Binûn

Zümer Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ لَا يَعْرِفُونَ حَقِيقَةَ اللَّهِ، قَالُوا لِأَنَّ قَوْلَهُ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ يُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى إِلَّا أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا صِفَةُ حَالِ الْكُفَّارِ فَلَا يَلْزَمُ مِنْ وَصْفِ الْكُفَّارِ بِأَنَّهُمْ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَصْفُ الْمُؤْمِنِينَ بِذَلِكَ، فَسَقَطَ هَذَا الْكَلَامُ.

BİRİNCİ MESELE: İnsanlardan bazıları mahlukatın Allah'ın hakikatini bilemeyeceğine dair bu ayeti delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} kavli bu manayı ifade eder. Ne var ki biz, bunun kafirlerin durumunun bir vasfı olduğunu belirttik; kafirlerin Allah'ı hakkıyla takdir edemedikleriyle vasfedilmesinden müminlerin de bununla vasfedilmesi gerekmez. Dolayısıyla bu söz düşmüştür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أَيْ مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ تَعْظِيمِهِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مَذْكُورَةٌ فِي سُوَرٍ ثَلَاثٍ، فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَفِي سُورَةِ الْحَجِّ، وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ.

İKİNCİ MESELE: O'nun {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} kavli; yani "O'nu hakkıyla tazim etmediler (yüceltmediler)" demektir. Bu ayet üç surede zikredilmiştir: En'âm suresinde, Hac suresinde ve bu surede.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ مَا عَظَّمُوهُ تَعْظِيمًا لَائِقًا بِهِ أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ عَظَمَتِهِ وَنِهَايَةِ جَلَالَتِهِ، فَقَالَ: وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ قَالَ الْقَفَّالُ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ وَمَا قَدَرْتَنِي حَقَّ قَدْرِي وَأَنَا الَّذِي فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا، أَيْ لَمَّا عَرَفْتَ أَنَّ حَالِي وَصِفَتِي هَذَا الَّذِي ذَكَرْتُ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَحُطَّنِي عَنْ قَدْرِي وَمَنْزِلَتِي، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] أَيْ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِمَنْ هَذَا وَصْفُهُ وَحَالُ مُلْكِهِ فَكَذَا هَاهُنَا، وَالْمَعْنَى وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ زَعَمُوا أَنَّ لَهُ شُرَكَاءَ وَأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى مَعَ أَنَّ الأرض والسموات فِي قَبْضَتِهِ وَقُدْرَتِهِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ إِذَا أَخَذْتَهُ كَمَا هُوَ بِجُمْلَتِهِ وَمَجْمُوعِهِ تَصْوِيرُ عَظَمَتِهِ/ وَالتَّوْقِيفُ عَلَى كُنْهِ جَلَالِهِ مِنْ غَيْرِ ذَهَابٍ بِالْقَبْضَةِ وَلَا بِالْيَمِينِ إِلَى جِهَةِ حَقِيقَةٍ أَوْ مَجَازٍ، وَكَذَلِكَ مَا

Bil ki Allah Teâlâ, onların Kendisini şanına layık bir tazimle tazim etmediklerini beyan edince, bunun peşinden O'nun azametinin kemaline ve celalinin nihayetine delalet eden hususu zikrederek: {وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} buyurmuştur. Kaffâl şöyle demiştir: {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ} kavli, bir kimsenin "Ben şöyle şöyle yapmışken sen benim kadrü kıymetimi hakkıyla bilemedin"; yani "Benim durumumun ve vasfımın bu zikrettiğim gibi olduğunu bildiğine göre, beni kadrü kıymetimden ve mevkimden düşürmemen gerekirdi" demesi gibidir. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ} [el-Bakara: 28] “Sizler ölü iken sizi dirilten Allah'ı nasıl inkar ediyorsunuz?” kavlidir; yani "Vasfı ve mülkünün durumu böyle olan bir Zat'ı nasıl inkar edersiniz?" demektir. Burada da böyledir. Mana şudur: Yeryüzü ve gökler O'nun kabzasında ve kudretinde olduğu halde, O'nun ortakları olduğunu ve ölüleri diriltmeye güç yetiremeyeceğini iddia ettiklerinde {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} [yani] Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu sözün tamamını ve bütününü olduğu gibi aldığında maksat; kabzayı da yemini (sağ eli) de hakikat veya mecaz cihetine götürmeksizin O'nun azametini tasvir etmek/ ve celalinin künhüne muttali kılmaktır. Nitekim şöyle

رُوِيَ أَنَّ يَهُودِيًّا جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا أَبَا القاسم إن الله يمسك السموات يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى إِصْبَعٍ وَالْأَرْضِينَ عَلَى إِصْبَعٍ وَالْجِبَالَ عَلَى إِصْبَعٍ وَالشَّجَرَ عَلَى إِصْبَعٍ وَالثَّرَى عَلَى إِصْبَعٍ وَسَائِرَ الْخَلْقِ عَلَى إِصْبَعٍ ثُمَّ يَهُزُّهُنَّ فَيَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَعَجُّبًا مِمَّا قَالَ،

rivayet edilmiştir: Bir yahudi Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip şöyle dedi: "Ey Ebe'l-Kāsım! Şüphesiz Allah kıyamet günü gökleri bir parmağında, yerleri bir parmağında, dağları bir parmağında, ağaçları bir parmağında, toprağı bir parmağında ve diğer mahlukatı da bir parmağında tutar; sonra onları sallar ve 'Melih (hükümran) Benim!' der." Bunun üzerine Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun söylediği şeye taaccüp ederek güldü.

قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَإِنَّمَا ضَحِكَ أَفْصَحُ الْعَرَبِ لِأَنَّهُ لَمْ يَفْهَمْ مِنْهُ إِلَّا مَا يَفْهَمُهُ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ مِنْ غَيْرِ تَصَوُّرِ إِمْسَاكٍ وَلَا إِصْبَعٍ وَلَا هَزٍّ وَلَا شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَلَكِنَّ فَهْمَهُ وَقَعَ أَوَّلَ كُلِّ شَيْءٍ وَآخِرَهُ عَلَى الزُّبْدَةِ وَالْخُلَاصَةِ، الَّتِي هِيَ الدِّلَالَةُ عَلَى الْقُدْرَةِ الْبَاهِرَةِ، وَأَنَّ الْأَفْعَالَ الْعِظَامَ الَّتِي تَتَحَيَّرُ فِيهَا الْأَوْهَامُ وَلَا تَكْتَنِهُهَا الْأَذْهَانُ هَيِّنَةٌ عَلَيْهِ، قَالَ وَلَا نَرَى بَابًا فِي عِلْمِ الْبَيَانِ أَدَقُّ وَلَا أَلْطَفُ مِنْ هَذَا الْبَابِ، فَيُقَالُ لَهُ هَلْ تُسَلِّمُ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ حَمْلُهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا يُعْدَلُ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ عِنْدَ قِيَامِ الدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّ حَمْلَهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ مُمْتَنِعٌ، فَحِينَئِذٍ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى الْمَجَازِ، فَإِنْ أَنْكَرَ هَذَا الْأَصْلَ فَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ الْقُرْآنُ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ أَنْ يَكُونَ حُجَّةً، فَإِنَّ لِكُلِّ أَحَدٍ أَنْ يَقُولَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ الْفُلَانِيَّةِ كَذَا وَكَذَا فَأَنَا أَحْمِلُ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ الْمَقْصُودِ، وَلَا أَلْتَفِتُ إِلَى الظَّوَاهِرِ، مِثَالُهُ مَنْ تَمَسَّكَ بِالْآيَاتِ الْوَارِدَةِ فِي ثَوَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَعِقَابِ أَهْلِ النَّارِ، قَالَ الْمَقْصُودُ بَيَانُ سَعَادَاتِ الْمُطِيعِينَ وَشَقَاوَةِ الْمُذْنِبِينَ، وَأَنَا أَحْمِلُ هَذِهِ الْآيَاتِ

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Arapların en fasihi olan zat (Hz. Peygamber), tutma, parmak, sallama veya bunlardan hiçbirini tasavvur etmeksizin ancak beyan alimlerinin anladığı şeyi anladığı için gülmüştür. Fakat onun anlayışı, her şeyin başında ve sonunda zübdeye ve hülasaya yönelmiştir ki o da göz kamaştırıcı kudrete ve vehimlerin içinde hayrete düştüğü, zihinlerin künhüne eremediği o büyük işlerin O'na pek kolay olduğuna delalet etmesidir." [Zemahşerî] dedi ki: "Beyan ilminde bu baptan daha ince ve daha latif bir bab görmüyoruz." Ona şöyle denilir: Kelamda aslolanın hakikate hamledilmesi olduğunu ve ancak hakikate hamlinin imkansız olduğuna dair delil ikame edildiğinde hakikatten mecaza dönüleceğini, işte o zaman mecaza hamlinin vacip olduğunu kabul ediyor musun? Şayet bu aslı inkar ederse, bu takdirde Kur'an tamamen hüccet olmaktan çıkar. Zira herkesin: "Filan ayetten maksat şudur şudur; ben ayeti bu maksada hamlederim ve zahirlere iltifat etmem" deme hakkı olur. Bunun örneği: Cennet ehlinin sevabı ve cehennem ehlinin azabı hakkında varid olan ayetlere tutunan kimsedir; o der ki: "Maksat itaatkarların saadetlerini ve günahkarların şekavetini açıklamaktır; ben bu ayetleri

عَلَى هَذَا الْمَقْصُودِ وَلَا أُثْبِتُ الْأَكْلَ وَالشُّرْبَ وَلَا سَائِرَ الْأَحْوَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَمَنْ تَمَسَّكَ بِالْآيَاتِ الْوَارِدَةِ فِي إِثْبَاتِ وُجُوبِ الصَّلَاةِ فَقَالَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِيجَابُ تَنْوِيرِ الْقَلْبِ بِذِكْرِ اللَّهِ، فَأَنَا أَكْتَفِي بِهَذَا الْقَدْرِ وَلَا أُوجِبُ هَذِهِ الْأَعْمَالَ الْمَخْصُوصَةَ، وَإِذَا عَرَفْتَ الْكَلَامَ فِي هَذَيْنِ الْمِثَالَيْنِ فَقِسْ عَلَيْهِ سَائِرَ الْمَسَائِلَ الْأُصُولِيَّةِ وَالْفُرُوعَيَّةِ، وَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ الْقُرْآنُ عَنْ أَنْ يَكُونَ حُجَّةً فِي الْمَسَائِلِ الْأُصُولِيَّةِ وَالْفُرُوعَيَّةِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ قَطْعًا، وَأَمَّا إِنْ سَلَّمَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي عِلْمِ الْقُرْآنِ أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ حَمْلُهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، فَإِنْ قَامَ دَلِيلٌ مُنْفَصِلٌ عَلَى أَنَّهُ يَتَعَذَّرُ حَمْلُهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، فَحِينَئِذٍ يَتَعَيَّنُ صَرْفُهُ إِلَى مَجَازِهِ، فَإِنْ حَصَلَتْ هُنَاكَ مَجَازَاتٌ لَمْ يَتَعَيَّنْ صَرْفُهُ إِلَى مَجَازٍ مُعَيَّنٍ إِلَّا إِذَا كَانَ الدَّلِيلُ يُوجِبُ ذَلِكَ التَّعْيِينَ، فَنَقُولُ هَاهُنَا لَفْظُ الْقَبْضَةِ وَلَفْظُ الْيَمِينِ حَقِيقَةٌ فِي الْجَارِحَةِ الْمَخْصُوصَةِ، وَلَا يُمْكِنُكَ أَنَّ تَصْرِفَ ظَاهِرَ الْكَلَامِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى إِلَّا إِذَا أَقَمْتَ الدِّلَالَةَ عَلَى أَنَّ حَمْلَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ عَلَى ظَوَاهِرِهَا مُمْتَنِعٌ فَحِينَئِذٍ يَجِبُ حَمْلُهَا عَلَى الْمَجَازَاتِ، ثُمَّ تَبَيَّنَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْمَعْنَى الْفُلَانِيَّ يَصِحُّ جَعْلُهُ مَجَازًا عَنْ تِلْكَ الْحَقِيقَةِ، ثُمَّ تَبَيَّنَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذَا الْمَجَازَ أَوْلَى مِنْ غَيْرِهِ، وَإِذَا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتُ وَتَرْتِيبُهَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَهَذَا هُوَ الطَّرِيقُ الصَّحِيحُ الَّذِي عَلَيْهِ تَعْوِيلُ أَهْلِ التَّحْقِيقِ فَأَنْتَ مَا أَتَيْتَ فِي هَذَا الْبَابِ بِطَرِيقَةٍ جَدِيدَةٍ وَكَلَامٍ غَرِيبٍ، بَلْ هُوَ عَيْنُ مَا ذَكَرَهُ أَهْلُ التَّحْقِيقِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْفَرَحَ الَّذِي أَظْهَرَهُ مِنْ أَنَّهُ اهْتَدَى إِلَى الطَّرِيقِ الَّذِي لَمْ يَعْرِفْهُ غَيْرُهُ طَرِيقٌ فَاسِدٌ، دَالٌّ عَلَى قِلَّةِ وُقُوفِهِ عَلَى الْمَعَانِي، وَلْنَرْجِعْ إِلَى الطَّرِيقِ الْحَقِيقِيِّ فَنَقُولُ لَا شَكَّ أَنَّ لَفْظَ الْقَبْضَةِ وَالْيَمِينِ مُشْعِرٌ بِهَذِهِ الْأَعْضَاءِ وَالْجَوَارِحِ، إِلَّا أَنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ قَامَتْ عَلَى امْتِنَاعِ ثُبُوتِ الْأَعْضَاءِ وَالْجَوَارِحِ/ لِلَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ حَمْلُ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ عَلَى وُجُوهِ الْمَجَازِ، فَنَقُولُ إِنَّهُ يُقَالُ فُلَانٌ فِي قَبْضَةِ فُلَانٍ إِذَا كَانَ تَحْتَ تَدْبِيرِهِ وَتَسْخِيرِهِ. قَالَ تَعَالَى: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [الْمَعَارِجِ: ٣٠] وَالْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنُهُ مَمْلُوكًا لَهُ، وَيُقَالُ هَذِهِ الدَّارُ فِي يَدِ فُلَانٍ، وَفُلَانٌ صَاحِبُ الْيَدِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْكُلِّ الْقُدْرَةُ، وَالْفُقَهَاءِ يَقُولُونَ فِي الشُّرُوطِ وَقَبَضَ فُلَانٌ كَذَا وَصَارَ فِي قَبْضَتِهِ، وَلَا يُرِيدُونَ إِلَّا خُلُوصَ مُلْكِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ تَعَذُّرُ حَمْلِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ عَلَى حَقَائِقِهَا وَجَبَ حَمْلُهَا عَلَى مَجَازَاتِهَا صَوْنًا لِهَذِهِ النُّصُوصِ عَنِ التَّعْطِيلِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْحَقِيقِيُّ فِي هَذَا الْبَابِ، وَلَنَا كِتَابٌ مُفْرَدٌ فِي إِثْبَاتِ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَالْمَكَانِ، سَمَّيْنَاهُ بِتَأْسِيسِ التَّقْدِيسِ، مَنْ أَرَادَ الْإِطْنَابَ فِي هَذَا الْبَابِ فَلْيَرْجِعْ إِلَيْهِ.

bu maksada hamlederim; yemeyi, içmeyi ve diğer cismani halleri sabit görmem." Namazın farziyetinin ispatı hususunda varid olan ayetlere tutunan kimse de der ki: "Ondan maksat, kalbin Allah'ın zikriyle nurlandırılmasını farz kılmaktır; ben bu kadarıyla yetinirim ve bu mahsus amelleri farz kılmam." Bu iki misaldeki sözü kavradığında, diğer usul ve füru meselelerini de buna kıyas et. Bu durumda Kur'an hem usul hem de füru meselelerinde hüccet olmaktan çıkar ki bu kesinlikle batıldır. Şayet Kur'an ilminde aslolanın kelamın hakikatine hamledildiğine inanmak olduğunu, hakikatine hamlinin imkansız olduğuna dair munfasıl (harici) bir delil ikame edildiğinde ise mecaza sarf edilmesinin gerekeceğini, orada birtakım mecazlar bulunması halinde delil o tayini gerektirmedikçe belirli bir mecaza sarf edilmesinin taayyün etmeyeceğini kabul ederse; biz burada deriz ki: "Kabza" ve "yemin" lafzı mahsus bir uzuv hususunda hakikattir. Bu lafızların zahirlerine hamlinin imkansız olduğuna dair delil ikame etmedikçe sözün zahirini bu manadan çevirmen mümkün olmaz. İşte o zaman bunların mecazlara hamledilmesi vacip olur; sonra delil ile falan mananın o hakikatten bir mecaz kılınmasının caiz olduğu açıklanır; sonra da bu mecazın diğerinden daha evla olduğu delil ile açıklanır. Bu mukaddimeler ve bunların bu şekilde sıralanışı sabit olduğunda, ehli tahkikin itimat ettiği sahih yol işte budur. Sen bu babda yeni bir yöntem ve garip bir söz getirmiş değilsin; bilakis bu, tam da ehli tahkikin zikrettiği şeyin aynısıdır. Böylece onun, kendisinden başkasının bilemediği bir yola hidayet bulduğuna dair gösterdiği sevincin fasit bir yol olduğu ve onun manalara vukufiyetinin azlığına delalet ettiği sabit olmuştur. Biz hakiki yola dönelim ve diyelim ki: Şüphe yok ki kabza ve yemin lafzı bu azaları ve organları hissettirir. Ancak aklî deliller Allah Teâlâ hakkında azaların ve organların/ sübutunun imkansızlığına ikame olmuştur. Bu sebeple bu azaların mecaz vecihlerine hamledilmesi vacip olmuştur. Biz deriz ki: Bir kimse diğerinin tedbiri ve tasarrufu altında olduğu zaman "Filan kimse filanın kabzasındadır" denir. Nitekim Allah Teâlâ: {إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} [el-Meâric: 30] “Eşleri yahut sağ ellerinin malik oldukları (cariyeleri) müstesna” buyurmuştur; bundan murat onun mülkü olmasıdır. "Bu ev filanın elindedir" ve "Filan el sahibidir" denilir; hepsinden murat kudrettir. Fakihler şartlar bahsinde "Filan kimse şunu kabzetti ve o onun kabzasına geçti" derler ve bununla sadece onun mülkünün halis olmasını kastederler. Bu lafızların hakikatlerine hamlinin imkansızlığı sabit olunca, bu nassları ta'tîlden (işlevsiz bırakmaktan) korumak için mecazlarına hamledilmeleri vacip olmuştur. Bu babda hakiki söz işte budur. Allah Teâlâ'nın cisim olmaktan ve mekandan tenzihini ispat hususunda Te'sîsü't-Takdîs adını verdiğimiz müstakil bir kitabımız vardır; bu babda geniş bilgi isteyen kimse ona müracaat etsin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ قَوْلُهُ وَالْأَرْضُ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأَرْضُونَ السَّبْعُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ جَمِيعاً فَإِنَّ هَذَا التَّأْكِيدَ لَا يَحْسُنُ إِدْخَالُهُ إِلَّا عَلَى الْجَمْعِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ كُلُّ الطَّعامِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ [النُّورِ: ٣١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Ayetin lafızlarının tefsiri hakkındadır. O'nun {وَالْأَرْضُ} kavlinden murat yedi kattır yerdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: O'nun {جَمِيعاً} kavlidir; zira bu pekiştirmenin getirilmesi ancak çoğul üzerine uygun düşer. Bunun bir benzeri O'nun: {كُلُّ الطَّعامِ} [Âl-i İmrân: 93] “Bütün yiyecekler” kavli, Allah Teâlâ'nın: {أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ} [en-Nûr: 31] “Yahut kadınların avret yerlerine henüz vakıf olmayan çocuklar” kavli ve Allah Teâlâ'nın:

وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ [ق: ١٠] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْعَصْرِ: ٢، ٣] فَإِنَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ الْمُلِحَّةَ بِاللَّفْظِ الْمُفْرَدِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْجَمْعُ فَكَذَا هَاهُنَا وَالثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَرْضِ الْأَرْضُونَ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَوْضِعَ مَوْضِعُ تَعْظِيمٍ وَتَفْخِيمٍ فَهَذَا مُقْتَضَى الْمُبَالَغَةِ، وَأَمَّا الْقَبْضَةُ فَهِيَ الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ مِنَ الْقَبْضِ، قَالَ تَعَالَى: فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ [طه: ٩٦] وَالْقَبْضَةُ بِالضَّمِّ الْمِقْدَارُ الْمَقْبُوضُ بِالْكَفِّ، وَيُقَالُ أَيْضًا أَعْطِنِي قَبْضَةً مِنْ كَذَا، يُرِيدُ مَعْنَى الْقَبْضَةِ تَسْمِيَةً بِالْمَصْدَرِ، وَالْمَعْنَى وَالْأَرَضُونَ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ أَيْ ذَوَاتُ قَبْضَتِهِ يَقْبِضُهُنَّ قَبْضَةً وَاحِدَةً مِنْ قَبَضَاتِهِ، يَعْنِي أَنَّ الْأَرَضِينَ مَعَ مَا لَهَا مِنَ الْعَظَمَةِ وَالْبَسْطَةِ لَا يَبْلُغْنَ إِلَّا قَبْضَةً وَاحِدَةً مِنْ قَبَضَاتِهِ، أَمَّا إِذَا أُرِيدَ مَعْنَى القبضة،

{وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ} [Kâf: 10] “Ve yüksek boylu hurma ağaçlarını...” kavli ile Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ} [el-Asr: 2-3] “Şüphesiz insan hüsrandadır; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna” kavlidir. Tekil lafza bitişen bu lafızlar ondan muradın çoğul olduğuna delalet eder; burada da böyledir. İkincisi: O'nun bundan sonra {وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ} “gökler dürülmüştür” buyurmuş olmasıdır; bu sebeple arzdan muradın [bütün] yerler olması vacip olmuştur. Üçüncüsü: Makam, tazim ve tefhim (büyüklüğü ortaya koyma) makamıdır; dolayısıyla mübalağanın gereği budur. Kabzaya gelince, o kabzetmenin (avucun içine almanın) bir defa yapılmasıdır. Allah Teâlâ: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ} [Tâhâ: 96] “Resulün izinden bir avuç aldım” buyurmuştur. Damme ile okunan el-Kabza (الْقُبْضَةُ) ise avuç ile tutulan miktardır. Masdar ismi kılınarak el-kabza manası kastedilip "Bana şundan bir kabza ver" de denilir. Mana şudur: Bütün yerler O'nun kabzasıdır; yani O'nun kabzalarından tek bir kabza ile kabzettiği kabza sahipleridir. Yani büyüklüğüne ve genişliğine rağmen yerler, O'nun kabzalarından ancak tek bir kabzaya ulaşır. Kabza manası murat edildiğinde ise

فَظَاهِرٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ الْأَرْضِينَ بِجُمْلَتِهَا مِقْدَارُ مَا يَقْبِضُهُ بِكَفٍّ وَاحِدَةٍ فَإِنْ قِيلَ مَا وَجْهُ قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ قَبْضَتَهُ بِالنَّصْبِ، قُلْنَا جَعَلَ الْقَبْضَةَ ظَرْفًا وَقَوْلُهُ مَطْوِيَّاتٌ مِنَ الطَّيِّ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّشْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٤] وَعَادَةُ طَاوِي السِّجِلِّ أَنْ يَطْوِيَهُ بِيَمِينِهِ، ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ:

açıktır; zira mana, bütün yeryüzünün O'nun tek bir avucuyla kabzettiği miktar kadar olmasıdır. Şayet: "{قَبْضَتَهُ} lafzını mansub okuyanın kıraatinin vechi nedir?" denilirse, deriz ki: O kabzayı zarf kılmıştır. O'nun {مَطْوِيَّاتٌ} kavli, neşrin (yaymanın) zıddı olan tayy (dürme) kökündendir; nitekim Allah Teâlâ: {يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ} [el-Enbiyâ: 104] “Yazılı kağıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün...” buyurmuştur. Tomarı düren kimsenin adeti ise onu sağ eliyle dürmektir. Sonra Keşşâf sahibi şöyle demiştir:

وَقِيلَ قَبْضَتُهُ مُلْكُهُ وَيَمِينُهُ قُدْرَتُهُ، وَقِيلَ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ أَيْ مَفْنِيَّاتٍ بِقَسَمِهِ لِأَنَّهُ أَقْسَمَ أَنْ يَقْبِضَهَا، وَلَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْوُجُوهَ عَادَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهَا وُجُوهٌ رَكِيكَةٌ، وَأَنَّ حَمْلَ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى مَحْضِ التَّمْثِيلِ أَوْلَى، وَبَالَغَ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْكَلَامِ فَأَطْنَبَ، وَأَقُولُ إِنَّ حَالَ هَذَا الرَّجُلِ فِي إِقْدَامِهِ عَلَى تَحْسِينِ طَرِيقَتِهِ، وَتَقْبِيحِ طَرِيقَةِ الْقُدَمَاءِ عَجِيبٌ جِدًّا، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ مَذْهَبُهُ أَنَّهُ يَجُوزُ ترك الظاهر اللَّفْظِ، وَالْمَصِيرُ إِلَى الْمَجَازِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ فَهَذَا طَعْنٌ فِي الْقُرْآنِ وَإِخْرَاجٌ لَهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ حُجَّةً فِي شَيْءٍ، وَإِنْ كَانَ مَذْهَبُهُ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَلَامِ الْحَقِيقَةُ، وَأَنَّهُ لا يجوز العدول عنه إلا لدليل منفل، فهذا هو الطَّرِيقَةُ الَّتِي أَطْبَقَ عَلَيْهَا جُمْهُورُ الْمُتَقَدِّمِينَ، فَأَيْنَ الْكَلَامُ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ عَلِمَهُ؟ وَأَيْنَ الْعِلْمُ الَّذِي لَمْ يَعْرِفْهُ غَيْرُهُ؟ مَعَ أَنَّهُ وَقَعَ فِي التَّأْوِيلَاتِ/ الْعُسْرِ وَالْكَلِمَاتِ الرَّكِيكَةِ، فَإِنْ قَالُوا الْمُرَادُ أَنَّهُ لَمَّا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ لَفْظِ الْقَبْضَةِ وَالْيَمِينِ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ، وَجَبَ عَلَيْنَا أَنْ نَكْتَفِيَ بِهَذَا الْقَدْرِ وَلَا نَشْتَغِلَ بِتَعْيِينِ الْمُرَادِ، بَلْ نُفَوِّضُ عِلْمَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَنَقُولُ هَذَا هُوَ طَرِيقُ الْمُوَحِّدِينَ الَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّا نَعْلَمُ لَيْسَ مُرَادُ اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ، فَأَمَّا تَعْيِينُ الْمُرَادِ، فَإِنَّا نُفَوِّضُ ذَلِكَ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ طَرِيقَةُ السَّلَفِ الْمُعْرِضِينَ عَنِ التَّأْوِيلَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ الَّتِي أَتَى بِهَا هَذَا الرَّجُلُ لَيْسَ تَحْتَهَا شَيْءٌ مِنَ الْفَائِدَةِ أَصْلًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

"O'nun kabzası O'nun mülkü, sağ eli de O'nun kudretidir denilmiştir. {مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} ifadesinin 'O'nun yeminiyle (andıyla) yok edilmişlerdir' manasında olduğu da söylenmiştir; çünkü O onları kabzedeceğine yemin etmiştir." Bu vecihleri zikrettikten sonra, bunların zayıf vecheler olduğuna ve bu sözü sırf temsile hamletmenin daha evla olduğuna dair birinci görüşe dönmüş; bu sözün takririnde aşırıya giderek sözü uzatmıştır. Derim ki: Bu adamın kendi metodunu güzelleştirmeye ve geçmişlerin metodunu çirkinleştirmeye kalkışması cidden çok gariptir. Zira şayet onun mezhebi lafzın zahirini terk etmenin ve delil olmaksızın mecaza yönelmenin caiz olduğu yönünde ise bu Kur'an'a bir ta'ndır ve onu herhangi bir hususta hüccet olmaktan çıkarmaktır. Şayet onun mezhebi kelamda aslolanın hakikat olduğu ve ancak munfasıl (harici) bir delille ondan dönülebileceği yönünde ise mütekaddimûn ulemasının ekseriyetinin üzerinde ittifak ettiği yöntem işte budur. O halde onun bildiğini iddia ettiği söz nerededir? Kendisinden başkasının bilmediği ilim nerededir? Üstelik kendisi zoraki tevillere/ ve zayıf kelimelere düşmüştür. Şayet: "Murat şudur: Kabza ve yemin lafzından bu azaların kastedilmediğine delil delalet edince, bize düşen bu kadarıyla yetinmek ve muradı tayinle meşgul olmayıp bilakis onun ilmini Allah Teâlâ'ya havale etmektir" derlerse; biz deriz ki: "Biz Allah'ın bu lafızlardan muradının bu azalar olmadığını biliyoruz; muradın tayinine gelince biz bu ilmi Allah Teâlâ'ya havale ediyoruz" diyen muvahhidlerin yolu budur. Tevillerden yüz çeviren Selef'in yöntemi de budur. Böylece bu adamın getirdiği bu tevilllerin altında asla hiçbir fayda bulunmadığı sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ عَظَمَتَهُ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ قَالَ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ يَعْنِي أَنَّ هَذَا الْقَادِرَ الْقَاهِرَ الْعَظِيمَ الَّذِي حَارَتِ الْعُقُولُ وَالْأَلْبَابُ فِي وَصْفِ عَظَمَتِهِ تَنَزَّهَ وَتَقَدَّسَ عَنْ أَنْ تُجْعَلَ الْأَصْنَامُ شُرَكَاءً لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، فَإِنْ قِيلَ السُّؤَالُ عَلَى هَذَا الْكَلَامِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ العرش أعظم من السموات السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ، ثُمَّ إِنَّهُ قَالَ فِي صِفَةِ الْعَرْشِ وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] وَإِذَا وَصَفَ الْمَلَائِكَةَ بِكَوْنِهِمْ حَامِلِينَ الْعَرْشَ الْعَظِيمَ، فَكَيْفَ يَجُوزُ تَقْدِيرُ عَظَمَةِ اللَّهِ بكونه حاملا للسموات وَالْأَرْضِ؟

Bil ki Allah Teâlâ azametini geçen vecihle beyan edince: {سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir” buyurmuştur; yani azametinin vasfında akılların ve zihinlerin hayrete düştüğü bu kadir, kahhar ve azim olan Zat, putların ibadette Kendisine ortak kılınmasından münezzeh ve mukaddestir. Şayet denilirse ki: Bu söze birkaç vecihten itiraz vardır: Birincisi: Arş yedi kat gökten ve yedi kat yerden daha büyüktür. Sonra O, Arş'ın vasfı hakkında: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ} [el-Hâkka: 17] “O gün Rabbinin Arş'ını onların üstünde sekiz tanesi taşır” buyurmuştur. Melekleri o ulu Arş'ı taşıyanlar olarak vasfettiğinde, Allah'ın azametini gökleri ve yeri taşımasıyla takdir etmek nasıl caiz olur?

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ شَرَحَ حَالَةً لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالْقَوْمُ مَا شَاهَدُوا ذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ هَذَا الْخِطَابُ مَعَ الْمُصَدِّقِينَ، لِلْأَنْبِيَاءِ فَهُمْ يَكُونُونَ مُعْتَرِفِينَ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْقَوْلُ بِجَعْلِ الْأَصْنَامِ شُرَكَاءَ لله تَعَالَى، فَلَا فَائِدَةَ فِي إِيرَادِ هَذِهِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ كَانَ هَذَا الْخِطَابُ مَعَ الْمُكَذِّبِينَ بِالنُّبُوَّةِ وَهُمْ يُنْكِرُونَ قَوْلَهُ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى إِبْطَالِ الْقَوْلِ بِالشِّرْكِ؟.

İKİNCİ İTİRAZ: O'nun {وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} kavli ancak kıyamet gününde hasıl olacak bir durumu açıklamıştır; o kavim ise bunu müşahede etmemiştir. Şayet bu hitap peygamberleri tasdik edenlere yönelikse, onlar zaten Allah Teâlâ'ya putların ortak kılınması sözünün caiz olmadığını itiraf etmektedirler; dolayısıyla bu hüccetin onlara irad edilmesinde bir fayda yoktur. Şayet bu hitap nübüvveti yalanlayanlara yönelikse, onlar zaten O'nun {وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ} kavlini inkar etmektedirler; o halde bununla şirk sözünün iptaline nasıl delil getirilebilir?

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: حَاصِلُ الْقَوْلِ فِي الْقَبْضَةِ وَالْيَمِينِ هُوَ الْقُدْرَةُ الْكَامِلَةُ الْوَافِيَةُ بِحِفْظِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ الْعَظِيمَةِ، وَكَمَا أَنَّ حِفْظَهَا وَإِمْسَاكَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَيْسَ إِلَّا بِقُدْرَةِ اللَّهِ فَكَذَلِكَ الْآنَ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ؟.

ÜÇÜNCÜ İTİRAZ: Kabza ve yemin hakkındaki sözün hasılı, bu azim cisimleri muhafaza etmeye yeten kamil kudrettir. Kıyamet gününde bunların muhafazası ve tutulması ancak Allah'ın kudretiyle olduğu gibi şu anda da böyledir; o halde bu hallerin kıyamet gününe tahsis edilmesindeki fayda nedir?

الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ مَرَاتِبَ التَّعْظِيمِ كَثِيرَةٌ فَأَوَّلُهَا تَقْرِيرُ عَظَمَةِ اللَّهِ بِكَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى حِفْظِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ الْعَظِيمَةِ، ثُمَّ بَعْدَ تَقْرِيرِ عَظَمَتِهِ بِكَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى إمساك أولئك الملائكة الذين يحملون العرش.

Birinciye cevap: Tazimin mertebeleri pek çoktur. Bunların ilki, bu azim cisimleri muhafaza etmeye kādir olmasıyla Allah'ın azametini ortaya koymaktır; ardından da arşı taşıyan melekleri tutmaya kādir olmasıyla O'nun azametini ortaya koymaktır.

الْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّ الْحَقَّ سبحانه هو المتولي لإبقاء السموات وَالْأَرْضِينَ عَلَى وُجُوهِ الْعِمَارَةِ فِي هَذَا الْوَقْتِ، وهو المتولي لتخريبها وَإِفْنَائِهَا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ قُدْرَةٍ تَامَّةٍ عَلَى الْإِيجَادِ وَالْإِعْدَامِ، وَتَنْبِيهٌ أَيْضًا عَلَى كَوْنِهِ غَنِيًّا عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِذَا حَاوَلَ تَخْرِيبَ الْأَرْضِ فَكَأَنَّهُ يَقْبِضُ قَبْضَةً صَغِيرَةً وَيُرِيدُ إِفْنَاءَهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الِاسْتِغْنَاءِ.

İkinciye cevap: Maksat şudur: Hak Sübhânehu şu vakitte gökleri ve yerleri imar edilmiş halleri üzere bizzat baki kılan Zat olduğu gibi, kıyamet gününde de onları harap edip yok etmeyi bizzat üstlenen Zat'tır. Bu da var etme ve yok etme üzerinde tam bir kudretin varlığına delalet eder; ayrıca O'nun mutlak manada gani olduğuna da bir tenbihtir. Çünkü bu, O'nun yeryüzünü harap etmeyi dilediğinde sanki küçük bir kabza kabzedip onu yok etmek istemesi gibidir ve bu da istiğnanın (hiçbir şeye muhtaç olmamanın) kemaline delalet eder.

الْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّهُ إِنَّمَا خَصَّصَ تِلْكَ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ كَمَا ظَهَرَ كَمَالُ قُدْرَتِهِ فِي الْإِيجَادِ عِنْدَ عِمَارَةِ الدُّنْيَا، فَكَذَلِكَ ظَهَرَ كَمَالُ قُدْرَتِهِ عِنْدَ خَرَابِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncüye cevap: O bunları ancak kıyamet gününe tahsis etmiştir ki dünyanın imarı esnasında var etmedeki kudretinin kemali zahir olduğu gibi, dünyanın harabiyeti esnasında da kudretinin kemalinin zahir olduğuna delalet etsin. En doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّرَ كَمَالَ عَظَمَتِهِ بِمَا سَبَقَ ذِكْرُهُ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ طَرِيقَةٍ أُخْرَى تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَعَظَمَتِهِ، وَذَلِكَ شَرْحُ مُقَدِّمَاتِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ نَفْخَ الصُّورِ يَكُونُ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَقَالَ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ، ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ وَاخْتَلَفُوا فِي الصَّعْقَةِ، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهَا غَيْرُ الْمَوْتِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي مُوسَى ﵇ وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَمُتْ، فَهَذَا هُوَ النَّفْخُ الَّذِي يُورِثُ الْفَزَعَ الشَّدِيدَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمُرَادُ مِنْ نَفْخِ الصَّعْقَةِ وَمِنْ نَفْخِ الْفَزَعِ وَاحِدٌ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ النَّمْلِ فِي قَوْلِهِ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [النمل: ٨٧] وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَنَفْخُ الصُّوَرِ لَيْسَ إِلَّا مَرَّتَيْنِ.

Bil ki Allah Teâlâ azametinin kemalini zikri geçen şeylerle takdir edince, bunun peşinden yine O'nun kudretinin ve azametinin kemaline delalet eden başka bir usulün zikrini getirmiştir ki o da kıyamet gününün mukaddimelerinin açıklamasıdır; çünkü Sûr'a üflenmesi o günden önce gerçekleşir. Nitekim: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ، ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ} “Sûra üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna göklerde ve yerde kim varsa hepsi düşüp bayılır (ölür). Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” buyurmuştur. Sa'ka (çarpılıp bayılma/ölme) hakkında ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları, ölmediği halde Musa aleyhisselâm hakkında Allah Teâlâ'nın: {وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً} [el-A'râf: 143] “Musa baygın olarak yere düştü” kavlini delil getirerek bunun ölümden başka bir şey olduğunu söylemişlerdir. Bu şiddetli korku ve dehşet veren üflemedir. Bu takdire göre sa'ka üflemesinden ve feza' (korku) üflemesinden maksat birdir; o da Neml suresinde geçen: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} [en-Neml: 87] “Sûra üflendiği gün, göklerde ve yerde bulunanlar dehşete kapılır” kavlidir. Bu görüşe göre Sûr'a üfleme sadece iki defadır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الصَّعْقَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَوْتِ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالُوا إِنَّهُمْ يَمُوتُونَ مِنَ الْفَزَعِ وَشِدَّةِ الصَّوْتِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالنَّفْخَةُ تَحْصُلُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَوَّلُهَا: نَفْخَةُ الْفَزَعِ وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ النَّمْلِ وَالثَّانِيَةُ: نَفْخَةُ الصَّعْقِ وَالثَّالِثَةُ: نَفْخَةُ الْقِيَامِ وَهُمَا مَذْكُورَتَانِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

İkinci görüş: Sa'ka ölümden ibarettir. Bu görüşü savunanlar, onların korkudan ve sesin şiddetinden dolayı öldüklerini söylemişlerdir. Bu takdire göre üfleme üç defa gerçekleşir: Birincisi korku (feza') üflemesidir ki Neml suresinde zikredilen budur; ikincisi bayılıp ölme (sa'k) üflemesidir; üçüncüsü ise kıyam (ayağa kalkma) üflemesidir ve bu ikisi bu surede zikredilmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: عِنْدَ نَفْخَةِ الصَّعْقِ يَمُوتُ من في السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ وَمَلَكَ الْمَوْتِ ثُمَّ يُمِيتُ اللَّهُ مِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ وَيَبْقَى جِبْرِيلُ وَمَلَكُ الْمَوْتِ ثُمَّ يُمِيتُ جِبْرِيلَ.

O'nun {إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ} “Allah'ın diledikleri müstesna” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Sa'k üflemesi anında Cebrail, Mikail, İsrafil ve Ölüm Meleği müstesna göklerde ve yerde kim varsa ölür; sonra Allah Mikail ve İsrafil'i öldürür, geriye Cebrail ile Ölüm Meleği kalır, sonra Cebrail'i öldürür.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ هُمُ الشُّهَدَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩]

İkinci görüş: Allah Teâlâ'nın: {بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} [Âl-i İmrân: 169] “Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılırlar” kavlinden dolayı onların şehitler olduğudur.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «هُمُ الشُّهَدَاءُ مُتَقَلِّدُونَ أَسْيَافَهُمْ حَوْلَ الْعَرْشِ» .

Ebu Hureyre'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Onlar, Arş'ın etrafında kılıçlarını kuşanmış şehitlerdir."

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ جَابِرٌ هَذَا الْمُسْتَثْنَى هُوَ مُوسَى ﵇ لِأَنَّهُ صَعِقَ مَرَّةً فَلَا يُصْعَقُ ثَانِيًا.

Üçüncü görüş: Câbir, bu istisna edilenin Musa aleyhisselâm olduğunu söylemiştir; zira o bir kere bayılmıştır, dolayısıyla ikinci defa bayıltılmaz.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُمُ الْحُورُ الْعِينُ وَسُكَّانُ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ.

Dördüncü görüş: Onların huriler ile Arş ve Kürsî sakinleri olduğudur.

وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: قَالَ قَتَادَةُ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَنَّهُمْ مَنْ هُمْ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ وَالْأَخْبَارِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَنْ هُمْ.

Beşinci görüş: Katâde, onların kim olduğunu Allah'ın daha iyi bildiğini, Kur'an'da ve haberlerde onların kim olduklarına delalet eden bir şey bulunmadığını söylemiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Sonra Allah Teâlâ: {ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ} “Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar” buyurmuştur. Bunda bazı incelemeler vardır:

الْأَوَّلُ: لَفْظُ الْقُرْآنِ دَلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ النَّفْخَةَ مُتَأَخِّرَةٌ عَنِ النَّفْخَةِ الْأُولَى، لِأَنَّ لَفْظَ (ثُمَّ) يُفِيدُ التَّرَاخِيَ، قَالَ الْحَسَنُ ﵀ الْقُرْآنُ دَلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ النَّفْخَةَ الْأُولَى،

Birincisi: Kur'an'ın lafzı bu üflemenin birinci üflemeden sonra olduğuna delalet etmiştir; çünkü (ثُمَّ / sümme) lafzı terâhî (zaman aralığı) ifade eder. Hasen [el-Basrî] rahimehullâh şöyle demiştir: Kur'an bu üflemenin birinciden [sonra olduğuna] delalet etmiştir.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّ بَيْنَهُمَا أَرْبَعِينَ»

Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem: "İkisi arasında kırk vardır" şeklinde rivayet edilmiştir.

وَلَا أَدْرِي أَرْبَعُونَ يَوْمًا أَوْ شَهْرًا أَوْ أَرْبَعُونَ سَنَةً أَوْ أَرْبَعُونَ أَلْفَ سَنَةٍ.

[Ravi:] Kırk gün mü, ay mı, kırk yıl mı, yoksa kırk bin yıl mı bilmiyorum [demiştir].

الثَّانِي: قَوْلُهُ أُخْرى تَقْدِيرُ الْكَلَامِ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةً وَاحِدَةً ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ نَفْخَةٌ أُخْرَى، وَإِنَّمَا حَسُنَ

İkincisi: O'nun {أُخْرى} kavlidir; kelamın takdiri: "Sûr'a bir defa üflendi, sonra ona bir üfleyiş daha üflendi" şeklindedir. Ancak

الْحَذْفُ لِدِلَالَةِ أُخْرَى عَلَيْهَا وَلِكَوْنِهَا مَعْلُومَةً.

"uhra" lafzının ona delalet etmesi ve onun bilinir olması sebebiyle hazif güzel olmuştur.

الثَّالِثُ: قَوْلُهُ فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَعْنِي قِيَامَهُمْ مِنَ الْقُبُورِ يَحْصُلُ عَقِيبَ هَذِهِ النَّفْخَةِ الْأَخِيرَةِ/ فِي الْحَالِ مِنْ غَيْرِ تَرَاخٍ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ فَإِذا هُمْ تَدُلُّ عَلَى التَّعْقِيبِ.

Üçüncüsü: O'nun {فَإِذا هُمْ قِيامٌ} kavlidir; yani onların kabirlerinden kalkmaları bu son üflemenin hemen ardından/ gecikmeksizin derhal gerçekleşir. Çünkü {فَإِذا هُمْ} kavlindeki fâ (ف) harfi ta'kîb (hemen peşinden olmayı) ifade eder.

الرَّابِعُ: قَوْلُهُ يَنْظُرُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: يَنْظُرُونَ يُقَلِّبُونَ أَبْصَارَهُمْ فِي الْجِهَاتِ نَظَرَ الْمَبْهُوتِ إِذَا فَاجَأَهُ خَطْبٌ عَظِيمٌ وَالثَّانِي: يَنْظُرُونَ مَاذَا يُفْعَلُ بِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقِيَامُ بِمَعْنَى الْوُقُوفِ وَالْخُمُودِ فِي مَكَانٍ لِأَجْلِ اسْتِيلَاءِ الْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ عَلَيْهِمْ.

Dördüncüsü: O'nun {يَنْظُرُونَ} kavlidir; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bakarlar; yani büyük bir hadise ansızın başına gelen şaşkın kimsenin bakışı gibi gözlerini sağa sola çevirirler. İkincisi: Kendilerine ne yapılacağına bakarlar. Kıyamın (kalkmanın), üzerlerine kaplayan hayret ve dehşet sebebiyle bir mekanda donup kalmak ve hareketsiz durmak manasında olması da caizdir.

وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى هَاتَيْنِ النَّفْخَتَيْنِ قَالَ: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ bu iki üflemeyi beyan edince: {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها} “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır” buyurmuştur. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْأَرْضُ الْمَذْكُورَةُ لَيْسَتْ هِيَ هَذِهِ الْأَرْضَ الَّتِي يُقْعَدُ عَلَيْهَا الْآنَ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

BİRİNCİ MESELE: Zikredilen bu yer, şu anda üzerinde oturulan bu yer değildir. Zira Allah Teâlâ:

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٨] وَبِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً [الْحَاقَّةِ: ١٤] بَلْ هِيَ أَرْضٌ أُخْرَى يَخْلُقُهَا اللَّهُ تَعَالَى لِمَحْفَلِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

{يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} [İbrâhîm: 48] “O gün yeryüzü başka bir yere dönüştürülür” buyurmuştur ve Allah Teâlâ'nın: {وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً} [el-Hâkka: 14] “Yer ve dağlar kaldırılıp tek bir çarpışla birbirine çarpılıp darmadağın edildiği zaman...” kavli de buna delildir; bilakis o, Allah Teâlâ'nın kıyamet günü toplanma mahalli için yaratacağı başka bir yerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُجَسِّمَةُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نُورٌ مَحْضٌ، فَإِذَا حَضَرَ اللَّهُ فِي تِلْكَ الْأَرْضِ لِأَجْلِ الْقَضَاءِ بَيْنَ عِبَادِهِ أَشْرَقَتْ تِلْكَ الْأَرْضُ بِنُورِ اللَّهِ، وَأَكَّدُوا هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥] .

İKİNCİ MESELE: Mücessime şöyle demiştir: "Allah Teâlâ sırf nurdur; Allah kulları arasında hüküm vermek için o yerde hazır bulunduğunda, o yer Allah'ın nuru ile aydınlanır." Bunu da Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [en-Nûr: 35] “Allah göklerin ve yerin nurudur” kavliyle teyit etmişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ ﷾ نُورًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ مِنْ جِنْسِ هَذِهِ الْأَنْوَارِ الْمُشَاهَدَةِ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ لَمَّا تَعَذَّرَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَجَبَ حَمْلُ لَفْظِ النُّورِ هَاهُنَا عَلَى الْعَدْلِ، فَنَحْتَاجُ هَاهُنَا إِلَى بَيَانِ أَنَّ لَفْظَ النُّورِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي هَذَا الْمَعْنَى، ثُمَّ إِلَى بَيَانِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ لَفْظِ النُّورِ هَاهُنَا لَيْسَ إِلَّا هَذَا الْمَعْنَى، أَمَّا بَيَانُ الِاسْتِعْمَالِ فَهُوَ أَنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ لِلْمَلِكِ الْعَادِلِ أَشْرَقَتِ الْآفَاقُ بِعَدْلِكَ، وَأَضَاءَتِ الدُّنْيَا بِقِسْطِكَ، كَمَا يَقُولُونَ أَظْلَمَتِ الْبِلَادُ بِجُورِكَ،

Bil ki bu şüpheye cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Biz Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} kavlinin tefsirinde Allah'ın azze ve celle bu müşahede edilen nurlar cinsinden olması manasında bir nur olmasının caiz olmadığını beyan ettik ve kelamı hakikate hamletmek imkansız olunca burada nur lafzının adalete hamledilmesinin vacip olduğunu açıkladık. Dolayısıyla burada nur lafzının bazen bu manada kullanıldığını açıklamaya, sonra da burada nur lafzından muradın ancak bu mana olduğunu açıklamaya muhtacız. Kullanımın beyanına gelince; insanlar adil bir hükümdara: "Ufuklar senin adaletinle aydınlandı, dünya senin insafınla ışıldadı" derler; nitekim "Memleketler senin zulmünle karardı" da derler.

وَقَالَ ﷺ: «الظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: "Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır" buyurmuştur.

وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النُّورِ هَاهُنَا الْعَدْلُ فَقَطْ أَنَّهُ قَالَ: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَجِيءَ بِالشُّهَدَاءِ لَيْسَ إِلَّا لِإِظْهَارِ الْعَدْلِ، وَأَيْضًا قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ النُّورِ إِزَالَةُ ذَلِكَ الظُّلْمِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى فَتَحَ هَذِهِ الْآيَةَ بِإِثْبَاتِ الْعَدْلِ وَخَتَمَهَا بِنَفْيِ الظُّلْمِ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ عَنِ الشُّبْهَةِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَحْصُلُ هُنَاكَ نُورٌ مُضَافٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا يَلْزَمُ كَوْنُ ذَلِكَ صِفَةَ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ يَكْفِي فِي صِدْقِ الْإِضَافَةِ أَدْنَى سَبَبٍ، فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ النُّورُ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ وَشَرَّفَهُ بِأَنْ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ كَانَ ذَلِكَ النُّورُ نُورَ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ: بَيْتُ اللَّهِ، وَنَاقَةُ اللَّهِ وَهَذَا الْجَوَابُ أَقْوَى مِنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ فِي هَذَا الْجَوَابِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَرْكِ الْحَقِيقَةِ وَالذَّهَابِ إِلَى الْمَجَازِ. وَالْوَجْهُ الثالث: أنه قد يقال فُلَانٌ رَبُّ هَذِهِ الْأَرْضِ وَرَبُّ هَذِهِ الدَّارِ وَرَبُّ هَذِهِ الْجَارِيَةِ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ رَبُّ هَذِهِ الْأَرْضِ مَلِكًا مِنَ الْمُلُوكِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ نُورًا.

Burada nurdan muradın sadece adalet olduğunun açıklamasına gelince; O: {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ} “Peygamberler ve şahitler getirilir” buyurmuştur. Malumdur ki şahitlerin getirilmesi ancak adaletin izharı içindir. Ayrıca ayetin sonunda {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara asla zulmedilmez” buyurmuştur; bu da o nurdan muradın o zulmü gidermek olduğuna delalet eder. Sanki Allah Teâlâ bu ayeti adaleti ispatla açmış ve zulmü nefyetmekle hitama erdirmiştir. Zikredilen şüpheye cevabın İkinci Vecihi: Allah Teâlâ'nın: {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها} kavli orada Allah Teâlâ'ya izafe edilen bir nurun hasıl olduğuna delalet eder; bunun Allah Teâlâ'nın zatının bir sıfatı olması gerekmez. Çünkü izafetin doğruluğu için en küçük bir sebep yeterlidir. O nur Allah'ın yarattıklarından olup onu Kendisine izafe etmekle şereflendirince, O'nun "Beytullah (Allah'ın evi)" ve "Nâkatullah (Allah'ın devesi)" kavli gibi o nur da Allah'ın nuru olmuştur. Bu cevap birincisinden daha kuvvetlidir; çünkü bu cevapta hakikati terk edip mecaza gitmeye ihtiyaç duyulmaz. Üçüncü Vecih: Bazen "Filan bu arazinin rabbidir (sahibidir), bu evin rabbidir, bu cariyenin rabbidir" denilir. Bu yerin rabbinin meliklerden bir melik olması uzak bir ihtimal değildir; bu takdire göre onun nur olması imkansız olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ أَحْوَالِ ذَلِكَ الْيَوْمِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ فِيهِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ وَوُضِعَ الْكِتابُ/ وَفِي الْمُرَادِ بِالْكِتَابِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ الَّذِي يَحْصُلُ فِيهِ شَرْحُ أَحْوَالِ عَالَمِ الدُّنْيَا إِلَى وَقْتِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ الثَّانِي: الْمُرَادُ كُتُبُ الْأَعْمَالَ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ سُبْحَانَ وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً

ÜÇÜNCÜ MESELE: Allah Teâlâ bu ayette o günün hallerinden bazı şeyleri zikretmiştir: Birincisi: {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها} kavlidir ki buna dair kelam geçmişti. İkincisi: {وَوُضِعَ الْكِتابُ} “kitap ortaya konur” kavlidir./ Kitaptan murat hakkında bazı vecihler vardır: Birincisi: Kıyametin kopuş vaktine kadar dünya aleminin hallerinin açıklamasının içinde bulunduğu Levh-i Mahfuz olduğudur. İkincisi: Murat amel defterleridir; nitekim Allah Teâlâ Sübhân (İsrâ) suresinde: {وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً}

[الْإِسْرَاءِ: ١٣] وَقَالَ أَيْضًا فِي آيَةٍ أُخْرَى مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الْكَهْفِ: ٤٩] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالْمُرَادُ أَنْ يَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ، قَالَ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] وَقَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ [الْمَائِدَةِ: ١٠٩] وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ وَالشُّهَداءِ وَالْمُرَادُ ما قوله فِي وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] أَوْ أَرَادَ بِالشُّهَدَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي الْحَفَظَةَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ [ق: ٢١] وَقِيلَ أَرَادَ بِالشُّهَدَاءِ الْمُسْتَشْهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يَحْضُرُ فِي مَحْفِلِ الْقِيَامَةِ جَمِيعُ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي فَصْلِ الْحُكُومَاتِ وَقَطْعِ الْخُصُومَاتِ، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يُوصِلُ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ حَقَّهُ، وَعَبَّرَ تَعَالَى عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِأَرْبَعِ عِبَارَاتٍ أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ أَيْ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ جَزَاءَ مَا عَمِلَتْ، وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِكَيْفِيَّاتِ أَحْوَالِهِمْ فَلَعَلَّهُ لَا يَقْضِي بِالْحَقِّ لِأَجْلِ عَدَمِ الْعِلْمِ، أَمَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا بِمَقَادِيرَ أَفْعَالِهِمْ وَبِكَيْفِيَّاتِهَا امْتَنَعَ دُخُولُ الْخَطَأِ فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَقْصُودِ بِهَذِهِ الْعِبَارَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَالْمَقْصُودُ الْمُبَالَغَةُ فِي تَقْرِيرِ أَنَّ كُلَّ مُكَلَّفٍ فَإِنَّهُ يصل إلى حقه.

[el-İsrâ: 13] “Her insanın amel kuşunu boynuna doladık; kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” buyurmuştur. Diğer bir ayette de şöyle buyurmuştur: {مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها} [el-Kehf: 49] “Bu kitaba ne oluyor ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!” Üçüncüsü: {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ} “peygamberler getirilir” kavlidir; murat onların insanlar üzerine şahit olmalarıdır. Allah Teâlâ: {فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً} [en-Nisâ: 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur?” buyurmuştur. Allah Teâlâ yine: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} [el-Mâide: 109] “Allah elçileri toplayacağı gün: 'Size ne cevap verildi?' buyurur” demiştir. Dördüncüsü: {وَالشُّهَداءِ} “ve şahitler” kavlidir; murat O'nun {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ} [el-Bakara: 143] “Böylece insanlara şahitler olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık” kavlindeki husustur; yahut şahitlerle müminleri kastetmiştir. Mukātil: "Yani hafaza melekleridir" demiştir; buna Allah Teâlâ'nın: {وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ} [Kâf: 21] “Her nefis beraberinde bir sevk edici ve bir şahitle gelir” kavli delalet eder. Şahitlerle Allah yolunda şehit düşenlerin kastedildiği de söylenmiştir. Allah Teâlâ kıyamet toplanma yerinde davaların fasledilmesi ve husumetlerin kesilmesi için ihtiyaç duyulan her şeyin hazır bulunduğunu beyan edince, herkese hakkını ulaştıracağını beyan etmiş ve Allah Teâlâ bu manayı dört ibareyle ifade etmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “aralarında hak ile hükmolunur” kavlidir. İkincisi: {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara asla zulmedilmez” kavlidir. Üçüncüsü: {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} “Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verilir”; yani her nefse amelinin cezası (karşılığı) tastamam ödenir kavlidir. Dördüncüsü: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ} “O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir” kavlidir; yani Allah Teâlâ şayet onların hallerinin keyfiyetlerini bilmeseydi, belki de bilgisizlikten ötürü hak ile hükmetmezdi; ancak O onların amellerinin miktarlarını ve keyfiyetlerini bildiği için o hükme hatanın girmesi imkansız olmuştur. Böylece Allah Teâlâ'nın bu maksadı bu muhtelif ibarelerle ifade ettiği ve maksadın her bir mükellefin hakkına kavuşacağını takrirde mübalağa olduğu sabit olmuştur.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٧١ الى ٧٢]

[Zümer Suresi (39), Ayet 71-72]

وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)

{وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)} “İnkar edenler bölük bölük cehenneme sürülür. Oraya geldiklerinde kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Size içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?' der. Onlar: 'Evet, geldi; fakat azap kelimesi kafirlerin aleyhine hak oldu' derler. 'İçinde ebedi kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibre sapanların kalacağı yer ne kötüdür!' denilir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْقِيَامَةِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ فَقَالَ: وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ [الزمر: ٧٠] بَيَّنَ بَعْدَهُ كَيْفِيَّةَ أَحْوَالِ أَهْلِ الْعِقَابِ، ثُمَّ كَيْفِيَّةَ أَحْوَالِ أَهْلِ الثَّوَابِ وَخَتَمَ السُّورَةَ.

Bil ki Allah Teâlâ: {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ} [ez-Zümer: 70] “Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verilir” buyurarak kıyamet ehlinin hallerini icmali olarak açıklayınca, bundan sonra azap ehlinin hallerinin keyfiyetini, sonra da sevap ehlinin hallerinin keyfiyetini beyan etmiş ve sureyi hitama erdirmiştir.

أَمَّا شَرْحُ أَحْوَالِ أَهْلِ الْعِقَابِ فَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً قَالَ ابْنُ زَيْدَانٍ: سَوْقُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يَكُونُ بِالْعُنْفِ وَالدَّفْعِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا [الطُّورِ: ١٣] أَيْ يُدْفَعُونَ دَفْعًا، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ [الْمَاعُونِ: ٢] أَيْ يَدْفَعُهُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً [مَرْيَمَ: ٨٦] .

Azap ehlinin hallerinin açıklamasına gelince; bu ayette zikredilen husustur ki o da: {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً} “İnkar edenler bölük bölük cehenneme sürülür” kavlidir. İbn Zeydân şöyle demiştir: Kafirlerin cehenneme sevkedilmesi şiddet ve itilip kakılmayla olur. Buna delil Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} [et-Tûr: 13] “O gün cehennem ateşine itildikçe itilirler” kavlidir; yani şiddetle itilirler demektir. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: {فَذلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ} [el-Mâûn: 2] “İşte o, yetimi itip kakan kimsedir” kavlidir; yani onu iter demektir. Buna Allah Teâlâ'nın: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً} [Meryem: 86] “Ve günahkarları susuz olarak cehenneme sevk ederiz” kavli de delalet eder.

وَأَمَّا الزُّمَرُ، فَهِيَ الْأَفْوَاجُ الْمُتَفَرِّقَةُ بَعْضٌ، فِي إِثْرِ بَعْضٍ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ يُسَاقُونَ إِلَى جَهَنَّمَ فَإِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَبْوَابَ جَهَنَّمَ إِنَّمَا تُفْتَحُ عِنْدَ وُصُولِ أُولَئِكَ إِلَيْهَا، فَإِذَا دَخَلُوا جَهَنَّمَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ أَيْ مِنْ جِنْسِكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ أُضِيفَ الْيَوْمُ إِلَيْهِمْ؟ قُلْنَا أَرَادَ لِقَاءَ وَقْتِكُمْ هَذَا وَهُوَ وَقْتُ دُخُولِهِمُ النَّارَ، لَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاسْتِعْمَالُ لَفْظِ الْيَوْمِ وَالْأَيَّامِ فِي أَوْقَاتِ الشِّدَّةِ مُسْتَفِيضٌ، فَعِنْدَ هَذَا تَقُولُ الْكُفَّارُ: بَلَى قَدْ أَتَوْنَا وَتَلَوْا عَلَيْنَا وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

Zümer (زُمَراً) kelimesine gelince; o, birbiri ardınca gelen dağınık fırkalar, kafilelerdir. Allah Teâlâ onların cehenneme sevk edileceklerini, oraya geldiklerinde kapılarının açılacağını beyan etmiştir. Bu da cehennem kapılarının ancak onlar oraya ulaştıklarında açılacağına delalet eder. Cehenneme girdiklerinde cehennemin bekçileri onlara: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} yani "Kendi cinsinizden {يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} Rabbinizin ayetlerini size okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?" derler. Şayet: "Gün niçin onlara izafe edilmiştir?" denilirse; deriz ki: Kıyamet gününü değil, bu vaktinize kavuşmayı kastetmiştir ki o da ateşe girdikleri vakittir. Şiddet vakitlerinde yevm (gün) ve eyyâm (günler) lafzının kullanılması pek yaygındır. İşte bu esnada kafirler: "Evet, bize geldiler ve bize okudular; {وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ} fakat azap kelimesi kafirlerin aleyhine hak oldu" derler. Bu ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ أَنَّهُ حَقَّتْ عَلَيْنَا كَلِمَةُ الْعَذَابِ، وَمَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ فكيف يمكنه

BİRİNCİ MESELE: Kelamın takdiri: "Azap kelimesi bizim aleyhimize hak oldu; aleyhine azap kelimesi hak olan kimse ise

الْخَلَاصُ مِنَ الْعَذَابِ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ السَّعِيدَ لَا يَنْقَلِبُ شَقِيًّا، وَالشَّقِيَّ لَا يَنْقَلِبُ سَعِيدًا، وَكَلِمَاتُ الْمُعْتَزِلَةِ فِي دَفْعِ هَذَا الْكَلَامِ مَعْلُومَةٌ، وَأَجْوِبَتُنَا عَنْهَا أَيْضًا مَعْلُومَةٌ.

azaptan nasıl kurtulabilir?" şeklindedir. Bu, saîd olanın şakîye, şakî olanın da saîde dönüşmeyeceği hususunda açıktır. Mutezile'nin bu sözü savuşturma hususundaki kelamları malumdur; bizim onlara verdiğimiz cevaplar da malumdur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا وُجُوبَ قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرْعِ، لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَيَّنُوا أَنَّهُ مَا بَقِيَ لَهُمْ عِلَّةٌ وَلَا عُذْرٌ بَعْدَ مَجِيءِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مَجِيءُ الْأَنْبِيَاءِ شَرْطًا فِي اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ لَمَا بَقِيَ فِي هَذَا الْكَلَامِ فَائِدَةٌ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا سَمِعُوا مِنْهُمْ هَذَا الْكَلَامَ قَالُوا لَهُمْ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَوْ كَانَ دُخُولُهُمُ النَّارَ لِأَجْلِ أَنَّهُ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ لَمْ يَبْقَ لِقَوْلِ الْمَلَائِكَةِ فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ فَائِدَةٌ، بَلْ هَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَبْقَى مُفِيدًا إِذَا قُلْنَا إِنَّهُمْ إِنَّمَا دَخَلُوا النَّارَ لِأَنَّهُمْ تَكَبَّرُوا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَلَمْ يَقْبَلُوا قَوْلَهُمْ، وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَى دَلَائِلِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا، والله أعلم بالصواب.

İKİNCİ MESELE: Ayet, şeriatın gelişinden önce hiçbir vücubiyetin (yükümlülüğün) olmadığına delalet etmiştir; zira melekler, peygamberlerin aleyhimüsselâm gelişinden sonra onlar için hiçbir mazeret ve özrün kalmadığını beyan etmişlerdir. Şayet peygamberlerin gelişi azabı hak etmede bir şart olmasaydı bu sözde hiçbir fayda kalmazdı. Sonra melekler onlardan bu sözü işittiklerinde onlara: {ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} “İçinde ebedi kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibre sapanların kalacağı yer ne kötüdür!” derler. Mutezile şöyle demiştir: Şayet onların ateşe girişleri aleyhlerine azap kelimesinin hak olmasından ötürü olsaydı meleklerin {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} kavlinin bir faydası kalmazdı. Bilakis bu söz ancak onların ateşe girmelerinin peygamberlere karşı kibirlenmeleri, onların sözünü kabul etmeyip delillerine iltifat etmemeleri sebebiyle olduğunu söylediğimizde faydalı kalır; bu da bizim sözümüzün sıhhatine delalet eder. Doğruyu en iyi bilen Allah'tır.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Zümer Suresi (39), Ayet 73-75]

وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ (٧٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٧٤) وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥)

{وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ (٧٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٧٤) وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥)} “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilirler. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: «Selam sizlere! Tertemiz geldiniz, artık ebedi kalmak üzere girin buraya!» derler. (73) Onlar da: «Bize verdiği sözü doğru çıkaran ve bizi bu yurda varis kılan Allah'a hamdolsun! Cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz. [İyi] amel işleyenlerin mükafatı ne güzeldir!» derler. (74) Melekleri de arşın etrafını kuşatmış, Rablerini hamd ile tesbih ederken görürsün. Aralarında adaletle hükmolunur ve: «Alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!» denilir. (75)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْعِقَابِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، شَرَحَ أَحْوَالَ أَهْلِ الثَّوَابِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً فَإِنْ قِيلَ السَّوْقُ فِي أَهْلِ النَّارِ لِلْعَذَابِ مَعْقُولٌ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِالذَّهَابِ إِلَى مَوْضِعِ الْعَذَابِ وَالشَّقَاوَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يُسَاقُوا إِلَيْهِ، وَأَمَّا أَهْلُ الثَّوَابِ فَإِذَا أُمِرُوا بِالذَّهَابِ إِلَى مَوْضِعِ الْكَرَامَةِ وَالرَّاحَةِ وَالسَّعَادَةِ، فَأَيُّ حَاجَةٍ فِيهِ إِلَى السَّوْقِ؟

Bil ki Allah Teâlâ, önceki ayette azap ehlinin hallerini açıklayınca, bu ayette de sevap ehlinin hallerini açıklayarak şöyle buyurdu: {وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً} “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilirler.” Eğer: "Cehennem ehlinin azaba sevk edilmesi akla uygundur; zira onlar azap ve şekavet yerine gitmekle emrolunduklarında, oraya sevk edilmeleri kaçınılmazdır. Sevap ehline gelince; onlar ikram, istirahat ve saadet yerine gitmekle emrolunduklarında, onlar hakkında sevk edilmeye ne ihtiyaç vardır?" denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَحَبَّةَ وَالصَّدَاقَةَ بَاقِيَةٌ بَيْنَ الْمُتَّقِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] فَإِذَا قِيلَ لِوَاحِدٍ مِنْهُمْ اذْهَبْ إِلَى الْجَنَّةِ فَيَقُولُ: لَا أَدْخُلُهَا حَتَّى يَدْخُلَهَا أَحِبَّائِي وَأَصْدِقَائِي فَيَتَأَخَّرُونَ لِهَذَا السَّبَبِ، فَحِينَئِذٍ يَحْتَاجُونَ إِلَى أَنْ يُسَاقُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالثَّانِي: أَنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ قَدْ عَبَدُوا اللَّهَ تَعَالَى لَا لِلْجَنَّةِ وَلَا لِلنَّارِ، فَتَصِيرُ شِدَّةُ اسْتِغْرَاقِهِمْ فِي مُشَاهَدَةِ مَوَاقِفَ الْجَلَالِ وَالْجَمَالِ مَانِعَةً لَهُمْ عَنِ الرَّغْبَةِ فِي الْجَنَّةِ، فَلَا جَرَمَ يَحْتَاجُونَ إِلَى أَنْ يُسَاقُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ

Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Kıyamet gününde takva sahipleri arasındaki sevgi ve dostluk devam eder; nitekim Allah Teâlâ: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır” [Zuhruf 67] buyurmuştur. Onlardan birine: "Cennete git!" denildiğinde o: "Sevdiklerim ve dostlarım girmedikçe ben oraya girmem" der ve bu sebeple geri dururlar. İşte o vakit cennete sevk edilmeye ihtiyaç duyarlar. İkincisi: Rablerinden sakınanlar, Allah Teâlâ'ya ne cennet için ne de cehennem için kulluk etmişlerdir. Dolayısıyla celal ve cemal makamlarını müşahedeye aşırı derecede dalmaları, onların cennete rağbet etmelerine engel olur; binaenaleyh cennete sevk edilmeye muhtaç olurlar. Üçüncüsü:

النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَكْثَرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْبُلْهُ وَعِلِّيُّونَ لِلْأَبْرَارِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cennet ehlinin çoğu saf/temiz kalpli olanlardır; İlliyyûn ise iyiler (ebrâr) içindir» buyurmuştur.

فَلِهَذَا السَّبَبِ يُسَاقُونَ إِلَى الْجَنَّةِ وَالرَّابِعُ: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ وَأَهْلَ النَّارِ يُسَاقُونَ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِسَوْقِ أَهْلِ النَّارِ طَرْدُهُمْ إِلَيْهَا بِالْهَوَانِ وَالْعُنْفِ كما يفعل بالأسير إذ سِيقَ إِلَى الْحَبْسِ وَالْقَيْدِ، وَالْمُرَادُ بِسَوْقِ أَهْلِ الْجَنَّةِ سَوْقُ مَرَاكِبِهِمْ لِأَنَّهُ لَا يُذْهَبُ بِهِمْ إِلَّا رَاكِبِينَ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ السَّوْقِ إِسْرَاعُهُمْ إِلَى دَارِ الْكَرَامَةِ وَالرِّضْوَانِ كَمَا يُفْعَلُ بِمَنْ يُشَرَّفُ وَيُكَرَّمُ مِنَ الْوَافِدِينَ عَلَى الْمُلُوكِ، فَشَتَّانَ مَا بَيْنَ السَّوْقَيْنِ.

İşte bu sebepten dolayı cennete sevk edilirler. Dördüncüsü: Cennet ehli de cehennem ehli de sevk edilirler; ancak cehennem ehlinin sevk edilmesinden maksat, tıpkı hapse ve zincire sevk edilen esire yapıldığı gibi onların horluk ve şiddetle oraya sürülmeleridir. Cennet ehlinin sevk edilmesinden maksat ise onların bineklerinin sevk edilmesidir; zira onlar ancak binekli olarak götürülürler. Bu sevkten maksat, kralların huzuruna gelenlerden şereflendirilen ve ikram edilen kimselere yapıldığı gibi, onların keramet ve rıza yurduna acele ulaştırılmalarıdır. Bu iki sevk arasında ne kadar da büyük fark vardır!

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها الْآيَةَ، وَاعْلَمْ أَنَّ جُمْلَةَ هَذَا الْكَلَامِ

Sonra Allah Teâlâ ayetin devamında: {حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها} “Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara... derler” buyurdu. Bil ki bu sözün tamamı,

شَرْطٌ وَاحِدٌ مُرَكَّبٌ مِنْ قُيُودٍ: الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: هُوَ مَجِيئُهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ وَالْقَيْدُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفُتِحَتْ أَبْوابُها فَإِنْ قِيلَ قَالَ أَهْلَ النَّارِ فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا بِغَيْرِ الْوَاوِ، وَقَالَ هَاهُنَا بِالْوَاوِ فَمَا الْفَرْقُ؟ قُلْنَا الْفَرْقُ أَنَّ أَبْوَابَ جَهَنَّمَ لَا تُفْتَحُ إِلَّا عِنْدَ دُخُولِ أَهْلِهَا فِيهَا، فَأَمَّا أَبْوَابُ الْجَنَّةِ فَفَتْحُهَا يَكُونُ مُتَقَدِّمًا عَلَى وُصُولِهِمْ إِلَيْهَا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ [ص: ٥٠] فَلِذَلِكَ جِيءَ بِالْوَاوِ كَأَنَّهُ قِيلَ: حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَقَدْ فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا. الْقَيْدُ الثَّالِثُ: قَوْلِهِ وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ خَزَنَةَ الْجَنَّةِ يَذْكُرُونَ لِأَهْلِ الثَّوَابِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الثَّلَاثِ فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يُبَشِّرُونَهُمْ بِالسَّلَامَةِ مِنْ كُلِّ الْآفَاتِ/ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُمْ طِبْتُمْ وَالْمَعْنَى طِبْتُمْ مِنْ دَنَسِ الْمَعَاصِي وَطَهُرْتُمْ مِنْ خُبْثِ الْخَطَايَا وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَادْخُلُوها يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الدُّخُولُ مُعَلَّلًا بِالطِّيبِ وَالطَّهَارَةِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا إِذَا كَانَ طَاهِرًا عَنْ كُلِّ الْمَعَاصِي، قُلْنَا هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُبَدِّلُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُونَ طَيِّبِينَ طَاهِرِينَ بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ قِيلَ فَهَذَا الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ هُوَ الشَّرْطُ فَأَيْنَ الْجَوَابُ؟ قُلْنَا فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْجَوَابَ مَحْذُوفٌ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْحَذْفِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ بَلَغَ فِي الْكَمَالِ إِلَى حَيْثُ لَا يُمْكِنُ ذِكْرُهُ الثَّانِي: أَنَّ الْجَوَابَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَالْوَاوُ مَحْذُوفٌ، وَالصَّحِيحُ هُوَ الْأَوَّلُ، ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا خَاطَبُوا الْمُتَّقِينَ بِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ، قَالَ الْمُتَّقُونَ عِنْدَ ذَلِكَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ فِي قَوْلِهِ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [فُصِّلَتْ: ٣٠] وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ أَرْضُ الْجَنَّةِ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْهُ بِالْإِرْثِ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْجَنَّةَ كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ لِآدَمَ ﵇، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما [الْبَقَرَةِ: ٣٥] فَلَمَّا عَادَتِ الْجَنَّةُ إِلَى أَوْلَادِ آدَمَ كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَسْمِيَتِهَا بِالْإِرْثِ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا اللفظ مأخوذ من قول القائل: هذا أَوْرَثَ كَذَا وَهَذَا الْعَمَلُ أَوْرَثَ كَذَا فَلَمَّا كَانَتْ طَاعَتُهُمْ قَدْ أَفَادَتْهُمُ الْجَنَّةَ، لَا جَرَمَ قَالُوا وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْرَثَنَا الْجَنَّةَ بِأَنْ وَفَّقَنَا لِلْإِتْيَانِ بِأَعْمَالٍ أَوْرَثَتِ الْجَنَّةَ الثَّالِثُ: أَنَّ الْوَارِثَ يَتَصَرَّفُ فِيمَا يَرِثُهُ كَمَا يَشَاءُ مِنْ غَيْرِ مُنَازِعٍ وَلَا مُدَافِعٍ فَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُونَ الْمُتَّقُونَ يَتَصَرَّفُونَ فِي الْجَنَّةِ كَيْفَ شَاءُوا وَأَرَادُوا، وَالْمُشَابَهَةُ عِلَّةُ حُسْنِ الْمَجَازِ فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى قَوْلِهِ حَيْثُ نَشاءُ وَهَلْ يَتَبَوَّأُ أَحَدُهُمْ مَكَانَ غَيْرِهِ؟ قُلْنَا يَكُونُ لِكُلِّ أَحَدٍ جَنَّةٌ لَا يَحْتَاجُ مَعَهَا إِلَى جَنَّةِ غَيْرِهِ، قَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ: الْجَنَّاتُ نَوْعَانِ، الْجَنَّاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ وَالْجَنَّاتُ الرُّوحَانِيَّةُ فَالْجَنَّاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ لَا تَحْتَمِلُ الْمُشَارَكَةَ فِيهَا، أَمَّا الرُّوحَانِيَّاتُ فَحُصُولُهَا لِوَاحِدٍ لَا يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِهَا لِلْآخَرِينَ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى صِفَةَ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالَ: فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ قَالَ مُقَاتِلٌ لَيْسَ هَذَا مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، بَلْ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ لَمَّا حَكَى مَا جَرَى بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَبَيْنَ الْمُتَّقِينَ مِنْ صِفَةِ ثَوَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالَ بَعْدَهُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ وَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ ثَوَابَ الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ كَمَا أَنَّ دَارَ ثَوَابِ الْمُتَّقِينَ الْمُؤْمِنِينَ هِيَ الْجَنَّةُ، فَكَذَلِكَ دَارُ ثَوَابِ الْمَلَائِكَةِ جَوَانِبُ الْعَرْشِ وَأَطْرَافُهُ، فَلِهَذَا قَالَ: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ أي محفين بِالْعَرْشِ. قَالَ اللَّيْثَ: يُقَالُ حَفَّ الْقَوْمُ بِسَيِّدِهِمْ يَحُفُّونَ حَفًّا إِذَا طَافُوا بِهِ.

kayıtlardan mürekkep tek bir şarttır: Birinci kayıt: Onların cennete gelmeleridir. İkinci kayıt: Allah Teâlâ'nın {وَفُتِحَتْ أَبْوابُها} “ve kapıları açılır” kavlidir. Eğer: "Cehennem ehli hakkında 'vav'sız olarak {فُتِحَتْ أَبْوابُها} buyurmuş, burada ise 'vav' ile buyurmuştur; aradaki fark nedir?" denilirse; deriz ki: Fark şudur: Cehennem kapıları ancak ehli oraya gireceği vakit açılır. Cennet kapılarına gelince; onların açılması, {جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ} “kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri” [Sâd 50] kavlinin delaletiyle onların oraya ulaşmalarından öncedir. İşte bundan dolayı 'vav' getirilmiştir; sanki: "Oraya geldiklerinde kapıları açılmış bulunuyordu" denilmiş gibidir. Üçüncü kayıt: {وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ} “ve bekçileri onlara: «Selam sizlere! Tertemiz geldiniz, artık ebedi kalmak üzere girin buraya!» derler” kavlidir. Allah Teâlâ, cennet bekçilerinin sevap ehline şu üç sözü söyleyeceklerini beyan etmiştir: Birincisi: {سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Selam sizlere” sözleridir; bu, onları bütün afetlerden yana esenlikle müjdelediklerine delalet eder. İkincisi: {طِبْتُمْ} “Tertemiz geldiniz” sözleridir; manası, günahların kirinden temizlendiniz ve hataların pisliğinden arındınız demektir. Üçüncüsü: {فَادْخُلُوها خالِدِينَ} “artık ebedi kalmak üzere girin buraya!” sözleridir. {فَادْخُلُوها} sözündeki fâ [harfi], bu girişin temizlik ve arınmışlık ile gerekçelendirildiğine delalet eder. Mutezile: "Bu, hiç kimsenin bütün günahlardan temiz olmadıkça oraya giremeyeceğine delalet eder" demiştir. Biz deriz ki: Bu zayıftır; çünkü Allah Teâlâ onların kötülüklerini iyiliklere çevirir, işte o vakit Allah Teâlâ'nın lütfuyla tertemiz ve arınmış olurlar. Eğer: "Bu zikri geçenler şarttır, peki [şartın] cevabı nerededir?" denilirse; deriz ki: Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Cevap mahzuftur (düşürülmüştür); hazfedilmesinden maksat, onun zikredilmesi mümkün olmayacak derecede kemale ulaştığına delalet etmektir. İkincisi: Cevap, Allah Teâlâ'nın: {وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ} kavlidir ve 'vav' zâiddir. Sahih olan ise birincisidir. Sonra Allah Teâlâ, melekler takva sahiplerine bu sözlerle hitap ettiklerinde, takva sahiplerinin o esnada: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ} “Bize verdiği sözü doğru çıkaran Allah'a hamdolsun” -yani {أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “Korkmayın, üzülmeyin ve size vaadolunan cennetle sevinin!” [Fussilet 30] kavlindeki [vaadini]- {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “ve bizi bu yurda varis kıldı” dediklerini haber vermiştir. Arzdan maksat cennet yurdudur. Bunun mirasa benzetilerek ifade edilmesi birkaç yöndendir: Birincisi: Cennet başlangıçta Âdem aleyhisselâm içindi; zira Allah Teâlâ: {وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما} “ve ondan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” [Bakara 35] buyurmuştur. Cennet Âdem'in evlatlarına geri dönünce, bu durum onun miras olarak isimlendirilmesine sebep olmuştur. İkincisi: Bu lafız, söyleyenin: "Bu [şey] şunu miras bıraktı (doğurdu)" ve "Bu amel şunu netice verdi (miras bıraktı)" sözünden alınmıştır. İtaatleri kendilerine cenneti kazandırınca, şüphesiz: {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “bizi bu yurda varis kıldı” demişlerdir. Manası: Allah Teâlâ cenneti netice veren amelleri işlemeye bizi muvaffak kılarak bizi cennete varis kıldı, demektir. Üçüncüsü: Mirasçı, miras aldığı şeyde hiçbir çekişen ve engelleyen olmaksızın dilediği gibi tasarruf eder. Mümin takva sahipleri de aynı şekilde cennette diledikleri ve istedikleri gibi tasarruf ederler. Benzerlik ise mecazın güzelliğinin illetidir. Eğer: {حَيْثُ نَشاءُ} “dilediğimiz yerde” kavlinin manası nedir ve onlardan biri bir başkasının yerine yerleşir mi? denilirse; deriz ki: Herkesin, onunla birlikte başkasının cennetine ihtiyaç duymayacağı bir cenneti olur. İslam hakim/filozofları şöyle demiştir: Cennetler iki çeşittir: Cismanî cennetler ve ruhanî cennetler. Cismanî cennetler ortaklığı kabul etmez; ruhanîlere gelince, onların bir kimse için hasıl olması başkaları için hasıl olmasına engel teşkil etmez. Allah Teâlâ cennet ehlinin vasfını beyan edince: {فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ} “[İyi] amel işleyenlerin mükafatı ne güzeldir!” buyurdu. Mukâtil şöyle demiştir: Bu, cennet ehlinin sözünden değil, bilakis Allah Teâlâ'nın kelamındandır; zira melekler ile takva sahipleri arasında geçen cennet ehlinin sevap vasfını hikaye edince, ardından: {فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ} “[İyi] amel işleyenlerin mükafatı ne güzeldir!” buyurmuştur. Allah Teâlâ: {وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış görürsün” buyurunca, bunun peşinden meleklerin sevabını zikredip şöyle buyurmuştur: Nasıl ki takva sahibi müminlerin sevap yurdu cennet ise, meleklerin sevap yurdu da arşın etrafı ve çevreleridir. İşte bundan dolayı: {وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} yani arşı kuşatmış olarak buyurmuştur. Leys şöyle demiştir: Topluluk efendilerinin etrafını sardığı zaman 'حَفَّ الْقَوْمُ بِسَيِّدِهِمْ يَحُفُّونَ حَفًّا' denilir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَنَقُولُ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ دَارَ ثَوَابِهِمْ هُوَ جَوَانِبُ الْعَرْشِ وَأَطْرَافُهُ ثُمَّ قَالَ: يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهَذَا مُشْعِرٌ بِأَنَّ ثَوَابَهُمْ هُوَ عَيْنُ ذَلِكَ التَّحْمِيدِ وَالتَّسْبِيحِ، وَحِينَئِذٍ رَجَعَ حَاصِلُ الْكَلَامِ إِلَى أَنَّ أَعْظَمَ

Bunu bildiğine göre deriz ki: Allah Teâlâ, onların sevap yurdunun arşın etrafı ve çevreleri olduğunu beyan etmiş, sonra: {يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} “Rablerini hamd ile tesbih ederler” buyurmuştur. Bu, onların sevabının bizzat bu tahmid ve tesbih olduğuna işaret eder. O takdirde kelamın özü,

دَرَجَاتِ الثَّوَابِ اسْتِغْرَاقُ قُلُوبِ الْعِبَادِ فِي دَرَجَاتِ التَّنْزِيهِ وَمَنَازِلِ التَّقْدِيسِ ثُمَّ قَالَ: وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ عَلَى دَرَجَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَمَرَاتِبَ مُتَفَاوِتَةٍ، فَلِكُلِّ وَاحِدٍ/ مِنْهُمْ فِي دَرَجَاتِ الْمَعْرِفَةِ وَالطَّاعَةِ حَدٌّ مَحْدُودٌ لَا يَتَجَاوَزُهُ وَلَا يَتَعَدَّاهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أَيِ الْمَلَائِكَةُ لَمَّا قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ عَلَى قَضَائِهِ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ، وَهَاهُنَا دَقِيقَةٌ أَعْلَى مِمَّا سَبَقَ وَهِيَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَضَى بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ، فَهُمْ مَا حَمِدُوهُ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْقَضَاءِ، بَلْ حَمِدُوهُ بِصِفَتِهِ الْوَاجِبَةِ وَهِيَ كَوْنُهُ رَبًّا لِلْعَالَمِينَ، فَإِنَّ مَنْ حَمِدَ الْمُنْعِمَ لِأَجْلِ أَنَّ إِنْعَامَهُ وَصَلَ إِلَيْهِ فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا حَمِدَ الْمُنْعِمَ وَإِنَّمَا حَمِدَ الْإِنْعَامَ، وَأَمَّا مَنْ حَمِدَ الْمُنْعِمَ لَا لِأَنَّهُ وصل إليه النعمة فههنا قَدْ وَصَلَ إِلَى لُجَّةِ بَحْرِ التَّوْحِيدِ، هَذَا إِذَا قُلْنَا إِنَّ قَوْلُهُ وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ شَرْحُ أَحْوَالِ الْمَلَائِكَةِ فِي الثَّوَابِ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّهُ مِنْ بَقِيَّةِ شَرْحِ ثَوَابِ الْمُؤْمِنِينَ، فَتَقْرِيرُهُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمُتَّقِينَ لَمَّا قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَقَدْ ظَهَرَ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ اشْتَغَلُوا بِحَمْدِ اللَّهِ وَبِذِكْرِهِ بِالْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ كَمَا أَنَّ حِرْفَةَ الْمُتَّقِينَ فِي الْجَنَّةِ الِاشْتِغَالُ بِهَذَا التَّحْمِيدِ وَالتَّمْجِيدِ، فَكَذَلِكَ حِرْفَةُ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ حَافُّونَ حَوْلَ الْعَرْشِ الِاشْتِغَالُ بِالتَّحْمِيدِ وَالتَّسْبِيحِ، ثُمَّ إِنَّ جَوَانِبَ الْعَرْشِ مُلَاصِقَةٌ لِجَوَانِبِ الْجَنَّةِ، وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ مِنْهُ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُقَرَّبِينَ يَصِيرُونَ مُتَوَافِقِينَ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ فِي تَحْمِيدِ اللَّهِ وَتَسْبِيحِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْتِذَاذِهِمْ بِذَلِكَ التَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ.

sevabın en yüce derecelerinin, kulların kalplerinin tenzih mertebelerine ve takdis menzillerine dalması olduğuna döner. Sonra: {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Aralarında adaletle hükmolunur” buyurmuştur. Manası: Onlar farklı dereceler ve mütefavüt mertebeler üzeredirler; binnetice marifet ve itaat derecelerinde onlardan her biri için aşamayacağı ve ötesine geçemeyeceği belirlenmiş bir sınır vardır. {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} kavlinden kastedilen budur. {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “ve: «Alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!» denilir”; yani melekler, aralarında adaletle hükmolununca: "Aramızda adaletle hükmettiği için alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!" derler. Burada daha önce geçenden daha yüce bir incelik vardır ki o da şudur: [Allah] Sübhânehu aralarında adaletle hükmettiğinde, onlar sırf bu hükümden dolayı O'na hamdetmemişler, bilakis O'na vacip olan sıfatıyla -ki o da alemlerin Rabbi olmasıdır- hamdetmişlerdir. Zira nimet verene sadece nimeti kendisine ulaştığı için hamdeden kimse, hakikatte nimet verene hamdetmiş olmayıp ancak nimete hamdetmiştir. Nimet verene sırf nimet kendisine ulaştığı için değil de [bizzat Kendisi için] hamdeden kimse ise işte burada tevhid denizinin derinliğine ulaşmıştır. Bu [açıklama], şayet {وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} kavlinin meleklerin sevap hallerinin açıklaması olduğunu söylersek geçerlidir. Müminlerin sevabının açıklamasının devamı olduğunu söylersek, bunun takriri şöyle demek olur: Takva sahipleri: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ} “Bize verdiği sözü doğru çıkaran ve bizi bu yurda varis kılan Allah'a hamdolsun! Cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz” dediklerinde, onların cennette Allah'a hamdetmekle ve O'nu övgü ve sena ile zikretmekle meşgul oldukları ortaya çıkmıştır. Allah Teâlâ beyan etmiştir ki, nasıl ki takva sahiplerinin cennetteki meşgalesi bu tahmid ve temcid ile meşgul olmaksa, aynı şekilde arşın etrafını kuşatmış olan meleklerin meşgalesi de tahmid ve tesbih ile meşgul olmaktır. Sonra arşın yanları cennetin yanlarına bitişiktir. O takdirde bundan, mümin takva sahipleri ile mukarreb meleklerin Allah'a tahmid ve tesbihe dalma hususunda uyum içinde olacakları anlaşılır; bu da onların o tesbih ve tahmidden daha fazla lezzet almalarına bir sebep olmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ أَيْ بَيْنَ الْبَشَرِ، ثُمَّ قَالَ: وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ التَّسْبِيحَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَنْزِيهُ اللَّهِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِالْإِلَهِيَّةِ.

Sonra: {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Aralarında adaletle hükmolunur” yani insanlar arasında [hükmolunur] buyurdu. Sonra: {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “ve: «Alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!» denilir” buyurdu. Manası: Onlar tesbihi öne alırlar; bundan murat, Allah'ı ilahlığa yakışmayan her şeyden tenzih etmektir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَالْمُرَادُ وَصْفُهُ بِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، فَالتَّسْبِيحُ عِبَارَةٌ عَنِ الِاعْتِرَافِ بِتَنْزِيهِهِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ وَهُوَ صِفَاتُ الْجَلَالِ، وَقَوْلُهُ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِقْرَارِ بِكَوْنِهِ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَهِيَ صِفَاتُ الْإِكْرَامِ، وَمَجْمُوعُهُمَا هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَنِ: ٧٨] وَهُوَ الَّذِي كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ يَذْكُرُونَهُ قَبْلَ خَلْقِ الْعَالَمِ وَهُوَ قولهم وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ [البقرة: ٣٠] وَفِي قَوْلِهِ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهُ لَمْ يُبَيِّنْ أَنَّ ذَلِكَ الْقَائِلَ مَنْ هُوَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْإِبْهَامِ التَّنْبِيهُ، عَلَى أَنَّ خَاتِمَةَ كَلَامِ الْعُقَلَاءِ فِي الثَّنَاءِ عَلَى حَضْرَةِ الْجَلَالِ وَالْكِبْرِيَاءِ لَيْسَ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَتَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] .

Allah Teâlâ'nın: {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “ve: «Alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!» denilir” kavline gelince, murat O'nu ilahlık sıfatlarıyla vasfetmektir. Tesbih, O'na yakışmayan her şeyden O'nu tenzih etmeyi itiraf etmekten ibarettir ki bu celal sıfatlarıdır. {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} kavli ise O'nun ilahlık sıfatlarıyla mevsub olduğunu ikrar etmekten ibarettir ki bunlar da ikram sıfatlarıdır. Bu ikisinin mecmuu (toplamı), {تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ} “Celal ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir” [Rahmân 78] kavlinde zikredilendir. Bu, alemin yaratılmasından önce meleklerin zikretmekte oldukları şeydir ki o da: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Halbuki biz seni hamd ile tesbih ve takdis ediyoruz” [Bakara 30] sözleridir. {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} kavlinde bir başka incelik daha vardır ki o da o söyleyenin kim olduğunu beyan etmemiş olmasıdır. Bu kapalılıktan maksat, akıl sahiplerinin celal ve kibriya makamını senadaki nihai sözlerinin ancak {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “Alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” demek olduğuna dikkat çekmektir. Bu, Allah Teâlâ'nın cennet ehlinin vasfı hakkındaki: {وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “Dualarının sonu da «Alemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun»dur” [Yûnus 10] kavliyle teyit edilmiştir.

قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ فِي لَيْلَةِ الثُّلَاثَاءِ آخَرِ ذِي الْقَعْدَةِ مِنْ سَنَةِ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ، يَقُولُ مُصَنَّفُ هَذَا الْكِتَابُ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ عَجَزُوا عَنْ إِحْصَاءِ ثَنَائِكَ، فَمَنْ أَنَا، وَالْأَنْبِيَاءُ الْمُرْسَلُونَ اعْتَرَفُوا بِالْعَجْزِ وَالْقُصُورِ، فَمَنْ أَنَا، وَلَيْسَ مَعِي إِلَّا أَنْ أَقُولَ أَنْتَ أَنْتَ وَأَنَا أَنَا، فَمِنْكَ الرَّحْمَةُ وَالْفَضْلُ وَالْجُودُ وَالْإِحْسَانُ، وَمِنِّي الْعَجْزُ وَالذِّلَّةُ وَالْخَيْبَةُ وَالْخُسْرَانُ، يَا رَحْمَنُ يَا دَيَّانُ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ أَفِضْ عَلَيَّ سِجَالَ الرَّحْمَةِ وَالْغُفْرَانِ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ وَأَزْوَاجِهِ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَسَلِّمْ تَسْلِيمًا كثيرا.

Müellif rahimehullâhu teâlâ şöyle dedi: Bu surenin tefsiri altı yüz üç senesinin Zilkade ayının son salı gecesinde tamamlandı. Bu kitabın müellifi der ki: Mukarreb melekler Sen'in senanı saymaktan aciz kaldılar, ben kimim ki! Gönderilen peygamberler acziyet ve kusurlarını itiraf ettiler, ben kimim ki! Elimden gelen yalnızca: "Sen Sen'sin, ben de benim; rahmet, lütuf, cömertlik ve ihsan Sen'dendir; acziyet, zillet, hüsran ve ziyan da bendendir" demekten ibarettir. Ey Rahmân! Ey Deyyân! Ey Hannân! Ey Mennân! Rahmetinle üzerime rahmet ve mağfiret kovalarını boşalt, ey merhametlilerin en merhametlisi! Allah Efendimiz ümmi nebi Muhammed'e, onun aline, ashabına ve müminlerin anneleri olan eşlerine salat etsin ve pek çok selam eylesin.