النَّوْعُ الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّصَارَى يَقُولُونَ: أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ أَنْتُمْ تُوَافِقُونَنَا عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ لَهُ أَبٌ مِنَ الْبَشَرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ابْنًا لَهُ فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَيْضًا بِقَوْلِهِ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لِأَنَّ هَذَا التَّصْوِيرَ لَمَّا كَانَ مِنْهُ فَإِنْ شَاءَ صَوَّرَهُ مِنْ نُطْفَةِ الْأَبِ وَإِنْ شَاءَ صَوَّرَهُ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ الْأَبِ.
Birinci tür: Hristiyanlar şöyle demektedir: “Ey Müslümanlar! Sizler de onun insan cinsinden bir babası olmadığı konusunda bizimle hemfikirsiniz; dolayısıyla onun [Allah'ın] oğlu olması gerekir.” Allah Teâlâ buna da { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur.” buyruğuyla cevap vermiştir. Çünkü bu şekillendirme O'ndan olduğuna göre, dilerse onu babanın nutfesinden şekillendirir, dilerse başlangıçta babasız olarak şekillendirir.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: أَنَّ النَّصَارَى قَالُوا لِلرَّسُولِ ﷺ أَلَسْتَ تَقُولُ: إِنَّ عِيسَى رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ، فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا إِلْزَامٌ لَفْظِيٌّ، وَاللَّفْظُ مُحْتَمِلٌ لِلْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ، فَإِذَا وَرَدَ اللَّفْظُ بِحَيْثُ يَكُونُ ظَاهِرُهُ مُخَالِفًا لِلدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ كَانَ مِنْ بَابِ الْمُتَشَابِهَاتِ، فَوَجَبَ رَدُّهُ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ الْحَيُّ الْقَيُّومُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَسِيحَ لَيْسَ بإله ولا ابن لَهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ فَهُوَ جَوَابٌ عَنِ الشُّبْهَةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْعِلْمِ، وَقَوْلُهُ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ جَوَابٌ عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِقُدْرَتِهِ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ، وَعَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِأَنَّهُ مَا كَانَ لَهُ أَبٌ مِنَ الْبَشَرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ابْنًا لِلَّهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] فَهُوَ جَوَابٌ عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِمَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ عِيسَى رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ، وَمَنْ أَحَاطَ عِلْمًا بِمَا ذَكَرْنَاهُ وَلَخَّصْنَاهُ عَلِمَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى اخْتِصَارِهِ أَكْثَرُ تَحْصِيلًا مِنْ كُلِّ مَا ذَكَرَهُ الْمُتَكَلِّمُونَ فِي هَذَا الْبَابِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْمَسْأَلَةِ حُجَّةٌ وَلَا شُبْهَةٌ وَلَا سُؤَالٌ وَلَا جَوَابٌ إِلَّا وَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَيْهِ، فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ، وَأَمَّا كَلَامُ مَنْ قَبْلَنَا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ فَلَمْ نَذْكُرْهُ لِأَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فَمَنْ أَرَادَ ذَلِكَ طَالَعَ الْكُتُبَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبَهِهِمْ أَعَادَ كَلِمَةَ التَّوْحِيدِ زَجْرًا لِلنَّصَارَى عَنْ قَوْلِهِمْ بِالتَّثْلِيثِ، فَقَالَ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فَالْعَزِيزُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالْحَكِيمُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْعِلْمِ، وَهُوَ تَقْرِيرٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ عِلْمَ الْمَسِيحِ بِبَعْضِ الْغُيُوبِ، وَقُدْرَتَهُ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ لَا يَكْفِي فِي كَوْنِهِ إِلَهًا فَإِنَّ الْإِلَهَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ كَامِلَ الْقُدْرَةِ/ وَهُوَ الْعَزِيزُ، وَكَامِلَ الْعِلْمِ وَهُوَ الْحَكِيمُ، وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ أَبْحَاثٌ لَطِيفَةٌ، أَمَّا قَوْلُهُ لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ.
İkinci tür: Hristiyanlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: “Sen Îsâ'nın Allah'ın ruhu ve O'nun kelimesi olduğunu söylemiyor musun? İşte bu, onun Allah'ın oğlu olduğuna delalet eder” dediler. Allah Teâlâ buna, bunun lafzî bir ilzam (sözlü bir bağlayıcılık iddiası) olduğu, lafzın ise hakikate ve mecaza ihtimalli bulunduğu şeklinde cevap verdi. Dolayısıyla lafız, zahiri aklî delile zıt olacak şekilde varid olduğunda müteşâbihattan olur ve onu tevil etmeye başvurmak vacip hale gelir. { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ } [Âl-i İmrân: 7] “Sana Kitab'ı indiren O'dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir ki onlar Kitab'ın esasıdır; diğerleri ise müteşâbihtir.” buyruğunda kastedilen de işte budur. Zikrettiklerimizle ortaya çıkmıştır ki O'nun { الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Hayy ve Kayyûm” buyruğu, Mesih'in ne bir ilah ne de O'nun bir oğlu olduğuna delalet eden hususa bir işarettir. O'nun { إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Şüphesiz yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.” buyruğu ise ilimle ilgili şüpheye bir cevaptır. O'nun { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur.” buyruğu, onların [Îsâ'nın] diriltme ve öldürme gücüne tutunmalarına ve insan cinsinden bir babası bulunmadığı için Allah'ın oğlu olması gerektiği yönündeki iddialarına bir cevaptır. O'nun { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ } [Âl-i İmrân: 7] “Sana Kitab'ı indiren O'dur.” buyruğu ise Kur'an'da Îsâ'nın Allah'ın ruhu ve kelimesi olduğuna dair gelen ifadelere tutunmalarına bir cevaptır. Zikredip özetlediğimiz bu hususları tam olarak kavrayan kimse, kelamcıların bu konuda zikrettiği her şeyden daha fazla kazancı bu sözün kısalığına rağmen sağladığını ve bu meselede hiçbir delil, hiçbir şüphe, hiçbir soru ve hiçbir cevap bulunmadığını ki bu ayet onu ihtiva etmiş olmasın, anlar. Bizi buna ileten Allah'a hamdolsun; Allah bize hidayet etmeseydi biz doğruyu bulamazdık. Bizden önceki müfessirlerin bu ayetlerin tefsirindeki sözlerine gelince, buna ihtiyaç bulunmadığından zikretmedik; bunu isteyen kimse kitaplara müracaat etsin. Sonra Allah Teâlâ onların şüphelerine cevap verince, Hristiyanları teslis (üçleme) iddialarından men etmek üzere tevhid kelimesini tekrarlayarak: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “O'ndan başka ilah yoktur; O Azîz'dir, Hakîm'dir.” buyurmuştur. el-Azîz kudretin kemaline, el-Hakîm ise ilmin kemaline işarettir. Bu, daha önce geçen; Mesih'in bazı gaybları bilmesinin ve bazı durumlarda diriltmeye ve öldürmeye kadir olmasının onun ilah olmasına yetmeyeceğine dair açıklamayı pekiştirmedir. Zira ilahın mutlaka tam kudret sahibi –ki O, el-Azîz'dir– ve tam ilim sahibi –ki O, el-Hakîm'dir– olması gerekir. Ayette [ayrıca] latif bazı tetkikler kalmıştır. O'nun { لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Yerde ve gökte hiçbir şey O'na gizli kalmaz.” buyruğuna gelince; murat, O'na hiçbir şeyin gizli kalmayacağıdır.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ مَعَ أَنَّهُ لَوْ أَطْلَقَ كَانَ أَبْلَغَ.
Eğer: “Mutlak bırakılsaydı daha beliğ olacak iken, O'nun { فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “yerde ve gökte” buyurmasındaki fayda nedir?” denilirse,
قُلْنَا: الْغَرَضُ بِذَلِكَ إِفْهَامُ الْعِبَادِ كَمَالَ عِلْمِهِ، وفهمهم هذا المعنى عند ذكر السموات وَالْأَرْضِ أَقْوَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحِسَّ يَرَى عَظَمَةَ السموات وَالْأَرْضِ، فَيُعِينُ الْعَقْلَ عَلَى مَعْرِفَةِ عَظَمَةِ عِلْمِ اللَّهِ ﷿ وَالْحِسُّ مَتَى أَعَانَ الْعَقْلَ عَلَى الْمَطْلُوبِ كَانَ الْفَهْمُ أَتَمَّ وَالْإِدْرَاكُ أَكْمَلَ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْمَعَانِي الدَّقِيقَةَ إِذَا أُرِيدَ إِيضَاحُهَا ذُكِرَ لَهَا مِثَالٌ، فَإِنَّ الْمِثَالَ يُعِينُ عَلَى الْفَهْمِ.
Şöyle deriz: Bundan gaye, kullara O'nun ilminin mükemmelliğini anlatmaktır. Gökler ve yer zikredildiğinde kulların bu manayı anlaması daha güçlü olur. Zira duyu organı göklerin ve yerin azametini görür, böylece Allah Azze ve Celle'nin ilminin azametini bilme konusunda akla yardımcı olur. Duyu organı aranan hususta akla yardımcı olduğunda anlama daha tam, kavrayış daha mükemmel olur. Bundan dolayı ince manalar açıklanmak istendiğinde onlar için bir misal zikredilir; çünkü misal anlamaya yardımcı olur.
أَمَّا قَوْلُهُ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: التَّصْوِيرُ جَعْلُ الشَّيْءِ عَلَى صُورَةٍ، وَالصُّورَةُ هَيْئَةٌ حَاصِلَةٌ لِلشَّيْءِ عِنْدَ إِيقَاعِ التَّأْلِيفِ بَيْنَ أَجْزَائِهِ وَأَصْلُهُ مِنْ صَارَهُ يَصُورُهُ إِذَا أَمَالَهُ، فَهِيَ صُورَةٌ لِأَنَّهَا مَائِلَةٌ إِلَى شَكْلِ أَبَوَيْهِ وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِيهِ ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] وَأَمَّا الْأَرْحَامِ فَهِيَ جَمْعُ رَحِمٍ وَأَصْلُهَا مِنَ الرَّحْمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي الرَّحِمِ يُوجِبُ الرَّحْمَةَ وَالْعَطْفَ، فَلِهَذَا سُمِّيَ ذلك العضو رحماً والله أعلم.
O'nun { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ } “Sizi şekillendiren O'dur” buyruğuna gelince; Vâhidî şöyle demiştir: Tasvir, bir şeyi bir suret üzere yapmaktır. Suret ise cüzleri arasında terkip meydana getirildiğinde şey için ortaya çıkan heyettir (biçimdir). Bunun aslı, eğilip meylettiğinde kullanılan sâra-yasûru (صَارَهُ يَصُورُهُ) kökünden gelir; dolayısıyla anne-babasının şekline meylettiği için ona suret denilmiştir. Bu konudaki sözün tamamını Yüce Allah'ın: { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } [el-Bakara: 260] “Onları kendine alıştır/bağla” buyruğunda zikretmiştik. el-Erhâm (الْأَرْحَامِ) kelimesine gelince; o, rahim kelimesinin çoğuludur ve aslı rahmettendir. Zira rahimde (akrabalıkta) ortaklık rahmet ve şefkati gerektirir; bu yüzden o uzva rahim adı verilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 7]
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٧)
{ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٧) } “Sana Kitab'ı indiren O'dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir ki onlar Kitab'ın esasıdır; diğerleri ise müteşâbihtir. Kalplerinde eğrilik bulunanlar, fitne çıkarmak ve onu tevil etmek arzusuyla onun müteşâbih olan kısmına uyarlar. Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Biz ona inandık, hepsi Rabbimizin katındandır' derler. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar. (7)”
اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bilesin ki bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا فِي اتِّصَالِ قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ بِمَا قَبْلَهُ احْتِمَالَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ كَالتَّقْرِيرِ لِكَوْنِهِ قَيُّومًا وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْجَوَابُ عَنْ شُبَهِ النَّصَارَى، فَأَمَّا عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّهُ قَيُّومٌ وَقَائِمٌ بِمَصَالِحِ/ الْخَلْقِ وَمَصَالِحُ الْخَلْقِ قِسْمَانِ: جُسْمَانِيَّةٌ وَرُوحَانِيَّةٌ، أَمَّا الْجُسْمَانِيَّةُ فَأَشْرَفُهَا تَعْدِيلُ الْبِنْيَةِ، وَتَسْوِيَةُ الْمِزَاجِ عَلَى أَحْسَنِ الصُّوَرِ وَأَكْمَلِ الْأَشْكَالِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ [آلِ عِمْرَانَ: ٦] وَأَمَّا الرُّوحَانِيَّةُ فَأَشْرَفُهَا الْعِلْمُ الَّذِي تَصِيرُ الرُّوحُ مَعَهُ كَالْمِرْآةِ الْمَجْلُوَّةِ الَّتِي تَجَلَّتْ صُوَرُ جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ فِيهَا وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَأَمَّا عَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ شُبَهِ النَّصَارَى تَمَسُّكُهُمْ بِمَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَةِ عِيسَى ﵇: إِنَّهُ رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى مُحْكَمٍ وَعَلَى مُتَشَابِهٍ، وَالتَّمَسُّكُ بِالْمُتَشَابِهَاتِ غَيْرُ جَائِزٍ فَهَذَا مَا يتعلق بكيفية النظم، وهو فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالِاسْتِقَامَةِ.
Birinci Mesele: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Şüphesiz yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.” buyruğunun öncesiyle irtibatında iki ihtimal zikretmiştik: Birincisi, bunun O'nun Kayyûm oluşunun pekiştirilmesi gibi olmasıdır. İkincisi, bunun Hristiyanların şüphelerine bir cevap olmasıdır. Birinci ihtimale göre şöyle deriz: Allah Teâlâ Kayyûm olduğunu, yaratılmışların maslahatlarını çekip çevirdiğini beyan etmek istemiştir. Yaratılmışların maslahatları ise iki kısımdır: Cismanî ve ruhanî. Cismanî olanlara gelince; bunların en şereflisi bünyenin düzgün kılınması, mizacın en güzel suretler ve en mükemmel şekiller üzere dengelenmesidir; O'nun { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ } [Âl-i İmrân: 6] “Rahimlerde sizi şekillendiren O'dur.” buyruğuyla kastedilen budur. Ruhanî olanlara gelince; bunların en şereflisi, kendisiyle birlikte ruhun bütün varlıkların suretlerinin içinde tecelli ettiği cilalı bir ayna gibi olduğu ilimdir; O'nun { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Sana Kitab'ı indiren O'dur.” buyruğuyla kastedilen budur. İkinci ihtimale göre ise; Hristiyanların şüpheleri cümlesinden birinin de Kur'an'da Yüce Allah'ın Îsâ (aleyhisselâm)'ın vasfı hakkında gelen O'nun Allah'ın ruhu ve kelimesi olduğuna dair buyruğuna tutunmaları olduğunu zikretmiştik. Allah Teâlâ bu ayetle Kur'an'ın muhkemi ve müteşâbihi ihtiva ettiğini, müteşâbihata tutunmanın ise caiz olmadığını beyan etmiştir. İşte nazmın keyfiyetiyle ilgili husus budur ve son derece güzel ve tutarlıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ بِكُلِّيَّتِهِ مُحْكَمٌ، وَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ بِكُلِّيَّتِهِ مُتَشَابِهٌ، وَدَلَّ عَلَى أَنَّ بَعْضَهُ مُحْكَمٌ، وَبَعْضَهُ مُتَشَابِهٌ.
İkinci Mesele: Bilesin ki Kur'an, bütününün muhkem olduğuna delalet etmiş; bütününün müteşâbih olduğuna delalet etmiş ve bir kısmının muhkem, bir kısmının müteşâbih olduğuna delalet etmiştir.
أَمَّا مَا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ بِكُلِّيَّتِهِ مُحْكَمٌ، فَهُوَ قَوْلُهُ الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ [يُونُسَ: ١] الر كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ [هُودٍ: ١] فَذَكَرَ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَنَّ جَمِيعَهُ مُحْكَمٌ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْمُحْكَمِ بِهَذَا الْمَعْنَى كَوْنُهُ كَلَامًا حَقًّا فَصِيحَ الْأَلْفَاظِ صَحِيحَ الْمَعَانِي وَكُلُّ قَوْلٍ وَكَلَامٍ يُوجَدُ كَانَ الْقُرْآنُ أَفْضَلَ مِنْهُ فِي فَصَاحَةِ اللَّفْظِ وَقُوَّةِ الْمَعْنَى وَلَا يَتْمَكَّنُ أَحَدٌ مِنْ إِتْيَانِ كَلَامٍ يُسَاوِي الْقُرْآنَ فِي هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ فِي الْبِنَاءِ الْوَثِيقِ وَالْعَقْدِ الْوَثِيقِ الَّذِي لَا يُمْكِنُ حَلُّهُ: مُحْكَمٌ، فَهَذَا مَعْنَى وَصْفِ جَمِيعِهِ بأنه محكم.
Bütününün muhkem olduğuna delalet eden hususa gelince; O'nun { الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ } [Yûnus: 1] “Elif. Lâm. Râ. Bunlar hikmet dolu Kitab'ın ayetleridir.” ve { الر كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ } [Hûd: 1] “Elif. Lâm. Râ. Bu, ayetleri muhkem kılınmış bir kitaptır.” buyruklarıdır. Bu iki ayette onun tamamının muhkem olduğunu zikretmiştir. Bu anlamıyla muhkemden kastedilen; onun hak bir kelam, lafızları fasih, manaları sahih olması ve mevcut her söz ve kelamdan Kur'an'ın lafız fesahati ve mana kuvveti bakımından daha üstün olması, hiç kimsenin bu iki vasıfta Kur'an'a denk bir kelam getirmeye muktedir olamamasıdır. Araplar sağlam yapıya ve çözülmesi mümkün olmayan sağlam düğüme muhkem (sağlam/muhkem kılınmış) derler; işte bütününün muhkem olarak vasfedilmesinin manası budur.
وَأَمَّا مَا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ بِكُلِّيَّتِهِ مُتَشَابِهٌ، فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ [الزُّمَرِ: ٢٣] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا فِي الْحُسْنِ وَيُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاءِ: ٨٢] أَيْ لَكَانَ بَعْضُهُ وَارِدًا عَلَى نَقِيضِ الْآخَرِ، وَلَتَفَاوَتَ نَسَقُ الْكَلَامِ فِي الْفَصَاحَةِ وَالرَّكَاكَةِ.
Bütününün müteşâbih olduğuna delalet eden hususa gelince; Allah Teâlâ'nın { كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ } [ez-Zümer: 23] “Güzellikte birbirine benzeyen, ikişerli bir kitap” buyruğudur. Bunun manası, güzellikte bir kısmının bir kısmına benzemesi ve bir kısmının bir kısmını doğrulamasıdır. Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } [en-Nisâ: 82] “Eğer Allah'tan başkasının katından olsaydı, onda pek çok tutarsızlık bulurlardı.” buyruğuyla işaret edilen de budur; yani bir kısmı diğerinin zıddına gelirdi ve sözün düzeni fesahat ile tutarsızlık bakımından farklılık gösterirdi.
وَأَمَّا مَا دَلَّ عَلَى أَنَّ بَعْضَهُ مُحْكَمٌ وَبَعْضَهُ مُتَشَابِهٌ، فَهُوَ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا، وَلَا بُدَّ لَنَا مِنْ تَفْسِيرِ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ، ثُمَّ مِنْ تَفْسِيرِهِمَا فِي عُرْفِ الشَّرِيعَةِ: أَمَّا الْمُحْكَمُ فَالْعَرَبُ تَقُولُ:
Bir kısmının muhkem, bir kısmının müteşâbih olduğuna delalet eden hususa gelince; tefsirinde bulunduğumuz bu ayettir. Bizim muhkem ve müteşâbihi önce dilin aslına göre, sonra da şeriat örfündeki tanımlarına göre tefsir etmemiz gerekir: Muhkeme gelince, Araplar şöyle der:
حَاكَمْتُ وَحَكَّمْتُ وَأَحْكَمْتُ بِمَعْنَى رَدَدْتُ، وَمَنَعْتُ، وَالْحَاكِمُ يَمْنَعُ الظَّالِمَ عَنِ الظُّلْمِ وَحَكَمَةُ اللِّجَامِ الَّتِي هِيَ تَمْنَعُ الْفَرَسَ عَنِ الِاضْطِرَابِ، وَفِي حَدِيثِ النَّخَعِيِّ: أَحْكِمِ الْيَتِيمَ كَمَا تُحَكِّمُ وَلَدَكَ أَيِ امْنَعْهُ عَنِ الْفَسَادِ، وَقَالَ جَرِيرٌ: أَحْكِمُوا سُفَهَاءَكُمْ، أَيِ امْنَعُوهُمْ، وَبِنَاءٌ مُحْكَمٌ أَيْ وَثِيقٌ يَمْنَعُ مَنْ تَعَرَّضَ لَهُ، وَسُمِّيَتِ الْحِكْمَةُ حِكْمَةً لِأَنَّهَا تَمْنَعُ عَمَّا لَا يَنْبَغِي، وَأَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ أَحَدُ الشَّيْئَيْنِ مُشَابِهًا لِلْآخَرِ بِحَيْثُ يَعْجِزُ الذِّهْنُ عَنِ التَّمْيِيزِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا [الْبَقَرَةِ: ٧٠] وَقَالَ فِي وَصْفِ ثِمَارِ الْجَنَّةِ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً [الْبَقَرَةِ:
Hâkemtü (حَاكَمْتُ), hakkemtü (حَكَّمْتُ) ve ehkemtü (أَحْكَمْتُ), geri çevirdim ve menettim anlamındadır. Hâkim zalimi zulümden meneder. Gemin hekemesi (حَكَمَةُ اللِّجَامِ) de atı hırçınlıktan meneden parçadır. Nehaî'nin hadisinde şöyle geçer: “Çocuğunu engellediğin gibi yetimi de engelle (menet)”; yani onu fesattan menet. Cerîr şöyle demiştir: “Beyinsizlerinizi engelleyin (menedin).” Muhkem bina, yani sağlam olup kendisine yönelen [zarar verici] şeyleri engelleyen demektir. Hikmete de uygun olmayan şeylerden menettiği için hikmet denilmiştir. Müteşâbihe gelince; zihnin ayırt etmekten aciz kalacağı şekilde iki şeyden birinin diğerine benzemesidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } [el-Bakara: 70] “Şüphesiz o sığır bize benzer/karışık geldi.” Cennet meyvelerinin vasfında ise: { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } [el-Bakara:
٢٥] أَيْ مُتَّفِقَ الْمَنْظَرِ مُخْتَلِفَ الطُّعُومِ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١١٨] وَمِنْهُ يُقَالُ: اشْتَبَهَ عَلَيَّ الْأَمْرَانِ إِذَا لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَهُمَا، وَيُقَالُ لِأَصْحَابِ الْمَخَارِيقِ: أَصْحَابُ الشُّبَهِ،
25] “onlara birbirine benzer olarak verilmiştir”; yani görüntüsü birbiriyle uyumlu, tatları farklı olarak buyurmuştur. Allah Teâlâ: { تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } [el-Bakara: 118] “Onların kalpleri birbirine benzedi.” buyurmuştur. Aralarını ayırt edemediğinde söylenen: “İki iş bana şüpheli/benzer geldi (اشْتَبَهَ عَلَيَّ الْأَمْرَانِ)” ifadesi de bundandır. İllüzyonistlere ve gözbağcılara şüpheciler/yanıltıcılar (ashâbü'ş-şübeh) denir.
وَقَالَ ﵇: «الْحَلَالُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُتَشَابِهَاتٌ» وَفِي رِوَايَةٍ/ أُخْرَى مُشْتَبِهَاتٌ.
Peygamber (aleyhisselâm) da: «Helal apaçıktır, haram da apaçıktır; ikisi arasında ise müteşâbih (şüpheli/birbirine benzeyen) hususlar vardır» buyurmuştur; diğer bir rivayette ise müşbehettir (şüpheli şeylerdir).
ثُمَّ لَمَّا كَانَ مِنْ شَأْنِ الْمُتَشَابِهَيْنِ عَجْزُ الْإِنْسَانِ عَنِ التَّمْيِيزِ بَيْنَهُمَا سُمِّيَ كُلُّ مَا لَا يَهْتَدِي الْإِنْسَانُ إِلَيْهِ بِالْمُتَشَابِهِ، إِطْلَاقًا لِاسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ، وَنَظِيرُهُ الْمُشْكِلُ سُمِّيَ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُ أَشْكَلَ، أَيْ دَخَلَ فِي شَكْلِ غَيْرِهِ فَأَشْبَهَهُ وَشَابَهَهُ، ثُمَّ يُقَالُ لِكُلِّ مَا غَمُضَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ غُمُوضُهُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ مُشْكِلٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ الَّذِي لَا يَعْرِفُ أَنَّ الْحَقَّ ثُبُوتُهُ أَوْ عَدَمُهُ، وَكَانَ الْحُكْمُ بِثُبُوتِهِ مُسَاوِيًا لِلْحُكْمِ بِعَدَمِهِ فِي الْعَقْلِ وَالذِّهْنِ، وَمُشَابِهًا لَهُ، وَغَيْرَ مُتَمَيِّزٍ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ بِمَزِيدِ رُجْحَانٍ، فَلَا جَرَمَ سُمِّيَ غَيْرُ الْمَعْلُومِ بِأَنَّهُ مُتَشَابِهٌ، فَهَذَا تَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِي الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ، فَنَقُولُ:
Sonra birbirine benzeyen iki şeyin özelliği insanın aralarını ayırt etmekten aciz kalması olunca, sebebin adının müsebbebe ıtlak edilmesi kabilinden olmak üzere, insanın içyüzüne ulaşamadığı her şeye müteşâbih adı verilmiştir. Bunun benzeri müşkildir; öyle isimlendirilmiştir çünkü o eşkele (أَشْكَلَ) olmuştur, yani başkasının şekline girip ona benzemiş ve müşâbih olmuştur. Sonra kapalı olan her şeye, kapalılığı bu yönden olmasa bile müşkil denilir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: O, gerçeğin onun varlığında mı yoksa yokluğunda mı olduğunun bilinmediği, akılda ve zihinde varlığına hükmetmenin yokluğuna hükmetmeye eşit ve ona benzer olduğu, birinin diğerine fazladan bir üstünlükle temayüz etmediği şeydir. Bundan ötürü bilinmeyen şeye müteşâbih adı verilmiştir. İşte dilin aslına göre muhkem ve müteşâbih hakkındaki tahkikli söz budur. Şimdi şöyle deriz:
النَّاسُ قَدْ أَكْثَرُوا مِنَ الْوُجُوهِ فِي تَفْسِيرِ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ الْوَجْهَ الْمُلَخَّصَ الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُحَقِّقِينَ، ثُمَّ نَذْكُرُ عَقِيبَهُ أَقْوَالَ النَّاسِ فِيهِ فَنَقُولُ:
İnsanlar muhkem ve müteşâbihin tefsirinde birçok görüş ileri sürmüşlerdir. Biz muhakkiklerin çoğunluğunun benimsediği özetlenmiş görüşü zikredecek, ardından insanların bu konudaki görüşlerini belirteceğiz. Şöyle deriz:
اللَّفْظُ الَّذِي جُعِلَ مَوْضُوعًا لِمَعْنًى، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُحْتَمِلًا لِغَيْرِ ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ فَإِذَا كَانَ اللَّفْظُ مَوْضُوعًا لِمَعْنًى وَلَا يَكُونُ مُحْتَمِلًا لِغَيْرِهِ فَهَذَا هُوَ النَّصُّ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ مُحْتَمِلًا لِغَيْرِهِ فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ احْتِمَالُهُ لِأَحَدِهِمَا رَاجِحًا عَلَى الْآخَرِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ بَلْ يَكُونُ احْتِمَالُهُ لَهُمَا عَلَى السَّوَاءِ، فَإِنْ كَانَ احْتِمَالُهُ لِأَحَدِهِمَا رَاجِحًا عَلَى الْآخَرِ سُمِّيَ ذَلِكَ اللَّفْظُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرَّاجِحِ ظَاهِرًا، وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَرْجُوحِ مُؤَوَّلًا، وَأَمَّا إِنْ كَانَ احْتِمَالُهُ لَهُمَا عَلَى السَّوِيَّةِ كَانَ اللَّفْظُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمَا مَعًا مُشْتَرِكًا، وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى التَّعْيِينِ مُجْمَلًا، فَقَدْ خَرَجَ مِنَ التَّقْسِيمِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ اللَّفْظَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَصًّا، أَوْ ظَاهِرًا، أَوْ مُؤَوَّلًا، أَوْ مُشْتَرِكًا، أَوْ مُجْمَلًا، أَمَّا النَّصُّ وَالظَّاهِرُ فَيَشْتَرِكَانِ فِي حُصُولِ التَّرْجِيحِ، إِلَّا أَنَّ النَّصَّ رَاجِحٌ مَانِعٌ مِنَ الْغَيْرِ، وَالظَّاهِرُ رَاجِحٌ غَيْرُ مَانِعٍ مِنَ الْغَيْرِ، فَهَذَا الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ هُوَ المسمى بالمحكم.
Bir mana için vazolunan lafız, ya o mananın dışındakine ihtimalli olur ya da olmaz. Eğer lafız bir mana için konulmuş olup diğerine ihtimali bulunmuyorsa işte bu nasstır. Şayet başkasına ihtimali varsa, bu durum ya o ikisinden birine ihtimali diğerine racih (üstün) olmaktan ya da böyle olmayıp her ikisine de eşit derecede ihtimalli olmaktan hali değildir. Eğer ikisinden birine ihtimali diğerine racih ise, o lafız racih olana nispetle zahir, mercuh (zayıf) olana nispetle müevvel (yorumlanmış) olarak adlandırılır. Şayet her ikisine ihtimali eşit düzeyde ise lafız ikisine birden nispetle müşterek, tayin edilmiş olarak her birine nispetle mücmel olur. Zikrettiğimiz bu taksimden ortaya çıkmıştır ki lafız ya nas, ya zahir, ya müevvel, ya müşterek ya da mücmel olur. Nas ile zahir tercihin gerçekleşmesinde ortaktırlar; şu kadar var ki nas başkasını engelleyen racih, zahir ise başkasını engellemeyen racihtir. İşte bu ortak payda muhkem olarak adlandırılan şeydir.
وَأَمَّا الْمُجْمَلُ وَالْمُؤَوَّلُ فَهُمَا مُشْتَرِكَانِ فِي أَنَّ دَلَالَةَ اللَّفْظِ عَلَيْهِ غَيْرُ رَاجِحَةٍ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ رَاجِحًا لَكِنَّهُ غَيْرُ مَرْجُوحٍ، وَالْمُؤَوَّلُ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ رَاجِحٍ فَهُوَ مَرْجُوحٌ لَا بِحَسَبَ الدَّلِيلِ الْمُنْفَرِدِ، فَهَذَا الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ هُوَ الْمُسَمَّى المتشابه، لِأَنَّ عَدَمَ الْفَهْمِ حَاصِلٌ فِي الْقِسْمَيْنِ جَمِيعًا وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ يُسَمَّى مُتَشَابِهًا إِمَّا لِأَنَّ الَّذِي لَا يُعْلَمُ يَكُونُ النَّفْيُ فِيهِ مُشَابِهًا لِلْإِثْبَاتِ فِي الذِّهْنِ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّ الَّذِي يَحْصُلُ فِيهِ التَّشَابُهُ يَصِيرُ غَيْرَ مَعْلُومٍ، فَأُطْلِقَ لَفْظُ الْمُتَشَابِهِ عَلَى مَا لَا يُعْلَمُ إِطْلَاقًا لِاسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْمُحَصَّلُ فِي الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ، ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ اللَّفْظَ إِذَا كَانَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَفْهُومَيْنِ على السوية، فههنا يَتَوَقَّفُ الذِّهْنُ، مِثْلَ: الْقُرْءِ، بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَيْضِ وَالطُّهْرِ، إِنَّمَا الْمُشْكِلُ بِأَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ بِأَصْلِ وَضْعِهِ رَاجِحًا فِي أَحَدِ الْمَعْنَيَيْنِ، وَمَرْجُوحًا فِي الْآخَرِ، ثُمَّ كَانَ الرَّاجِحُ بَاطِلًا، وَالْمَرْجُوحُ حَقًّا، وَمِثَالُهُ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ
Mücmel ile müevvele gelince; bunlar lafzın kendisine delaletinin racih olmaması hususunda ortaktırlar. Mücmel racih olmasa da mercuh da değildir; müevvel ise racih olmamakla birlikte tek başına delil açısından mercuhtur. İşte bu ortak payda müteşâbih olarak adlandırılan şeydir; çünkü anlaşılmama durumu her iki kısımda da mevcuttur. Bunun ya bilinmeyen şeyde olumsuzluğun akılda olumluluğa benzemesi sebebiyle ya da kendisinde benzerlik meydana gelen şeyin bilinmez hale gelmesi sebebiyle müteşâbih olarak isimlendirildiğini, böylece sebebin adının müsebbebe ıtlak edilmesi kabilinden bilinmeyene müteşâbih lafzının verildiğini açıklamıştık. İşte muhkem ve müteşâbih hakkında elde edilen net söz budur. Sonra bilesin ki lafız iki anlaşılan manaya eşit derecede nispet edildiğinde, aybaşı ve temizlik haline nispetle kur' (الْقُرْءِ) kelimesi gibi burada zihin duraksar. Müşkil olan ise lafzın asıl vaz'ı itibarıyla iki manadan birinde racih, diğerinde mercuh olması; sonra racihin batıl, mercuhun ise hak olmasıdır. Bunun Kur'an'daki misali Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ
[الْإِسْرَاءِ: ١٦] فَظَاهِرُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُمْ يُؤْمَرُونَ بِأَنْ يَفْسُقُوا، وَمُحْكَمُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ/ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ [الْأَعْرَافِ: ٢٨] رَدًّا عَلَى الْكُفَّارِ فِيمَا حُكِيَ عَنْهُمْ وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها [الْأَعْرَافِ: ٢٨] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٦٧] وَظَاهِرُ النِّسْيَانِ مَا يَكُونُ ضِدًّا لِلْعِلْمِ، وَمَرْجُوحُهُ التَّرْكُ وَالْآيَةُ الْمُحْكَمَةُ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى [طه: ٥٢] .
[el-İsrâ: 16] “Bir şehri helak etmek istediğimizde oranın şımarık varlıklılarına emrederiz, onlar da orada yoldan çıkarlar; böylece o şehir aleyhindeki hüküm kesinleşir.” Bu sözün zahiri onların fasıklık etmelerinin emredildiğidir; bunun muhkemi ise kâfirlerden nakledilen: { وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } [el-A'râf: 28] “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bunun üzerinde bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler.” sözlerine bir reddiye olarak Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } [el-A'râf: 28] “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez.” buyruğudur. Yine Yüce Allah'ın: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } [et-Tevbe: 67] “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu.” buyruğu da böyledir. Unutmanın zahiri ilmin zıddı olan şeydir; mercuhu ise terk etmektir. Bu konudaki muhkem ayet ise Yüce Allah'ın: { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } [Meryem: 64] “Rabbin unutkan değildir.” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } [Tâhâ: 52] “Rabbim şaşmaz ve unutmaz.” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مَوْضِعٌ عَظِيمٌ فَنَقُولُ: إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ الْمَذَاهِبِ يَدَّعِي أَنَّ الْآيَاتِ الْمُوَافِقَةَ لِمَذْهَبِهِ مَحْكَمَةٌ، وَأَنَّ الْآيَاتِ الْمُوَافِقَةَ لِقَوْلِ خَصْمِهِ مُتَشَابِهَةٌ، فَالْمُعْتَزِلِيُّ يَقُولُ قَوْلُهُ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] مُحْكَمٌ، وقوله وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ [التَّكْوِيرِ: ٢٩] مُتَشَابِهٌ وَالسُّنِّيُّ يَقْلِبُ الْأَمْرَ فِي ذَلِكَ فَلَا بُدَّ هَاهُنَا مِنْ قَانُونٍ يَرْجِعُ إِلَيْهِ فِي هَذَا الْبَابِ فَنَقُولُ: اللَّفْظُ إِذَا كَانَ مُحْتَمِلًا لِمَعْنَيَيْنِ وَكَانَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَحَدِهِمَا رَاجِحًا، وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى الْآخَرِ مَرْجُوحًا، فَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الرَّاجِحِ وَلَمْ نَحْمِلْهُ عَلَى الْمَرْجُوحِ، فَهَذَا هُوَ الْمُحْكَمُ وَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمَرْجُوحِ وَلَمْ نَحْمِلْهُ عَلَى الرَّاجِحِ، فَهَذَا هُوَ الْمُتَشَابِهُ فَنَقُولُ: صَرْفُ اللَّفْظِ عَنِ الرَّاجِحِ إِلَى الْمَرْجُوحِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ دَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَذَلِكَ الدَّلِيلُ الْمُنْفَصِلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَفْظِيًّا وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ عَقْلِيًّا.
Bilesin ki bu çok mühim bir mevzudur. Şöyle deriz: Mezhep sahiplerinin her biri kendi mezhebine uygun olan ayetlerin muhkem, hasmının görüşüne uygun olan ayetlerin ise müteşâbih olduğunu iddia eder. Mutezilî olan kimse: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } [el-Kehf: 29] “Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.” buyruğu muhkemdir; { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } [et-Tekvîr: 29] “Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.” buyruğu ise müteşâbihtir der. Sünnî ise bu hususta meseleyi tersine çevirir. Dolayısıyla burada bu konuda kendisine başvurulacak bir kuralın bulunması gerekir. Biz de şöyle deriz: Lafız iki manaya ihtimalli olduğunda ve o ikisinden birine nispetle racih, diğerine nispetle mercuh ise; şayet onu racihe hamledip mercuha hamletmezsek işte muhkem budur. Yok eğer onu mercuha hamledip racihe hamletmezsek işte müteşâbih budur. Şöyle deriz: Lafzı racihten mercuha çevirmek için mutlaka ayrık (haricî) bir delil lazımdır; o ayrık delil de ya lafzî ya da aklî olur.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَنَقُولُ: هَذَا إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا حَصَلَ بَيْنَ ذَيْنِكَ الدَّلِيلَيْنِ اللَّفْظِيَّيْنِ تَعَارُضٌ وَإِذَا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَهُمَا فَلَيْسَ تَرْكُ ظَاهِرِ أَحَدِهِمَا رِعَايَةً لِظَاهِرِ الْآخَرِ أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أَحَدَهُمَا قَاطِعٌ فِي دَلَالَتِهِ وَالْآخِرَ غَيْرُ قَاطِعٍ فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الرُّجْحَانُ، أَوْ يُقَالُ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَإِنْ كَانَ رَاجِحًا إِلَّا أَنَّ أَحَدَهُمَا يَكُونُ أَرْجَحَ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الرُّجْحَانُ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ:
Birinci kısma gelince; şöyle deriz: Bu ancak o iki lafzî delil arasında bir teâruz (çelişki) meydana geldiğinde gerçekleşir. Aralarında teâruz vuku bulduğunda ise diğerinin zahirini gözetmek için birinin zahirini terk etmek, tersini yapmaktan daha evla değildir. Meğerki şöyle denilsin: O ikisinden biri delaletinde kat'îdir, diğeri ise kat'î değildir; bu takdirde rüchan (üstünlük) hasıl olur. Yahut şöyle denilsin: Her biri racih olmakla birlikte birisi daha racihtir; bu takdirde de rüchan hasıl olur. Ancak biz şöyle deriz:
أَمَّا الْأَوَّلُ فَبَاطِلٌ، لِأَنَّ الدَّلَائِلَ اللَّفْظِيَّةَ لَا تَكُونُ قَاطِعَةً الْبَتَّةَ، لِأَنَّ كُلَّ دَلِيلٍ لَفْظِيٍّ فَإِنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى نَقْلِ اللُّغَاتِ، وَنَقْلِ وُجُوهِ النَّحْوِ وَالتَّصْرِيفِ، وَمَوْقُوفٌ عَلَى عَدَمِ الِاشْتِرَاكِ وَعَدَمِ الْمَجَازِ، وَعَدَمِ التَّخْصِيصِ، وَعَدَمِ الْإِضْمَارِ، وَعَدَمِ الْمُعَارِضِ النَّقْلِيِّ وَالْعَقْلِيِّ، وَكَانَ ذَلِكَ مَظْنُونٌ، وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْمَظْنُونِ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ مَظْنُونًا، فَثَبَتَ أَنَّ شَيْئًا مِنَ الدَّلَائِلِ اللَّفْظِيَّةِ لَا يَكُونُ قَاطِعًا.
Birincisi batıldır; çünkü lafzî deliller asla kat'î olmazlar. Zira her lafzî delil dillerin nakline, nahiv ve sarf vecihlerinin nakline bağlıdır; ayrıca müşterekliğin bulunmamasına, mecazın bulunmamasına, tahsisin bulunmamasına, izmarın (gizli ögenin) bulunmamasına, naklî ve aklî bir muârızın bulunmamasına bağlıdır. Bütün bunlar ise zannîdir; zannî olana bağlı olan şeyin zannî olması ise daha evladır. Böylece lafzî delillerden hiçbirinin kat'î olmadığı sabit olmuştur.
وَأَمَّا الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: أَحَدُ الدَّلِيلَيْنِ أَقْوَى مِنَ الدَّلِيلِ الثَّانِي وَإِنْ كَانَ أَصْلُ الِاحْتِمَالِ قَائِمًا فِيهِمَا مَعًا، فَهَذَا صَحِيحٌ، وَلَكِنْ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ صَرْفُ الدَّلِيلِ اللَّفْظِيِّ عَنْ ظَاهِرِهِ إِلَى الْمَعْنَى الْمَرْجُوحِ ظَنِّيًّا، وَمِثْلُ
İkincisine gelince; yani asıl ihtimal her ikisinde birden mevcut olsa da delillerden birinin ikinci delilden daha kuvvetli olduğunun söylenmesidir; bu doğrudur. Fakat bu takdire göre lafzî delili zahirinden mercuh manaya çevirmek zannî olur; böylesi
هَذَا لَا يَجُوزُ التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ فِي الْمَسَائِلِ الْأُصُولِيَّةِ، بَلْ يَجُوزُ التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ فِي الْمَسَائِلِ الْفَقِهِيَّةِ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ صَرْفَ اللَّفْظِ عَنْ مَعْنَاهُ الرَّاجِحِ إِلَى مَعْنَاهُ الْمَرْجُوحِ فِي الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ لَا يَجُوزُ إِلَّا عِنْدَ قِيَامِ الدَّلِيلِ الْقَطْعِيِّ الْعَقْلِيِّ عَلَى أَنَّ مَا أَشْعَرَ بِهِ ظَاهِرُ اللَّفْظِ مُحَالٌ، وَقَدْ عَلِمْنَا فِي الْجُمْلَةِ أَنَّ اسْتِعْمَالَ اللَّفْظِ فِي مَعْنَاهُ الْمَرْجُوحِ جَائِزٌ عِنْدَ تَعَذُّرِ حَمْلِهِ عَلَى ظَاهِرِهِ، فَعِنْدَ هَذَا يَتَعَيَّنُ/ التَّأْوِيلُ، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى صَرْفِ اللَّفْظِ عَنْ مَعْنَاهُ الرَّاجِحِ إِلَى مَعْنَاهُ الْمَرْجُوحِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَاطِعَةِ عَلَى أَنَّ مَعْنَاهُ الرَّاجِحَ مُحَالٌ عَقْلًا ثُمَّ إِذَا أَقَامَتْ هَذِهِ الدَّلَالَةُ وَعَرَفَ الْمُكَلَّفُ أَنَّهُ لَيْسَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذَا اللَّفْظِ مَا أَشْعَرَ بِهِ ظَاهِرُهُ، فَعِنْدَ هَذَا لَا يَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يَعْرِفَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَرْجُوحَ الَّذِي هُوَ الْمُرَادُ مَاذَا لِأَنَّ السَّبِيلَ إِلَى ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِتَرْجِيحِ مَجَازٍ عَلَى مَجَازٍ وَتَرْجِيحِ تَأْوِيلٍ عَلَى تَأْوِيلٍ، وَذَلِكَ التَّرْجِيحُ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالدَّلَائِلِ اللَّفْظِيَّةِ وَالدَّلَائِلُ اللَّفْظِيَّةُ عَلَى مَا بَيَّنَّا ظَنِّيَّةٌ لَا سِيَّمَا الدَّلَائِلَ الْمُسْتَعْمَلَةَ فِي تَرْجِيحِ مَرْجُوحٍ عَلَى مَرْجُوحٍ آخَرَ يَكُونُ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، وَكُلُّ هَذَا لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ الضَّعِيفَ وَالتَّعْوِيلُ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ فِي الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ مُحَالٌ فَلِهَذَا التحقيق المتين مذهباً أَنَّ بَعْدَ إِقَامَةِ الدَّلَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ عَلَى أَنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الظَّاهِرِ مُحَالٌ لَا يَجُوزُ الْخَوْضُ فِي تَعْيِينِ التَّأْوِيلِ، فَهَذَا مُنْتَهَى مَا حَصَّلْنَاهُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَاللَّهُ وَلِيُّ الْهِدَايَةِ وَالرَّشَادِ.
bir şeye usul meselelerinde dayanmak caiz olmaz, aksine fıkhî meselelerde dayanmak caiz olur. Zikrettiğimiz hususlarla sabit olmuştur ki kat'î meselelerde lafzı racih manasından mercuh manasına çevirmek, ancak lafzın zahirinin hissettirdiği şeyin muhal olduğuna dair kat'î aklî delil ikame edildiğinde caizdir. Genel olarak bildik ki lafzı zahirine hamletmek imkânsızlaştığında onu mercuh manasında kullanmak caizdir; işte bu noktada tevil zorunlu hale gelir. Böylece lafzı racih manasından mercuh manasına çevirmenin, ancak onun racih manasının aklen muhal olduğuna dair kat'î aklî delil getirmek vasıtasıyla mümkün olacağı açığa çıkmıştır. Sonra bu delil ikame edilip de mükellef Allah Teâlâ'nın bu lafızdan muradının zahirinin hissettirdiği şey olmadığını bildiğinde, artık bu noktada murat olan o mercuhun ne olduğunu bilmeye ihtiyaç duymaz; zira buna giden yol ancak bir mecazı diğer mecaza tercih etmekle ve bir tevili diğer tevile tercih etmekle olur. Bu tercih ise ancak lafzî delillerle mümkündür. Lafzî deliller ise açıkladığımız üzere zannîdir; bilhassa bir mercuhu diğer bir mercuha tercih etmede kullanılan deliller son derece zayıf olur. Bütün bunlar ise sadece zayıf bir zan ifade eder ve kat'î meselelerde böylesi delillere dayanmak muhaldir. İşte bu sağlam tahkikten dolayı benimsenen mezhep şudur: Lafzı zahirine hamletmenin muhal olduğuna dair kat'î deliller ikame edildikten sonra muayyen bir tevile dalmak caiz değildir. İşte bu konuda elde ettiğimiz neticenin son noktası budur. Hidayet ve doğruluğun sahibi Allah'tır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي حِكَايَةِ أَقْوَالِ النَّاسِ فِي الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ فَالْأَوَّلُ: مَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: الْمُحْكَمَاتُ هِيَ الثَّلَاثُ آيَاتٍ الَّتِي فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ قُلْ تَعالَوْا [الْأَنْعَامِ: ١٥١] إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ، وَالْمُتَشَابِهَاتُ هِيَ الَّتِي تَشَابَهَتْ عَلَى الْيَهُودِ، وهي أسماء حروف الهجاء المذكور فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَوَّلُوهَا عَلَى حِسَابِ الْجُمَّلِ فَطَلَبُوا أَنْ يَسْتَخْرِجُوا مِنْهَا مُدَّةَ بَقَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَاخْتَلَطَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ وَاشْتَبَهَ، وَأَقُولُ: التَّكَالِيفُ الْوَارِدَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى تَنْقَسِمُ إِلَى قِسْمَيْنِ مِنْهَا مَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَغَيَّرَ بِشَرْعٍ وَشَرْعٍ، وَذَلِكَ كَالْأَمْرِ بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الظُّلْمِ وَالْكَذِبِ وَالْجَهْلِ وَقَتْلِ النَّفْسِ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَمِنْهَا مَا يَخْتَلِفُ بِشَرْعٍ وَشَرْعٍ كَأَعْدَادِ الصَّلَوَاتِ وَمَقَادِيرِ الزَّكَوَاتِ وَشَرَائِطِ الْبَيْعِ وَالنِّكَاحِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالْمُحْكَمِ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ، لِأَنَّ الْآيَاتِ الثَّلَاثَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى هَذَا الْقِسْمِ.
Üçüncü Mesele: İnsanların muhkem ve müteşâbih hakkındaki görüşlerinin nakledilmesi: Birincisi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Muhkem olanlar, En'âm suresinde geçen { قُلْ تَعالَوْا } [el-En'âm: 151] “De ki: Gelin...” ayetinden bu üç ayetin sonuna kadar olan üç ayettir. Müteşâbih olanlar ise Yahudilere şüpheli/benzer gelenlerdir; onlar da surelerin başlarında zikredilen hece harflerinin isimleridir. Çünkü onlar bu harfleri ebced hesabına göre tevil etmişler ve onlardan bu ümmetin baki kalma müddetini çıkarmayı istemişler, böylece iş onlara karışmış ve şüpheli hale gelmiştir. Ben de derim ki: Allah Teâlâ'dan gelen teklifler iki kısma ayrılır: Bir kısmı şeriattan şeriata değişmesi caiz olmayan şeylerdir; Allah Teâlâ'ya itaat etmeyi emretmek, zulümden, yalandan, cehaletten ve haksız yere cana kıymaktan sakınmak gibi. Bir kısmı ise namazların sayıları, zekâtların miktarları, alışveriş ve nikâhın şartları ve benzeri gibi şeriattan şeriata farklılık gösteren şeylerdir. İşte birinci kısım, İbn Abbâs'a göre muhkem olarak isimlendirilen kısımdır; çünkü En'âm suresindeki üç ayet bu kısmı ihtiva etmektedir.
وَأَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَهُوَ الَّذِي سَمَّيْنَاهُ بِالْمُجْمَلِ، وَهُوَ مَا يَكُونُ دَلَالَةَ اللَّفْظِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ وَإِلَى غَيْرِهِ عَلَى السَّوِيَّةِ، فَإِنَّ دَلَالَةَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ الَّتِي تُفَسِّرُ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ بِهَا عَلَى السَّوِيَّةِ لَا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ عَلَى مَا لَخَّصْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Müteşâbihe gelince; o bizim mücmel olarak adlandırdığımız şeydir ki lafzın ona ve diğerine delaleti eşit düzeyde olan şeydir. Zira bu lafızların, kendileriyle tefsir edildikleri bütün vecihlere delaleti, Bakara suresinin başında özetlediğimiz üzere ayrık bir delil olmaksızın eşittir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَيْضًا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ الْمُحْكَمَ هُوَ النَّاسِخُ، وَالْمُتَشَابِهُ هُوَ الْمَنْسُوخُ.
İkinci Görüş: Bu da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edilmiştir: Muhkem nasih (hükmü devam ettiren), müteşâbih ise mensuh (hükmü kaldırılmış olan) olandır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الْأَصَمُّ: الْمُحْكَمُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ دَلِيلُهُ وَاضِحًا لَائِحًا، مِثْلَ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنْ إنشاء الخلق في قوله تعالى: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] وَقَوْلِهِ وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] وَقَوْلِهِ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢] وَالْمُتَشَابِهُ مَا يُحْتَاجُ فِي مَعْرِفَتِهِ إِلَى التَّدَبُّرِ وَالتَّأَمُّلِ نَحْوَ الْحُكْمِ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَبْعَثُهُمْ بَعْدَ أَنْ صَارُوا تُرَابًا وَلَوْ تَأَمَّلُوا لَصَارَ الْمُتَشَابِهُ عِنْدَهُمْ مُحْكَمًا لِأَنَّ مَنْ قدر على الإنشاء أو لا قَدَرَ عَلَى الْإِعَادَةِ ثَانِيًا.
Üçüncü Görüş: el-Asam şöyle demiştir: Muhkem delili apaçık ve besbelli olan şeydir; Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً } [el-Mü'minûn: 14] “Sonra nutfeyi bir alakaya dönüştürdük”, { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } [el-Enbiyâ: 30] “Ve her canlı şeyi sudan yarattık” ve { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } [el-Bakara: 22] “Gökten su indirdi ve onunla size rızık olmak üzere meyveler çıkardı” buyruklarındaki yaratılışın başlatılmasına dair haber verdiği hususlar gibi. Müteşâbih ise bilinmesinde tefekkür ve düşünmeye ihtiyaç duyulan şeydir; toprak olduktan sonra Allah Teâlâ'nın onları dirilteceğine dair hüküm gibi. Eğer düşünüp taşınsalardı müteşâbih onların katında muhkem haline gelirdi; çünkü başlangıçta yaratmaya kadir olan kimse, ikinci defa yeniden diriltmeye de kadirdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَلَامَ الْأَصَمِّ غَيْرُ مُلَخَّصٍ، فَإِنَّهُ إِنْ عَنَى بِقَوْلِهِ: الْمُحْكَمُ مَا يَكُونُ دَلَائِلُهُ وَاضِحَةً أَنَّ الْمُحْكَمَ هو
Bilesin ki el-Asam'ın sözü netleştirilmemiştir. Zira o: “Muhkem delilleri açık olan şeydir” sözüyle muhkemin,
الَّذِي يَكُونُ دَلَالَةَ لَفْظِهِ عَلَى مَعْنَاهُ مُتَعَيِّنَةً رَاجِحَةً، وَالْمُتَشَابِهُ مَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَهُوَ إِمَّا الْمُجْمَلُ الْمُتَسَاوِي، أَوِ الْمُؤَوَّلُ الْمَرْجُوحُ، فَهَذَا هُوَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا، وَإِنْ عَنَى بِهِ أَنَّ الْمُحْكَمَ هُوَ الَّذِي يُعْرَفُ صِحَّةُ مَعْنَاهُ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، فَيَصِيرُ الْمُحْكَمُ عَلَى قَوْلِهِ مَا يُعْلَمُ صِحَّتُهُ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ، وَالْمُتَشَابِهُ مَا يُعْلَمُ صِحَّتُهُ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ، وَعَلَى هَذَا يَصِيرُ جُمْلَةُ الْقُرْآنِ مُتَشَابِهًا، لِأَنَّ قَوْلَهُ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً أَمْرٌ يَحْتَاجُ فِي مَعْرِفَةِ صِحَّتِهِ إِلَى الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ، وَإِنَّ أَهْلَ الطَّبِيعَةِ يَقُولُونَ: السَّبَبُ فِي ذَلِكَ الطَّبَائِعُ وَالْفُصُولُ، أَوْ تَأْثِيرَاتُ الْكَوَاكِبِ، وَتَرْكِيبَاتُ الْعَنَاصِرِ وَامْتِزَاجَاتُهَا، فَكَمَا أَنَّ إِثْبَاتَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ مُفْتَقِرٌ إِلَى الدَّلِيلِ، فَكَذَلِكَ إِسْنَادُ هَذِهِ الْحَوَادِثِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مُفْتَقِرٌ إِلَى الدَّلِيلِ، وَلَعَلَّ الْأَصَمَّ يَقُولُ: هَذِهِ الْأَشْيَاءُ وَإِنْ كَانَتْ كُلُّهَا مُفْتَقِرَةً إِلَى الدَّلِيلِ، إِلَّا أَنَّهَا تَنْقَسِمُ إِلَى مَا يَكُونُ الدَّلِيلُ فِيهِ ظَاهِرًا بِحَيْثُ تَكُونُ مُقَدِّمَاتُهُ قَلِيلَةً مَرَتَّبَةً مُبَيَّنَةً يُؤْمَنُ الْغَلَطُ مَعَهَا إِلَّا نَادِرًا، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ الدَّلِيلُ فِيهِ خَفِيًّا كَثِيرَ الْمُقَدِّمَاتِ غَيْرَ مُرَتَّبَةٍ فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ: هُوَ الْمُحْكَمُ وَالثَّانِي: هُوَ الْمُتَشَابِهُ.
lafzının manasına delaleti tayin edilmiş ve racih olan şey, müteşâbihin ise böyle olmayıp ya eşit olan mücmel ya da mercuh olan müevvel olduğunu kastettiyse, bu bizim ilk başta zikrettiğimiz şeydir. Yok eğer bununla muhkemin manasının sıhhati delilsiz bilinen şey olduğunu kastettiyse, onun sözüne göre muhkem sıhhati aklın zorunluluğu ile bilinen şey, müteşâbih ise sıhhati aklın deliliyle bilinen şey olur. Bu takdirde Kur'an'ın bütünü müteşâbih haline gelir; çünkü O'nun { خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً } “nutfeyi bir alakaya dönüştürdük” buyruğu sıhhatinin bilinmesinde aklî delillere muhtaç olan bir husustur. Tabiatçılar şöyle demektedir: “Bundaki sebep tabiatlar ve mevsimlerdir yahut yıldızların tesirleri, unsurların terkipleri ve birbirine karışmalarıdır.” Dolayısıyla haşir ve neşri ispat etmek delile muhtaç olduğu gibi, bu hadiseleri Allah Teâlâ'ya isnat etmek de delile muhtaçtır. Belki de el-Asam şöyle demektedir: “Bu şeylerin hepsi delile muhtaç olsa da delilin onda açık olduğu, mukaddimelerinin az, tertipli ve beyan edilmiş bulunup nadir durumlar dışında kendisiyle hataya düşmekten emin olunan şeyler ile delilin onda gizli olduğu, mukaddimelerinin çok ve tertipsiz bulunduğu şeyler olmak üzere kısımlara ayrılır. Birinci kısım muhkemdir, ikinci kısım ise müteşâbihtir.”
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ كُلَّ مَا أَمْكَنَ تَحْصِيلُ الْعِلْمِ بِهِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ بِدَلِيلٍ جَلِيٍّ، أَوْ بِدَلِيلٍ خَفِيٍّ، فَذَاكَ هُوَ الْمُحْكَمُ، وَكُلُّ مَا لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَتِهِ فَذَاكَ هُوَ الْمُتَشَابِهُ، وَذَلِكَ كَالْعِلْمِ بِوَقْتِ قِيَامِ السَّاعَةِ، وَالْعِلْمِ بِمَقَادِيرِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ فِي حَقِّ الْمُكَلَّفِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها [الأعراف: ١٨٧] [النازعات: ٤٢] .
Dördüncü Görüş: İster açık bir delille olsun ister gizli bir delille olsun, hakkında bilgi elde edilmesi mümkün olan her şey muhkemdir; bilinmesine hiçbir yol bulunmayan her şey ise müteşâbihtir. Kıyametin kopma vaktini bilmek ve mükellefler hakkındaki sevap ile cezanın miktarlarını bilmek gibi. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } [el-A'râf: 187; en-Nâziât: 42] “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar” buyruğudur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْفَوَائِدِ الَّتِي لِأَجْلِهَا جُعِلَ بَعْضُ الْقُرْآنِ مُحْكَمًا وَبَعْضُهُ مُتَشَابِهًا.
Dördüncü Mesele: Kur'an'ın bir kısmının muhkem, bir kısmının müteşâbih kılınmasındaki hikmetler ve faydalar hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ مِنَ الْمُلْحِدَةِ مَنْ طَعَنَ فِي الْقُرْآنِ لِأَجْلِ اشْتِمَالِهِ عَلَى الْمُتَشَابِهَاتِ، وَقَالَ: إِنَّكُمْ تَقُولُونَ إِنَّ تَكَالِيفَ الْخَلْقِ مُرْتَبِطَةٌ بِهَذَا الْقُرْآنِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، ثُمَّ إِنَّا نَرَاهُ بِحَيْثُ يَتَمَسَّكُ بِهِ كُلُّ صَاحِبِ مَذْهَبٍ عَلَى مَذْهَبِهِ، فَالْجَبْرِيُّ يَتَمَسَّكُ بِآيَاتِ الْجَبْرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً [الْأَنْعَامِ:
Bilesin ki mülhidlerden bazıları müteşâbihatı ihtiva etmesinden ötürü Kur'an'a dil uzatmış ve şöyle demiştir: “Sizler yaratılmışların tekliflerinin kıyamete kadar bu Kur'an'a bağlı olduğunu söylüyorsunuz; sonra biz onun her mezhep sahibinin kendi mezhebine delil getirebileceği bir yapıda olduğunu görüyoruz: Cebriyeci; Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } [el-En'âm:
٢٥] وَالْقَدَرِيُّ يَقُولُ: بَلْ هَذَا مَذْهَبُ الْكُفَّارِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى ذَلِكَ عَنِ الْكُفَّارِ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمْ فِي قَوْلِهِ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فُصِّلَتْ: ٥] وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ [الْبَقَرَةِ: ٨٨] وَأَيْضًا مُثْبِتُ الرُّؤْيَةِ يَتَمَسَّكُ بِقَوْلِهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٢، ٢٣] وَالنَّافِي يَتَمَسَّكُ بِقَوْلِهِ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ [الْأَنْعَامِ: ١٠٣] وَمُثْبِتُ الْجِهَةِ يَتَمَسَّكُ بِقَوْلِهِ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْلِ: ٥٠] وَبِقَوْلِهِ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] وَالنَّافِي يَتَمَسَّكُ بِقَوْلِهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] ثُمَّ إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يُسَمِّي الْآيَاتِ الْمُوَافِقَةَ لِمَذْهَبِهِ: مُحْكَمَةً، وَالْآيَاتِ الْمُخَالِفَةَ لِمَذْهَبِهِ:
25] “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” buyruğu gibi cebir ayetlerine tutunmaktadır. Kaderiyeci ise: 'Aksine bu kâfirlerin mezhebidir; zira Allah Teâlâ bunu kâfirlerden onları yerme makamında: { وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } [Fussilet: 5] “Ve dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda da bir ağırlık vardır'” buyruğunda ve diğer bir yerde: { وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } [el-Bakara: 88] “Ve kalplerimiz perdelidir dediler” buyruğunda nakletmiştir' demektedir. Ayrıca rü'yeti (Allah'ın görülmesini) ispat eden kimse O'nun: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } [el-Kıyâme: 22-23] “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, Rablerine bakarlar” buyruğuna tutunmakta, inkâr eden ise O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } [el-En'âm: 103] “Gözler O'nu idrak edemez” buyruğuna tutunmaktadır. Cihet ispat eden kimse O'nun: { يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ } [en-Nahl: 50] “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar” buyruğuna ve { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } [Tâhâ: 5] “Rahmân Arş'a istiva etmiştir” buyruğuna tutunmakta, inkâr eden ise O'nun: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [eş-Şûrâ: 11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğuna tutunmaktadır. Sonra her biri kendi mezhebine uygun olan ayetleri muhkem, mezhebine aykırı olan ayetleri ise
مُتَشَابِهَةً وَرُبَّمَا آلَ الْأَمْرُ فِي تَرْجِيحِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ إِلَى تَرْجِيحَاتٍ خَفِيَّةٍ، وَوُجُوهٍ ضَعِيفَةٍ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ أَنْ يَجْعَلَ الْكِتَابَ الَّذِي هُوَ الْمَرْجُوعُ إِلَيْهِ فِي كُلِّ الدِّينِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ هَكَذَا، أَلَيْسَ أَنَّهُ لَوْ جَعَلَهُ ظَاهِرًا جَلِيًّا نَقِيًّا عَنْ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ كَانَ أَقْرَبَ إِلَى حُصُولِ الْغَرَضِ.
müteşâbih olarak isimlendirmektedir. Kimi zaman bazısının bazısına tercih edilmesinde iş gizli tercihlere ve zayıf vecihlere varıp dayanmaktadır. O halde Hakîm (hikmet sahibi) olan Allah'a, kıyamete kadar bütün dinde kendisine başvurulacak olan Kitab'ı böyle kılması nasıl yakışır? Onu bu müteşâbihattan arınmış, zahir ve apaçık kılsaydı maksadın hasıl olmasına daha yakın olmaz mıydı?”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ ذَكَرُوا في فوائد المتشابهات وجوهاً:
Bilesin ki âlimler müteşâbihlerin faydaları hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir:
لوجه الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَتَى كَانَتِ الْمُتَشَابِهَاتُ مَوْجُودَةً، كَانَ الْوُصُولُ إِلَى الْحَقِّ أَصْعَبَ وَأَشَقَّ وَزِيَادَةُ الْمَشَقَّةِ تُوجِبُ مَزِيدَ الثَّوَابِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٢] .
Birinci Vecih: Müteşâbihat mevcut olduğunda hakka ulaşmak daha zor ve daha meşakkatli olur; meşakkatin artması ise sevabın fazlalaşmasını gerektirir. Allah Teâlâ: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } [Âl-i İmrân: 142] “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri belli etmeden ve sabredenleri ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyurmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: لَوْ كَانَ الْقُرْآنُ مُحْكَمًا بِالْكُلِّيَّةِ لَمَا كَانَ مُطَابِقًا إِلَّا لِمَذْهَبٍ وَاحِدٍ، وَكَانَ تَصْرِيحُهُ مُبْطِلًا لِكُلِّ مَا سِوَى ذَلِكَ الْمَذْهَبِ، وَذَلِكَ مِمَّا يُنَفِّرُ أَرْبَابَ الْمَذَاهِبِ عَنْ قَبُولِهِ وَعَنِ النَّظَرِ فِيهِ، فَالِانْتِفَاعُ بِهِ إِنَّمَا حَصَلَ لَمَّا كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى الْمُحْكَمِ وَعَلَى الْمُتَشَابِهِ، فَحِينَئِذٍ يَطْمَعُ صَاحِبُ كُلِّ مَذْهَبٍ أَنْ يَجِدَ فِيهِ مَا يُقَوِّي مَذْهَبَهُ، وَيُؤْثِرُ مَقَالَتَهُ، فَحِينَئِذٍ يَنْظُرُ فِيهِ جَمِيعُ أَرْبَابِ الْمَذَاهِبِ، وَيَجْتَهِدُ فِي التَّأَمُّلِ فِيهِ كُلُّ صَاحِبِ مَذْهَبٍ، فَإِذَا بَالَغُوا فِي ذَلِكَ صَارَتِ الْمُحْكَمَاتُ مُفَسِّرَةً لِلْمُتَشَابِهَاتِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَتَخَلَّصُ الْمُبْطِلُ عَنْ بَاطِلِهِ وَيَصِلُ إِلَى الْحَقِّ.
İkinci Vecih: Eğer Kur'an bütünüyle muhkem olsaydı ancak tek bir mezhebe uygun olurdu ve onun açık beyanı o mezhebin dışındaki her şeyi iptal ederdi. Bu durum mezhep sahiplerini onu kabul etmekten ve ona bakmaktan nefret ettirirdi. Dolayısıyla ondan istifade ancak muhkemi ve müteşâbihi ihtiva ettiğinde hasıl olmuştur; bu takdirde her mezhep sahibi onda kendi mezhebini güçlendirecek ve görüşünü öne çıkaracak bir şey bulmayı umar. İşte o zaman bütün mezhep sahipleri ona bakar ve her mezhep sahibi onu etraflıca düşünmekte gayret gösterir. Bunda ileri gittiklerinde ise muhkemler müteşâbihleri açıklayıcı hale gelir; bu yolla batıl ehli batılından kurtulur ve hakka ulaşır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْقُرْآنَ إِذَا كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ افْتَقَرَ النَّاظِرُ فِيهِ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ، وَحِينَئِذٍ يَتَخَلَّصُ عَنْ ظُلْمَةِ التَّقْلِيدِ، وَيَصِلُ إِلَى ضِيَاءِ الِاسْتِدْلَالِ وَالْبَيِّنَةِ، أَمَّا لَوْ كَانَ كُلُّهُ مُحْكَمًا لَمْ يَفْتَقِرْ إِلَى التَّمَسُّكِ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ فَحِينَئِذٍ كَانَ يَبْقَى فِي الْجَهْلِ وَالتَّقْلِيدِ.
Üçüncü Vecih: Kur'an muhkemi ve müteşâbihi ihtiva ettiğinde ona bakan kimse aklî delilden yardım almaya muhtaç olur; o zaman taklit karanlığından kurtulur, istidlal ve açık delil aydınlığına ulaşır. Şayet bütünü muhkem olsaydı aklî delillere sarılmaya ihtiyaç duymazdı; bu takdirde cehalet ve taklit içinde kalırdı.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: لَمَّا كَانَ الْقُرْآنُ مُشْتَمِلًا عَلَى الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ، افْتَقَرُوا إِلَى تَعَلُّمِ طُرُقِ التَّأْوِيلَاتِ وَتَرْجِيحِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، وَافْتَقَرَ تَعَلُّمُ ذَلِكَ إِلَى تَحْصِيلِ عُلُومٍ كَثِيرَةٍ مِنْ عِلْمِ اللُّغَةِ وَالنَّحْوِ وَعِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ مَا كَانَ يَحْتَاجُ الْإِنْسَانُ إِلَى تَحْصِيلِ هَذِهِ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ، فَكَانَ إِيرَادُ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ لِأَجْلِ هَذِهِ الْفَوَائِدِ الْكَثِيرَةِ.
Dördüncü Vecih: Kur'an muhkemi ve müteşâbihi ihtiva ettiği için tevil yollarını öğrenmeye ve bazısını bazısına tercih etmeye muhtaç olmuşlardır. Bunu öğrenmek ise lügat, nahiv ve fıkıh usulü ilminden pek çok ilmi tahsil etmeye muhtaç kılmıştır. Eğer mesele böyle olmasaydı insan bu çok ilimleri tahsil etmeye ihtiyaç duymazdı. Dolayısıyla bu müteşâbihatın getirilmesi bu çok faydalar içindir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: وَهُوَ السَّبَبُ الْأَقْوَى فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابٌ مُشْتَمِلٌ عَلَى دَعْوَةِ الْخَوَاصِّ وَالْعَوَامِّ بِالْكُلِّيَّةِ، وَطَبَائِعُ الْعَوَامِّ تَنْبُو فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ عَنْ إِدْرَاكِ الْحَقَائِقِ، فَمَنْ سَمِعَ مِنَ الْعَوَامِّ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ إِثْبَاتَ مَوْجُودٍ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا مُشَارٍ إِلَيْهِ، ظَنَّ أَنَّ هَذَا عَدَمٌ وَنَفْيٌ فَوَقَعَ فِي التَّعْطِيلِ، فَكَانَ الْأَصْلَحُ أَنْ يُخَاطَبُوا بِأَلْفَاظٍ دَالَّةٍ عَلَى بَعْضِ مَا يُنَاسِبُ مَا يَتَوَهَّمُونَهُ وَيَتَخَيَّلُونَهُ، وَيَكُونُ ذَلِكَ مَخْلُوطًا بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْحَقِّ الصَّرِيحِ، فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ وَهُوَ الَّذِي يُخَاطَبُونَ بِهِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَكُونُ مِنْ بَابِ الْمُتَشَابِهَاتِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي وَهُوَ الَّذِي يُكْشَفُ لَهُمْ فِي آخِرِ الْأَمْرِ هُوَ الْمُحْكَمَاتُ، فَهَذَا مَا حَضَرَنَا فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
Beşinci Vecih: -ki bu konuda en kuvvetli sebep budur- Kur'an, havassı (seçkinleri) ve avamı (halkı) bütünüyle davet etmeyi içeren bir kitaptır. Avamın tabiatı ise çoğunlukla hakikatleri kavramaktan uzaktır. Avamdan bir kimse başlangıçta cisim olmayan, yer tutmayan (mütehayyiz olmayan) ve kendisine işaret edilemeyen bir varlığın ispatını işitse, bunun bir yokluk ve nefy olduğunu zannedip ta'tîle (yok saymaya) düşer. Bu sebeple onlara vehmettikleri ve hayal ettikleri şeylere uygun düşen hususların bir kısmına delalet eden lafızlarla hitap edilmesi ve bunun açık hakikate delalet eden hususlarla karıştırılmış olması en uygun olanıydı. İşte birinci kısım -ki işin başında kendisiyle muhatap kılındıkları kısımdır- müteşâbihat babındandır. İkinci kısım ise -ki işin sonunda kendilerine açığa kavuşturulacak olandır- muhkemattır. Bu konuda hatırımıza gelenler bunlardır; Allah muradını en iyi bilendir.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمَبَاحِثَ فَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ.
Bu araştırmaları öğrendiğine göre şimdi tefsire dönelim.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ فَالْمُرَادُ بِهِ هُوَ الْقُرْآنُ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ وَهِيَ الَّتِي يَكُونُ مَدْلُولَاتُهَا مُتَأَكَّدَةً إِمَّا بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَاطِعَةِ وَذَلِكَ فِي الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ، أَوْ يَكُونُ مَدْلُولَاتُهَا خَالِيَةً عَنْ مُعَارَضَاتٍ أَقْوَى مِنْهَا.
Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Sana Kitab'ı indiren O'dur.” buyruğuna gelince; bununla kastedilen Kur'an'dır. { مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ } “Ondan bir kısım ayetler muhkemdir”; bunlar, delalet ettikleri manalar ya kat'î meselelerde kesin aklî delillerle pekiştirilmiş olan yahut delalet ettikleri manalar kendilerinden daha güçlü muârızlardan arınmış bulunan ayetlerdir.
ثُمَّ قَالَ: هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Sonra şöyle buyurmuştur: { هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ } “Onlar Kitab'ın esasıdır.” Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا مَعْنَى كَوْنِ الْمُحْكَمِ أُمًّا لِلْمُتَشَابِهِ؟
Birinci Soru: Muhkemin müteşâbihe anne/esas olmasının manası nedir?
الْجَوَابُ: الْأُمُّ فِي حَقِيقَةِ اللُّغَةِ الْأَصْلُ الَّذِي مِنْهُ يَكُونُ الشَّيْءُ، فَلَمَّا كَانَتِ الْمُحْكَمَاتُ مَفْهُومَةً بِذَوَاتِهَا، وَالْمُتَشَابِهَاتُ إِنَّمَا تَصِيرُ مَفْهُومَةً بِإِعَانَةِ الْمُحْكَمَاتِ، لَا جَرَمَ صَارَتِ الْمُحْكَمَاتُ كَالْأُمِّ للمتشابهات وقيل: أن ما ثَبَتَتْ إِلَى أَنْ يَبْعَثَهَا، فَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِلَفْظِ الْأَبِ مِنْ جِهَةِ أَنَّ الْأَبَ هُوَ الَّذِي حَصَلَ مِنْهُ تَكْوِينُ الِابْنِ، ثُمَّ وَقَعَ فِي التَّرْجَمَةِ مَا أَوْهَمَ الْأُبُوَّةَ الْوَاقِعَةَ مِنْ جِهَةِ الْوِلَادَةِ، فَكَانَ قَوْلُهُ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥]
Cevap: Dilin hakikatinde ümm (anne), kendisinden şeyin meydana geldiği asıldır. Muhkemler bizzat kendileri anlaşılan, müteşâbihler ise ancak muhkemlerin yardımıyla anlaşılır hale gelen ayetler olunca, muhkemler müteşâbihler için adeta anne gibi olmuştur. Denildi ki: O'nun onları dirilteceği zamana kadar sabit kalmıştır; bu mana oğlun meydana gelmesini sağlayan kimse olması yönünden baba lafzıyla ifade edilmiş, sonra tercümede doğum yönünden meydana gelen babalığı vehmettiren bir durum vuku bulmuştur. Dolayısıyla O'nun { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } [Meryem: 35] “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez.” buyruğu,
مُحْكَمًا لِأَنَّ مَعْنَاهُ مُتَأَكَّدٌ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَطْعِيَّةِ، وَكَانَ قَوْلُهُ: عِيسَى رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ الَّتِي يَجِبُ رَدُّهَا إِلَى ذَلِكَ الْمُحْكَمِ.
manası kat'î aklî delillerle pekiştirildiği için muhkem olmuş; “Îsâ Allah'ın ruhu ve O'nun kelimesidir” sözü ise o muhkeme döndürülmesi vacip olan müteşâbihattan olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ: أُمُّ الْكِتابِ وَلَمْ يَقُلْ: أُمَّهَاتُ الْكِتَابِ؟
İkinci Soru: Niçin ümmehâtü'l-kitâb (Kitab'ın anaları) demeyip de { أُمُّ الْكِتابِ } “Kitab'ın esası/anası” demiştir?
الْجَوَابُ: أَنَّ مَجْمُوعَ الْمُحْكَمَاتِ فِي تَقْدِيرِ شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَمَجْمُوعَ الْمُتَشَابِهَاتِ فِي تَقْدِيرِ شَيْءٍ آخَرَ وَأَحَدُهُمَا أُمُّ الْآخَرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٠] وَلَمْ يَقُلْ آيَتَيْنِ، وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ عَلَى مَعْنَى أَنَّ مَجْمُوعَهُمَا آيَةٌ وَاحِدَةٌ، فَكَذَلِكَ هَاهُنَا.
Cevap: Muhkemlerin bütünü tek bir şey mesabesinde, müteşâbihlerin bütünü de başka bir şey mesabesindedir ve bunlardan biri diğerinin esasıdır/anasıdır. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } [el-Mü'minûn: 50] “Meryem'in oğlunu da, annesini de bir ayet (mucize) kıldık.” Burada [iki kişi oldukları halde] “iki ayet” dememiştir. Bunu ancak ikisinin toplamının tek bir ayet olduğu manasında söylemiştir; işte burada da durum böyledir.
ثُمَّ قَالَ: وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ وَقَدْ عَرَفْتَ حَقِيقَةَ الْمُتَشَابِهَاتِ، قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: إِنَّ أُخَرُ فارقت أخواتها في حكم واحد، وذلك أن أُخَرَ جَمْعُ أُخْرَى وَأُخْرَى تَأْنِيثُ آخَرَ وَآخَرُ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ وَمَا كَانَ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ فَإِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ مَعَ مِنْ أَوْ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، فَيُقَالُ: زَيْدٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو، وَزَيْدٌ الْأَفْضَلُ فَالْأَلِفُ وَاللَّامُ مُعَقِّبَتَانِ لِمِنْ فِي بَابِ أَفْعَلَ، فَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ يُقَالَ: زَيْدٌ آخَرُ مِنْ عَمْرٍو، أَوْ يُقَالُ: زَيْدٌ الْآخَرُ إِلَّا أَنَّهُمْ حَذَفُوا مِنْهُ لَفْظَ مِنْ لِأَنَّ لَفْظَهُ اقْتَضَى مَعْنَى مِنْ فَأَسْقَطُوهَا اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ اللَّفْظِ عَلَيْهِ وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ مُعَاقِبَتَانِ لِمِنْ، فَسَقَطَ الْأَلِفُ وَاللَّامُ أَيْضًا فَلَمَّا جَازَ اسْتِعْمَالُهُ بِغَيْرِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ صَارَ أُخَرَ فَأُخَرُ جَمْعُهُ، فَصَارَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ مَعْدُولَةً عَنْ حُكْمِ نَظَائِرِهَا فِي سُقُوطِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ عَنْ جَمْعِهَا وَوُحْدَانِهَا.
Sonra şöyle buyurmuştur: { وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ } “Diğerleri de müteşâbihlerdir.” Müteşâbihlerin mahiyetini daha önce öğrenmiştin. Halîl ve Sîbeveyhi şöyle demiştir: Uhar (أُخَرُ) kelimesi tek bir hükümde benzerlerinden ayrılmıştır; zira uhar, uhrânın (أُخْرَى) çoğuludur. Uhrâ ise âhar (آخَرُ) kelimesinin müennesidir. Âhar kelimesi de ef‘al (أَفْعَلَ) veznindedir. Ef‘al vezninde olan bir kelime ise ya min (مِنْ) edatıyla yahut elif ve lâm ile kullanılır. Mesela: “Zeyd, Amr'dan daha faziletlidir (زَيْدٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو)” ve “En faziletli olan Zeyd'dir (زَيْدٌ الْأَفْضَلُ)” denir. Dolayısıyla elif ve lâm, ef‘al babında min edatının yerini alır. Kıyasa uygun olan; “Zeyd, Amr'dan başkadır (زَيْدٌ آخَرُ مِنْ عَمْرٍو)” veya “Diğer Zeyd (زَيْدٌ الْآخَرُ)” denilmesiydi. Ancak lafzın kendisi min manasını gerektirdiği için ondan min lafzını hazfettiler; lafzın ona olan delaletiyle yetinerek min'i düşürdüler. Elif ve lâm da min'in yerine geçtiğinden elif ve lâm da düştü. Elif ve lâmsız kullanımı caiz olunca uhar haline geldi; nitekim uhar onun çoğuludur. Böylece bu lafız, gerek çoğulunda gerekse tekilinde elif ve lâmın düşmesi bakımından benzerlerinin tabi olduğu hükümden udûl etmiş (farklılaşmış) oldu.
ثُمَّ قَالَ: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْكِتَابَ يَنْقَسِمُ إِلَى قِسْمَيْنِ مِنْهُ مُحْكَمٌ وَمِنْهُ مُتَشَابِهٌ، بَيَّنَ أَنَّ أَهْلَ الزَّيْغِ لَا يَتَمَسَّكُونَ إِلَّا بِالْمُتَشَابِهِ، وَالزَّيْغُ الْمَيْلُ عَنِ الْحَقِّ، يُقَالُ: زَاغَ زَيْغًا: أَيْ مَالَ مَيْلًا وَاخْتَلَفُوا فِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أُرِيدُوا بِقَوْلِهِ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ
Sonra şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ } “Kalplerinde eğrilik bulunanlara gelince...” Bil ki Allah Teâlâ, Kitab'ın muhkem ve müteşâbih olmak üzere iki kısma ayrıldığını beyan edince; kalplerinde eğrilik bulunan kimselerin yalnızca müteşâbih olana sarıldıklarını bildirmiştir. Zeyğ (زَيْغ), haktan sapmak demektir. Nitekim: [Arapçada] zâğa zeygan (زاغ زيغا) yani meyletti, saptı denilir. Kalplerinde eğrilik olduğu bildirilen bu kimselerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَقَالَ الرَّبِيعُ: هُمْ وَفْدُ نَجْرَانَ لَمَّا حَاجُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَسِيحِ فَقَالُوا: أَلَيْسَ هُوَ كَلِمَةُ اللَّهِ وَرُوحٌ مِنْهُ قَالَ: بَلَى. فَقَالُوا: حَسْبُنَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ،
Rebî‘ şöyle demiştir: “Onlar Necran heyetidir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Mesîh hakkında tartışıp: ‘O, Allah'ın bir kelimesi ve O'ndan bir ruh değil midir?’ dediler. [Resûlullah]: ‘Evet’ buyurdu. Bunun üzerine: ‘Bu bize yeter’ dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.”
ثُمَّ أَنْزَلَ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمُ الْيَهُودُ طَلَبُوا عِلْمَ مُدَّةِ بَقَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَاسْتِخْرَاجِهِ مِنَ الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ فِي أَوَائِلِ السُّورِ وَقَالَ قَتَادَةُ وَالزَّجَّاجُ: هُمُ الْكُفَّارُ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ، لِأَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ وَما يَعْلَمُ/ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَمَا ذَاكَ إِلَّا وَقْتَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْفَاهُ عَنْ كُلِّ الْخَلْقِ حَتَّى عَنِ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.
Sonra da: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir.” ayetini indirdi. Kelbî ise şöyle demiştir: “Onlar, bu ümmetin [hâkimiyet] süresinin bilgisini sure başlarındaki hurûf-ı mukattaadan çıkarmaya çalışan Yahudilerdir.” Katâde ve Zeccâc da şöyle demiştir: “Onlar yeniden dirilişi inkâr eden kâfirlerdir. Zira Allah Teâlâ ayetin sonunda: { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ } “Onun tevilini ancak Allah bilir.” buyurmuştur. Bu ise kıyamet vaktinden başkası değildir; çünkü Allah Teâlâ onu melekler ve peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- dahil bütün yaratılmışlardan gizlemiştir.”
وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ: إِنَّ هَذَا يَعُمُّ جَمِيعَ الْمُبْطِلِينَ، وَكُلَّ مَنِ احْتَجَّ لِبَاطِلِهِ بِالْمُتَشَابِهِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ، وَخُصُوصُ السَّبَبِ لَا يَمْنَعُ عُمُومَ اللَّفْظِ وَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مَا فِيهِ لَبْسٌ وَاشْتِبَاهٌ وَمِنْ جُمْلَتِهِ مَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ الرَّسُولَ مِنَ النُّصْرَةِ وَمَا أَوْعَدَ الْكُفَّارَ مِنَ النِّقْمَةِ ويقولون ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ [العنكبوت: ٢٩] لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ [سبأ:
Muhakkik âlimler ise şöyle demişlerdir: Bu ifade bütün batıl ehli kimseleri ve batıl davası için müteşâbih ayetlerle delil getiren herkesi içine alır; zira lafız umumidir ve sebebin hususi olması lafzın umumi olmasına engel teşkil etmez. İçinde kapalılık ve şüphe bulunan her şey bu kapsama girer. Allah'ın Resûl'e vadettiği zafer ile kâfirlere vadettiği azap da bu cümledendir. Nitekim onlar: { ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ } [el-Ankebût: 29] “Haydi bize Allah'ın azabını getir!”, { لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ } [Sebe': 3]
٣] لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ [الْحِجْرِ: ٧] فَمَوَّهُوا الْأَمْرَ عَلَى الضَّعَفَةِ، وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ اسْتِدْلَالُ الْمُشَبِّهَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] فَإِنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِصَرِيحِ الْعَقْلِ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مُخْتَصًّا بِالْحَيِّزِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الصِّغَرِ كَالْجُزْءِ الَّذِي لَا يَتَجَزَّأُ وَهُوَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ أَكْبَرَ فَيَكُونُ مُنْقَسِمًا مُرَكَّبًا وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَإِنَّهُ مُمْكِنٌ وَمُحْدَثٌ، فَبِهَذَا الدَّلِيلِ الظَّاهِرِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ فِي مَكَانٍ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى مُتَشَابِهًا، فَمَنْ تَمَسَّكَ بِهِ كَانَ مُتَمَسِّكًا بِالْمُتَشَابِهَاتِ وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِالظَّوَاهِرِ الدَّالَّةِ عَلَى تَفْوِيضِ الْفِعْلِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى الْعَبْدِ، فَإِنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ أَنَّ صُدُورَ الْفِعْلِ يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي، وَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الدَّاعِي مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وثبت مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ حُصُولُ الْفِعْلِ عند تلك
“Kıyamet bize gelmeyecek.” [ve] { لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ } [el-Hicr: 7] “Bize melekleri getirmeli değil miydin?” diyerek zayıf kimselere meseleyi çarpıtıp şüpheye düşürdüler. Müşebbihe fırkasının Allah Teâlâ'nın: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } [Tâhâ: 5] “Rahmân Arş'a istivâ etmiştir.” buyruğu ile delil getirmesi de bu babdandır. Zira açık akıl ile sabittir ki bir mekânda yer tutan her varlık küçüklük bakımından ya bölünemeyen cüz (atom) gibi olacaktır ki bu ittifakla batıldır; yahut bundan daha büyük olacaktır ki o takdirde bölünebilen ve birleşik (mürekkep) bir varlık olur. Her birleşik varlık ise mümkin (varlığı zorunlu olmayan) ve sonradan yaratılmıştır (muhdes). İşte bu apaçık delille İlah'ın bir mekânda bulunması imkânsız hale gelir; dolayısıyla O'nun: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân Arş'a istivâ etmiştir.” buyruğu müteşâbih olur. Kim buna [zahiri üzere] sarılırsa müteşâbihlere sarılmış olur. Mûtezile'nin fiilin tamamen kula havale edildiğine (tefvîz) delalet eden zahirî naslarla delil getirmesi de bu kabildendir. Zira aklî delille fiilin meydana gelmesinin itici bir gücün (dâiyenin) varlığına bağlı olduğu sabit olmuş; o dâiyenin oluşmasının ise Allah Teâlâ tarafından meydana getirildiği sabit olmuştur. Durum böyle olunca, fiilin o dâiyenin
الدَّاعِيَةِ وَاجِبًا، وَعَدَمُهُ عِنْدَ عَدَمِ هَذِهِ الدَّاعِيَةِ وَاجِبًا، فَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ ذَلِكَ التَّفْوِيضُ، وَثَبَتَ أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدَرِهِ وَمَشِيئَتِهِ، فَيَصِيرُ اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِتِلْكَ الظَّوَاهِرِ وَإِنْ كَثُرَتِ اسْتِدْلَالًا بِالْمُتَشَابِهَاتِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كُلِّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُعْرِضُونَ عَنِ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ وَيَقْتَصِرُونَ عَلَى الظَّوَاهِرِ الْمُوهِمَةِ أَنَّهُمْ يَتَمَسَّكُونَ بِالْمُتَشَابِهَاتِ لِأَجْلِ أَنَّ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغًا عَنِ الْحَقِّ وَطَلَبًا لِتَقْرِيرِ الْبَاطِلِ.
varlığı anında meydana gelmesinin zorunlu (vacip), bu dâiyenin yokluğu anında ise fiilin yokluğunun zorunlu olduğu sabit olmuştur. Böylece o tefvîz (kula tam yetki verme) iddiası batıl olur ve her şeyin Allah Teâlâ'nın kaza, kader ve meşîetiyle olduğu sabit hale gelir. Dolayısıyla Mûtezile'nin -ne kadar çok olursa olsun- bu tür zahirî naslarla delil getirmesi müteşâbihlerle delil getirmek kabilinden olur. Allah Teâlâ, kesin delillerden yüz çevirip vehim uyandıran zahirî manalarla yetinen bu kimselerin tamamı hakkında, kalplerinde haktan sapma meyli bulunduğu ve batılı kabul ettirme peşinde oldukları için müteşâbihlere sarıldıklarını beyan etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّكَ لَا تَرَى طَائِفَةً فِي الدُّنْيَا إِلَّا وَتُسَمِّي الْآيَاتِ الْمُطَابِقَةَ لِمَذْهَبِهِمْ مُحْكَمَةً، وَالْآيَاتِ الْمُطَابِقَةَ لِمَذْهَبِ خَصْمِهِمْ مُتَشَابِهَةً ثُمَّ هُوَ الْأَمْرُ فِي ذَلِكَ أَلَا تَرَى إِلَى الْجُبَّائِيِّ فإنه يقوله: الْمُجْبِرَةُ الَّذِينَ يُضِيفُونَ الظُّلْمَ وَالْكَذِبَ، وَتَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى هُمُ الْمُتَمَسِّكُونَ بِالْمُتَشَابِهَاتِ.
Bil ki dünyada kendi mezhebine uyan ayetleri muhkem, hasmının mezhebine uyan ayetleri ise müteşâbih olarak isimlendirmeyen hiçbir fırka göremezsin; bu hususta durum bundan ibarettir. Cübbâî'ye baksana! O şöyle der: “Zulmü, yalanı ve güç yetirilemeyecek şeyleri teklif etmeyi Allah Teâlâ'ya nispet eden Mücbire (Cebriyye) fırkası müteşâbihlere sarılanların ta kendileridir.”
وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: الزَّائِغُ الطَّالِبُ لِلْفِتْنَةِ هُوَ مَنْ يَتَعَلَّقُ بِآيَاتِ الضَّلَالِ، وَلَا يَتَأَوَّلُهُ عَلَى الْمُحْكَمِ الَّذِي بَيَّنَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ [طه: ٨٥] وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى [طه: ٧٩] وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٦] وَفَسَّرُوا أَيْضًا قَوْلَهُ وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها
Ebû Müslim el-İsfahânî ise şöyle demiştir: “Fitne peşinde koşan sapkın kişi; saptırma ifade eden ayetlere yapışıp bunları Allah Teâlâ'nın: { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } [Tâhâ: 85] “Sâmirî onları saptırdı.”, { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } [Tâhâ: 79] “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.” ve { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } [el-Bakara: 26] “O, bununla ancak fasıkları saptırır.” buyruklarıyla beyan ettiği muhkem ayetlere göre tevil etmeyen kimsedir.” Ayrıca onlar Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها }
[الْإِسْرَاءِ: ١٦] عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَهْلَكَهُمْ وَأَرَادَ فِسْقَهُمْ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَطْلُبُ الْعِلَلَ عَلَى خَلْقِهِ لِيُهْلِكَهُمْ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] ويُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٦] وَتَأَوَّلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ [النَّمْلِ: ٤] عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى زَيَّنَ لَهُمُ النِّعْمَةَ وَنَقَضُوا بِذَلِكَ مَا فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ [الرَّعْدِ: ١١] وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ [الْقَصَصِ: ٥٩] وَقَالَ: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فُصِّلَتْ: ١٧] وَقَالَ: فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ [يُونُسَ: ١٠٨] وَقَالَ: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ/ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ٧] فَكَيْفَ يُزَيِّنُ النِّعْمَةَ؟ فَهَذَا مَا قَالَهُ أَبُو مُسْلِمٍ، وَلَيْتَ شِعْرِي لِمَ حَكَمَ عَلَى الْآيَاتِ الْمُوَافِقَةِ لِمَذْهَبِهِ بِأَنَّهَا مُحْكَمَاتٌ، وَعَلَى الْآيَاتِ الْمُخَالِفَةِ لِمَذْهَبِهِ بِأَنَّهَا مُتَشَابِهَاتٌ؟ وَلِمَ أَوْجَبَ في تلك الآيات المطابقة لمذهبه إجرائها عَلَى الظَّاهِرِ، وَفِي الْآيَاتِ الْمُخَالِفَةِ لِمَذْهَبِهِ صَرْفَهَا عَنِ الظَّاهِرِ؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالرُّجُوعِ إِلَى الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْبَاهِرَةِ، فَإِذَا دَلَّ عَلَى بُطْلَانِ مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ الْأَدِلَّةُ الْعَقْلِيَّةُ، فَإِنَّ مَذْهَبَهُمْ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا قُلْنَا بِأَنَّهُ صَدَرَ عَنْ أَحَدِ الْفِعْلَيْنِ دُونَ الثَّانِي مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِنَفْيِ الصَّانِعِ، وَلَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا قُلْنَا بِأَنَّ صُدُورَ الْفِعْلِ الْمُحْكَمِ الْمُتْقَنِ عَنِ الْعَبْدِ لَا يَدُلُّ عَلَى عِلْمِ فَاعِلِهِ بِهِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَدْ تَخَصَّصَ ذَلِكَ الْعَدَدُ بِالْوُقُوعِ دُونَ الْأَزْيَدِ وَالْأَنْقَصِ لَا لِمُخَصَّصٍ، وَذَلِكَ نَفْيٌ لِلصَّانِعِ، وَلَزِمَ مِنْهُ أَيْضًا أَنْ لَا يَدُلَّ صُدُورُ الْفِعْلِ الْمُحْكَمِ عَلَى كَوْنِ الْفَاعِلِ عَالِمًا وَحِينَئِذٍ يَنْسَدُّ بَابُ الِاسْتِدْلَالِ بِأَحْكَامِ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى كَوْنِ فاعلها عالماً، ولو أن أهل السموات وَالْأَرْضِ اجْتَمَعُوا عَلَى هَذِهِ الدَّلَائِلِ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى دَفْعِهَا، فَإِذَا لَاحَتْ هَذِهِ الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ الْبَاهِرَةُ فَكَيْفَ يَجُوزُ لِعَاقِلٍ أَنْ يُسَمِّيَ الْآيَاتِ الدالة على القضاء والقدر بالمتشابه، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الْقَانُونَ الْمُسْتَمِرَّ عِنْدَ جُمْهُورِ النَّاسِ أَنَّ كُلَّ آيَةٍ تُوَافِقُ مَذْهَبَهُمْ فَهِيَ الْمُحْكَمَةُ وَكُلَّ آيَةٍ تُخَالِفُهُمْ فَهِيَ الْمُتَشَابِهَةُ.
[el-İsrâ: 16] “Bir şehri helak etmek istediğimizde oranın şımarık refah ehline emrederiz de orada fasıklık ederler...” buyruğunu, Allah Teâlâ'nın onları helak ettiği ve onların yoldan çıkmasını (fıskını) dilediği, Allah Teâlâ'nın kullarını helak etmek için bahaneler aradığı şeklinde tefsir etmişlerdir; oysa Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [el-Bakara: 185] “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.”, { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ } [en-Nisâ: 26] “Allah size açıklamak ve sizi doğru yola iletmek ister.” Yine onlar Allah Teâlâ'nın: { زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ } [en-Neml: 4] “Biz onlara amellerini süsledik de bu yüzden bocalayıp dururlar.” buyruğunu Allah Teâlâ'nın onlara nimeti süslediği şeklinde tevil etmiş ve bununla Kur'an'daki şu ayetleri nakzetmişlerdir: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ } [er-Ra‘d: 11] “Şüphesiz bir kavim kendinde olanı değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez.”, { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } [el-Kasas: 59] “Biz halkı zalim olmadıkça şehirleri helak ediciler değildik.”, { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } [Fussilet: 17] “Semûd kavmine gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler.”, { فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } [Yûnus: 108] “Artık kim hidayete ererse ancak kendi nefsi için hidayete ermiş olur.” ve { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ } [el-Hucurât: 7] “Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi.” [Hal böyleyken] nimeti nasıl süslemiş olur? İşte bu, Ebû Müslim'in söyledikleridir. Ah bir bilseydim! O, kendi mezhebine uygun olan ayetlerin muhkem, mezhebine aykırı olan ayetlerin ise müteşâbih olduğuna nasıl hükmetti? Kendi mezhebine uyan o ayetleri zahiri üzere kabul etmeyi, mezhebine aykırı olan ayetleri ise zahirinden saptırmayı niçin zorunlu kıldı? Malumdur ki bu durum ancak apaçık aklî delillere başvurmakla gerçekleşebilir. Mûtezile'nin mezhebinin batıl olduğuna aklî deliller delalet etmektedir; zira onların mezhebi ancak [kulun] iki fiilden birini diğerine tercih edici bir sebep (müreccih) olmaksızın meydana getirdiğini söylememizle ayakta durabilir ki bu açıkça Yaratıcı'yı (Sâni‘) inkâr etmektir. Yine bu mezhep ancak kuldan meydana gelen sağlam ve kusursuz fiilin failinin onu bildiğine delalet etmediğini söylememizle tamam olabilir; o takdirde o belirli sayının az veya çok değil de tam o miktarda meydana gelmesi bir tahsis edici (muhassıs) olmaksızın tahsis edilmiş olur ki bu da Yaratıcı'yı inkârdır. Bundan ayrıca sağlam bir fiilin meydana gelişinin failin âlim olduğuna delalet etmemesi neticesi doğar ki o zaman da Allah Teâlâ'nın fiillerinin sağlamlığından failinin âlim olduğuna delil getirme yolu kapanır. Gökler ve yer ehli bu delillere karşı birleşselerdi yine de onları çürütmeye güç yetiremezlerdi. Bu apaçık aklî deliller ortadayken, aklı başında bir kimsenin kaza ve kadere delalet eden ayetleri müteşâbih olarak adlandırması nasıl caiz olabilir? Zikrettiğimiz bu açıklamayla ortaya çıkmıştır ki insanların çoğunluğunda cari olan kural, kendi mezheplerine uyan her ayetin muhkem, kendilerine muhalif olan her ayetin ise müteşâbih kabul edilmesidir.
وَأَمَّا الْمُحَقِّقُ الْمُنْصِفُ، فَإِنَّهُ يَحْمِلُ الْأَمْرَ فِي الْآيَاتِ عَلَى أَقْسَامٍ ثَلَاثَةٍ أَحَدُهَا: مَا يَتَأَكَّدُ ظَاهِرُهَا بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ، فَذَاكَ هُوَ الْمُحْكَمُ حَقًّا وَثَانِيهَا: الَّذِي قَامَتِ الدَّلَائِلُ الْقَاطِعَةُ عَلَى امْتِنَاعِ ظَوَاهِرِهَا، فَذَاكَ هُوَ الَّذِي يُحْكَمُ فِيهِ بِأَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى غَيْرُ ظَاهِرِهِ وَثَالِثُهَا: الَّذِي لَا يُوجَدُ مِثْلُ هَذِهِ الدَّلَائِلِ عَلَى طَرَفَيْ ثُبُوتِهِ وَانْتِفَائِهِ، فَيَكُونُ مِنْ
İnsaf sahibi muhakkik âlime gelince; o, ayetler konusunu üç kısma ayırır: Birincisi: Zahirî manası aklî delillerle teyit edilen ayetlerdir; işte gerçek muhkem budur. İkincisi: Zahirî manalarının imkânsız olduğuna kesin delillerin ikame edildiği ayetlerdir; işte bu, Allah Teâlâ'nın muradının onun zahiri olmadığına hükmedilen kısımdır. Üçüncüsü: Sabit olması veya olmaması hususunda iki tarafa dair de bu tür [kesin] delillerin bulunmadığı ayetlerdir. Dolayısıyla bunun
حَقِّهِ التَّوَقُّفُ فِيهِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ مُتَشَابِهًا بِمَعْنَى أَنَّ الْأَمْرَ اشْتَبَهَ فِيهِ، وَلَمْ يَتَمَيَّزْ أَحَدُ الْجَانِبَيْنِ عَنِ الْآخَرِ، إِلَّا أَنَّ الظَّنَّ الرَّاجِحَ حَاصِلٌ فِي إِجْرَائِهَا عَلَى ظَوَاهِرِهَا فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
hakkı tevakkuf etmek (hüküm vermeyip durmak) olur. Bu da meselenin kapalı kalması ve iki taraftan birinin diğerinden ayırt edilememesi anlamında müteşâbihtir; ancak onları zahirleri üzere yürütme hususunda racih bir zan hâsıl olmuştur. Bu konuda benim kanaatim budur; muradını en iyi bilen Allah'tır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الزَّائِغِينَ يَتَّبِعُونَ الْمُتَشَابِهَ، بَيَّنَ أَنَّ لَهُمْ فِيهِ غَرَضَيْنِ، فَالْأَوَّلُ: هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bil ki Allah Teâlâ kalplerinde eğrilik bulunanların müteşâbihe uyduklarını beyan edince, bunda iki gayelerinin olduğunu açıklamıştır. Birincisi Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَالثَّانِي: هُوَ قَوْلُهُ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ فَأَمَّا الْأَوَّلُ: فَاعْلَمْ أَنَّ الْفِتْنَةَ فِي اللُّغَةِ الِاسْتِهْتَارُ بِالشَّيْءِ وَالْغُلُوُّ فِيهِ، يُقَالُ: فُلَانٌ مَفْتُونٌ بِطَلَبِ الدُّنْيَا، أَيْ قَدْ غَلَا فِي طَلَبِهَا وَتَجَاوَزَ الْقَدْرَ، وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْفِتْنَةِ وُجُوهًا: أَوَّلُهَا: قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّهُمْ مَتَى أَوْقَعُوا تِلْكَ الْمُتَشَابِهَاتِ فِي الدِّينِ، صَارَ بَعْضُهُمْ مُخَالِفًا لِلْبَعْضِ فِي الدِّينِ، وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى التَّقَاتُلِ وَالْهَرْجِ وَالْمَرْجِ فَذَاكَ هُوَ الْفِتْنَةُ وَثَانِيهَا: أَنَّ التَّمَسُّكَ بِذَلِكَ الْمُتَشَابِهِ يُقَرِّرُ الْبِدْعَةَ وَالْبَاطِلَ فِي قَلْبِهِ فَيَصِيرُ مفتوناً بذلك الباطل عاكفاً عليه لا ينقطع عَنْهُ بِحِيلَةٍ الْبَتَّةَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْفِتْنَةَ فِي الدِّينِ هُوَ الضَّلَالُ عَنْهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا فِتْنَةَ وَلَا فَسَادَ أَعْظَمُ مِنَ الْفِتْنَةِ فِي الدِّينِ وَالْفَسَادِ فِيهِ.
{ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ } “Fitne çıkarmak arzusuyla...” İkincisi ise { وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } “ve onun tevilini arzu ederek...” buyruğudur. Birincisine gelince; bil ki dilde fitne (الْفِتْنَة), bir şeye aşırı derecede düşkün olmak ve onda aşırı gitmektir. [Arapçada]: “Falan kişi dünyayı talep etme hususunda meftundur (فُلَانٌ مَفْتُونٌ بِطَلَبِ الدُّنْيَا)” denilir; yani onu istemede aşırıya gitmiş ve haddi aşmıştır. Müfessirler bu fitnenin tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Asam şöyle demiştir: Onlar bu müteşâbihleri dine soktuklarında, din hususunda bir kısmı diğerine muhalif hale gelir; bu da birbirini öldürmeye, hercümerçe yol açar ki asıl fitne budur. İkincisi: O müteşâbihe sarılmak, bidati ve batılı o kimsenin kalbinde yerleşik kılar; böylece o batıl ile fitneye düşmüş, ona bağlanıp kalmış olur ve hiçbir çareyle ondan asla kopamaz. Üçüncüsü: Dindeki fitne, dinden sapmaktır. Malumdur ki dinde fitneye düşmekten ve onda fesat çıkarmaktan daha büyük bir fitne ve fesat yoktur.
وَأَمَّا الْغَرَضُ الثَّانِي لَهُمْ: وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ فَاعْلَمْ أَنَّ التَّأْوِيلَ هُوَ التَّفْسِيرُ وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الْمَرْجِعُ وَالْمَصِيرُ، مِنْ قَوْلِكَ آلَ الْأَمْرُ إِلَى كَذَا إِذَا صَارَ إِلَيْهِ، وَأَوَّلْتُهُ تَأْوِيلًا إِذَا صَيَّرْتَهُ إِلَيْهِ، هَذَا مَعْنَى التَّأْوِيلِ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ يُسَمَّى التَّفْسِيرُ تَأْوِيلًا، قَالَ تَعَالَى: سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً [الْكَهْفِ:
Onların ikinci gayelerine gelince; o da Allah Teâlâ'nın: { وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } “ve onun tevilini arzu ederek...” buyruğudur. Bil ki tevil (التَّأْوِيلُ), tefsir etmektir. Kelimenin dildeki aslı ise mercî (dönülecek yer) ve masîr (varılacak akıbet) manasındadır. Nitekim bir şey o hale vardığında Arapçada âle'l-emru ilâ kezâ (آلَ الْأَمْرُ إِلَى كَذَا) denilir; onu o hale vardırdığında ise evveltehû te'vîlen (أَوَّلْتُهُ تَأْوِيلًا) denir. Tevilin lügatteki manası budur; sonra tefsir de tevil olarak adlandırılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } [el-Kehf: 78]
٧٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا [النِّسَاءِ: ٥٩] وَذَلِكَ أَنَّهُ إِخْبَارٌ عَمَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِ اللَّفْظُ مِنَ الْمَعْنَى، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ التَّأْوِيلَ الَّذِي لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَلَيْهِ دَلِيلٌ وَلَا بَيَانٌ، مِثْلُ طَلَبِهِمْ أَنَّ السَّاعَةَ مَتَى تَقُومُ؟
“Sana sabredemediğin şeylerin tevilini (içyüzünü) haber vereceğim.” ve Allah Teâlâ: { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } [en-Nisâ: 59] “...ve sonuç bakımından daha güzeldir.” buyurmuştur. Çünkü tevil, lafzın manaca dönüp vardığı şeyi haber vermektir. Bil ki bundan murat, onların Allah'ın Kitabı'nda hakkında hiçbir delil ve açıklama bulunmayan bir tevili talep etmeleridir; tıpkı kıyametin ne zaman kopacağını,
وَأَنَّ مَقَادِيرَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ لِكُلِّ مُطِيعٍ وَعَاصٍ كَمْ تَكُونُ؟ قَالَ الْقَاضِي: هَؤُلَاءِ الزَّائِغُونَ قَدِ ابْتَغَوُا الْمُتَشَابِهَ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَحْمِلُوهُ على غير الحق: وهـ والمراد مِنْ قَوْلِهِ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يَحْكُمُوا بِحُكْمٍ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي لَا دَلِيلَ فِيهِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا يَكُونُ زِيَادَةً فِي ذَمِّ طَرِيقَةِ هَؤُلَاءِ الزَّائِغِينَ فَقَالَ: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: تَمَّ الْكَلَامُ هَاهُنَا، ثُمَّ الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ وَاوُ الِابْتِدَاءِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: لَا يَعْلَمُ الْمُتَشَابِهَ إِلَّا اللَّهُ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ، وَمِنَ الْمُعْتَزِلَةِ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ وَهُوَ الْمُخْتَارُ عِنْدَنَا.
her bir itaatkâr ve günahkâr için sevap ve cezanın miktarının ne kadar olacağını talep etmeleri gibi. Kādî şöyle demiştir: Bu haktan sapanlar müteşâbihi iki yönden talep etmişlerdir: Birincisi: Onu hak olmayan bir manaya hamletmeleridir ki: { ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ } “Fitne çıkarmak arzusuyla...” buyruğundan kastedilen budur. İkincisi: Hakkında delil bulunmayan bir konuda bir hüküm vermeleridir ki: { وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } “ve onun tevilini arzu ederek...” buyruğundan murat da budur. Sonra Allah Teâlâ bu haktan sapanların tuttuğu yolu daha da yermek üzere şöyle buyurmuştur: { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ } “Onun tevilini ancak Allah bilir.” İlim ehli bu noktada ihtilaf etmiştir: Onlardan bir kısmı sözün burada tamam olduğunu (tam vakıf yapıldığını), dolayısıyla { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } buyruğundaki vâv'ın (وَ) ibtizâ (başlangıç) vâv'ı olduğunu söylemiştir. Bu görüşe göre müteşâbihi ancak Allah bilir. Bu; İbn Abbâs, Âişe, Mâlik b. Enes, Kisâî ve Ferrâ'nın görüşüdür; Mûtezile'den de Ebû Ali el-Cübbâî'nin görüşüdür ve bizim katımızda da tercih edilen (muhtar) budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ إِنَّمَا يَتِمُّ عِنْدَ قَوْلِهِ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ الْعِلْمُ بِالْمُتَشَابِهِ حَاصِلًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَعِنْدَ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ وَهَذَا الْقَوْلُ أَيْضًا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ وَأَكْثَرِ الْمُتَكَلِّمِينَ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وُجُوهٌ:
İkinci görüşe göre ise kelam ancak { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } “ilimde derinleşenler” ifadesinde tamam olur. Bu görüşe göre müteşâbihin bilgisi hem Allah Teâlâ katında hem de ilimde derinleşenler katında mevcuttur. Bu görüş de yine İbn Abbâs, Mücâhid, Rebî‘ b. Enes ve kelamcıların çoğundan rivayet edilmiştir. Birinci görüşün sıhhatine delalet eden birtakım vecihler vardır:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ اللَّفْظَ إِذَا كَانَ لَهُ مَعْنًى رَاجِحٌ، ثُمَّ دَلَّ دَلِيلٌ أَقْوَى مِنْهُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الظَّاهِرَ غَيْرُ مُرَادٍ، عَلِمْنَا أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى بَعْضُ مَجَازَاتِ تِلْكَ الْحَقِيقَةِ، وَفِي الْمَجَازَاتِ كَثْرَةٌ، وَتَرْجِيحُ الْبَعْضِ عَلَى الْبَعْضِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالتَّرْجِيحَاتِ اللُّغَوِيَّةِ، وَالتَّرْجِيحَاتُ اللُّغَوِيَّةُ لَا تُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ الضَّعِيفَ، فَإِذَا كَانَتِ الْمَسْأَلَةُ قَطْعِيَّةً يَقِينِيَّةً، كَانَ الْقَوْلُ فِيهَا بِالدَّلَائِلِ الظَّنِّيَّةِ الضَّعِيفَةِ غَيْرُ جَائِزٍ، مِثَالُهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [البقرة: ٢٨٦] ثم قال الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَى أَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّكْلِيفِ قَدْ وُجِدَ عَلَى مَا بَيَّنَّا فِي الْبَرَاهِينِ الْخَمْسَةِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَعَلِمْنَا أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى لَيْسَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ، فَلَا بُدَّ مِنْ صَرْفِ اللَّفْظِ إِلَى بَعْضِ
Birinci Delil: Bir lafzın racih (tercih edilen) bir manası varken, o zahirin kastedilmediğine dair ondan daha güçlü bir delil bulunursa, Allah Teâlâ'nın muradının o hakikatin mecazlarından biri olduğunu anlarız. Mecazlar ise çoktur; bir kısmını diğerine tercih etmek ancak lügavî tercihlerle mümkündür. Lügavî tercihler ise zayıf bir zandan başkasını ifade etmez. Mesele kat'î ve yakînî bir mesele olunca, onda zayıf zannî delillerle söz söylemek caiz olmaz. Bunun misali şudur: Allah Teâlâ: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [el-Bakara: 286] “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez.” buyurmuştur. Sonra bu ayetin tefsirinde beş delille açıkladığımız üzere, böylesi bir teklifin vâki olduğuna dair kesin delil ikame edilmiştir. Böylece bildik ki Allah Teâlâ'nın muradı bu ayetin zahirinin delalet ettiği şey değildir; bu durumda lafzı birtakım
الْمَجَازَاتِ، وَفِي الْمَجَازَاتِ كَثْرَةٌ وَتَرْجِيحُ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالتَّرْجِيحَاتِ اللُّغَوِيَّةِ، وَأَنَّهَا لَا تُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ الضَّعِيفَ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ لَيْسَتْ مِنَ الْمَسَائِلِ الظَّنِّيَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ فِيهَا بِالدَّلَائِلِ الظَّنِّيَّةِ بَاطِلًا، وَأَيْضًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ فِي الْمَكَانِ، فَعَرَفْنَا أَنَّهُ لَيْسَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا أَشْعَرَ بِهِ ظَاهِرُهَا، إِلَّا أَنَّ فِي مَجَازَاتِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ كَثْرَةٌ فَصَرْفُ اللَّفْظِ إِلَى الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالتَّرْجِيحَاتِ اللُّغَوِيَّةِ الظَّنِّيَّةِ، وَالْقَوْلُ بِالظَّنِّ فِي/ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ غَيْرُ جَائِزٍ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذِهِ حُجَّةٌ قَاطِعَةٌ فِي الْمَسْأَلَةِ وَالْقَلْبُ الْخَالِي عَنِ التَّعَصُّبِ يَمِيلُ إِلَيْهِ، وَالْفِطْرَةُ الْأَصْلِيَّةُ تَشْهَدُ بِصِحَّتِهِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
mecazlara hamletmek gerekir. Mecazlar ise pek çoktur ve bunların birini diğerine tercih etmek ancak zayıf bir zandan başkasını ifade etmeyen lügavî tercihlerle mümkündür. Bu mesele ise zannî meselelerden değildir; dolayısıyla bu konuda zannî delillerle görüş belirtmek zorunlu olarak batıldır. Yine Allah Teâlâ: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } [Tâhâ: 5] “Rahmân Arş'a istivâ etmiştir.” buyurmuştur. Delil ise İlah'ın bir mekânda bulunmasının imkânsız olduğuna delalet etmiştir; böylece Allah Teâlâ'nın bu ayetteki muradının ayetin zahirinin hissettirdiği mana olmadığını anladık. Ne var ki bu lafzın mecazları pek çoktur; dolayısıyla lafzı başkasına değil de belirli bir manaya hamletmek ancak zannî lügavî tercihlerle mümkündür. Müslümanların icmasıyla, Allah Teâlâ'nın zatı ve sıfatları hakkında zanna dayanarak konuşmak caiz değildir. Bu, meselede kesin bir delildir; taassuptan uzak bir kalp buna meyleder ve fıtrat-ı asliyye de bunun sıhhatine şahitlik eder. Tevfik Allah'tandır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: وَهُوَ أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَلَبَ تَأْوِيلِ الْمُتَشَابِهِ مَذْمُومٌ، حَيْثُ قَالَ: فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَلَوْ كَانَ طَلَبُ تَأْوِيلِ الْمُتَشَابِهِ جَائِزًا لَمَا ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ.
İkinci Delil: Bu ayetin öncesi, müteşâbihin tevilini aramanın yerildiğine delalet etmektedir; zira O şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ } “Kalplerinde eğrilik bulunanlara gelince, fitne çıkarmak ve onun tevilini arzu etmek için ondan müteşâbih olanın peşine düşerler.” Eğer müteşâbihin tevilini aramak caiz olsaydı, Allah Teâlâ bunu yermezdi.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ طَلَبَ وَقْتِ قِيَامِ السَّاعَةِ، كَمَا فِي قوله يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها، قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي [الْأَعْرَافِ: ١٧٨] وَأَيْضًا طَلَبَ مَقَادِيرِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَطَلَبَ ظُهُورِ الْفَتْحِ وَالنُّصْرَةِ كَمَا قَالُوا لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ [الْحِجْرِ: ٧] .
Eğer: “Bundan muradın; Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } [el-A‘râf: 187] “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) sorarlar. De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır.” buyruğunda olduğu gibi kıyametin kopma vaktini sormak; yine sevap ve ceza miktarlarını sormak yahut kâfirlerin: { لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ } [el-Hicr: 7] “Bize melekleri getirmeli değil miydin?” dedikleri gibi fethin ve zaferin ne zaman geleceğini sormak olması niçin caiz olmasın?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَسَّمَ الْكِتَابَ إِلَى قِسْمَيْنِ مُحْكَمٍ وَمُتَشَابِهٍ، وَدَلَّ الْعَقْلُ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْقِسْمَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى مَعْنَاهُ الرَّاجِحِ هُوَ الْمُحْكَمُ، وَحَمْلَهُ عَلَى مَعْنَاهُ الَّذِي لَيْسَ بِرَاجِحٍ هُوَ الْمُتَشَابِهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ طَرِيقَةَ مَنْ طَلَبَ تَأْوِيلَ الْمُتَشَابِهِ كَانَ تَخْصِيصُ ذَلِكَ بِبَعْضِ الْمُتَشَابِهَاتِ دُونَ الْبَعْضِ تَرْكًا لِلظَّاهِرِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Biz de deriz ki: Allah Teâlâ Kitab'ı muhkem ve müteşâbih olmak üzere iki kısma ayırmış ve akıl da lafzın racih manasına hamledilmesinin muhkem, racih olmayan manasına hamledilmesinin ise müteşâbih olması yönüyle bu taksimin doğruluğuna delalet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ müteşâbihin tevilini arayan kimsenin tuttuğu yolu yerince, bu yermeyi diğer müteşâbihler hariç sadece bazısına tahsis etmek zahiri terk etmek olur ki bu caiz değildir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ مَدَحَ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ، وَقَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ فَهَؤُلَاءِ الرَّاسِخُونَ لَوْ كَانُوا عَالِمِينَ بِتَأْوِيلِ ذَلِكَ الْمُتَشَابِهِ عَلَى التَّفْصِيلِ لِمَا كَانَ لَهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِهِ مَدْحٌ، لِأَنَّ كُلَّ مَنْ عَرَفَ شَيْئًا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُؤْمِنَ بِهِ، إِنَّمَا الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذِينَ عَلِمُوا بِالدَّلَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَالِمٌ بِالْمَعْلُومَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَعَلِمُوا أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلِمُوا أَنَّهُ لَا يَتَكَلَّمُ بِالْبَاطِلِ وَالْعَبَثِ، فَإِذَا سَمِعُوا آيَةً وَدَلَّتِ الدَّلَائِلُ الْقَطْعِيَّةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظَاهِرُهَا مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ مُرَادُهُ مِنْهُ غَيْرُ ذَلِكَ الظَّاهِرِ، ثُمَّ فَوَّضُوا تَعْيِينَ ذَلِكَ الْمُرَادِ إِلَى عِلْمِهِ، وَقَطَعُوا بِأَنَّ ذَلِكَ الْمَعْنَى أَيَّ شَيْءٍ كَانَ فَهُوَ الْحَقُّ وَالصَّوَابُ، فَهَؤُلَاءِ هُمُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ بِاللَّهِ حَيْثُ لَمْ يُزَعْزِعْهُمْ قَطْعُهُمْ بِتَرْكِ الظَّاهِرِ، وَلَا عَدَمُ عِلْمِهِمْ بِالْمُرَادِ عَلَى التَّعْيِينِ عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْجَزْمِ بِصِحَّةِ الْقُرْآنِ.
Üçüncü Delil: Allah, ilimde derinleşenleri: “Ona inandık” demeleri sebebiyle övmüş ve Bakara Suresi'nin başında: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ } “İman edenlere gelince, onlar onun Rablerinden gelen bir gerçek olduğunu bilirler.” buyurmuştur. Eğer bu ilimde derinleşen kimseler o müteşâbihin tevilini ayrıntılı olarak bilselerdi, onların ona iman etmelerinde övülecek bir taraf kalmazdı; zira bir şeyi ayrıntılı biçimde bilen herkesin ona inanması kaçınılmazdır. İlimde derinleşenler ancak, kesin delillerle Allah Teâlâ'nın nihayetsiz malumatı bildiğini, Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğunu ve O'nun batıl ve anlamsız söz söylemeyeceğini bilenlerdir. Onlar bir ayet işittiklerinde ve kesin deliller onun zahirinin Allah Teâlâ'nın muradı olamayacağına, bilakis O'nun muradının bu zahirden farklı olduğuna delalet ettiğinde, o muradın tayinini O'nun ilmine havale ederler ve bu mana her ne olursa olsun onun hak ve doğru olduğunu kesinlikle kabul ederler. İşte bunlar Allah hakkında ilimde derinleşen kimselerdir; zira onların zahiri terk etme hususundaki kesin kanaatleri de muradı bizzat tayin edememeleri de onları Allah'a imandan ve Kur'an'ın hakkaniyetini kesin olarak tasdik etmekten sarsmamıştır.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: لَوْ كَانَ قَوْلُهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ إِلَّا اللَّهُ لَصَارَ قَوْلُهُ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ ابْتِدَاءً، وَأَنَّهُ بَعِيدٌ عَنْ ذَوْقِ الْفَصَاحَةِ، بَلْ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: وَهُمْ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ، أَوْ يُقَالَ: وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ.
Dördüncü Delil: Eğer { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } “ilimde derinleşenler” ifadesi { إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başkası” ifadesine matuf olsaydı, { يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } “Ona inandık derler” sözü [matufun müstakil bir] başlangıç cümlesi olurdu ki bu fesahat zevkinden uzaktır. Aksine: “Onlar 'ona inandık' derler (وَهُمْ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ)” veya “ve 'ona inandık' derler (وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ)” denilmesi daha uygun olurdu.
فَإِنْ قِيلَ: فِي تَصْحِيحِهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ يَقُولُونَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ، وَالتَّقْدِيرُ: هَؤُلَاءِ الْعَالِمُونَ بِالتَّأْوِيلِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ يَقُولُونَ حَالًا مِنَ الرَّاسِخِينَ.
Eğer: “Bunun sahih olmasının iki vechi vardır: Birincisi: { يَقُولُونَ } sözünün mübteda bir kelam olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Tevili bilen bu kimseler, ona inandık derler.' İkincisi: { يَقُولُونَ } ifadesinin 'râsihûn'dan hâl olmasıdır.” denilirse,
قُلْنَا: أَمَّا الْأَوَّلُ فَمَدْفُوعٌ، لِأَنَّ تَفْسِيرَ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا لَا يَحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى الْإِضْمَارِ أَوْلَى مِنْ تَفْسِيرِهِ بِمَا يَحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى الْإِضْمَارِ وَالثَّانِي: أَنَّ ذَا الْحَالِ هُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَهَاهُنَا قَدْ تَقَدَّمَ/ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى وَذِكْرُ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ فَوَجَبَ أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ حَالًا مِنَ الرَّاسِخِينَ لَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَرْكًا لِلظَّاهِرِ، فَثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَذْهَبَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْعُدُولِ عَنِ الظَّاهِرِ وَمَذْهَبُنَا لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، فَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى.
Biz de deriz ki: Birincisine gelince, bu merduttur; çünkü Allah Teâlâ'nın kelamını takdire (zamir/kelime eklemeye) ihtiyaç bırakmayacak şekilde tefsir etmek, takdire muhtaç kılacak şekilde tefsir etmekten daha evladır. İkincisine gelince: Zü'l-hâl (hâl sahibi) daha önce zikri geçen kimsedir. Burada ise hem Allah Teâlâ'nın hem de ilimde derinleşenlerin zikri geçmiştir. Bu durumda { يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } “Ona inandık derler” sözünü Allah Teâlâ'dan değil, sadece râsihûndan hâl kılmak zorunlu olur ki bu da zahiri terk etmek demektir. Böylece o mezhebin ancak zahirden ayrılmakla tutarlı olabileceği sabit olmuştur; bizim mezhebimiz ise buna ihtiyaç duymaz. Dolayısıyla bu görüş daha evladır.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا يَعْنِي أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا عَرَفُوهُ عَلَى التَّفْصِيلِ، وَبِمَا لَمْ يَعْرِفُوا تَفْصِيلَهُ وَتَأْوِيلَهُ، فَلَوْ كَانُوا عَالِمِينَ بِالتَّفْصِيلِ فِي الْكُلِّ لَمْ يَبْقَ لِهَذَا الْكَلَامِ فَائِدَةٌ.
Beşinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا } “Hepsi Rabbimiz katındandır” buyruğudur. Yani onlar ayrıntılı olarak bildiklerine de, tafsilatını ve tevilini bilmediklerine de iman etmişlerdir. Şayet her şeyin tafsilatını biliyor olsalardı, bu sözün bir faydası kalmazdı.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: تَفْسِيرُ الْقُرْآنِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: تَفْسِيرٌ لَا يَسَعُ أَحَدًا جَهْلُهُ، وَتَفْسِيرٌ تَعْرِفُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهَا، وَتَفْسِيرٌ تَعْلَمُهُ الْعُلَمَاءُ، وَتَفْسِيرٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Altıncı Delil: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)dan şöyle dediği nakledilmiştir: “Kur'an'ın tefsiri dört kısımdır: Hiç kimsenin cehaletine mazeret bulunmayan tefsir, Arapların kendi dilleriyle bildikleri tefsir, âlimlerin bildiği tefsir ve sadece Allah Teâlâ'nın bildiği tefsir.”
وَسُئِلَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ﵀ عَنِ الِاسْتِوَاءِ، فَقَالَ: الِاسْتِوَاءُ مَعْلُومٌ، وَالْكَيْفِيَّةُ مجهولة، والإيمان به واجب، والسؤال عند بِدْعَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا بَعْضَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَإِذَا ضُمَّ مَا ذَكَرْنَاهُ هَاهُنَا إِلَى مَا ذَكَرْنَا هُنَاكَ تَمَّ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
Mâlik b. Enes (rahimehullâh)a istivâ hakkında sorulunca şöyle demiştir: “İstivâ malumdur, keyfiyeti meçhuldür, ona iman etmek vaciptir, onun hakkında soru sormak ise bidattir.” Bu meselenin bir kısmını Bakara Suresi'nin başında zikretmiştik; burada zikrettiklerimiz oradakilere eklendiğinde bu mesele hakkındaki söz tamamlanmış olur. Tevfik Allah'tandır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا } “İlimde derinleşenler ise: 'Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır' derler.” Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الرُّسُوخُ فِي اللُّغَةِ الثُّبُوتُ فِي الشَّيْءِ.
Birinci Mesele: Dilde rusûh (الرُّسُوخُ), bir şeyde sabit ve köklü olmaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخَ فِي الْعِلْمِ هُوَ الَّذِي عَرَفَ ذَاتَ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ الْقَطْعِيَّةِ، وَعَرَفَ أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ، فَإِذَا رَأَى شَيْئًا مُتَشَابِهًا، وَدَلَّ الْقَطْعِيُّ عَلَى أَنَّ الظَّاهِرَ لَيْسَ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى، عَلِمَ حِينَئِذٍ قَطْعًا أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ شَيْءٌ آخَرُ سِوَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْمُرَادَ حَقٌّ، وَلَا يَصِيرُ كَوْنُ ظَاهِرِهِ مَرْدُودًا شُبْهَةً فِي الطَّعْنِ فِي صِحَّةِ الْقُرْآنِ.
Bil ki ilimde derinleşen (râsih) kişi; Allah'ın zatını ve sıfatlarını kesin yakînî delillerle bilen, Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğunu yakînî delillerle tanıyan kimsedir. Dolayısıyla müteşâbih bir şey gördüğünde ve kesin aklî delil zahirin Allah Teâlâ'nın muradı olmadığına delalet ettiğinde, o anda kesin olarak bilir ki Allah'ın muradı onun zahirinin delalet ettiğinden başka bir şeydir ve o murat haktır; ayetin zahirinin reddedilmiş olması Kur'an'ın sıhhatine taan etmek için bir şüphe teşkil etmez.
ثُمَّ حَكَى عَنْهُمْ أَيْضًا أَنَّهُمْ يَقُولُونَ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَالْمَعْنَى: أَنْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا، وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Sonra onların ayrıca: { كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا } “Hepsi Rabbimiz katındandır” dediklerini nakletmiştir. Bunun manası şudur: Muhkemin ve müteşâbihin her biri Rabbimiz katındandır. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَوْ قَالَ: كُلٌّ مِنْ رَبِّنَا كَانَ صَحِيحًا، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي لَفْظِ عِنْدِ؟.
Birinci Soru: Eğer [‘ind/katında demeyip]: “Hepsi Rabbimizdendir (كُلٌّ مِنْ رَبِّنَا)” deseydi yine sahih olurdu; öyleyse ‘ind (عِنْدِ) lafzındaki fayda nedir?
الْجَوَابُ، الْإِيمَانُ بِالْمُتَشَابِهِ يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى مَزِيدِ التَّأْكِيدِ، فَذَكَرَ كَلِمَةَ عِنْدِ لِمَزِيدِ التَّأْكِيدِ.
Cevap: Müteşâbihe iman hususunda daha fazla pekiştirmeye (tekit) ihtiyaç duyulur; bu sebeple pekiştirmeyi artırmak için ‘ind (katında) kelimesini zikretmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ جَازَ حَذْفُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مِنْ كُلٌّ؟.
İkinci Soru: Küllün (كُلٌّ) kelimesinden muzafun ileyhin hazfedilmesi niçin caiz olmuştur?
الْجَوَابُ: لِأَنَّ دَلَالَةَ الْمُضَافِ عَلَيْهِ قَوِيَّةٌ، فَبَعْدَ الْحَذْفِ الْأَمْنُ مِنَ اللَّبْسِ حَاصِلٌ.
Cevap: Çünkü muzafın ona delaleti güçlüdür; dolayısıyla haziften sonra da kapalılıktan emin olma durumu hâsıldır.
ثم قال: وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ وَهَذَا ثَنَاءٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِهِ، وَمَعْنَاهُ: مَا يَتَّعِظُ بِمَا فِي الْقُرْآنِ إِلَّا ذَوُو الْعُقُولِ الْكَامِلَةِ، فَصَارَ هَذَا اللَّفْظُ كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ يَسْتَعْمِلُونَ عُقُولَهُمْ فِي فَهْمِ الْقُرْآنِ، فَيَعْلَمُونَ الَّذِي يُطَابِقُ ظَاهِرُهُ دَلَائِلَ الْعُقُولِ فَيَكُونُ مُحْكَمًا، وَأَمَّا الَّذِي يُخَالِفُ ظَاهِرُهُ دَلَائِلَ الْعُقُولِ فَيَكُونُ مُتَشَابِهًا، ثُمَّ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْكُلَّ كَلَامُ مَنْ لَا يَجُوزُ فِي كَلَامِهِ التَّنَاقُضُ وَالْبَاطِلُ، فَيَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ الْمُتَشَابِهَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لَهُ مَعْنًى صَحِيحٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذِهِ/ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى عُلُوِّ شَأْنِ الْمُتَكَلِّمِينَ الَّذِينَ يَبْحَثُونَ عَنِ الدلائل
Sonra şöyle buyurmuştur: { وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ } “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar.” Bu, Allah Teâlâ'dan: “Ona inandık” diyen kimselere bir övgüdür. Bunun manası şudur: Kur'an'dakilerden ancak kâmil akıl sahipleri öğüt alır. Böylece bu lafız, onların Kur'an'ı anlamada akıllarını kullandıklarına adeta bir delil olmuştur; bu sayede zahiri aklî delillere uyanı bilip bunun muhkem olduğunu kabul ederler; zahiri aklî delillere muhalif olanı ise müteşâbih sayarlar. Sonra bütün bunların, sözünde çelişki ve batıl bulunması caiz olmayan Zat'ın kelamı olduğunu bilirler ve o müteşâbihin Allah Teâlâ katında mutlaka sahih bir manası olduğunu anlarlar. Bu ayet, aklî delilleri araştıran,
الْعَقْلِيَّةِ، وَيَتَوَسَّلُونَ بِهَا إِلَى مَعْرِفَةِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَلَا يُفَسِّرُونَ الْقُرْآنَ إِلَّا بما يطابق دلائل العقول، وتوافق اللُّغَةَ وَالْإِعْرَابَ.
bunları Allah Teâlâ'nın zatını, sıfatlarını ve fiillerini bilmeye vesile kılan ve Kur'an'ı ancak aklî delillere, dil ve irap kurallarına uygun olan manalarla tefsir eden kelamcıların mertebesinin yüceliğine delalet etmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّيْءَ كُلَّمَا كَانَ أَشْرَفَ كَانَ ضِدُّهُ أَخَسَّ، فَكَذَلِكَ مُفَسِّرُ الْقُرْآنِ مَتَى كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ كَانَتْ دَرَجَتُهُ هَذِهِ الدَّرَجَةَ الْعُظْمَى الَّتِي عَظَّمَ اللَّهُ الثَّنَاءَ عَلَيْهِ، وَمَتَى تَكَلَّمَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ مُتَبَحِّرًا فِي عِلْمِ الْأُصُولِ، وَفِي عِلْمِ اللُّغَةِ وَالنَّحْوِ كَانَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنِ اللَّهِ، وَلِهَذَا
Bil ki bir şey ne kadar şerefli ise onun zıddı da o kadar bayağıdır. Aynı şekilde Kur'an müfessiri de bu vasıfla nitelendiğinde, onun derecesi Allah'ın kendisini pek yücelterek övdüğü bu büyük derece olur. Usul ilimlerinde, lügat ve nahiv ilminde mütebahhir (derinleşmiş) olmaksızın Kur'an hakkında konuştuğunda ise Allah'tan son derece uzak olur. İşte bu sebeple
قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مقعده من النار» .
Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim Kur'an'ı kendi görüşüne göre tefsir ederse ateşteki yerine hazırlansın.”
[سورة آل عمران (٣) : آية ٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 8]
رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٨)
{ رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } (8) “Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi eğriltme. Bize katından bir rahmet bağışla. Şüphesiz sen çok bağışlayansın.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا حَكَى عَنِ الرَّاسِخِينَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا وَحَذْفُ (يَقُولُونَ) لِدَلَالَةَ الْأَوَّلِ عَلَيْهِ، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ اخْتَلَفَ كَلَامُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَكَلَامُ الْمُعْتَزِلَةِ.
Bil ki Allah Teâlâ, ilimde derinleşenlerin: “Ona inandık” dediklerini naklettiği gibi, onların şöyle dediklerini de nakletmiştir: { رَبَّنا لَا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا } “Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi eğriltme. Bize bağışla...” Buradaki [derler manasındaki] (يَقُولُونَ) kelimesinin hazfedilmesi, birincisinin ona delalet etmesinden ötürüdür; nitekim: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } [Âl-i İmrân: 191] “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında düşünürler [ve derler ki]: Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın...” ayetinde de durum böyledir. Bu ayette Ehl-i Sünnet ile Mûtezile'nin sözleri farklılık arz etmiştir.
أَمَّا كَلَامُ أَهْلِ السُّنَّةِ فَظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَلْبَ صَالِحٌ لِأَنْ يَمِيلَ إِلَى الْإِيمَانِ، وَصَالِحٌ لِأَنْ يَمِيلَ إِلَى الْكُفْرِ، وَيَمْتَنِعُ أَنْ يَمِيلَ إِلَى أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ إِلَّا عِنْدَ حُدُوثِ دَاعِيَةٍ وَإِرَادَةٍ يُحْدِثُهَا اللَّهُ تَعَالَى، فَإِنْ كَانَتْ تِلْكَ الدَّاعِيَةُ دَاعِيَةَ الْكُفْرِ، فَهِيَ الْخِذْلَانُ، وَالْإِزَاغَةُ، وَالصَّدُّ، وَالْخَتْمُ، وَالطَّبْعُ، وَالرَّيْنُ، وَالْقَسْوَةُ، وَالْوَقْرُ، وَالْكِنَانُ، وَغَيْرُهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ الْوَارِدَةِ فِي الْقُرْآنِ، وَإِنْ كَانَتْ تِلْكَ الدَّاعِيَةُ دَاعِيَةَ الْإِيمَانِ فَهِيَ: التَّوْفِيقُ، وَالرَّشَادُ، وَالْهِدَايَةُ، وَالتَّسْدِيدُ، وَالتَّثْبِيتُ، وَالْعِصْمَةُ، وَغَيْرُهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ الْوَارِدَةِ فِي الْقُرْآنِ،
Ehl-i Sünnet'in sözüne gelince, o gayet açıktır; zira kalp imana meyletmeye de elverişlidir, küfre meyletmeye de elverişlidir. Kalbin bu iki taraftan birine meyletmesi ise ancak Allah Teâlâ'nın meydana getireceği bir dâiye (itici güç/arzu) ve iradenin ortaya çıkmasıyla mümkündür. Şayet o dâiye küfür dâiyesi ise o; hızlân (yardımsız bırakma), izâğa (saptırma), sadd (engelleme), hatm (mühürleme), tab‘ (damgalama), rayn (paslandırma), kasvet (katılaştırma), vakr (sağırlık kılma), kinân (örtü çekme) ve Kur'an'da geçen diğer lafızlardır. Şayet o dâiye iman dâiyesi ise o da; tevfik, reşâd (doğruluk), hidayet, tesdîd (isabet ettirme), tesbît (sabit kılma), ismet (koruma) ve Kur'an'da geçen diğer lafızlardır.
وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ أُصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ»
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururdu: “Müminin kalbi, Rahmân'ın parmaklarından iki parmağı arasındadır.”
وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَيْنِ الْأُصْبُعَيْنِ الدَّاعِيَتَانِ، فَكَمَا أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يَكُونُ بَيْنَ أُصْبُعَيِ الْإِنْسَانِ يَتَقَلَّبُ كَمَا يُقَلِّبُهُ الْإِنْسَانُ بِوَاسِطَةِ ذَيْنِكَ الْأُصْبُعَيْنِ، فَكَذَلِكَ الْقَلْبُ لِكَوْنِهِ بَيْنَ الدَّاعِيَتَيْنِ يَتَقَلَّبُ كَمَا يُقَلِّبُهُ الْحَقُّ بِوَاسِطَةِ تَيْنِكَ الدَّاعِيَتَيْنِ، وَمَنْ أَنْصَفَ وَلَمْ يَتَعَسَّفْ، وَجَرَّبَ نَفْسَهُ وَجَدَ هَذَا الْمَعْنَى كَالشَّيْءِ الْمَحْسُوسِ، وَلَوْ جَوَّزَ حُدُوثَ إِحْدَى الدَّاعِيَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ مُحْدِثٍ وَمُؤَثِّرٍ لَزِمَهُ نَفْيُ الصَّانِعِ
Bu iki parmaktan murat o iki dâiyedir (itici güçtür). Nasıl ki insanın iki parmağı arasında bulunan bir nesne, insanın o iki parmak vasıtasıyla çevirdiği şekilde evrilip çevrilirse; aynı şekilde kalp de bu iki dâiye arasında bulunması hasebiyle, Hak Teâlâ'nın o iki dâiye vasıtasıyla çevirdiği şekilde evrilip çevrilir. İnsaf eden, zorlamaya kaçmayan ve kendi nefsini tecrübe eden kimse bu manayı adeta duyularla hissedilen bir şey gibi bulur. Eğer o iki dâiyeden birinin bir meydana getirici ve tesir edici olmaksızın var olmasını caiz görseydi, Yaratıcı'yı (Sâni‘) inkâr etmesi gerekirdi.
وَكَانَ ﷺ يَقُولُ: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ»
Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dua ederdi: “Ey kalpleri ve gözleri evirip çeviren [Allahım]! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.”