplar onu arapçalaştırınca Arapça olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَرِيبٌ مِنَ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki {لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur” kavlinin tefsirindeki kelam, Allah Teâlâ'nın:

وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَقَدْ سَبَقَ الِاسْتِقْصَاءُ هُنَاكَ،

{وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ} [En'âm: 59] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” kavlindeki kelama yakındır; orada etraflı açıklama geçmişti.

قِيلَ سَأَلَ عُثْمَانُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَقَالَ: «يَا عُثْمَانُ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ قَبْلَكَ، تَفْسِيرُهَا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ، أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» هَكَذَا نَقَلَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .

Rivayet edildiğine göre Osman, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: {لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur” ayetinin tefsirini sormuş, o da şöyle buyurmuştur: “Ey Osman! Senden önce bunu bana kimse sormadı. Onun tefsiri şudur: 'Lâ ilâhe illallâhü vallâhü ekber, sübhânallâhi ve bi-hamdihî, estağfirullâhe ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh; hüve'l-evvelü ve'l-âhiru ve'z-zâhiru ve'l-bâtınu bi-yedihi'l-hayr, yuhyî ve yumît ve hüve alâ külli şey'in kadîr' (Allah'tan başka ilah yoktur, Allah en büyüktür, Allah'ı hamdiyle tesbih ederim, Allah'tan mağfiret dilerim, güç ve kuvvet ancak Allah iledir; O ilktir, sondur, zahirdir, batındır, hayır O'nun elindedir, diriltir ve öldürür ve O her şeye kadirdir).” el-Keşşâf sahibi bu rivayeti bu şekilde nakletmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere gelince, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: صَرِيحُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا خَاسِرَ إِلَّا كَافِرٌ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ كَافِرًا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ لَهُ حَظٌّ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ.

Birinci Mesele: Ayetin sarahaten ifadesi, kâfirden başkasının hüsrana uğramayacağını iktiza eder; bu da kâfir olmayan herkes için muhakkak Allah'ın rahmetinden bir nasibin hasıl olacağına delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَوْرَدَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» سُؤَالًا، وَهُوَ أَنَّهُ بِمَ اتَّصَلَ قَوْلُهُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا؟ وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ اتَّصَلَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا [الزُّمَرِ: ٦١] أَيْ يُنَجِّي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ بِمَفَازَتِهِمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَاعْتَرَضَ مَا بَيْنَهُمَا أَنَّهُ خَالِقٌ لِلْأَشْيَاءِ كُلِّهَا، وَأَنَّ لَهُ مقاليد السموات وَالْأَرْضِ.

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi bir soru ortaya koymuş ve: "{وَالَّذِينَ كَفَرُوا} sözü nereye bitişmektedir (atıftır)?" demiştir. Buna cevap vererek bunun Allah Teâlâ'nın: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا} [Zümer: 61] “Allah takva sahiplerini kurtarır” kavline bitişik olduğunu; yani "Allah takva sahiplerini kurtuluş vesileleriyle kurtarır, Allah'ın ayetlerini inkâr edenler ise ziyana uğrayanların ta kendileridir" manasında olduğunu; ikisinin arasına O'nun bütün şeylerin yaratıcısı olduğu ve göklerin ve yerin anahtarlarının O'na ait olduğu hususunun itiraz cümlesi olarak girdiğini ifade etmiştir.

وَأَقُولُ هَذَا عِنْدِي ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ وُقُوعَ الْفَاصِلِ الْكَبِيرِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِعِيدٌ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ جُمْلَةٌ فِعْلِيَّةٌ، وَقَوْلُهُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ، وَعَطْفُ الْجُمْلَةِ الْاسْمِيَّةِ عَلَى الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ لَا يَجُوزُ، بَلِ الْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَمَّا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى نَفْسَهُ بِالصِّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْجَلَالَيَّةِ، وَهُوَ كَوْنُهُ خَالِقًا لِلْأَشْيَاءِ كلها، وكونه مالكا لمقاليد السموات وَالْأَرْضِ بِأَسْرِهَا، قَالَ بَعْدَهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِهَذِهِ الْآيَاتِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ.

Ben derim ki: Bu görüş bence iki yönden zayıftır. Birincisi: Matuf ile matufun aleyh arasına bu kadar büyük bir fasılanın girmesi uzaktır. İkincisi: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ} kavli fiil cümlesidir; {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ} kavli ise isim cümlesidir; isim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesi ise caiz değildir. Bilakis bana göre en uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ kendisini ilahi ve celal sıfatlarıyla, yani her şeyin yaratıcısı olmasıyla ve bütün göklerin ve yerin anahtarlarının mâliki olmasıyla tavsif edince, bunun ardından: "İşte bu apaçık ve parlak ayetleri inkâr edenler, ziyana uğrayanların ta kendileridir" buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ} “De ki: 'Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?'” buyurmuştur. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ تَأْمُرُونَنِي بِنُونَيْنِ سَاكِنَةَ الْيَاءِ وَكَذَلِكَ هِيَ فِي مَصَاحِفِ الشَّامِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَهُوَ الْأَصْلُ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ تَأْمُرُونِّي بِنُونٍ مُشَدَّدَةٍ عَلَى إِسْكَانِ الْأُولَى وَإِدْغَامِهَا فِي الثَّانِيَةِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ تَأْمُرُونِي بِنُونٍ وَاحِدَةٍ خَفِيفَةٍ، عَلَى حَذْفِ إِحْدَى النُّونَيْنِ وَالْبَاقُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مَكْسُورَةٍ مُشَدَّدَةٍ.

Birinci Mesele: İbn Âmir iki nûn ve sâkin yâ ile 'te'murûnenî' (تَأْمُرُونَنِي) okumuştur; Şam mushaflarında da böyledir. Vâhidî, aslolanın bu olduğunu söylemiştir. İbn Kesîr birinci nûnun sükûnu ve ikincisine idğâmı ile şeddeli tek nûn olarak 'te'murûnnî' (تَأْمُرُونِّي) okumuştur. Nâfi' iki nûndan birinin hazfiyle şeddesiz tek nûn olarak 'te'murûnî' (تَأْمُرُونِي) okumuştur. Kalanlar ise kesreli ve şeddeli tek nûn ile okumuşlardır.

المسألة الثانية: أَفَغَيْرَ اللَّهِ منصوب بأعبد وتأمروني اعْتِرَاضٌ، وَمَعْنَاهُ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَعْبُدُ بِأَمْرِكُمْ؟ وَذَلِكَ حِينَ قَالَ لَهُ الْمُشْرِكُونَ أَسْلِمْ بِبَعْضِ آلِهَتِنَا وَنُؤْمِنُ بِإِلَهِكَ، وَأَقُولُ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَنْعَامِ: ١٤] وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تِلْكَ الْآيَةِ وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِي تَقْدِيمِ الْفِعْلِ.

İkinci Mesele: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ} ifadesi 'a'büdü' (أَعْبُدُ) fiili ile mensubdur; {تَأْمُرُونِّي} ise itiraz (ara cümle) cümlesidir. Manası: "Sizin emriniz sebebiyle Allah'tan başkasına mı kulluk edeyim?" demektir. Bu, müşriklerin ona: "İlahlarımızdan bazılarına teslim ol ki biz de senin ilahına iman edelim" dedikleri vakittir. Ben derim ki: Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [En'âm: 14] “De ki: 'Gökleri ve yeri yoktan var eden Allah'tan başkasını mı dost edineyim?'” kavlidir; biz o ayette fiilin öne geçirilmesindeki hikmet cihetini zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِالْجَهْلِ لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ وَصْفُ الْإِلَهِ بِكَوْنِهِ خَالِقًا لِلْأَشْيَاءِ وَبِكَوْنِهِ مَالِكًا لِمَقَالِيدَ السموات وَالْأَرْضِ، وَظَاهِرُ كَوْنِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ جَمَادَاتٍ أَنَّهَا لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ عبادة الإله

Üçüncü Mesele: Onları cehaletle vasfetmiştir; çünkü öncesinde İlah'ın her şeyin yaratıcısı olduğu, göklerin ve yerin anahtarlarının mâliki bulunduğu vasfı geçmiştir. Bu putların cansız cisimler oldukları ise onların ne zarar ne de fayda vermeyecekleri hususunda açıktır. Dolayısıyla böylesine

الْمَوْصُوفِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الشَّرِيفَةِ الْمُقَدَّسَةِ، وَاشْتَغَلَ بِعِبَادَةِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ الْخَسِيسَةِ، فَقَدْ بَلَغَ فِي الْجَهْلِ مَبْلَغًا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: أَيُّهَا الْجاهِلُونَ وَلَا شَكَّ أَنَّ وَصْفَهُمْ بِهَذَا الْأَمْرِ لَائِقٌ بِهَذَا الْمَوْضِعِ.

Yüce ve mukaddes sıfatlarla mevzuf olan İlah'a kulluktan yüz çevirip bu aşağılık cisimlerin ibadetiyle meşgul olan kimse, cehalette daha ötesi olmayan bir mertebeye ulaşmıştır. İşte bu sebeple Allah: {أَيُّهَا الْجاهِلُونَ} “Ey cahiller!” buyurmuştur; şüphe yok ki onların bu vasıfla nitelendirilmesi bu makama gayet uygundur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ، وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ التَّامَّ مَعَ الدَّلَائِلِ الْقَوِيَّةِ، وَالْجَوَابِ عَنِ الشُّبَهَاتِ فِي مَسْأَلَةِ الْإِحْبَاطِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَلَا نُعِيدُهُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ عَلَى/ الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَقُرِئَ بِالْيَاءِ وَالنُّونِ أَيْ: لَيُحْبِطْنَّ اللَّهُ أَوِ الشِّرْكُ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Sonra Allah Teâlâ: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ، وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ} “Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer şirk koşarsan, amelin kesinlikle boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun.'” buyurmuştur. Bil ki ihbât (amellerin boşa gitmesi) meselesindeki güçlü delillerle ve şüphelere verilen cevaplarla tam açıklamayı Bakara Suresi'nde zikrettik, bu yüzden tekrar etmiyoruz. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: {لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} ibaresi meçhul sığasıyla [leyühbatanne amelüke] ve yâ ile nûn ile [leyühbitanne / لَيُحْبِطْنَّ] yani "Allah veya şirk senin amelini muhakkak boşa çıkarır" şeklinde de okunmuştur. Ayette bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ أُوحِيَ إِلَيْهِ وَإِلَى مَنْ قَبْلَهُ حَالَ شِرْكِهِ عَلَى التَّعْيِينِ؟ وَالْجَوَابُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أُوحِيَ إِلَيْكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ، وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ مِثْلُهُ أَوْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَئِنْ أَشْرَكْتَ، كَمَا تَقُولُ كَسَانَا حُلَّةً أَيْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَّا.

Birinci Soru: Şirk koşma hali muayyen iken ona ve ondan öncekilere nasıl vahyolunmuştur? Cevap: Ayetin takdiri şöyledir: Sana "Eğer şirk koşarsan amelin muhakkak boşa gider" diye vahyolundu; senden öncekilere de bunun benzeri vahyolundu. Yahut tıpkı "bize birer elbise giydirdi" yani "her birimize giydirdi" dediğin gibi, sana ve onlardan her birine "eğer şirk koşarsan..." diye vahyolundu.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ اللَّامَيْنِ؟ الْجَوَابُ الْأُولَى: مُوطِئَةٌ لِلْقَسَمِ الْمَحْذُوفِ وَالثَّانِيَةُ: لَامُ الْجَوَابِ.

İkinci Soru: İki lâm arasındaki fark nedir? Cevap: Birincisi hazfedilmiş yemine hazırlık (müvatta') lâmıdır; ikincisi ise cevap lâmıdır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ صَحَّ هَذَا الْكَلَامُ مَعَ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ رُسُلَهُ لَا يُشْرِكُونَ وَلَا تُحْبَطُ أَعْمَالُهُمْ؟

Üçüncü Soru: Allah Teâlâ resullerinin şirk koşmayacağını ve amellerinin boşa gitmeyeceğini bildiği halde bu kelam nasıl sahih olmuştur?

وَالْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَهُ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ قَضِيَّةٌ شَرْطِيَّةٌ وَالْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ لَا يَلْزَمُ مِنْ صِدْقِهَا صِدْقُ جُزْأَيْهَا أَلَا تَرَى أَنَّ قَوْلَكَ لَوْ كَانَتِ الْخَمْسَةُ زَوْجًا لَكَانَتْ مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ قَضِيَّةٌ صَادِقَةٌ مَعَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ جُزْأَيْهَا غَيْرُ صَادِقٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ هَذَا صِدْقُ الْقَوْلِ بِأَنَّ فِيهِمَا آلِهَةً وَبِأَنَّهُمَا قَدْ فَسَدَتَا.

Cevap: Allah Teâlâ'nın: {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} “Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” sözü şartlı bir önermedir (kazıyye-i şartiyye). Şartlı bir önermenin doğruluğundan, onun iki cüzünün de doğru olması gerekmez. Görmez misin ki senin "Eğer beş sayısı çift olsaydı, iki eşit parçaya bölünürdü" sözün, iki cüzünden her biri doğru olmadığı halde doğru bir önermedir. Nitekim Allah Teâlâ: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} [Enbiyâ: 22] “Eğer ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” buyurmuştur; bundan ikisinde ilahlar bulunduğu ve ikisinin fesada uğradığı sözünün doğruluğu gerekmemiştir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ؟ وَالْجَوَابُ كَمَا أَنَّ طَاعَاتِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ أَفْضَلُ مِنْ طَاعَاتِ غَيْرِهِمْ، فَكَذَلِكَ الْقَبَائِحُ الَّتِي تَصْدُرُ عَنْهُمْ فَإِنَّهَا بِتَقْدِيرِ الصُّدُورِ تَكُونُ أَقْبَحَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٥] فَكَانَ الْمَعْنَى ضِعْفَ الشِّرْكِ الْحَاصِلِ مِنْهُ، وَبِتَقْدِيرِ حُصُولِهِ مِنْهُ يَكُونُ تَأْثِيرُهُ فِي جَانِبِ غَضَبِ اللَّهِ أَقْوَى وَأَعْظَمَ.

Dördüncü Soru: Allah Teâlâ'nın: {وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ} “Ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun” kavlinin manası nedir? Cevap: Peygamberlerin ve resullerin taatleri başkalarının taatlerinden daha üstün olduğu gibi, onlardan sadır olacak çirkin fiiller de -sadır olacağı varsayıldığında- daha çirkin olur; nitekim Allah Teâlâ: {إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ} [İsrâ: 75] “O takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık” buyurmuştur. Mana, ondan sadır olacak şirkin katmerli olmasıdır ve onun tarafından meydana geldiği varsayıldığında Allah'ın gazabı cihetindeki tesiri daha kuvvetli ve daha büyük olur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ ذَكَرَ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ فَقَالَ: بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ مَا أَمَرُوهُ بِهِ مِنَ الْإِسْلَامِ بِبَعْضِ آلِهَتِهِمْ، كَأَنَّهُ قَالَ إِنَّكُمْ تَأْمُرُونَنِي بِأَنْ لَا أَعْبُدَ إِلَّا غَيْرَ اللَّهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ يُفِيدُ أَنَّهُمْ عَيَّنُوا عَلَيْهِ عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ، فَقَالَ اللَّهُ إِنَّهُمْ بِئْسَمَا قَالُوا وَلَكِنْ أَنْتَ عَلَى الضِّدِّ مِمَّا قَالُوا، فَلَا تَعْبُدْ إِلَّا اللَّهَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ يُفِيدُ الْحَصْرَ. ثُمَّ قَالَ: وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ عَلَى مَا هَدَاكَ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إلا عبادة الإله القادر عن الْإِطْلَاقِ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ، وَعَلَى مَا أَرْشَدَكَ إِلَى أَنَّهُ يَجِبُ الْإِعْرَاضُ عَنْ عِبَادَةِ كُلِّ مَا سوى الله.

Bil ki Allah Teâlâ bu mukaddimeleri öne sürünce asıl maksat olanı zikrederek: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Hayır, yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol!” buyurmuştur. Bundan maksat, onların Peygamber'e bazı ilahlarına teslim olmasını emretmeleridir; sanki şöyle demiştir: Siz bana Allah'tan başkasına ibadet etmemi emrediyorsunuz; çünkü {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ} kavli, onların bizzat Allah'tan başkasına ibadeti tayin ettiklerini ifade eder. Allah da buyurmuştur ki: Onlar ne kötü söylediler! Fakat sen onların söylediğinin aksine davran ve yalnızca Allah'a ibadet et; zira {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ} kavli hasr (kısıtlama) ifade eder. Sonra: {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Ve şükredenlerden ol!” buyurmuştur; mutlak kadir, alîm ve hakîm olan İlah'tan başkasına ibadetin caiz olmadığı hususunda seni hidayete erdirdiği için ve Allah'tan başka her şeye ibadetten yüz çevirmenin vacip olduğu hususunda sana rehberlik ettiği için [şükredenlerden ol!]

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٦٧ الى ٧٠]

[Zümer Suresi (39), Ayet 67-70]

وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠)

{وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠)} “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır (avucundadır), gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir. Sûra üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna göklerde ve yerde kim varsa hepsi düşüp bayılır (ölür). Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar. Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır, kitap ortaya konur, peygamberler ve şahitler getirilir; aralarında hak ile hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez. Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verilir. O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ أَمَرُوا الرَّسُولَ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَقَامَ الدَّلَائِلَ عَلَى فَسَادِ قَوْلِهِمْ وَأَمَرَ الرَّسُولَ بِأَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا يَعْبُدَ شَيْئًا آخَرَ سِوَاهُ، بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَوْ عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ لَمَا جَعَلُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْخَسِيسَةَ مُشَارِكَةً لَهُ الْمَعْبُودِيَّةَ، فَقَالَ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ müşriklerin Resul'e putlara tapmayı emrettiklerini nakledip, ardından onların sözlerinin fasit olduğuna deliller ikame ederek Resul'e yalnızca Allah'a ibadet etmesini ve O'ndan başka hiçbir şeye ibadet etmemesini emredince; onların Allah'ı hakkıyla bilmiş olsalardı bu aşağılık şeyleri ibadette O'na ortak koşmayacaklarını beyan ederek: {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” buyurmuştur. Ayette bazı meseleler vardır: