Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَعْنَاهُ مَا ذَكَرْنَا/ فَلَمَّا آمَنَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ بِكُلِّ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْمُحْكَمَاتِ وَالْمُتَشَابِهَاتِ تَضَرَّعُوا إِلَيْهِ ﷾ فِي أَنْ لَا يَجْعَلَ قُلُوبَهُمْ مَائِلَةً إِلَى الْبَاطِلِ بَعْدَ أَنْ جَعَلَهَا مَائِلَةً إِلَى الْحَقِّ، فَهَذَا كَلَامٌ بُرْهَانِيٌّ مُتَأَكَّدٌ بِتَحْقِيقٍ قُرْآنِيٍّ.

Bunun anlamı zikrettiğimiz gibidir. İlimde derinleşenler (râsihûn), Allah Teâlâ'nın indirdiği muhkem ve müteşâbihlerin hepsine iman edince, kalplerini hakka meyilli kıldıktan sonra bâtıla meyilli kılmaması için O'na (celle celâluhu) yalvarıp yakardılar. Bu, Kur'ânî bir tahkikle pekiştirilmiş burhânî (kesin delile dayalı) bir sözdür.

وَمِمَّا يُؤَكِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَحَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ الْمُتَشَابِهَاتِ، بَلْ يُؤْمِنُونَ بِهَا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، وَتَرْكِ الْخَوْضِ فِيهَا فَيَبْعُدُ مِنْهُمْ فِي مِثْلِ هَذَا الْوَقْتِ أَنْ يَتَكَلَّمُوا بِالْمُتَشَابِهِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا قد تكلموا بهذا الدعاء لاعتقادهم أن مِنَ الْمُحْكَمَاتِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ لَهُمْ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الْمُحْكَمَاتِ، وَهَذَا كَلَامٌ مَتِينٌ.

Zikrettiğimizi pekiştiren hususlardan biri de şudur: Allah Teâlâ bu müminleri, müteşâbihlerin ardına düşmeyip bilakis onlara icmâlî olarak iman etmeleri ve onlara dalmayı terk etmeleri sebebiyle övmüştür. Dolayısıyla böyle bir anda onların müteşâbih olan bir sözü söylemeleri uzak bir ihtimaldir; bilakis onların bu duayı, bunun muhkemlerden olduğuna inandıkları için söylemiş olmaları gerekir. Sonra Allah Teâlâ bunu, sırf böyle söyledikleri için onları övme ve sena etme sadedinde kendilerinden nakletmiştir. Bu da bu ayetin en güçlü muhkemlerden olduğuna delalet eder; bu ise pek sağlam bir sözdür.

وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ قَالُوا: لَمَّا دَلَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى أَنَّ الزَّيْغَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَجَبَ صَرْفُ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى التَّأْوِيلِ، فَأَمَّا دَلَائِلُهُمْ فَقَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦] .

Mûtezile'ye gelince onlar şöyle demişlerdir: Sapmanın (zeyğ) Allah Teâlâ'nın fiiliyle olmasının caiz olmadığına deliller delalet edince, bu ayeti tevile hamletmek vacip olmuştur. Onların delillerine gelince; biz bunları Allah Teâlâ'nın: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } [el-Bakara: 6] “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar” ayetinin tefsirinde zikretmiştik.

وَمِمَّا احْتَجُّوا بِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ خَاصَّةً قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصَّفِّ: ٥] وَهُوَ صَرِيحٌ

Özellikle bu hususta delil getirdikleri şeylerden biri de Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } [es-Saff: 5] “Onlar sapınca, Allah da onların kalplerini saptırdı” kavlidir. Bu ayet...

فِي أَنَّ ابْتِدَاءَ الزَّيْغِ مِنْهُمْ، وَأَمَّا تَأْوِيلَاتُهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَمِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي قَالَهُ الْجُبَّائِيُّ وَاخْتَارَهُ الْقَاضِي:

...sapmanın başlangıcının onlardan olduğu hususunda açıktır. Onların bu ayetteki tevilleri ise birkaç vecihtendir: Birincisi: Cübbâî'nin söylediği ve Kâdî'nin tercih ettiği görüştür:

أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ لَا تُزِغْ قُلُوبَنا يَعْنِي لَا تَمْنَعْهَا الْأَلْطَافَ الَّتِي مَعَهَا يَسْتَمِرُّ قَلْبُهُمْ عَلَى صِفَةِ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَهُمْ أَلْطَافَهُ عِنْدَ اسْتِحْقَاقِهِمْ مَنْعَ ذَلِكَ جَازَ أَنْ يُقَالَ: أَزَاغَهُمْ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصف: ٥] وَالثَّانِي: قَالَ الْأَصَمُّ: لَا تُبْلِنَا بِبَلْوَى تَزِيغُ عِنْدَهَا قُلُوبُنَا فَهُوَ كَقَوْلِهِ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ [النِّسَاءِ: ٦٦] وَقَالَ: لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ [الزُّخْرُفِ: ٣٣] وَالْمَعْنَى لَا تُكَلِّفْنَا مِنَ الْعِبَادَاتِ مَا لَا نَأْمَنُ مَعَهُ الزَّيْغَ، وَقَدْ يَقُولُ الْقَائِلُ: لَا تَحْمِلْنِي عَلَى إِيذَائِكَ أَيْ لَا تَفْعَلْ مَا أَصِيرُ عِنْدَهُ مُؤْذِيًا لَكَ الثَّالِثُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ لَا تُزِغْ قُلُوبَنا أَيْ لَا تُسَمِّنَا بِاسْمِ الزَّائِغِ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ يُكَفِّرُ فُلَانًا إِذَا سَمَّاهُ كَافِرًا، وَالرَّابِعُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: أَيْ لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا عَنْ جَنَّتِكَ وَثَوَابِكَ بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ إِلَّا أَنْ يُحْمَلَ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ مُؤْمِنٌ فِي الْحَالِ، وَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ بَقِيَ إِلَى السَّنَةِ الثَّانِيَةِ لَكَفَرَ، فَقَوْلُهُ لَا تُزِغْ قُلُوبَنا مَحْمُولٌ عَلَى أَنْ يُمِيتَهُ قَبْلَ أَنْ يَصِيرَ كَافِرًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِبْقَاءَهُ حَيًّا إِلَى السَّنَةِ الثَّانِيَةِ يَجْرِي مَجْرَى مَا إِذَا أَزَاغَهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ الْخَامِسُ:

[Allah Teâlâ'nın] { لَا تُزِغْ قُلُوبَنا } sözünden murat: “Kalplerinin iman vasfı üzere devam etmesini sağlayan lütufları onlardan esirgeme” demektir. Çünkü O, lütuflarından men edilmeyi hak ettiklerinde onlara lütuflarını esirgeyince, “onları saptırdı” denmesi caiz olmuştur. Buna Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } [es-Saff: 5] “Onlar sapınca, Allah da onların kalplerini saptırdı” kavli delalet eder. İkincisi: Asam şöyle demiştir: “Bizi, yanında kalplerimizin sapacağı bir imtihanla sınama!” Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } [en-Nisâ: 66] “Eğer onlara: ‘Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın’ diye yazmış (farz kılmış) olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” ve şöyle buyurmuştur: { لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ } [ez-Zuhruf: 33] “...Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık.” Mana şudur: “Bize, yanında sapmaktan emin olamayacağımız ibadetler yükleme!” Nitekim bir kimse: “Beni sana eziyet etmeye sevk etme” der ki bu, “Yanında sana eziyet eder hale geleceğim bir şeyi yapma” demektir. Üçüncüsü: Ka‘bî demiştir ki: { لَا تُزِغْ قُلُوبَنا } yani “Bize sapan (zâiğ) adını verme!” Nitekim bir kimse birine kâfir dediğinde “Filanca filancayı tekfir etti” denir. Dördüncüsü: Cübbâî demiştir ki: “Yani bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi cennetinden ve sevabından saptırma.” Bu, birinci veche yakındır; meğerki başka bir şeye hamledilsin ki o da şudur: Allah Teâlâ, kulun o anda mümin olduğunu bilip ikinci seneye kadar yaşarsa kâfir olacağını bildiğinde, onun { لَا تُزِغْ قُلُوبَنا } sözü, kâfir olmadan önce canını almasına hamledilir. Zira onu ikinci seneye kadar hayatta bırakmak, onu cennet yolundan saptırmış gibi bir durum arz eder. Beşincisi:

قَالَ الْأَصَمُّ لَا تُزِغْ قُلُوبَنا عَنْ كَمَالِ الْعَقْلِ بِالْجُنُونِ بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا بِنُورِ الْعَقْلِ السَّادِسُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: احْرُسْنَا مِنَ الشَّيْطَانِ وَمِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا حتى لا نزيغ، فهذا جمل مَا ذَكَرُوهُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ بأسرها ضعيفة.

Asam şöyle demiştir: “Bizi akıl nuruyla hidayete erdirdikten sonra delilikle kalplerimizi aklın kemalinden saptırma.” Altıncısı: Ebû Müslim şöyle demiştir: “Biz sapmayalım diye bizi şeytandan ve nefislerimizin şerlerinden koru.” İşte bu ayetin tevilinde zikrettikleri hususların özeti bunlardır ve bunların tamamı zayıftır.

أما الأول: فلأن من مذهبم أَنَّ كُلَّ مَا صَحَّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَفْعَلَ فِي حَقِّهِمْ لُطْفًا/ وَجَبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ وُجُوبًا لَوْ تَرَكَهُ لَبَطَلَتْ إِلَهِيَّتُهُ، وَلَصَارَ جَاهِلًا وَمُحْتَاجًا وَالشَّيْءُ الَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى الدُّعَاءِ فِي طَلَبِهِ بَلْ هَذَا الْقَوْلُ يَسْتَمِرُّ عَلَى قَوْلِ بِشْرِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ وَأَصْحَابِهِ الَّذِينَ لَا يُوجِبُونَ عَلَى اللَّهِ فِعْلَ جَمِيعِ الْأَلْطَافِ.

Birincisine gelince: Çünkü onların mezhebine göre Allah Teâlâ'nın onlar hakkında lütuf olarak yapmaya gücünün yettiği her şeyi yapması O'na öylesine vaciptir ki, şayet bunu terk etseydi ilahlığı batıl olur, cahil ve muhtaç duruma düşerdi. Böyle olan bir şeyi talep etmek için dua etmeye ne hacet vardır? Bilakis bu görüş, ancak Allah'a bütün lütufları yapmayı vacip görmeyen Bişr b. el-Mu‘temir ve arkadaşlarının görüşü doğrultusunda tutarlı olur.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ التَّشْدِيدَ فِي التَّكْلِيفِ إِنْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ أَثَرًا فِي حَمْلِ الْمُكَلَّفِ عَلَى الْقَبِيحِ قَبُحَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا أَثَرَ لَهُ الْبَتَّةَ فِي حَمْلِ الْمُكَلَّفِ عَلَى فِعْلِ الْقَبِيحِ كَانَ وَجُودُهُ كَعَدَمِهِ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُطِيعًا وَعَاصِيًا، فَلَا فَائِدَةَ فِي صَرْفِ الدُّعَاءِ إِلَيْهِ.

İkincisine gelince; zayıftır. Çünkü mükellefiyetteki zorlaştırmanın (teşdîd) mükellefi çirkine sevk etmede bir tesiri olduğunu Allah Teâlâ biliyorsa, bu [zorlaştırma] Allah Teâlâ'dan [sadır olması bakımından] çirkin olur. Şayet Allah Teâlâ onun mükellefi çirkin fiil işlemeye sevk etmede hiçbir tesirinin olmadığını biliyorsa, kulun itaatkâr ya da asi olmasına taalluk eden husus bakımından onun varlığı yokluğu gibi olur; dolayısıyla duayı buna yöneltmenin hiçbir faydası kalmaz.

وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَهُوَ أَنَّ التَّسْمِيَةَ بِالزَّيْغِ وَالْكُفْرِ دَائِرٌ مَعَ الْكُفْرِ وَجُودًا وَعَدَمًا وَالْكُفْرُ وَالزَّيْغُ بِاخْتِيَارِ الْعَبْدِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي قَوْلِهِ لَا تُسَمِّنَا بِاسْمِ الزَّيْغِ وَالْكُفْرِ.

Üçüncüsüne gelince: Sapma (zeyğ) ve küfür ile isimlendirilmek, varlık ve yokluk bakımından küfre bağlı olarak döner; küfür ve sapma ise kulun ihtiyarındadır. Dolayısıyla “Bize sapma ve küfür adını verme” demenin bir faydası yoktur.

وَأَمَّا الرَّابِعُ: فَهُوَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ عِلْمُهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ يَكْفُرُ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ، يُوجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُمِيتَهُ لَكَانَ عِلْمُهُ بِأَنْ لَا يُؤْمِنَ قَطُّ وَيَكْفُرَ طُولَ عُمُرِهِ يُوجِبُ عَلَيْهِ لَا يَخْلُقُهُ.

Dördüncüsüne gelince: Şayet Allah Teâlâ'nın onun ikinci senede kâfir olacağını bilmesi onu öldürmesini vacip kılsaydı, hiç iman etmeyeceğini ve ömrü boyunca küfredeceğini bilmesi de onu yaratmamasını vacip kılardı.

وَأَمَّا الْخَامِسُ: وَهُوَ حَمْلُهُ عَلَى إِبْقَاءِ الْعَقْلِ فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ هَذَا مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الآية فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ [آل عمران: ٧] .

Beşincisine, yani aklın devam ettirilmesine hamledilmesine gelince; zayıftır. Çünkü bu, bu ayetten önce geçen: { فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ } [Âl-i İmrân: 7] “Kalplerinde eğrilik bulunanlara gelince...” ifadesiyle bağlantılıdır.

وَأَمَّا السَّادِسُ: وَهُوَ أَنَّ الْحِرَاسَةَ مِنَ الشَّيْطَانِ وَمِنْ شُرُورِ النَّفْسِ إِنْ كَانَ مَقْدُورًا وَجَبَ فِعْلُهُ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الدُّعَاءِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَقْدُورًا تَعَذَّرَ فِعْلُهُ فَلَا فَائِدَةَ فِي الدُّعَاءِ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا سُقُوطُ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَأَنَّ الْحَقَّ مَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ.

Altıncısına, yani şeytandan ve nefsin şerlerinden korunmaya gelince: Eğer bu güç yetirilebilir (makdûr) bir şeyse yapılması [Mûtezile'ye göre] vaciptir, dolayısıyla duada bir fayda yoktur; şayet güç yetirilebilir değilse yapılması imkânsızdır, yine duada bir fayda yoktur. Zikrettiğimiz açıklamalarla bu vecihlerin geçersizliği ve hakkın bizim benimsediğimiz görüş olduğu ortaya çıkmıştır.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى ذَلِكَ الْقَوْلِ كَيْفَ الْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ قوله تعالى: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصف:

Eğer: “Bu söze göre Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } [es-Saff:

٥] .

5] “Onlar sapınca, Allah da onların kalplerini saptırdı” kavlinin tefsiri nasıldır?” denilirse,

قُلْنَا: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُزِيغُهُمُ ابْتِدَاءً فَعِنْدَ ذَلِكَ يَزِيغُونَ، ثُمَّ يَتَرَتَّبُ عَلَى هَذَا الزَّيْغِ إِزَاغَةٌ أُخْرَى سِوَى الْأُولَى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَكُلُّ ذَلِكَ لَا مُنَافَاةَ فِيهِ.

Deriz ki: Allah Teâlâ'nın onları başlangıçta saptırdığı, bunun üzerine saptıkları, sonra bu sapmaya terettüp eden ve Allah Teâlâ tarafından yapılan ilk saptırmadan başka bir saptırmanın daha meydana geldiği söylenebilir; bunların hiçbirinde bir çelişki yoktur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا أَيْ بَعْدَ أَنْ جَعَلْتَنَا مُهْتَدِينَ، وَهَذَا أَيْضًا صَرِيحٌ فِي أَنَّ حُصُولَ الْهِدَايَةِ فِي الْقَلْبِ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى.

Allah Teâlâ'nın: { بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا } “Bizi doğru yola ilettikten sonra...” kavline gelince; yani “bizi hidayete ermiş kıldıktan sonra” demektir. Bu da kalpte hidayetin meydana gelmesinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğu hususunda açıktır.

ثُمَّ قَالَ: وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَاعْلَمْ أَنَّ تَطْهِيرَ الْقَلْبِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي مُقَدَّمٌ عَلَى تَنْوِيرِهِ مِمَّا يَنْبَغِي، فَهَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنُونَ سَأَلُوا رَبَّهُمْ أَوَّلًا أَنْ لَا يَجْعَلَ قُلُوبَهُمْ مَائِلَةً إِلَى الْبَاطِلِ والعقائد الفاسدة، ثم أنهم ابتغوا ذَلِكَ بِأَنْ طَلَبُوا مِنْ رَبِّهِمْ أَنْ يُنَوِّرَ قلوبهم بأنوار المعرفة، وجوارحهم وأعضائهم بِزِينَةِ الطَّاعَةِ، وَإِنَّمَا قَالَ: رَحْمَةً لِيَكُونَ ذَلِكَ شَامِلًا لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الرَّحْمَةِ، فَأَوَّلُهَا: أَنْ يَحْصُلَ فِي الْقَلْبِ نُورُ الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ وَالْمَعْرِفَةِ، وَثَانِيهَا:

Sonra: { وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً } “...ve katından bize bir rahmet bağışla” buyurmuştur. Bil ki kalbi layık olmayan şeylerden arındırmak (tathîr), onu layık olan şeylerle nurlandırmaktan (tenvîr) öncedir. Bu müminler önce Rablerinden kalplerini bâtıla ve fasit inançlara meyilli kılmamasını istediler; ardından Rablerinden kalplerini marifet nurlarıyla, uzuvlarını ve organlarını da itaat süsüyle nurlandırmasını talep ederek bunu istediler. Ayette rahmetin bütün türlerini kapsaması için [nekre olarak] { رَحْمَةً } “bir rahmet” denilmiştir. Bunların birincisi: Kalpte iman, tevhid ve marifet nurunun hâsıl olmasıdır. İkincisi:

أَنْ يَحْصُلَ فِي الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ نُورُ الطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَالْخِدْمَةِ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَحْصُلَ فِي الدُّنْيَا سُهُولَةُ أَسْبَابِ الْمَعِيشَةِ مِنَ الْأَمْنِ وَالصِّحَّةِ وَالْكِفَايَةِ وَرَابِعُهَا: أَنْ يَحْصُلَ عِنْدَ الْمَوْتِ سُهُولَةُ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ وَخَامِسُهَا: أَنْ يَحْصُلَ فِي الْقَبْرِ سُهُولَةُ السُّؤَالِ، وَسُهُولَةُ ظُلْمَةِ الْقَبْرِ.

Uzuvlarda ve organlarda itaat, kulluk ve hizmet nurunun hâsıl olmasıdır. Üçüncüsü: Dünyada emniyet, sağlık ve yetecek rızık gibi geçim sebeplerinin kolaylaşmasıdır. Dördüncüsü: Ölüm anında ölüm sekerâtının kolaylaşmasıdır. Beşincisi: Kabirde sualin kolay geçmesi ve kabir karanlığının hafiflemesidir.

وَسَادِسُهَا: أَنْ يَحْصُلَ فِي الْقِيَامَةِ سُهُولَةُ الْعُقَابِ وَالْخِطَابِ وَغُفْرَانُ السَّيِّئَاتِ وَتَرْجِيحُ الْحَسَنَاتِ فَقَوْلُهُ مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، وَلَمَّا ثَبَتَ بِالْبَرَاهِينِ الْبَاهِرَةِ الْقَاهِرَةِ أَنَّهُ لَا رَحِيمَ إِلَّا هُوَ، وَلَا كَرِيمَ إِلَّا هُوَ، لَا جَرَمَ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ مِنْ لَدُنْكَ تَنْبِيهًا لِلْعَقْلِ وَالْقَلْبِ وَالرُّوحِ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنْهُ سُبْحَانَهُ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْمَطْلُوبُ فِي غَايَةِ الْعَظَمَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَبْدِ لَا جَرَمَ ذَكَرَهَا عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَطْلُبُ رَحْمَةً وَأَيَّةُ رَحْمَةٍ، أَطْلُبُ رَحْمَةً مِنْ لَدُنْكَ، وَتَلِيقُ بِكَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ غَايَةَ الْعَظَمَةِ.

Altıncısı: Kıyamette hesabın ve hitabın kolay olması, kötülüklerin bağışlanması ve iyiliklerin ağır basmasıdır. Dolayısıyla O'nun: { مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً } “katından bir rahmet” kavli bütün bu kısımları kapsar. Parlak ve ezici delillerle O'ndan başka Rahîm ve O'ndan başka Kerîm olmadığı sabit olunca; maksadın ancak O Sübhânehu'dan hâsıl olacağına akıl, kalp ve ruhu uyarmak üzere bunu { مِنْ لَدُنْكَ } “katından” buyurarak pekiştirmiştir. Bu talep kul açısından son derece büyük olduğundan, onu nekre (belirsiz) olarak zikretmiştir; sanki: “Öyle bir rahmet istiyorum ki hem de ne rahmet! Senin katından ve Sana yakışır bir rahmet istiyorum” demektedir; bu da azametin nihayetini iktiza eder.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: إِلَهِي هَذَا الَّذِي طَلَبْتُهُ مِنْكَ فِي هَذَا الدُّعَاءِ عَظِيمٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَيَّ، لَكِنَّهُ حَقِيرٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَمَالِ كَرَمِكَ، وَغَايَةِ جُودِكَ وَرَحْمَتِكَ، فَأَنْتَ الْوَهَّابُ الَّذِي مِنْ هِبَتِكَ حَصَلَتْ حَقَائِقُ الْأَشْيَاءِ وَذَوَاتُهَا وَمَاهِيَّاتُهَا وَوُجُودَاتُهَا فَكُلُّ مَا سِوَاكَ فَمِنْ جُودِكَ وَإِحْسَانِكَ وَكَرَمِكَ، يَا دَائِمَ الْمَعْرُوفِ، يَا قَدِيمَ الْإِحْسَانِ، لَا تُخَيِّبْ رَجَاءَ هَذَا الْمِسْكِينِ، وَلَا تَرُدَّ دُعَاءَهُ، وَاجْعَلْهُ بِفَضْلِكَ أَهْلًا لِرَحْمَتِكَ يَا أرحم الراحمين وأكرم الأكرمين.

Sonra: { إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } “Şüphesiz Sen, çokça bağışta bulunansın (Vehhâb'sın)” buyurmuştur. Kul sanki şöyle demektedir: “İlâhî! Bu duada Senden talep ettiğim şey bana nispetle çok büyüktür; fakat Senin kereminin kemaline, cömertliğinin ve rahmetinin nihayetine nispetle pek küçüktür. Sen öyle bir Vehhâb'sın ki eşyanın hakikatleri, zatları, mahiyetleri ve varlıkları hep Senin bağışınla meydana gelmiştir. Senden gayrı her ne varsa Senin cömertliğinden, ihsanından ve keremindendir. Ey iyiliği dâim olan, ey ihsanı kadîm olan [Allahım]! Bu miskinin ümidini boşa çıkarma, duasını geri çevirme ve lütfunla onu rahmetine ehil kıl, ey merhametlilerin en merhametlisi ve cömertlerin en cömerdi!”

[سورة آل عمران (٣) : آية ٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 9]

رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٩)

{ رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Rabbimiz! Muhakkak ki Sen, hakkında şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın. Şüphesiz Allah sözünden caymaz.” (9)

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَصُونَهُمْ عَنِ الزَّيْغِ، وَأَنْ يَخُصَّهُمْ بِالْهِدَايَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: لَيْسَ الْغَرَضُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ مَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحِ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا مُنْقَضِيَةٌ مُنْقَرِضَةٌ، وَإِنَّمَا الْغَرَضُ الْأَعْظَمُ مِنْهُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْآخِرَةِ فَإِنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ يَا إِلَهَنَا جَامِعُ النَّاسِ لِلْجَزَاءِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَنَعْلَمُ أَنَّ وَعْدَكَ لَا يَكُونُ خُلْفًا وَكَلَامَكَ لَا يَكُونُ كَذِبًا، فَمَنْ زَاغَ قَلْبُهُ بَقِيَ هُنَاكَ فِي الْعَذَابِ أَبَدَ الْآبَادِ، وَمَنْ أَعْطَيْتَهُ التَّوْفِيقَ وَالْهِدَايَةَ وَالرَّحْمَةَ وَجَعَلْتَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، بَقِيَ هُنَاكَ فِي السَّعَادَةِ وَالْكَرَامَةِ أَبَدَ الْآبَادِ، فَالْغَرَضُ الْأَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ الدُّعَاءِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْآخِرَةِ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu dua, ilimde derinleşenlerin (râsihûn) sözünün devamındandır. Zira onlar Allah Teâlâ'dan kendilerini sapmaktan korumasını, hidayet ve rahmetle kendilerini özel kılmasını talep ettiklerinde sanki şöyle demişlerdir: “Bu talepten maksat dünya maslahatlarına taalluk eden şeyler değildir; zira onlar geçici ve yok olucudur. Asıl büyük gaye ise ahiretle ilgili olandır. Zira biz biliyoruz ki ey İlahımız, Sen kıyamet gününde insanları karşılık (ceza/mükâfat) için toplayacaksın ve biliyoruz ki Senin vaadinde cayma, sözünde yalan olmaz. Kalbi sapan kimse orada ebediyen azap içinde kalır; kendisine tevfik, hidayet ve rahmet verip müminlerden kıldığın kimse ise orada ebediyen saadet ve ikram içinde kalır.” Dolayısıyla bu duanın en büyük gayesi ahiretle ilgili olandır. Ayette geriye bazı meseleler kalmaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ تَقْدِيرُهُ: جَامِعُ النَّاسِ لِلْجَزَاءِ فِي يَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، فَحُذِفَ لِكَوْنِ الْمُرَادِ ظَاهِرًا.

Birinci Mesele: O'nun: { رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Rabbimiz! Muhakkak ki Sen, hakkında şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın” kavlinin takdiri: “Hakkında şüphe olmayan bir günde insanları karşılık (ceza/mükâfat) için toplayacaksın” şeklindedir; kastedilen mana açık olduğu için [bu ifade] hazfedilmiştir.

المسألة الثانية: إِنَّ كَلَامَ الْمُؤْمِنِينَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ فَهُوَ كَلَامُ اللَّهِ ﷿، كَأَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ صَدَقَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ وَأَيَّدَ كَلَامَهُمْ بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ كَمَا قَالَ حِكَايَةً عَنِ الْمُؤْمِنِينَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ/ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٤] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: لَا يَبْعُدُ وُرُودُ هَذَا عَلَى طَرِيقَةِ الْعُدُولِ فِي الْكَلَامِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْحُضُورِ، وَمِثْلُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى كَثِيرٌ، قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يُونُسَ: ٢٢] .

İkinci Mesele: Müminlerin sözü { لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “hakkında şüphe olmayan bir günde” ifadesinde tamamlanmıştır. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah sözünden caymaz” ifadesine gelince; o, Allah Azze ve Celle'nin kelamıdır. Sanki o topluluk: { إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Muhakkak ki Sen insanları hakkında şüphe olmayan bir günde toplayacaksın” deyince Allah Teâlâ bu hususta onları doğrulamış ve sözlerini { إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah sözünden caymaz” buyruğuyla teyit etmiştir; nitekim bu surenin sonunda müminlerden naklen: { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } [Âl-i İmrân: 194] “Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme; şüphesiz Sen sözünden caymazsın” buyurmuştur. İnsanlardan bir kısmı da bunun sözde gâipten (üçüncü şahıstan) muhataba (ikinci şahsa) iltifat tariki üzere gelmiş olmasının uzak bir ihtimal olmadığını söylemiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda pek çoktur; nitekim Teâlâ: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } [Yûnus: 22] “Nihayet siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de onları hoş bir rüzgârla alıp götürdüğü zaman...” buyurmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ قَالُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ وَقَالُوا فِي تِلْكَ الْآيَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ.

Eğer: “Niçin bu ayette: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } ‘Şüphesiz Allah sözünden caymaz’ dediler de diğer ayette: { إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } ‘Şüphesiz Sen sözünden caymazsın’ dediler?” denilirse;

قُلْتُ: الْفَرْقُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي مَقَامِ الْهَيْبَةِ، يَعْنِي أَنَّ الْإِلَهِيَّةَ تَقْتَضِي الحشر والنشر لينتصف المظلومين مِنَ الظَّالِمِينَ، فَكَانَ ذِكْرُهُ بِاسْمِهِ الْأَعْظَمِ أَوْلَى فِي هَذَا الْمَقَامِ، أَمَّا قَوْلُهُ فِي آخِرِ السورة إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ [آل عمران: ١٩٤] فَذَاكَ الْمَقَامُ مَقَامُ طَلَبِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ أَنْ يُنْعِمَ عَلَيْهِ بِفَضْلِهِ، وَأَنْ يَتَجَاوَزَ عَنْ سَيِّئَاتِهِ فَلَمْ يَكُنِ الْمَقَامُ مَقَامَ الْهَيْبَةِ، فَلَا جَرَمَ قَالَ: إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ.

Derim ki: Aradaki fark —en doğrusunu Allah bilir ya— şudur: Bu ayet heybet makamındadır; yani ilahlık, mazlumların zalimlerden haklarını alabilmesi için haşr ve neşri (yeniden diriltilip toplanmayı) iktiza eder. Dolayısıyla bu makamda O'nun İsm-i A‘zam'ı (Allah lafzı) ile anılması daha uygundur. Surenin sonundaki: { إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } [Âl-i İmrân: 194] “Şüphesiz Sen sözünden caymazsın” ifadesine gelince; oradaki makam kulun Rabbinden lütfuyla nimetlendirmesini ve kötülüklerini bağışlamasını talep ettiği makamdır; dolayısıyla heybet makamı değildir. Bu sebeple: { إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Sen sözünden caymazsın” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ، قَالَ: وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَعِيدَ دَاخِلٌ تَحْتِ لَفْظِ الْوَعْدِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا [الْأَعْرَافِ:

Üçüncü Mesele: Cübbâî bu ayetle, fâsıklara yönelik vaîdin (azap tehdidinin) kesin olduğuna delil getirmiş ve şöyle demiştir: Zira vaîd, vaad lafzının kapsamına dâhildir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } [el-A‘râf:

٤٤] وَالْوَعْدُ وَالْمَوْعِدُ وَالْمِيعَادُ وَاحِدٌ، وَقَدْ أَخْبَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ فَكَانَ هَذَا دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ لَا يُخْلِفُ فِي الْوَعِيدِ.

44] “...Biz Rabbimizin bize vaat ettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin vaat ettiğini hak olarak buldunuz mu?...” kavli buna delildir. Vaad, mev‘id ve mîâd aynı manadadır. O bu ayette mîâddan (vaadinden) caymayacağını haber vermiştir; dolayısıyla bu, vaîdinden de caymayacağına delil olmuştur.

وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ تَعَالَى يُوعِدُ الْفُسَّاقَ مُطْلَقًا، بَلْ ذَلِكَ الْوَعِيدُ عِنْدَنَا مَشْرُوطٌ بِشَرْطِ عَدَمِ الْعَفْوِ، كَمَا أَنَّهُ بِالِاتِّفَاقِ مَشْرُوطٌ بِشَرْطِ عَدَمِ التَّوْبَةِ، فَكَمَا أَنَّكُمْ أَثْبَتُّمْ ذَلِكَ الشَّرْطَ بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، فَكَذَا نَحْنُ أَثْبَتْنَا شَرْطَ عَدَمِ الْعَفْوِ بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ يُوعِدُهُمْ، وَلَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْوَعِيدَ دَاخِلٌ تَحْتِ لَفْظِ الْوَعْدِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:

Cevap: Allah Teâlâ'nın fâsıkları mutlak olarak tehdit ettiğini (vaîd) kabul etmiyoruz; bilakis bu vaîd bize göre af olmaması şartına bağlıdır, nitekim ittifakla tövbe edilmemesi şartına da bağlıdır. Siz bu şartı müstakil (munfasıl) bir delille ispat ettiğiniz gibi, biz de affın olmaması şartını müstakil bir delille ispat ettik. Onları tehdit ettiğini kabul etsek bile vaîdin vaad lafzının altına girdiğini kabul etmiyoruz. Allah Teâlâ'nın:

فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا.

{ فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } “...Siz de Rabbinizin vaat ettiğini hak olarak buldunuz mu?” kavline gelince;

قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١] وَقَوْلِهِ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] وَأَيْضًا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَقَّعُونَ مِنْ أَوْثَانِهِمْ أَنَّهَا تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْوَعْدِ تِلْكَ الْمَنَافِعَ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي مَسْأَلَةِ الْوَعِيدِ قَدْ مَرَّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ طَرِيقَةً أُخْرَى، فَقَالَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ هَذَا عَلَى مِيعَادِ الْأَوْلِيَاءِ، دُونَ وَعِيدِ الْأَعْدَاءِ، لِأَنَّ خُلْفَ الْوَعِيدِ كَرَمٌ عِنْدَ الْعَرَبِ، قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ يَمْدَحُونَ بِذَلِكَ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Deriz ki: Bunun O'nun: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21] “Onları acıklı bir azapla müjdele!” kavlinde ve: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } [ed-Duhân: 49] “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin!” kavlinde olduğu gibi [istihza kabilinden] olması niçin caiz olmasın? Ayrıca bundan muradın, putlarının Allah katında kendilerine şefaat edeceğini ummaları ve dolayısıyla vaatten maksadın bu menfaatler olması niçin caiz olmasın? Vaîd meselesindeki sözün tamamı, Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [el-Bakara: 81] “Hayır! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini kuşatırsa, işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlinin tefsirinde geçmişti. Vâhidî el-Basît'te başka bir yöntem zikrederek şöyle demiştir: Bunun, düşmanların tehdidi (vaîd) değil de dostların mükâfat vaadi (mîâd) üzerine hamledilmesi niçin caiz olmasın? Zira vaîdden (cezadan) vazgeçmek Araplara göre bir cömertliktir. O şöyle demiştir: Bunun delili, Arapların bununla övülmesidir. Şair şöyle demiştir:

إِذَا وَعَدَ السَّرَّاءَ أَنْجَزَ وَعْدَهُ ... وَإِنْ أَوْعَدَ الضَّرَّاءَ فَالْعَفْوُ مَانِعُهْ

“İyilik vadettiğinde vaadini yerine getirir... Kötülükle tehdit ettiğinde ise af buna engel olur.”

وَرَوَى الْمُنَاظَرَةَ الَّتِي دَارَتْ بَيْنَ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ، وَبَيْنَ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ، قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ لِعَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ: مَا تَقُولُ فِي أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ؟ قَالَ: أَقُولُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَ وَعْدًا، وَأَوْعَدَ إِيعَادًا، فَهُوَ مُنْجِزٌ إِيعَادَهُ، كَمَا هُوَ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ، فَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: إِنَّكَ رَجُلٌ أَعْجَمُ، لَا أَقُولُ أَعْجَمُ/ اللِّسَانِ وَلَكِنْ أَعْجَمُ الْقَلْبِ،

Ve Ebû Amr b. el-Alâ ile Amr b. Ubeyd arasında geçen münazarayı rivayet etmiştir. Ebû Amr b. el-Alâ, Amr b. Ubeyd'e: “Büyük günah işleyenler hakkında ne dersin?” dedi. [Amr b. Ubeyd]: “Allah bir mükâfat vadetmiş, bir de ceza tehdidinde bulunmuştur; O, vaadini yerine getirdiği gibi ceza tehdidini de yerine getirir” dedi. Bunun üzerine Ebû Amr b. el-Alâ şöyle dedi: “Sen yabancı (Arapça bilmeyen/anlamayan) bir adamsın; dili yabancı demiyorum, fakat kalbi yabancı bir adamsın.

إِنَّ الْعَرَبَ تَعُدُّ الرُّجُوعَ عَنِ الْوَعْدِ لُؤْمًا وَعَنِ الْإِيعَادِ كَرَمًا وَأَنْشَدَ:

Şüphesiz Araplar vaatten dönmeyi alçaklık, ceza tehdidinden (îâd) vazgeçmeyi ise kerem (cömertlik) sayarlar.” Ve şu şiiri okudu:

وَإِنِّي وَإِنْ أَوْعَدْتُهُ أَوْ وَعَدْتُهُ ... لَمُكْذِبُ إِيعَادِي وَمُنْجِزُ مَوْعِدِي

“Ben onu tehdit de etsem, ona vaatte de bulunsam... Tehdidimi boşa çıkarır, vaadimi ise yerine getiririm.”

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ حَكَوْا أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ لَمَّا قَالَ هَذَا الْكَلَامَ قَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ: يَا أَبَا عَمْرٍو فَهَلْ يُسَمَّى اللَّهُ مُكَذِّبَ نَفْسِهِ؟ فَقَالَ: لَا، فَقَالَ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ: فَقَدْ سَقَطَتْ حُجَّتُكَ، قَالُوا: فَانْقَطَعَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ.

Bil ki Mûtezile, Ebû Amr b. el-Alâ bu sözü söyleyince Amr b. Ubeyd'in ona şöyle dediğini nakletmiştir: “Ey Ebû Amr! Peki, Allah kendi kendini yalanlayan olarak isimlendirilir mi?” [Ebû Amr]: “Hayır” dedi. Bunun üzerine Amr b. Ubeyd: “Öyleyse delilin düştü (geçersiz kaldı)” dedi. Onlar: “Böylece Ebû Amr b. el-Alâ cevap veremez hale geldi” demişlerdir.

وَعِنْدِي أَنَّهُ كَانَ لِأَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ أَنْ يُجِيبَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فَيَقُولُ: إِنَّكَ قِسْتَ الْوَعِيدَ عَلَى الْوَعْدِ وَأَنَا إِنَّمَا ذَكَرْتُ هَذَا لِبَيَانِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْبَابَيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَعْدَ حَقٌّ عَلَيْهِ وَالْوَعِيدَ حَقٌّ لَهُ، وَمَنْ أَسْقَطَ حَقَّ نَفْسِهِ فَقَدْ أَتَى بِالْجُودِ وَالْكَرَمِ، وَمَنْ أَسْقَطَ حَقَّ غَيْرِهِ فَذَلِكَ هُوَ اللُّؤْمُ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَبَطَلَ قِيَاسُكَ، وَإِنَّمَا ذَكَرْتُ هَذَا الشِّعْرَ لِإِيضَاحِ هَذَا الْفَرْقِ، فَأَمَّا قَوْلُكَ: لَوْ لَمْ يَفْعَلْ لَصَارَ كَاذِبًا وَمُكَذِّبًا نَفْسَهُ، فَجَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ لَوْ كَانَ الْوَعِيدُ ثَابِتًا جَزْمًا مِنْ غَيْرِ شَرْطٍ، وَعِنْدِي جَمِيعُ الْوَعِيدَاتِ مَشْرُوطَةٌ بِعَدَمِ الْعَفْوِ، فَلَا يَلْزَمُ مِنْ تَرْكِهِ دُخُولُ الْكَذِبِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْحِكَايَةِ وَاللَّهُ أعلم.

Bana göre Ebû Amr b. el-Alâ'nın bu soruya şöyle cevap verme imkânı vardı: “Sen vaîdi vaade kıyas ettin; oysa ben bu iki konu arasındaki farkı açıklamak için bunu zikrettim. Çünkü vaad O'nun aleyhine bir haktır, vaîd ise O'nun lehine bir haktır. Kendi hakkını düşüren kimse cömertlik ve kerem göstermiş olur; başkasının hakkını düşüren kimse ise alçaklık etmiş olur. Böylece vaad ile vaîd arasındaki fark ortaya çıkmış ve senin kıyasın batıl olmuştur. Ben bu şiiri sırf bu farkı açıklamak için zikrettim. Senin: ‘Şayet bunu yapmazsa yalancı ve kendini yalanlayan durumuna düşer’ sözüne gelince; bunun cevabı şudur: Bu durum ancak vaîdin hiçbir şart olmaksızın kesin olarak sabit olması halinde gerekirdi; oysa bana göre bütün tehditler (vaîdler) affın olmaması şartına bağlıdır. Dolayısıyla [cezalandırmayı] terk etmesinden ötürü Allah Teâlâ'nın kelamına yalanın dâhil olması gerekmez.” Bu kıssayla ilgili söylenecekler bunlardır, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 10]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ (١٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ } “İnkâr edenlerin ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamaz. İşte onlar, cehennemin yakıtıdırlar.” (10)

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ ﷾ لَمَّا حَكَى عَنِ الْمُؤْمِنِينَ دُعَاءَهُمْ وَتَضَرُّعَهُمْ، حَكَى كَيْفِيَّةَ حَالِ الْكَافِرِينَ وَشَدِيدَ عِقَابِهِمْ، فَهَذَا هُوَ وجه النظم، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah (celle celâluhu) müminlerin duasını ve yalvarıp yakarmalarını nakledince, kâfirlerin durumunun keyfiyetini ve azaplarının şiddetini de nakletti. [Ayetler arasındaki] irtibat vechi (nazım) budur. Ayette bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِهِمْ وَفْدُ نَجْرَانَ، وَذَلِكَ لِأَنَّا رُوِّينَا فِي بَعْضِ قِصَّتِهِمْ أَنَّ أَبَا حَارِثَةَ بْنَ عَلْقَمَةَ قَالَ لِأَخِيهِ: إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَقًّا وَلَكِنَّنِي إِنْ أَظْهَرْتُ ذَلِكَ أَخَذَ مُلُوكُ الرُّومِ مِنِّي مَا أَعْطَوْنِي مِنَ الْمَالِ وَالْجَاهِ، فَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ أَمْوَالَهُمْ وَأَوْلَادَهُمْ لَا تَدْفَعُ عَنْهُمْ عَذَابَ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Birinci Mesele: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “İnkâr edenlerin ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamaz” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onlardan murat Necran heyetidir. Zira onların kıssasının bir kısmında rivayet ettiğimize göre Ebû Hârise b. Alkame kardeşine şöyle demiştir: “Ben onun gerçekten Allah'ın Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğunu biliyorum; fakat bunu açığa vurursam Bizans kralları bana verdikleri malı ve mevkiyi elimden alırlar.” Bunun üzerine Allah Teâlâ, mallarının ve çocuklarının dünya ve ahirette Allah'ın azabını kendilerinden savamayacağını beyan etmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ، وَخُصُوصُ السَّبَبِ لَا يَمْنَعُ عُمُومَ اللَّفْظِ.

İkinci görüş: Lafız umumidir; sebebin hususi olması lafzın umumi olmasına engel değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ كَمَالَ الْعَذَابِ هُوَ أَنْ يَزُولَ عَنْهُ كُلُّ مَا كَانَ مُنْتَفِعًا بِهِ، ثُمَّ يَجْتَمِعُ عَلَيْهِ/ جَمِيعُ الْأَسْبَابِ الْمُؤْلِمَةِ.

İkinci Mesele: Bil ki azabın kemali, [kişinin] kendisinden faydalandığı her şeyin yok olması, ardından da elem verici bütün sebeplerin onun üzerinde toplanmasıdır.

أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْءَ عِنْدَ الْخُطُوبِ وَالنَّوَائِبِ فِي الدُّنْيَا يَفْزَعُ إِلَى الْمَالِ وَالْوَلَدِ، فَهُمَا أَقْرَبُ الْأُمُورِ الَّتِي يَفْزَعُ الْمَرْءُ إِلَيْهَا فِي دَفْعِ الْخُطُوبِ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ صِفَةَ ذَلِكَ الْيَوْمِ مُخَالِفَةٌ لِصِفَةِ الدُّنْيَا لِأَنَّ أَقْرَبَ الطُّرُقِ إِلَى دَفْعِ الْمَضَارِّ إِذَا لَمْ يَتَأَتَّ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَمَا عَدَاهُ بِالتَّعَذُّرِ أَوْلَى، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الشُّعَرَاءِ: ٨٨، ٨٩] وَقَوْلُهُ الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً [الْكَهْفِ: ٤٦] وَقَوْلُهُ وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً [مَرْيَمَ: ٨٠] وَقَوْلُهُ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩٤] .

Birincisine gelince: { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “ne malları ne de çocukları onlara fayda sağlar” kavlinden murat budur. Zira insan dünyada büyük hadiseler ve musibetler karşısında mala ve evlada sığınır; bunlar insanın sıkıntıları defetmede sığındığı en yakın unsurlardır. Allah Teâlâ o günün vasfının dünya vasfından farklı olduğunu beyan etmiştir; zira zararları defetmenin en yakın yolları o gün işe yaramayınca, onun dışındakilerin imkânsız olması evleviyetle geçerlidir. Bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ * إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } [eş-Şuarâ: 88, 89] “O gün ne mal fayda verir ne de evlatlar. Ancak Allah'a arınmış bir kalp ile gelen müstesna”, { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } [el-Kehf: 46] “Mallar ve evlatlar dünya hayatının süsüdür; kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır...”, { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً } [Meryem: 80] “Onun söylediği şeylere biz vâris oluruz ve o bize tek başına gelir” ve { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ } [el-En‘âm: 94] “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize yapayalnız geldiniz ve size verdiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız...”

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: مِنْ أَسْبَابِ كَمَالِ الْعَذَابِ، فَهُوَ أَنْ يَجْتَمِعَ عَلَيْهِ الْأَسْبَابُ الْمُؤْلِمَةُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ

Azabın kemalinin sebeplerinden ikinci kısma gelince; bu da elem verici sebeplerin onun üzerinde toplanmasıdır. Şüphesiz O'nun şu buyruğuyla...

تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ وَهَذَا هُوَ النِّهَايَةُ فِي شَرْحِ الْعَذَابِ فَإِنَّهُ لَا عَذَابَ أَزْيَدُ مِنْ أَنْ تَشْتَعِلَ النَّارُ فِيهِمْ كَاشْتِعَالِهَا فِي الْحَطَبِ الْيَابِسِ، وَالْوَقُودُ بِفَتْحِ الْوَاوِ الْحَطَبُ الَّذِي تُوقَدُ بِهِ النَّارُ، وَبِالضَّمِّ هُوَ مَصْدَرُ وَقَدَتِ النَّارُ وُقُودًا كَقَوْلِهِ: وَرَدَتْ وُرُودًا.

...buna işaret edilmektedir: { وَأُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ } “İşte onlar, cehennemin yakıtıdırlar.” Bu, azabın açıklanmasında son noktadır. Zira kuru odunda ateşin tutuştuğu gibi onların üzerinde de ateşin tutuşmasından daha şiddetli bir azap yoktur. “Vakûd” (الْوَقُودُ) vav harfinin fethasıyla ateşin tutuşturulduğu yakıt/odun demektir. Damme ile okunduğunda (vukûd) ise nitekim “veredet vurûden” (suya geldi) dendiği gibi “vakadeti'n-nâru vukûden” (ateş alevlendi) fiilinin masdarıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ مِنَ اللَّهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: التَّقْدِيرُ: لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فَحَذَفَ الْمُضَافَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ (مِنْ) بِمَعْنَى عِنْدَ، وَالْمَعْنَى لَنْ تُغْنِيَ عِنْدَ اللَّهِ شَيْئًا.

Üçüncü Mesele: { مِنَ اللَّهِ } “Allah'a karşı” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: [İfadenin] takdiri “Malları ve çocukları Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan savamaz” şeklindedir; kelamın delaleti sebebiyle muzaf hazfedilmiştir. İkincisi: Ebû Ubeyde demiştir ki: “Min (مِنْ) harfi inde (عِنْدَ / katında) manasındadır; mana da ‘Allah katında hiçbir fayda sağlamaz’ şeklindedir.”

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 11]

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ (١١)

{ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “(Onların gidişatı) Firavun ailesinin ve onlardan öncekilerin gidişatı gibidir. Âyetlerimizi yalanladılar, bunun üzerine Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Allah, cezası pek şiddetli olandır.”

يقال: دأبت الشيء أدأب دأبا ودؤبا إِذَا أَجْهَدْتُ فِي الشَّيْءِ وَتَعِبْتُ فِيهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً [يُوسُفَ: ٤٧] أَيْ بِجِدٍّ وَاجْتِهَادٍ وَدَوَامٍ، وَيُقَالُ: سَارَ فُلَانٌ يَوْمًا دَائِبًا، إِذَا أَجْهَدَ فِي السَّيْرِ يَوْمَهُ كُلَّهُ، هَذَا مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ صَارَ الدَّأْبُ عِبَارَةً عَنِ الشَّأْنِ وَالْأَمْرِ وَالْعَادَةِ، يُقَالُ: هَذَا دأب فلان أي عادته، وقال بعضهم:

Bir şeyde çaba gösterip yorulduğum zaman [Arapçada] "Deebtü'ş-şey'e ed'ebü de'ben ve düûben" (دَأَبْتُ الشَّيْءَ أَدْأَبُ دَأْبًا وَدُؤُوبًا) denir. Nitekim Allah Teâlâ: { سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً } [Yûsuf: 47] “Yedi yıl âdetiniz üzere (aralıksız)” buyurmuştur ki, ciddiyetle, gayretle ve devamlı olarak demektir. Yine bir kimse bütün gün boyunca yol almak için olanca gücünü harcadığında "Sâre fülânün yevmen dâiben" (سَارَ فُلَانٌ يَوْمًا دَائِبًا) denir. Kelimenin dildeki anlamı budur. Daha sonra *de'b* (الدَّأْبُ); hal, durum, iş ve âdetten ibaret bir ifade haline gelmiştir. Nitekim "Hâzâ de'bü fülân" (هَذَا دَأْبُ فُلَانٍ) yani "Bu, falancanın âdetidir" denir. Bazıları da şöyle demiştir:

الدؤب وَالدَّأْبُ الدَّوَامُ.

Düûb (الدُّؤُبُ) ve de'b (الدَّأْبُ), devamlılık demektir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي كَيْفِيَّةِ التَّشْبِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يُفَسَّرَ الدَّأْبُ بِالِاجْتِهَادِ، كَمَا هُوَ مَعْنَاهُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ، وَهَذَا قَوْلُ الْأَصَمِّ وَالزَّجَّاجِ، وَوَجْهُ التَّشْبِيهِ أَنَّ دَأْبَ الْكُفَّارِ، أَيْ جِدَّهُمْ/ وَاجْتِهَادَهُمْ فِي تَكْذِيبِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَكُفْرِهِمْ بِدِينِهِ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ مَعَ مُوسَى ﵇، ثُمَّ إِنَّا أَهْلَكَنَا أُولَئِكَ بِذُنُوبِهِمْ، فَكَذَا نُهْلِكُ هَؤُلَاءِ.

Bunu bildiğine göre deriz ki: Teşbihin niteliği hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: *De'b* kelimesinin, dilin aslındaki anlamı gereğince "gayret göstermek" (ictihad) ile tefsir edilmesidir. Bu, el-Asam ile ez-Zeccâc'ın görüşüdür. Teşbihin yönü şudur: Kâfirlerin Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlama ve onun dinini inkâr etme hususundaki *de'b*leri, yani ciddiyet ve gayretleri; Firavun ailesinin Mûsâ (aleyhisselâm) ile olan *de'b*i gibidir. Sonra biz onları günahları sebebiyle helak ettiğimiz gibi, bunları da öylece helak ederiz.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُفَسَّرَ الدَّأْبُ بِالشَّأْنِ وَالصُّنْعِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ أَيْ شَأْنُ هَؤُلَاءِ وَصُنْعُهُمْ فِي تَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﷺ، كَشَأْنِ آلِ فِرْعَوْنَ فِي التَّكْذِيبِ بِمُوسَى، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ هَذَا الْوَجْهِ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّا حَمَلْنَا اللَّفْظَ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ عَلَى الِاجْتِهَادِ، وَفِي هَذَا الْوَجْهِ عَلَى الصُّنْعِ وَالْعَادَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، وَيَجْعَلُهُمُ اللَّهُ وَقُودَ النَّارِ كَعَادَتِهِ وَصُنْعِهِ فِي آلِ فِرْعَوْنَ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوا رَسُولَهُمْ أَخَذَهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، وَالْمَصْدَرُ تَارَةً يُضَافُ إِلَى الْفَاعِلِ، وَتَارَةً إِلَى الْمَفْعُولِ، وَالْمُرَادُ هَاهُنَا، كَدَأْبِ اللَّهِ فِي آلِ فِرْعَوْنَ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوا بِرَسُولِهِمْ أَخَذَهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci Vecih: *De'b* kelimesinin durum (şe'n) ve iş/tutum (sun') ile tefsir edilmesidir. Bunda da [birkaç] vecih vardır: Birincisi: { كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ } yani "Bunların Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamadaki durumları ve tutumları, Firavun ailesinin Mûsâ'yı yalanlamadaki durumu gibidir." Bu vecih ile bir önceki vecih arasındaki tek fark; ilk vecihte lafzı gayrete hamletmemiz, bu vecihte ise tutum ve âdete hamletmemizdir. İkincisi: Âyetin takdiri şöyledir: "İnkâr edenlerin malları ve evlatları Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamayacaktır ve Allah, Firavun ailesine yönelik âdeti ve tutumu gereğince onları da ateşin yakıtı kılacaktır." Nitekim onlar elçilerini yalanladıklarında Allah onları günahları sebebiyle yakalamıştı. Masdar bazen faile, bazen de mef'ûle muzaf olur. Burada kastedilen ise "Allah'ın Firavun ailesi hakkındaki âdeti gibi"dir; zira onlar elçilerini yalanladıklarında [Allah] onları günahları sebebiyle yakalamıştı. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٦٥] أَيْ كَحُبِّهِمُ اللَّهَ وَقَالَ: سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا [الْإِسْرَاءِ:

{ يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } [el-Bakara: 165] “Onları Allah'ı sever gibi severler” yani "onların Allah'ı sevmeleri gibi". Yine şöyle buyurmuştur: { سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا

٧٧] وَالْمَعْنَى: سُنَّتِي فِيمَنْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ وَالثَّالِثُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ جَامِعَةً لِلْعَادَةِ الْمُضَافَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالْعَادَةِ الْمُضَافَةِ إِلَى الْكُفَّارِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ عَادَةَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَمَذْهَبَهُمْ فِي إِيذَاءِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَعَادَةِ مَنْ قَبْلَهُمْ فِي إِيذَاءِ رُسُلِهِمْ، وَعَادَتَنَا أَيْضًا فِي إِهْلَاكِ هَؤُلَاءِ، كَعَادَتِنَا فِي إِهْلَاكِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَالْمَقْصُودُ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ نَصْرُ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى إِيذَاءِ الْكَفَرَةِ وَبِشَارَتُهُ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَنْتَقِمُ مِنْهُمْ.

} [el-İsrâ: 77] “Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerimizin bir sünneti (kanunu) olarak...” Anlamı şudur: "Senden önce gönderdiğimiz kimseler hakkındaki sünnetim." Üçüncüsü: el-Kaffâl (rahimehullâh) demiştir ki: Âyetin hem Allah Teâlâ'ya izafe edilen âdeti hem de kâfirlere izafe edilen âdeti bir arada toplamış olması muhtemeldir. Sanki şöyle denilmiştir: "Bu kâfirlerin Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) eziyet etmedeki âdetleri ve tutumları, onlardan öncekilerin peygamberlerine eziyet etmedeki âdetleri gibidir; bizim bunları helak etmedeki âdetimiz de geçmişteki o kâfirleri helak etmedeki âdetimiz gibidir." Bütün bu takdirlere göre maksat; kâfirlerin eziyetine karşı Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yardım etmek ve Allah'ın onlardan intikam alacağını ona müjdelemektir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ الدَّأْبِ والدؤب، وَهُوَ اللُّبْثُ وَالدَّوَامُ وَطُولُ الْبَقَاءِ فِي الشَّيْءِ، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ، وَأُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ كَدَأْبِ آل فرعون، أي دؤبهم في النار كدؤب آلِ فِرْعَوْنَ.

Üçüncü Vecih: *De'b* ve *düûb*un; bir şeyde eğleşmek, devamlı kalmak ve uzun süre durmak şeklinde tefsir edilmesidir. Âyetin takdiri ise şöyledir: “İşte onlar, Firavun ailesinin [ateşte] kalışı gibi ateşin yakıtıdırlar.” Yani onların ateşteki devamlı kalışları, Firavun ailesinin devamlı kalışı gibidir.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الدَّأْبَ هُوَ الِاجْتِهَادُ، كَمَا ذَكَرْنَاهُ، وَمِنْ لَوَازِمِ ذَلِكَ التَّعَبُ وَالْمَشَقَّةُ لِيَكُونَ الْمَعْنَى وَمِشْقَتُهُمْ وَتَعَبُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ كَمَشَقَّةِ آلِ فِرْعَوْنَ بِالْعَذَابِ وَتَعَبِهِمْ بِهِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ عَذَابَهُمْ حَصَلَ فِي غَايَةِ

Dördüncü Vecih: *De'b*in, zikrettiğimiz üzere gayret göstermek olmasıdır. Bunun gereklerinden biri de yorgunluk ve meşakkattir. Böylece anlam: "Onların azaptan çektikleri meşakkat ve yorgunluk, Firavun ailesinin azapla çektikleri meşakkat ve yorgunluk gibidir" şeklinde olur. Zira Allah Teâlâ, onların azabının son derece...

الْقُرْبِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [نُوحٍ: ٢٥] وَفِي غَايَةِ الشِّدَّةِ أَيْضًا وَهُوَ قَوْلُهُ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِرٍ: ٤٦] .

...yakın bir zamanda gerçekleştiğini beyan etmiştir ki bu, O'nun şu buyruğudur: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } [Nûh: 25] “Suda boğuldular, ardından hemen ateşe sokuldular.” Aynı şekilde son derece şiddetli olduğunu da beyan etmiştir ki bu da O'nun şu buyruğudur: { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } [Gâfir: 46] “Onlar sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' (denilir).”

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْمُشَبَّهَ هُوَ أَنَّ أَمْوَالَهُمْ وَأَوْلَادَهُمْ لَا تَنْفَعُهُمْ فِي إِزَالَةِ الْعَذَابِ، فَكَانَ التَّشْبِيهُ بِآلِ فِرْعَوْنَ حَاصِلًا فِي هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ قَدْ عَرَفْتُمْ مَا حَلَّ بِآلِ فِرْعَوْنَ وَمَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ بِالرُّسُلِ مِنَ الْعَذَابِ الْمُعَجَّلِ الَّذِي عِنْدَهُ لَمْ يَنْفَعْهُمْ مَالٌ وَلَا وَلَدٌ، بَلْ صَارُوا مُضْطَرِّينَ إِلَى مَا نَزَلَ بِهِمْ فَكَذَلِكَ حَالُكُمْ أَيُّهَا الْكُفَّارُ الْمُكَذِّبُونَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فِي أَنَّهُ يَنْزِلُ بِكُمْ مِثْلُ مَا نَزَلَ بِالْقَوْمِ تَقَدَّمَ أَوْ تَأَخَّرَ وَلَا تُغْنِي عَنْكُمُ الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ.

Beşinci Vecih: Benzetilen şeyin, azabı defetmede mallarının ve çocuklarının kendilerine hiçbir fayda vermemesi olmasıdır. Böylece Firavun ailesine benzetme bu iki yönden gerçekleşmiş olur. Anlamı şudur: Sizler, Firavun ailesinin ve peygamberleri yalanlayan onlardan öncekilerin başına gelen peşin azabı bilmiş oldunuz ki o azap karşısında onlara ne mal ne de evlat fayda vermiştir; aksine başlarına gelen azap karşısında çaresiz kalmışlardır. Ey Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayan kâfirler! Er ya da geç o kavmin başına gelenin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesi ve malların ile evlatların size hiçbir fayda sağlamayacak olması hususunda sizin durumunuz da böyledir.

الْوَجْهُ السَّادِسُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ أَنَّهُ كَمَا نَزَلَ بِمَنْ تَقَدَّمَ الْعَذَابُ الْمُعَجَّلُ بِالِاسْتِئْصَالِ فَكَذَلِكَ يَنْزِلُ بِكُمْ أَيُّهَا الْكُفَّارُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَذَلِكَ مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ/ وَسَلْبِ الْأَمْوَالِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ [آلِ عمران: ١٢] كَالدَّلَالَةِ عَلَى ذَلِكَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ كَمَا نَزَلَ بِالْقَوْمِ الْعَذَابُ الْمُعَجَّلُ، ثُمَّ يَصِيرُونَ إِلَى دَوَامِ الْعَذَابِ، فَسَيَنْزِلُ بِمَنْ كَذَّبَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: الْمِحَنُ الْمُعَجَّلَةُ وَهِيَ الْقَتْلُ وَالسَّبْيُ وَالْإِذْلَالُ، ثُمَّ يَكُونُ بَعْدَهُ الْمَصِيرُ إِلَى الْعَذَابِ الْأَلِيمِ الدَّائِمِ، وَهَذَانِ الْوَجْهَانِ الْأَخِيرَانِ ذَكَرَهُمَا الْقَاضِي رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.

Altıncı Vecih: Teşbih yönünün şu olması muhtemeldir: Geçmiştekilerin başına köklerini kazıyan peşin azap indiği gibi, ey Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr edenler, sizin de başınıza öldürülme, esir edilme ve malların ellerinizden alınması şeklinde azap inecektir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ } [Âl-i İmrân: 12] “İnkâr edenlere de ki: 'Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz'” buyruğu da buna delalet eder niteliktedir. Sanki Allah Teâlâ şöyle beyan etmiştir: O kavmin başına peşin azap indiği ve ardından sürekli azaba varacakları gibi, Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayanların da başına iki şey gelecektir: Birincisi, öldürülme, esaret ve zillete düşürülme şeklindeki peşin sıkıntılar; ardından ise sürekli ve elem verici azaba varış olacaktır. Bu son iki vechi el-Kâdî (rahimehullâhu teâlâ) zikretmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَالْمَعْنَى: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ مُكَذِّبِي الرُّسُلِ، وَقَوْلُهُ كَذَّبُوا بِآياتِنا الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْمُعْجِزَاتُ وَمَتَى كَذَّبُوا بِهَا فَقَدْ كَذَّبُوا لَا مَحَالَةَ بِالْأَنْبِيَاءِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Ve onlardan öncekilerin...” buyruğuna gelince; anlamı "ve onlardan önce peygamberleri yalanlayanların..." şeklindedir. O'nun: { كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Âyetlerimizi yalanladılar” buyruğunda ise âyetlerden kasıt mucizelerdir. Onlar mucizeleri yalanladıklarında şüphesiz peygamberleri de yalanlamış olurlar.

ثُمَّ قَالَ: فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَإِنَّمَا اسْتَعْمَلَ فِيهِ الْأَخْذَ لِأَنَّ مَنْ يَنْزِلُ بِهِ الْعِقَابُ يَصِيرُ كَالْمَأْخُوذِ الْمَأْسُورِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى التَّخَلُّصِ.

Sonra: { فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ } “Bunun üzerine Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi” buyurmuştur. Burada ahz (الأَخْذ / yakalama) lafzının kullanılmasının sebebi şudur: Başına ceza inen kimse, kurtulmaya gücü yetmeyen yakalanmış bir tutsak gibi olur.

ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ وَهُوَ ظَاهِرٌ.

Sonra: { وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Allah, cezası pek şiddetli olandır” buyurmuştur ki bu [anlamca] açıktır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 12]

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٢)

{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ } “İnkâr edenlere de ki: 'Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz; orası ne kötü bir yataktır!'”

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Âyette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ سَيُغْلَبُونَ وَيُحْشَرُونَ بِالْيَاءِ فِيهِمَا، وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ فِيهِمَا، فَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ، فَالْمَعْنَى: بَلِّغْهُمْ أَنَّهُمْ سَيُغْلَبُونَ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْيَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Birinci Mesele: Hamza ve el-Kisâî her iki fiili de yâ harfiyle { سَيُغْلَبُونَ وَيُحْشَرُونَ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise her iki fiili de üstten iki noktalı tâ harfiyle { سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ } şeklinde okumuşlardır. Alttan noktalı yâ ile okuyanlara göre mana: "Onlara yenileceklerini tebliğ et" şeklindedir. Yâ ile okuyuşun sahih olduğuna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder:

قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ [الجاثية: ١٤] وقُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا [النُّورِ: ٣٠] وَلَمْ يَقُلْ غُضُّوا، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَلِلْمُخَاطَبَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى حُسْنِ التَّاءِ قَوْلُهُ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٨١] وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالتَّاءِ أَمْرٌ بِأَنْ يُخْبِرَهُمْ بِمَا سَيَجْرِي عَلَيْهِمْ مِنَ الْغَلَبَةِ وَالْحَشْرِ إِلَى جَهَنَّمَ، وَالْقِرَاءَةُ بِالْيَاءِ أَمْرٌ بِأَنْ يَحْكِيَ لَهُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } [el-Câsiye: 14] “İman edenlere söyle, Allah'ın günlerinin (geleceğini) ummayanları bağışlasınlar” ve { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا } [en-Nûr: 30] “Mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar”; burada "ğuddû" (غُضُّوا) dememiştir. Tâ ile okuyanlara göre ise bu hitap içindir. Tâ ile okuyuşun güzelliğine { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ } [Âl-i İmrân: 81] “Hani Allah peygamberlerin misakını almış ve: 'Size kitaptan verdiğim şey...' (demişti)” buyruğu delalet eder. Anlam bakımından iki kıraat arasındaki fark şudur: Tâ ile okuyuş, başlarına gelecek olan yenilgi ve cehenneme sürülmeyi onlara [bizzat hitap ederek] haber vermesi için bir emirdir; yâ ile okuyuş ise onlara aktarması (hikâye etmesi) için bir emirdir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: Bu âyetin nüzul sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi:

لَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قُرَيْشًا يَوْمَ بَدْرٍ وَقِدَمَ الْمَدِينَةِ، جَمَعَ يَهُودَ فِي سُوقِ بَنِي قَيْنُقَاعَ، وَقَالَ: يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ أَسْلِمُوا قَبْلَ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قُرَيْشًا، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ لَا تَغُرَّنَّكَ نَفْسُكَ أَنْ قَتَلْتَ نَفَرًا مِنْ قُرَيْشٍ لَا يَعْرِفُونَ الْقِتَالَ، لَوْ قَاتَلْتَنَا لَعَرَفْتَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bedir günü Kureyş ile savaşıp Medine'ye döndüğünde Yahudileri Benî Kaynukâ çarşısında toplayıp şöyle buyurdu: "Ey Yahudi topluluğu! Kureyş'in başına gelenin bir benzeri sizin de başınıza gelmeden önce Müslüman olun." Onlar da: "Ey Muhammed! Savaştan anlamayan Kureyş'ten birkaç kişiyi öldürdün diye kendini aldatma. Bizimle savaşmış olsaydın [nasıl olduğumuzu] anlardın!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu âyeti indirdi.

الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ يَهُودَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ لَمَّا شَاهَدُوا وَقْعَةَ أَهْلِ بَدْرٍ، قَالُوا: وَاللَّهِ هُوَ النَّبِيُّ الْأُمِّيُّ الَّذِي بَشَّرَنَا بِهِ مُوسَى فِي التَّوْرَاةِ، وَنَعَتَهُ وَأَنَّهُ لَا تُرَدُّ لَهُ رَايَةٌ، ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: لَا تَعْجَلُوا فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ وَنَكَبَ أَصْحَابُهُ قَالُوا: لَيْسَ هَذَا هُوَ ذَاكَ، وَغَلَبَ الشَّقَاءُ عَلَيْهِمْ فَلَمْ يُسْلِمُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

İkinci Rivayet: Medineli Yahudiler Bedir ehlinin savaşını görünce şöyle dediler: "Vallahi Mûsâ'nın Tevrat'ta bize müjdelediği ve vasfettiği, hiçbir sancağı geri çevrilemeyecek olan ümmî peygamber budur." Sonra birbirlerine: "Acele etmeyin" dediler. Uhud günü olup da onun ashabı musibete uğrayınca: "Bu o değildir" dediler ve bedbahtlıkları ağır basıp Müslüman olmadılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu âyeti indirdi.

وَالرِّوَايَةُ الثالثة: أن هذا الْآيَةَ وَارِدَةٌ فِي جَمْعٍ مِنَ الْكُفَّارِ بِأَعْيَانِهِمْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَنْ هُمْ.

Üçüncü Rivayet: Bu âyet, Allah Teâlâ'nın küfür üzere öleceklerini bildiği kâfirlerden bizzat belirli bir topluluk hakkında inmiştir. Âyette onların kim olduğuna delalet eden bir husus yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ بِتَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ تِلْكَ الْفِرْقَةِ مِنَ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ، فَلَوْ آمنوا وأطاعوا لا نقلب هَذَا الْخَبَرُ كَذِبًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَمُسْتَلْزَمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَكَانَ الْإِيمَانُ وَالطَّاعَةُ مُحَالًا مِنْهُمْ، وَقَدْ أُمِرُوا بِهِ، فَقَدْ أُمِرُوا بِالْمُحَالِ وَبِمَا لَا يُطَاقُ، وَتَمَامُ تَقْرِيرِهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦] .

Üçüncü Mesele: Güç yetirilemeyenin teklif edilmesini (teklîf-i mâ lâ yutâk) savunanlar bu âyeti delil getirerek şöyle demişlerdir: "Allah Teâlâ kâfirlerin o fırkası hakkında cehenneme sürüleceklerini haber vermiştir. Eğer onlar iman edip itaat etselerdi bu haber yalana dönüşürdü; bu ise imkânsızdır. İmkânsızı gerektiren şey de imkânsızdır. Dolayısıyla onların iman etmeleri ve itaat etmeleri imkânsızdı. Oysa bununla emrolunmuşlardır; öyleyse onlar imkânsız olan ve güç yetirilemeyen şeyle emrolunmuşlardır." Bu konunun tam açıklaması daha önce Allah Teâlâ'nın: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } [el-Bakara: 6] “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar” buyruğunun tefsirinde geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ سَتُغْلَبُونَ إِخْبَارٌ عَنْ أَمْرٍ يَحْصُلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَقَدْ وَقَعَ مُخْبِرُهُ عَلَى مُوَافَقَتِهِ، فَكَانَ هَذَا إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ وَهُوَ مُعْجِزٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ [الرُّومِ: ٢، ٣] الْآيَةَ، وَنَظِيرُهُ فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٩] .

Dördüncü Mesele: O'nun: { سَتُغْلَبُونَ } “Yenileceksiniz” buyruğu, gelecekte meydana gelecek bir durumun haber verilmesidir. Nitekim haber verilen şey aynen ona uygun şekilde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu, gaybdan bir haber verme olup bir mucizedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ } [er-Rûm: 2-3] “Rumlar en yakın yerde yenildiler. Onlar bu yenilgilerinden sonra yeneceklerdir” âyetidir. Îsâ (aleyhisselâm) hakkındaki benzeri ise: { وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ } [Âl-i İmrân: 49] “Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm” buyruğudur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى حُصُولِ الْبَعْثِ فِي الْقِيَامَةِ، وَحُصُولِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَأَنَّ مَرَدَّ الْكَافِرِينَ إِلَى النَّارِ.

Beşinci Mesele: Âyet; kıyamette yeniden dirilmenin (ba's) vuku bulacağına, haşir ve neşrin gerçekleşeceğine ve kâfirlerin varacağı yerin ateş olduğuna delalet etmiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَبِئْسَ الْمِهادُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَشْرَهُمْ إِلَى جهنم وصفه فقال: بِئْسَ الْمِهادُ وَالْمِهَادُ: الْمَوْضِعُ الَّذِي يُتَمَهَّدُ فِيهِ وَيُنَامُ عَلَيْهِ كَالْفِرَاشِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٤٨] فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَصِيرَ الْكَافِرِينَ إِلَى جَهَنَّمَ أَخْبَرَ عَنْهَا بِالشَّرِّ لِأَنَّ بِئْسَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْبَأْسَاءِ هُوَ الشَّرُّ وَالشِّدَّةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ [الْأَعْرَافِ: ١٦٥] أَيْ شَدِيدٍ وَجَهَنَّمُ مَعْرُوفَةٌ أعاذنا الله منها بفضله.

Sonra: { وَبِئْسَ الْمِهادُ } “Orası ne kötü bir yataktır!” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ onların cehenneme sürüleceklerini zikredince orayı vasfederek: { بِئْسَ الْمِهادُ } “Ne kötü bir yataktır!” buyurmuştur. *Mihâd* (الْمِهَادُ); döşek gibi üzerine yayılıp üzerinde yatılan yer demektir. Allah Teâlâ: { وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ } [ez-Zâriyât: 48] “Yeryüzünü biz döşedik; ne güzel döşeyicileriz!” buyurmuştur. Allah Teâlâ kâfirlerin cehenneme varışını zikredince orayı şer ile nitelemiştir; çünkü *bi'se* (بِئْسَ), şer ve şiddet anlamına gelen *be'sâ* (الْبَأْسَاء) kelimesinden alınmıştır. Allah Teâlâ: { وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ } [el-A‘râf: 165] “Zulmedenleri şiddetli bir azap ile yakaladık” yani pek çetin bir azap ile buyurmuştur. Cehennem ise bilinmektedir; Allah lütfuyla bizi ondan korusun.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 13]

قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (١٣)

{ قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardır: Bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise kâfirdi; onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı. Allah dilediğini yardımıyla destekler. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır.”

[في قوله تعالى قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

[Allah Teâlâ'nın: { قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ } “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardır: Bir topluluk...” buyruğu hakkında] Bil ki bu âyette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَمْ يَقُلْ: قَدْ كَانَتْ لَكُمْ آيَةٌ، بَلْ قَالَ: قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ وَفِيهِ وَجْهَانِ:

Birinci Mesele: "Kad kânet leküm âyetün" (قَدْ كَانَتْ لَكُمْ آيَةٌ) demeyip { قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ } “Sizin için bir ibret vardı / ibret olmuştur” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، وَالْمُرَادُ: قَدْ كَانَ لَكُمْ إِتْيَانُ هَذَا آيَةً.

Birincisi: Bunun manaya hamledilmiş olmasıdır; murad ise: "Bunun gerçekleşmesi sizin için bir ibret olmuştur" şeklindedir.

وَالثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا ذُكِرَ لِلْفَصْلِ الْوَاقِعِ بَيْنَهُمَا، وَهُوَ قَوْلُهُ لَكُمْ.

İkincisi: el-Ferrâ demiştir ki: [Fiil,] aralarına giren fasıladan dolayı müzekker kılınmıştır ki o da { لَكُمْ } “sizin için” ifadesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: وَجْهُ النَّظْمِ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ، وَأَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ أَظْهَرُوا التَّمَرُّدَ وَقَالُوا أَلَسْنَا أَمْثَالَ قُرَيْشٍ فِي الضَّعْفِ وَقِلَّةِ الْمَعْرِفَةِ بِالْقِتَالِ بَلْ مَعَنَا مِنَ الشَّوْكَةِ وَالْمَعْرِفَةِ بِالْقِتَالِ مَا يَغْلِبُ كُلَّ مَنْ يُنَازِعُنَا فَاللَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُمْ إِنَّكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ

İkinci Mesele: Nazmın (âyetler arası irtibatın) vechi şudur: Önceki âyetin, yani Allah Teâlâ'nın: { سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ } “Yenileceksiniz ve sürüleceksiniz” buyruğunun Yahudiler hakkında indiğini; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları İslam'a davet ettiğinde ise dikbaşlılık gösterip: "Biz zayıflıkta ve savaş bilmemede Kureyş gibi değiliz; bilakis bizde bizimle çekişen herkesi yenecek bir güç ve savaş bilgisi vardır" dediklerini zikretmiştik. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara şöyle buyurmuştur: Sizler...

أَقْوِيَاءَ وَأَرْبَابَ الْعُدَّةِ وَالْعِدَّةِ فَإِنَّكُمْ سَتُغْلَبُونَ ثُمَّ ذكر الله تعالى ما يجري الدلالة على صحة ذلك الْحِكَمِ، فَقَالَ:

...güçlü, sayı ve teçhizat sahipleri olsanız da mutlaka yenileceksiniz! Sonra Allah Teâlâ, bu hükmün doğruluğuna delalet eden şeyi zikrederek şöyle buyurmuştur:

قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ يَعْنِي وَاقِعَةَ بَدْرٍ كَانَتْ كَالدَّلَالَةِ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْكَثْرَةَ وَالْعُدَّةَ كَانَتْ مِنْ جَانِبِ الْكُفَّارِ وَالْقِلَّةَ وَعَدَمَ السِّلَاحِ مِنْ جَانِبِ الْمُسْلِمِينَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَهَرَ الْكُفَّارَ وَجَعَلَ الْمُسْلِمِينَ مُظَفَّرِينَ مَنْصُورِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْغَلَبَةَ كَانَتْ بِتَأْيِيدِ اللَّهِ وَنَصْرِهِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَكُونُ غَالِبًا لِجَمِيعِ الْخُصُومِ، سَوَاءٌ كَانُوا أَقْوِيَاءَ أَوْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ فَهَذَا مَا يَجْرِي مَجْرَى الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ ﵇ يَهْزِمُ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ وَيَقْهَرُهُمْ وَإِنْ كَانُوا أَرْبَابَ السِّلَاحِ وَالْقُوَّةِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَالدَّلَالَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ الْآيَةَ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي وَجْهِ النَّظْمِ.

{ قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ } “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardır: Bir topluluk...” Yani Bedir savaşı buna delalet eder niteliktedir. Çünkü çokluk ve teçhizat kâfirler tarafındaydı; azlık ve silahsızlık ise Müslümanlar tarafındaydı. Buna rağmen Allah Teâlâ kâfirleri kahretmiş, Müslümanları muzaffer ve mansur kılmıştır. Bu da o galibiyetin Allah'ın teyidi ve yardımıyla gerçekleştiğine delalet eder. Kendisi böyle olan kimse ise, ister güçlü olsunlar ister olmasınlar bütün hasımlara galip gelir. İşte bu, Peygamber'in (aleyhisselâm) silah ve güç sahibi olsalar dahi bu Yahudileri bozguna uğratıp kahredeceğine delalet makamındadır. Böylece bu âyet, { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ } “İnkâr edenlere de ki: 'Yenileceksiniz'” buyruğunun doğruluğuna delil gibi olmuştur. Nazmın vechi hakkındaki söz budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (الْفِئَةُ) الْجَمَاعَةُ، وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفِئَتَيْنِ: رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ يَوْمَ بَدْرٍ وَمُشْرِكُو مَكَّةَ رُوِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ كَانُوا تِسْعَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ رَجُلًا، وَفِيهِمْ أَبُو سُفْيَانَ وَأَبُو جَهْلٍ، وَقَادُوا مِائَةَ فَرَسٍ، وَكَانَتْ مَعَهُمْ مِنَ الْإِبِلِ سَبْعَمِائَةِ بَعِيرٍ، وَأَهْلُ الْخَيْلِ كُلُّهُمْ كَانُوا دَارِعِينَ وَهُمْ مِائَةُ نَفَرٍ، وَكَانَ فِي الرِّجَالِ دُرُوعٌ سِوَى ذَلِكَ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ ثلاثمائة وَثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا بَيْنَ كُلِّ أَرْبَعَةٍ مِنْهُمْ بَعِيرٌ، وَمَعَهُمْ مِنَ الدُّرُوعِ سِتَّةٌ، وَمِنَ الْخَيْلِ فَرَسَانِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ فِي غَلَبَةِ الْمُسْلِمِينَ لِلْكُفَّارِ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ آيَةً بَيِّنَةً وَمُعْجِزَةً قَاهِرَةً.

Üçüncü Mesele: Fiet (الْفِئَةُ), topluluk demektir. Müfessirler, iki topluluktan muradın Bedir günü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile ashabı ve Mekke müşrikleri olduğu hususunda icma etmişlerdir. Rivayet edildiğine göre Bedir günü müşrikler aralarında Ebû Süfyân ve Ebû Cehil'in de bulunduğu dokuz yüz elli kişiydiler; yüz at yedeklemişlerdi, yanlarında yedi yüz deve vardı. Süvarilerin hepsi zırhlıydı ki bunlar yüz kişiydi; yayalarda da ayrıca zırhlar vardı. Müslümanlar ise üç yüz on üç kişiydiler, her dört kişiye bir deve düşüyordu; yanlarında altı zırh ve iki at vardı. Şüphe yok ki bu vaziyette Müslümanların kâfirlere galip gelmesinde apaçık bir ibret ve ezici bir mucize vardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ كَوْنِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ آيَةً بَيِّنَةً وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانَ قَدِ اجْتَمَعَ فِيهِمْ مِنْ أسباب الضعف عن المقاومة أمور، منها: قل الْعَدَدِ، وَمِنْهَا: أَنَّهُمْ خَرَجُوا غَيْرَ قَاصِدِينَ لِلْحَرْبِ فَلَمْ يَتَأَهَّبُوا، وَمِنْهَا قِلَّةُ السِّلَاحِ وَالْفَرَسِ، وَمِنْهَا أَنَّ ذَلِكَ ابْتِدَاءُ غَارَةٍ فِي الْحَرْبِ لِأَنَّهَا أَوَّلُ غَزَوَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ قَدْ حَصَلَ لِلْمُشْرِكِينَ أَضْدَادُ هَذِهِ الْمَعَانِي مِنْهَا: كَثْرَةُ الْعَدَدِ، وَمِنْهَا أَنَّهُمْ خَرَجُوا مُتَأَهِّبِينَ لِلْحَرْبِ، وَمِنْهَا كَثْرَةُ سِلَاحِهِمْ وَخَيْلِهِمْ، وَمِنْهَا أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ كَانُوا مُمَارِسِينَ لِلْمُحَارَبَةِ، وَالْمُقَاتَلَةِ فِي الْأَزْمِنَةِ الْمَاضِيَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَمْ تَجْرِ الْعَادَةُ أَنَّ مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْعَدَدِ فِي الْقِلَّةِ وَالضَّعْفِ وَعَدَمِ السِّلَاحِ وَقِلَّةِ الْمَعْرِفَةِ بِأَمْرِ الْمُحَارَبَةِ يَغْلِبُونَ مِثْلَ ذَلِكَ الْجَمْعِ الْكَثِيرِ مَعَ كَثْرَةِ سِلَاحِهِمْ وَتَأَهُّبِهِمْ لِلْمُحَارَبَةِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ خَارِجًا عَنِ الْعَادَةِ كَانَ مُعْجِزًا.

Bil ki âlimler bu olayın apaçık bir ibret/mucize oluşunun tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Müslümanlarda direnmeye engel teşkil eden zayıflık sebeplerinden birkaçı toplanmıştı. Bunlardan biri sayı azlığıdır; biri savaşı hedeflemeyerek çıkmış olmaları ve bu yüzden hazırlık yapmamış olmalarıdır; biri silah ve at azlığıdır; biri de savaş bakımından bunun ilk akın olmasıdır, zira bu Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk gazvesiydi. Müşriklerde ise bu durumların tam zıddı mevcuttu: Sayı çokluğu, savaşa hazırlıklı çıkmış olmaları, silah ve atlarının çokluğu ve o kavimlerin geçmiş zamanlardan beri savaş ve çarpışma tecrübesine sahip olmaları. Durum böyle olunca, sayıca bu kadar az, zayıf, silahsız ve savaş işinde tecrübesi az olan kimselerin; silahlarının çokluğu ve savaşa hazırlıklarıyla beraber böylesine kalabalık bir topluluğa galip gelmesi âdete uygun bir şey değildir. Bu durum âdet dışı olduğu için bir mucize olmuştur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي كَوْنِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ آيَةً أَنَّهُ ﵊ كَانَ قَدْ أَخْبَرَ قَوْمَهُ بِأَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُهُ عَلَى قُرَيْشٍ بِقَوْلِهِ وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٧] يَعْنِي جَمْعَ قُرَيْشٍ أَوْ عِيرَ أَبِي سُفْيَانَ، وَكَانَ قَدْ أُخْبِرَ قَبْلَ الْحَرْبِ بِأَنَّ هَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ، وَهَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ، فَلَمَّا وُجِدَ مُخْبَرُ خَبَرِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى وَفْقِ خَبَرِهِ كَانَ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ، فَكَانَ مُعْجِزًا.

Bu olayın bir âyet (mucize) oluşunun ikinci vechi: Peygamber'in (aleyhisselâm), { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } [el-Enfâl: 7] “Hani Allah iki gruptan birinin sizin olacağını vaad ediyordu” buyruğuyla -yani Kureyş ordusu yahut Ebû Süfyân'ın kervanı- Allah'ın kendisini Kureyş'e karşı muzaffer kılacağını kavmine haber vermiş olmasıdır. Yine savaştan önce "Şurası falancanın vurulup düşeceği yer, burası falancanın vurulup düşeceği yerdir" diye haber vermişti. Gelecekte haber verdiği şey aynen haberine uygun şekilde gerçekleşince bu, gaybdan bir haber verme olmuş ve dolayısıyla mucize teşkil etmiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي بَيَانِ كَوْنِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ آيَةً مَا ذَكَرَهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَالْأَصَحُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الرَّائِينَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمَرْئِيِّينَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَرَوْنَ الْمُؤْمِنِينَ مِثْلَيْ عَدَدِ الْمُشْرِكِينَ قَرِيبًا مِنْ أَلْفَيْنِ، أَوْ مِثْلَيْ عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ سِتُّمِائَةٍ، وَذَلِكَ مُعْجِزٌ.

Bu olayın bir âyet (mucize) oluşunun beyanındaki üçüncü vecih: Allah Teâlâ'nın bu âyetin devamında zikrettiği: { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } “Onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı” buyruğudur. Bu âyetin tefsirinde en sahih görüş; görenlerin müşrikler, görülenlerin ise müminler olduğudur. Anlamı şudur: Müşrikler müminleri ya müşriklerin sayısının iki katı -yaklaşık iki bin kişi- yahut Müslümanların sayısının iki katı -yani altı yüz kişi- olarak görüyorlardı ki bu bir mucizedir.

فَإِنْ قِيلَ: تَجْوِيزُ رُؤْيَةِ مَا لَيْسَ بِمَوْجُودٍ يُفْضِي إِلَى السَّفْسَطَةِ.

Şayet: "Mevcut olmayanın görülmesini caiz görmek safsataya (şüpheciliğe) götürür" denilirse;

قُلْنَا: نَحْمِلُ الرُّؤْيَةَ عَلَى الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنِ اشْتَدَّ خَوْفُهُ قَدْ يَظُنُّ فِي الْجَمْعِ الْقَلِيلِ أَنَّهُمْ فِي غَايَةِ الْكَثْرَةِ، وَإِمَّا أَنْ نَقُولَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ الْمَلَائِكَةَ حَتَّى صَارَ عَسْكَرُ الْمُسْلِمِينَ كَثِيرِينَ وَالْجَوَابُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مُقْتَصِرٌ عَلَى الْفِئَتَيْنِ وَلَمْ يَدْخُلْ فِيهِمَا قِصَّةُ الْمَلَائِكَةِ.

Deriz ki: Biz görmeyi (ru'yet) zann ve sanıya hamlederiz; zira korkusu şiddetlenen kimse, az bir topluluğu son derece kalabalık zannedebilir. Yahut Allah Teâlâ'nın melekleri indirdiğini ve böylece Müslümanların ordusunun çoğaldığını söyleriz. Ancak birinci cevap daha uygundur; çünkü söz iki toplulukla sınırlıdır ve melekler kıssası bunların arasına dahil edilmemiştir.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي بَيَانِ كَوْنِ هَذِهِ الْقِصَّةَ آيَةً، قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَدَّ رَسُولَهُ ﷺ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُ قَالَ: فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ [الْأَنْفَالِ: ٩] وَقَالَ: بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٥] وَالْأَلْفُ مَعَ الْأَرْبَعَةِ آلَافِ: خَمْسَةُ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَكَانَ سِيمَاهُمْ هُوَ أَنَّهُ كَانَ عَلَى أَذْنَابِ خُيُولِهِمْ وَنَوَاصِيهَا صُوفٌ أَبْيَضُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بَقَوْلِهِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu kıssanın bir âyet (mucize) oluşunun beyanındaki dördüncü vecih: Hasan demiştir ki: Allah Teâlâ o gazvede Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) beş bin melekle yardım etmiştir; çünkü şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ } [el-Enfâl: 9] “(Rabbiniz) 'Ben size bin (melekle) yardım edeceğim' diyerek duanızı kabul buyurmuştu” ve: { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } [Âl-i İmrân: 125] “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu an üzerinize gelirlerse Rabbiniz size beş bin melekle yardım edecektir” buyurmuştur. Bin melek ile dört bin melek beş bin melek eder. Onların alameti ise atlarının kuyruklarında ve alınlarında beyaz yün bulunmasıydı. { وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini yardımıyla destekler” buyruğuyla kastedilen de budur. Doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ } “Bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise kâfirdi” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ فِئَةٌ بِالرَّفْعِ، وَكَذَا قَوْلُهُ وَأُخْرى كافِرَةٌ وقرئ فئة فقاتل وَأُخْرَى كَافِرَةٍ بِالْجَرِّ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ فِئَتَيْنِ، وَقُرِئَ بِالنَّصْبِ إِمَّا عَلَى الِاخْتِصَاصِ، أَوْ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي الْتَقَتَا، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَالرَّفْعُ هُوَ الْوَجْهُ لِأَنَّ الْمَعْنَى إِحْدَاهُمَا تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ رَفْعٌ عَلَى اسْتِئْنَافِ الْكَلَامِ.

Birinci Mesele: Meşhur kıraat, { فِئَةٌ } ve aynı şekilde { وَأُخْرى كافِرَةٌ } lafızlarının merfû (ötreli) okunmasıdır. { فِئَتَيْنِ } lafzından bedel olarak cer ile "fietin tükatil ve uhrâ kâfiratin" şeklinde de okunmuştur; nasb ile de ya ihtisas üzere yahut { الْتَقَتا } fiilindeki zamirden hâl olarak okunmuştur. el-Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: "Uygun olan merfû oluştur; zira mana 'Onlardan biri Allah yolunda savaşıyor' şeklindedir, dolayısıyla kelamın istinafı (yeni bir başlangıç) üzere merfûdur."

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِالْفِئَةِ الَّتِي تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هُمُ الْمُسْلِمُونَ، لِأَنَّهُمْ قَاتَلُوا لِنُصْرَةِ دِينِ اللَّهِ.

İkinci Mesele: Allah yolunda savaşan topluluktan murat Müslümanlardır; zira onlar Allah'ın dinine yardım etmek için savaşmışlardır.

وَقَوْلُهُ وَأُخْرى كافِرَةٌ الْمُرَادُ بِهَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ.

O'nun: { وَأُخْرى كافِرَةٌ } “Diğeri ise kâfirdi” buyruğundan kasıt ise Kureyş kâfirleridir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } “Onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبَانُ عَنْ عَاصِمٍ تَرَوْنَهُمْ بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَلِأَنَّ مَا قَبْلَهُ خِطَابٌ لِلْيَهُودِ، وَالْمَعْنَى تَرَوْنَ أَيُّهَا الْيَهُودُ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَيْ مَا كَانُوا، أَوْ مِثْلَيِ/ الْفِئَةِ الْكَافِرَةِ، أَوْ تَكُونُ الْآيَةُ خِطَابًا مَعَ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ وَالْمَعْنَى: تَرَوْنَ يَا مُشْرِكِي قُرَيْشٍ الْمُسْلِمُونَ مِثْلَيْ فِئَتِكُمُ الْكَافِرَةِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ فَلِلْمُغَالَبَةِ الَّتِي جَاءَتْ بَعْدَ الْخِطَابِ، وَهُوَ قَوْلُهُ فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ فَقَوْلُهُ يَرَوْنَهُمْ يَعُودُ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْ إِحْدَى الْفِئَتَيْنِ.

Birinci Mesele: Nâfi‘ ve Âsım'dan rivayetle Ebân, üstten iki noktalı tâ ile "teravnehüm" (تَرَوْنَهُمْ) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise yâ ile { يَرَوْنَهُمْ } okumuşlardır. Tâ ile okuyanlara göre bunun sebebi, öncesinin Yahudilere hitap olmasıdır. Anlam da: "Ey Yahudiler! Siz Müslümanları olduklarının iki katı -yahut kâfir topluluğun iki katı- görüyorsunuz" şeklindedir. Yahut âyet Kureyş müşriklerine bir hitap olup anlamı: "Ey Kureyş müşrikleri! Siz Müslümanları kâfir olan topluluğunuzun iki katı görüyorsunuz" demektir. Yâ ile okuyanlara göre ise hitaptan sonra gelen gâib sîgası sebebiyledir ki bu da O'nun: { فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ } “Bir topluluk Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise kâfirdi; onları kendilerinin iki katı görüyorlardı” buyruğudur. Dolayısıyla { يَرَوْنَهُمْ } ifadesi iki fırkadan birinden haber vermeye racidir.