الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ الْفِئَةِ الْكَافِرَةِ وَذِكْرُ الْفِئَةِ الْمُسْلِمَةِ فَقَوْلُهُ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الراؤن هُمُ الْفِئَةَ الْكَافِرَةَ، وَالْمَرْئِيُّونَ هُمُ الْفِئَةَ الْمُسْلِمَةَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ بِالْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ فَهَذَانِ احْتِمَالَانِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ مِثْلَيْهِمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِثْلَيِ الرَّائِينَ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِثْلَيِ المرئين فَإِذَنْ هَذِهِ الْآيَةُ تَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَرْبَعَةً الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْفِئَةَ الْكَافِرَةَ رَأَتِ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَيْ عَدَدِ الْمُشْرِكِينَ قَرِيبًا مِنْ أَلْفَيْنِ.
İkinci Mesele: Bil ki bu ayette kâfir fırkadan da Müslüman fırkadan da daha önce bahsedilmiştir. O'nun: { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ } “Onları kendilerinin iki katı görüyorlardı” buyruğunda görenlerin kâfir fırka, görülenlerin ise Müslüman fırka olması muhtemel olduğu gibi, bunun tam tersi olması da muhtemeldir. İşte bunlar iki ihtimaldir. Ayrıca O'nun { مِثْلَيْهِمْ } “kendilerinin iki katı” sözünde, kastedilenin görenlerin iki katı olması da, görülenlerin iki katı olması da muhtemeldir. Dolayısıyla bu ayet dört veçhi ihtiva eder: Birincisi: Kastedilenin, kâfir fırkanın Müslümanları müşriklerin sayısının iki katı –yaklaşık iki bin– görmüş olmasıdır.
وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنَّ الْفِئَةَ الْكَافِرَةَ رَأَتِ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَيْ عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ سِتِّمِائَةٍ وَنَيِّفًا وَعِشْرِينَ، وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى كَثَّرَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ مَعَ قِلَّتِهِمْ لِيَهَابُوهُمْ فَيَحْتَرِزُوا عَنْ قِتَالِهِمْ.
İkinci ihtimal: Kâfir fırkanın Müslümanları, Müslümanların sayısının iki katı –altı yüz yirmi küsur– görmüş olmasıdır. Bundaki hikmet şudur: Allah Teâlâ, sayıca az olmalarına rağmen Müslümanları müşriklerin gözünde çoğaltmıştır ki onlardan korksunlar ve onlarla savaşmaktan çekinsinler.
فَإِنْ قِيلَ: هَذَا مُتَنَاقِضٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٤٤] .
Eğer: "Bu durum, Allah Teâlâ'nın Enfâl Suresi'ndeki { وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } [Enfâl 44] “ve sizi onların gözünde az gösteriyordu” buyruğu ile çelişir" denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ كَانَ التَّقْلِيلُ وَالتَّكْثِيرُ فِي حَالَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، فَقُلِّلُوا أَوَّلًا فِي أَعْيُنِهِمْ حَتَّى اجْتَرَءُوا عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا تَلَاقَوْا كَثَّرَهُمُ اللَّهُ فِي أَعْيُنِهِمْ حَتَّى صَارُوا مَغْلُوبِينَ، ثُمَّ إِنَّ تَقْلِيلَهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَتَكْثِيرَهُمْ فِي آخِرِ الْأَمْرِ، أَبْلَغُ فِي الْقُدْرَةِ وَإِظْهَارِ الْآيَةِ.
Cevap [şudur]: Az gösterme ve çok gösterme iki farklı durumda olmuştur. Önce onların gözünde az gösterildiler ki üzerlerine yürümeye cesaret etsinler; karşı karşıya geldiklerinde ise Allah onları müşriklerin gözünde çoğalttı ki mağlup olsunlar. Ayrıca işin başında onları az, işin sonunda ise çok göstermek, kudret ve delili ortaya koyma bakımından daha beliğdir.
وَالِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ الرَّائِينَ هُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَالْمَرْئِيِّينَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، فَالْمُسْلِمُونَ رَأَوُا الْمُشْرِكِينَ مِثْلَيِ الْمُسْلِمِينَ سِتَّمِائَةٍ وَأَزْيَدَ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمُسْلِمَ الْوَاحِدَ بِمُقَاوَمَةِ الْكَافِرِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الْأَنْفَالِ: ٦٦] .
Üçüncü ihtimal: Görenlerin Müslümanlar, görülenlerin de müşrikler olmasıdır. Yani Müslümanlar müşrikleri Müslümanların sayısının iki katı –altı yüz küsur– görmüşlerdir. Bunun sebebi, Allah Teâlâ'nın bir Müslümana iki kâfire karşı koymasını emretmiş olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } [Enfâl 66] “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler”.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ، وَكَانُوا ثَلَاثَةَ أَمْثَالِهِمْ؟.
Eğer: "Onlar [müşrikler] Müslümanların üç katı iken, nasıl { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } “onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı”?" denilirse,
الْجَوَابُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا أَظْهَرَ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ عَدَدِ الْمُشْرِكِينَ الْقَدْرَ الَّذِي عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُمْ يَغْلِبُونَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ فَأَظْهَرَ ذَلِكَ الْعَدَدَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِلْمُؤْمِنِينَ تَقْوِيَةً لِقُلُوبِهِمْ، وَإِزَالَةً لِلْخَوْفِ عَنْ صُدُورِهِمْ.
Cevap [şudur]: Allah Teâlâ Müslümanlara müşriklerin sayısından, Müslümanların onları yeneceklerini bildikleri miktarı göstermiştir. Zira Allah Teâlâ: { فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa, iki yüz kişiyi yenerler” buyurmuştur. Böylece kalplerini güçlendirmek ve göğüslerinden korkuyu gidermek için müminlere müşriklerin o kadarlık sayısını göstermiştir.
وَالِاحْتِمَالُ الرَّابِعُ: أَنَّ الرَّائِينَ هُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَأَنَّهُمْ رَأَوُا الْمُشْرِكِينَ عَلَى الضِّعْفِ مِنْ عَدَدِ الْمُشْرِكِينَ فَهَذَا قَوْلٌ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَقُولَ بِهِ أَحَدٌ، لِأَنَّ هَذَا يُوجِبُ نُصْرَةَ الْمُشْرِكِينَ بِإِيقَاعِ الْخَوْفِ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْآيَةُ تُنَافِي ذَلِكَ، وَفِي الْآيَةِ احْتِمَالٌ خَامِسٌ، وَهُوَ أَنَّا أَوَّلَ الْآيَةِ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْخِطَابَ مَعَ الْيَهُودِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ تَرَوْنَ أَيُّهَا الْيَهُودُ الْمُشْرِكِينَ مِثْلَيِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْقُوَّةِ وَالشَّوْكَةِ.
Dördüncü ihtimal: Görenlerin Müslümanlar olması ve müşrikleri kendi sayıları olan müşriklerin iki katı görmüş olmalarıdır. Bu, hiç kimsenin söyleyemeyeceği bir görüştür; zira bu durum, müminlerin kalbine korku salarak müşriklere yardım etmeyi gerektirir ki ayet buna aykırıdır. Ayette beşinci bir ihtimal daha vardır; o da ayetin başında hitabın Yahudilere olduğunu açıkladığımız üzere şudur: Kastedilen mana; "Ey Yahudiler! Siz müşrikleri güç ve kuvvet bakımından müminlerin iki katı görüyorsunuz" şeklinde olmasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ رَأَوْهُمْ مثليهم فقد كَانُوا ثَلَاثَةَ أَمْثَالِهِمْ فَقَدْ سَبَقَ الْجَوَابُ عَنْهُ.
Eğer: "Onlar Müslümanların üç katı iken nasıl iki katı görmüşlerdir?" denilirse, bunun cevabı daha önce geçmişti.
بَقِيَ مِنْ مَبَاحِثِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَمْرَانِ:
Bu konunun incelenmesinden geriye iki husus kalmıştır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الِاحْتِمَالَ الْأَوَّلَ وَالثَّانِيَ يَقْتَضِي أَنَّ الْمَعْدُومَ صَارَ مَرْئِيًّا، وَالِاحْتِمَالَ/ الثَّالِثَ يَقْتَضِي أَنَّ مَا وُجِدَ وَحَضَرَ لَمْ يَصِرْ مَرْئِيًّا أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ مُحَالٌ عَقْلًا، لِأَنَّ الْمَعْدُومَ لَا يُرَى، فَلَا جَرَمَ وَجَبَ حَمْلُ الرُّؤْيَةِ عَلَى الظَّنِّ الْقَوِيِّ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ جَائِزٌ عِنْدَ أَصْحَابِنَا، لِأَنَّ عِنْدَنَا مَعَ حُصُولِ الشَّرَائِطِ وَصِحَّةِ الْحَاسِدِ يَكُونُ الْإِدْرَاكُ جَائِزًا لَا وَاجِبًا، وَكَانَ ذَلِكَ الزَّمَانُ زَمَانَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ وَخَوَارِقِ الْعَادَاتِ، فَلَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَصَلَ ذَلِكَ الْمُعْجِزُ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَعِنْدَهُمُ الْإِدْرَاكُ وَاجِبُ الْحُصُولِ عِنْدَ اجْتِمَاعِ الشَّرَائِطِ وَسَلَامَةِ الْحَاسِدِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى اعْتَذَرَ الْقَاضِي عَنْ هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ عِنْدَ الِاشْتِغَالِ بِالْمُحَارَبَةِ وَالْمُقَاتَلَةِ قَدْ لَا يَتَفَرَّغُ الْإِنْسَانُ لِأَنْ يُدِيرَ حَدَقَتَهُ حَوْلَ الْعَسْكَرِ وَيَنْظُرَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَبِيلِ التَّأَمُّلِ التَّامِّ، فَلَا جَرَمَ يَرَى الْبَعْضَ دُونَ الْبَعْضِ وَثَانِيهَا: لَعَلَّهُ يَحْدُثُ عِنْدَ الْمُحَارَبَةِ مِنَ الْغُبَارِ مَا يَصِيرُ مَانِعًا عَنْ إِدْرَاكِ الْبَعْضِ وَثَالِثُهَا: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِي الْهَوَاءِ مَا صَارَ مَانِعًا عَنْ إِدْرَاكِ ثُلُثِ الْعَسْكَرِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحْتَمَلٌ.
Birinci İnceleme: Birinci ve ikinci ihtimal yok olanın görünür hale gelmesini, üçüncü ihtimal ise var ve hazır olanın görünür olmamasını gerektirir. Birinciye gelince: Bu aklen imkânsızdır; çünkü yok olan görülmez. Dolayısıyla rü'yetin (görmenin) kuvvetli zanna hamledilmesi zorunlu olmuştur. İkincisine gelince: Bu bizim arkadaşlarımıza (Ehl-i Sünnet'e) göre caizdir. Çünkü bize göre şartlar oluşsa ve duyu organı sağlam olsa bile idrak vacip değil, caizdir. O dönem de mucizelerin ve harikulade hallerin ortaya çıktığı bir dönemdi; dolayısıyla bu mucizenin meydana geldiğini söylemek uzak bir ihtimal değildir. Mu'tezile'ye göre ise şartlar bir araya gelip duyu organı sağlam olduğunda idrakin gerçekleşmesi vaciptir. İşte bu sebeple Kādî bu konuyu birkaç vecihle açıklamaya çalışmıştır: Birincisi: Savaş ve çarpışma ile meşgul olunduğunda insan gözünü ordunun etrafında çevirip onlara tam bir dikkatle bakmaya fırsat bulamayabilir; dolayısıyla bir kısmını görüp bir kısmını göremez. İkincisi: Muhtemelen savaş esnasında bir kısmının idrak edilmesine engel olacak bir toz bulutu meydana gelmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın havada ordunun üçte birinin idrak edilmesini engelleyen bir şey yaratmış olduğunu söylemek de caizdir. Bütün bunlar muhtemeldir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اللَّفْظُ وَإِنِ احتمل أن يكون الراؤن هُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَأَنْ يَكُونَ هُمُ الْمُسْلِمُونَ فَأَيُّ الِاحْتِمَالَيْنِ أَظْهَرُ فَقِيلَ: إِنَّ كَوْنَ الْمُشْرِكِ رَائِيًا أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَعَلُّقَ الْفِعْلِ بِالْفَاعِلِ أَشَدُّ مِنْ تَعَلُّقِهِ بِالْمَفْعُولِ، فَجَعْلُ أَقْرَبِ الْمَذْكُورَيْنِ السَّابِقَيْنِ فَاعِلًا، وَأَبْعَدِهُمَا مَفْعُولًا أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَيْنِ هُوَ قَوْلُهُ وَأُخْرى كافِرَةٌ وَالثَّانِي: أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ فَقِرَاءَةُ نَافِعٍ بِالتَّاءِ يَكُونُ خِطَابًا مَعَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ وَالْمَعْنَى تَرَوْنَ يَا مُشْرِكِي قُرَيْشٍ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَيْهِمْ، فَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ
İkinci İnceleme: Lafız, görenlerin müşrikler olmasına da Müslümanlar olmasına da ihtimal taşıdığına göre bu iki ihtimalden hangisi daha açıktır? Müşrikin gören olmasının daha evla olduğu söylenmiştir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Fiilin fail ile irtibatı, meful ile irtibatından daha güçlüdür. Dolayısıyla önceden geçen iki zikredilenden daha yakın olanını fail, daha uzak olanını meful kılmak, bunun aksinden daha evladır. Zikredilenlerin en yakını ise O'nun: { وَأُخْرى كافِرَةٌ } “diğeri ise kâfirdi” buyruğudur. İkincisi: Ayetin başı olan O'nun: { قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ } “sizin için bir ibret vardı” buyruğu kâfirlere hitaptır. Nâfi'in tâ ile kıraati de o kâfirlere hitap olur ve mana: "Ey Kureyş müşrikleri! Siz Müslümanları kendilerinin iki katı görüyorsunuz" şeklinde olur. Dolayısıyla bu kıraat
لَا تُسَاعِدُ إِلَّا عَلَى كَوْنِ الرَّائِي مُشْرِكًا الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ هَذِهِ الْحَالَةَ آية الكفار، حَيْثُ قَالَ: قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْحَالَةُ مِمَّا يُشَاهِدُهَا الْكَافِرُ حَتَّى تَكُونَ حُجَّةً عَلَيْهِ، أَمَّا لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ حَاصِلَةً لِلْمُؤْمِنِ لم يصح جعلها حجة الكافر والله أعلم.
ancak görenin müşrik olmasına uygundur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ: { قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا } “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” buyurarak bu durumu kâfirler için bir ibret kılmıştır. Dolayısıyla bu durumun kâfirin bizzat müşahede ettiği bir şey olması gerekir ki onun aleyhine bir delil olsun. Şayet bu durum mümin için gerçekleşmiş olsaydı, onun kâfir aleyhine delil kılınması sahih olmazdı. En doğrusunu Allah bilir.
واحتج من قال: الراؤن هُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّائِينَ لَوْ كَانُوا هُمُ الْمُشْرِكِينَ لَزِمَ رُؤْيَةُ مَا لَيْسَ بِمَوْجُودٍ وهو محال، ولو كان الراؤن هُمُ الْمُؤْمِنُونَ لَزِمَ أَنْ لَا يُرَى مَا هُوَ مَوْجُودٌ وَهَذَا لَيْسَ بِمُحَالٍ، وَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Görenlerin Müslümanlar olduğunu söyleyenler ise şöyle delil getirmişlerdir: Çünkü görenler müşrikler olsaydı, var olmayanın görülmesi gerekirdi ki bu imkânsızdır; şayet görenler müminler olsaydı, var olanın görülmemesi gerekirdi ki bu imkânsız değildir. Dolayısıyla bu daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ: رَأْيَ الْعَيْنِ يُقَالُ: رَأَيْتُهُ رَأْيًا وَرُؤْيَةً، وَرَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ رُؤْيَا حَسَنَةً، فَالرُّؤْيَةُ مُخْتَصٌّ بِالْمَنَامِ، وَيَقُولُ: هُوَ مِنِّي مَرْأَى الْعَيْنِ حَيْثُ يَقَعُ عَلَيْهِ بَصَرِي، فَقَوْلُهُ رَأْيَ الْعَيْنِ يَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَيَجُوزَ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا لِلْمَكَانِ، كَمَا تَقُولُ: تَرَوْنَهُمْ أَمَامَكُمْ، وَمِثْلُهُ: هُوَ مِنِّي مَنَاطَ الْعُنُقِ وَمَزْجَرَ الْكَلْبِ.
Sonra [Allah Teâlâ]: { رَأْيَ الْعَيْنِ } “göz göre göre” buyurmuştur. [Arapçada] "onu gördüm" anlamında re'yen (رَأْيًا) ve ru'yeten (رُؤْيَةً) denilir; uykuda ise "güzel bir rüya gördüm" anlamında rü'yâ (رُؤْيَا) denir; dolayısıyla rü'yâ rüyaya hastır. Yine: "Gözümün iliştiği yerdedir" anlamında mer'a'l-ayn (مَرْأَى الْعَيْنِ) denir. O'nun { رَأْيَ الْعَيْنِ } sözünün masdar olarak mansub olması caiz olduğu gibi, senin "Onları önünüzde görüyorsunuz" demen gibi mekân zarfı olması da caizdir. Menâta'l-unuk (مَنَاطَ الْعُنُقِ) [boyun mesafesinde] ve mezcere'l-kelb (مَزْجَرَ الْكَلْبِ) [köpeğin kovulduğu menzilde] ifadeleri de bunun gibidir.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ نَصْرُ اللَّهِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهَيْنِ: نَصْرٌ بِالْغَلَبَةِ كَنَصْرِ يَوْمِ بَدْرٍ، وَنَصْرٌ بِالْحُجَّةِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّهُ هُزِمَ قَوْمٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَجَازَ أَنْ يُقَالَ: هُمُ الْمَنْصُورُونَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمَنْصُورُونَ بِالْحُجَّةِ، وَبِالْعَاقِبَةِ الْحَمِيدَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ إِنَّمَا يَحْصُلَانِ/ بِتَأْيِيدِ اللَّهِ وَنَصْرِهِ، لَا بِكَثْرَةِ الْعَدَدِ وَالشَّوْكَةِ وَالسِّلَاحِ.
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini yardımıyla destekler” buyurmuştur. Allah'ın Müslümanlara yardımı iki vecih üzeredir: Bedir günü yapılan yardım gibi galibiyetle yardım ve delil ile yardım. Bu sebeple, müminlerden bir topluluğun yenildiğini varsaysak bile, onların delil ile ve övgüye layık akıbet ile galip gelenler olmaları hasebiyle "onlar nusret bulanlardır" denilmesi caiz olurdu. Ayetten kastedilen şudur: Yardım ve zafer; sayı çokluğu, kuvvet ve silahla değil, ancak Allah'ın desteği ve yardımı ile gerçekleşir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً وَالْعِبْرَةُ الِاعْتِبَارُ وَهِيَ الْآيَةُ الَّتِي يُعْبَرُ بِهَا مِنْ مَنْزِلَةِ الْجَهْلِ إِلَى الْعِلْمِ وَأَصْلُهُ مِنَ الْعُبُورِ وَهُوَ النُّفُوذُ مِنْ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ إلى الآخر، ومنه العبارة وهي كلام الَّذِي يَعْبُرُ بِالْمَعْنَى إِلَى الْمُخَاطَبِ، وَعِبَارَةُ الرُّؤْيَا مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّهَا تَعْبِيرٌ لَهَا، وَقَوْلُهُ لِأُولِي الْأَبْصارِ أَيْ لِأُولِي الْعُقُولِ، كَمَا يُقَالُ: لِفُلَانٍ بَصَرٌ بِهَذَا الْأَمْرِ، أَيْ عِلْمٌ وَمَعْرِفَةٌ، وَاللَّهُ أعلم.
Sonra [Allah Teâlâ]: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” buyurmuştur. İbret (العبرة), itibar (ders çıkarma) demektir; o da cehalet makamından ilme geçilmesini sağlayan ayettir (delildir). Aslı ubûr (الْعُبُور) kökünden gelir ki o da bir taraftan diğer tarafa geçmektir. Manayı muhataba ulaştıran söze ibare (العبارة) denmesi de bundandır; rüya tabiri (عبارة الرؤيا) de böyledir, zira o rüyanın yorumlanıp geçilmesidir. O'nun: { لِأُولِي الْأَبْصارِ } “basiret sahipleri için” buyruğu ise akıl sahipleri için demektir; nitekim: "Falanın bu işte basireti vardır" denir ki ilim ve marifeti vardır demektir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 14]
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ (١٤)
{ زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ } “Kadınlar, oğullar, yük yük altın ve gümüş, salma atlar, davarlar ve ekinler gibi nefsin arzuladığı şeyler insanlara cazip kılındı. Bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir. Varılacak güzel yer ise Allah’ın katındadır.” (14)
[في قوله تعالى زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ } “Nefsin arzuladığı şeyler insanlara cazip kılındı” buyruğu hakkında] Bu ayette meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْقِصَّةِ فَإِنَّا رُوِّينَا أَنَّ أَبَا حَارِثَةَ بْنَ عَلْقَمَةَ النَّصْرَانِيَّ اعْتَرَفَ لِأَخِيهِ بِأَنَّهُ يَعْرِفُ صِدْقَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي قَوْلِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يُقِرُّ بِذَلِكَ خَوْفًا مِنْ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ مُلُوكُ الرُّومِ الْمَالَ وَالْجَاهَ، وَأَيْضًا رُوِّينَا أَنَّهُ ﵊ لَمَّا دَعَا الْيَهُودَ إِلَى الْإِسْلَامِ بَعْدَ غَزْوَةِ بَدْرٍ أَظْهَرُوا مِنْ أَنْفُسِهِمُ الْقُوَّةَ وَالشِّدَّةَ وَالِاسْتِظْهَارَ بِالْمَالِ وَالسِّلَاحِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَغَيْرَهَا مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا زَائِلَةٌ بَاطِلَةٌ، وَأَنَّ الْآخِرَةَ خَيْرٌ وَأَبْقَى.
Birinci Mesele: [Ayetler arasındaki] irtibatın keyfiyeti hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Kıssa ile ilgili olan görüştür. Bize rivayet edildiğine göre Hristiyan Ebû Hârise b. Alkame, kardeşine Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sözünde doğru olduğunu bildiğini, ancak Rum krallarının kendisinden mal ve makamı almalarından korktuğu için bunu ikrar etmediğini itiraf etmiştir. Yine bize rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) Bedir Gazvesi'nden sonra Yahudileri İslam'a davet ettiğinde, onlar kendilerinde güç, şiddet, mal ve silahla üstünlük taslamışlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayette bu gibi şeylerin ve dünya metaından diğerlerinin geçici ve bâtıl olduğunu, ahiretin ise daha hayırlı ve daha kalıcı olduğunu beyan buyurmuştur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ عَلَى التَّأْوِيلِ الْعَامِّ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ ذَكَرَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ مَا هُوَ كَالشَّرْحِ وَالْبَيَانِ لِتِلْكَ الْعِبْرَةِ وَذَلِكَ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ زَيَّنَ لِلنَّاسِ حُبَّ الشَّهَوَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَاللَّذَّاتِ الدُّنْيَوِيَّةَ، ثُمَّ إِنَّهَا فَانِيَةٌ مُنْقَضِيَةٌ تَذْهَبُ لَذَّاتُهَا، وَتَبْقَى تَبِعَاتُهَا، ثُمَّ
İkinci Görüş: Bu genel yoruma göredir: Allah Teâlâ önceki ayette: { وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } “Allah dilediğini yardımıyla destekler. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır” buyurunca, bu ayetten sonra o ibretin açıklaması ve beyanı mahiyetinde olan şeyi zikretmiştir. Bu da şudur: Allah Teâlâ, insanlara cismani şehvetlerin ve dünyevi lezzetlerin sevgisini süslü gösterdiğini, sonra bunların lezzetleri gidip sorumlulukları baki kalmak üzere fâni ve geçici olduğunu beyan etmiş, sonra
إِنَّهُ تَعَالَى حَثَّ عَلَى الرَّغْبَةِ فِي الْآخِرَةِ بقوله قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ [آل عمران: ١٥] ثم بيّن طَيِّبَاتِ الْآخِرَةِ مُعَدَّةٌ لِمَنْ وَاظَبَ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ مِنَ الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ إِلَى آخَرِ الْآيَةِ.
Allah Teâlâ: { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ } [Âl-i İmrân 15] “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi?” buyruğu ile ahirete rağbet etmeye teşvik etmiş, ardından ayetin sonuna kadar sabredenlerden ve doğru olanlardan kulluğa devam eden kimseler için ahiret nimetlerinin hazırlandığını beyan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ زُيِّنَ لِلنَّاسِ مَنِ الَّذِي زَيَّنَ ذَلِكَ؟ أَمَّا أَصْحَابُنَا فَقَوْلُهُمْ/ فِيهِ ظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَهُمْ خَالِقُ جَمِيعِ الْأَفْعَالِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَأَيْضًا قَالُوا: لَوْ كَانَ الْمُزَيِّنُ الشَّيْطَانَ فَمَنِ الَّذِي زَيَّنَ الْكُفْرَ وَالْبِدْعَةَ لِلشَّيْطَانِ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ شَيْطَانًا آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ وَقَعَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِ ذَلِكَ الشَّيْطَانِ فِي الْإِنْسَانِ فَلْيَكُنْ كَذَلِكَ الْإِنْسَانُ، وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ الْحَقُّ فَلْيَكُنْ فِي حَقِّ الْإِنْسَانِ كَذَلِكَ، وَفِي الْقُرْآنِ إِشَارَةٌ إِلَى هَذِهِ النُّكْتَةِ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ فِي قَوْلِهِ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَصِ: ٦٣] يَعْنِي إِنِ اعْتَقَدَ أَحَدٌ أَنَّا أَغْوَيْنَاهُمْ فَمَنِ الَّذِي أَغْوَانَا، وَهَذَا الْكَلَامُ ظَاهِرٌ جِدًّا.
İkinci Mesele: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ } “İnsanlara cazip kılındı” buyruğunda bunu süsleyenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Arkadaşlarımızın (Ehl-i Sünnet'in) bu konudaki görüşü açıktır; zira onlara göre bütün fiillerin yaratıcısı Allah Teâlâ'dır. Ayrıca şöyle demişlerdir: Eğer süsleyen şeytan olsaydı, şeytana küfrü ve bidati kim süsledi? Şayet bu başka bir şeytan ise teselsül (sonsuz zincirleme) gerekir. Eğer bu durum şeytanın kendisinde meydana gelmişse insan hakkında da öyle olsun. Şayet Allah Teâlâ'dan ise –ki hak olan budur– insan hakkında da böyle olsun. Kur'an'da Kasas Suresi'ndeki şu buyrukta bu ince noktaya bir işaret vardır: { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } [Kasas 63] “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir; kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık”. Yani eğer bir kimse bizim onları azdırdığımızı düşünüyorsa, bizi kim azdırdı? Bu söz gayet açıktır.
أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَالْقَاضِي نَقَلَ عَنْهُمْ ثلاثة أقوال:
Mu'tezile'ye gelince; Kādî onlardan üç görüş nakletmiştir:
لقول الْأَوَّلُ: حُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: الشَّيْطَانُ زَيَّنَ لَهُمْ، وَكَانَ يَحْلِفُ عَلَى ذَلِكَ بِاللَّهِ، وَاحْتَجَّ الْقَاضِي لَهُمْ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَطْلَقَ حُبَّ الشَّهَوَاتِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الشَّهَوَاتُ الْمُحَرَّمَةُ وَمُزَيِّنُ الشَّهَوَاتِ الْمُحَرَّمَةِ هُوَ الشَّيْطَانُ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْقَنَاطِيرَ الْمُقَنْطَرَةَ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَحُبُّ هَذَا الْمَالِ الْكَثِيرِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ جَعَلَ الدُّنْيَا قِبْلَةَ طَلَبِهِ، وَمُنْتَهَى مَقْصُودِهِ، لِأَنَّ أَهْلَ الْآخِرَةِ يَكْتَفُونَ بِالْغَلَبَةِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:
Birinci Görüş: Hasan[-ı Basrî]'den onun: "Onlara [bunu] şeytan süslemiştir" dediği ve buna Allah adına yemin ettiği rivayet edilmiştir. Kādî onlar lehine birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ şehvet sevgisini mutlak bırakmıştır; dolayısıyla buna haram şehvetler de dâhildir ve haram şehvetleri süsleyen ise şeytandır. İkincisi: Allah Teâlâ yük yük altın ve gümüşü zikretmiştir; bu derece çok mal sevgisi ise ancak dünyayı arzusunun kıblesi ve nihai gayesi kılan kimseye yakışır; zira ahiret ehli kifayet miktarıyla yetinirler. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لِلدُّنْيَا وَالذَّمُّ لِلشَّيْءِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُزَيِّنًا لَهُ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ بعد هذه الآية قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ [آل عمران: ١٥] وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ صَرْفُ الْعَبْدِ عَنِ الدُّنْيَا وَتَقْبِيحُهَا فِي عَيْنِهِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِمَنْ يُزَيِّنُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ.
{ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir”. Şüphe yok ki Allah Teâlâ bunu dünyayı yerme makamında zikretmiştir; bir şeyi yermek ise onu süsleyen olmaya manidir. Dördüncüsü: Bu ayetten sonra gelen: { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ } [Âl-i İmrân 15] “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi?” buyruğudur. Bu sözden maksat kulu dünyadan çevirmek ve onu gözünde çirkinleştirmektir; bu da dünyayı onun gözünde süsleyen kimseye yakışmaz.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ قَوْمٍ آخَرِينَ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَهُوَ أَنَّ الْمُزَيِّنَ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّهُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا رَغَّبَ فِي منافع الآخر فَقَدْ خَلَقَ مَلَاذَّ الدُّنْيَا وَأَبَاحَهَا لِعَبِيدِهِ، وَإِبَاحَتُهَا لِلْعَبِيدِ تَزْيِينٌ لَهَا، فَإِنَّهُ تَعَالَى إِذَا خَلَقَ الشَّهْوَةَ وَالْمُشْتَهَى، وَخَلَقَ لِلْمُشْتَهِي عِلْمًا بِمَا فِي تَنَاوُلِ الْمُشْتَهَى مِنَ اللَّذَّةِ، ثُمَّ أَبَاحَ لَهُ ذَلِكَ التَّنَاوُلَ كَانَ تَعَالَى مُزَيِّنًا لَهَا وَثَانِيهَا: أَنَّ الِانْتِفَاعَ بِهَذِهِ الْمُشْتَهَيَاتِ وَسَائِلُ إِلَى مَنَافِعِ الْآخِرَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ نَدَبَ إِلَيْهَا، فَكَانَ مُزَيِّنًا لَهَا، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الِانْتِفَاعَ بِهَا وَسَائِلُ إِلَى ثَوَابِ الْآخِرَةِ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنْ يَتَصَدَّقَ بِهَا وَالثَّانِي: أَنْ يَتَقَوَّى بِهَا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا انْتَفَعَ بِهَا وَعَلِمَ أَنَّ تِلْكَ الْمَنَافِعَ إِنَّمَا تَيَسَّرَتْ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِعَانَتِهِ صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاشْتِغَالِ الْعَبْدِ بِالشُّكْرِ الْعَظِيمِ، وَلِذَلِكَ كَانَ الصَّاحِبُ ابْنُ عَبَّادٍ يَقُولُ: شُرْبُ الْمَاءِ الْبَارِدِ فِي الصَّيْفِ يَسْتَخْرِجُ الْحَمْدَ مِنْ أَقْصَى الْقَلْبِ وَذَكَرَ شِعْرًا هَذَا مَعْنَاهُ وَالرَّابِعُ: أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى التَّمَتُّعِ بِهَذِهِ اللَّذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ إِذَا تَرَكَهَا وَاشْتَغَلَ بِالْعُبُودِيَّةِ وَتَحَمَّلَ مَا فِيهَا مِنَ الْمَشَقَّةِ كَانَ أَكْثَرَ ثَوَابًا، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الِانْتِفَاعَ بهذه الطيبات وسائل إلى ثواب الآخر وَالْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٩] وَقَالَ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَافِ: ٣٢] وَقَالَ: إِنَّا جَعَلْنا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها [الْكَهْفِ: ٧] وَقَالَ: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الْأَعْرَافِ:
İkinci Görüş: Mu'tezile'den başka bir topluluğun görüşüdür; o da bu şeyleri süsleyenin Allah olduğudur. Buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ ahiret menfaatlerine teşvik ettiği gibi, dünya lezzetlerini de yaratmış ve kullarına mubah kılmıştır; onları kullara mubah kılması ise onları süslemektir. Zira Allah Teâlâ arzuyu ve arzulanan şeyi yaratıp, arzulayan kimsede arzulananı tatmadaki lezzete dair bir bilgi yarattıktan sonra ona bu tatmayı mubah kıldığında onu süslemiş olur. İkincisi: Bu arzulanan şeylerden faydalanmak ahiret menfaatlerine birer vesiledir ve Allah Teâlâ bunlara teşvik etmiştir, dolayısıyla onları süslemiştir. Onlardan faydalanmanın ahiret sevabına vesile olduğunu şu gerekçelerle söyledik: Birincisi: Onlarla sadaka vermek; İkincisi: Onlarla Allah Teâlâ'ya itaatte güç kazanmak; Üçüncüsü: Kişi onlardan faydalanıp bu menfaatlerin ancak Allah Teâlâ'nın yaratması ve yardımıyla kolaylaştığını bildiğinde, bu durum kulun büyük bir şükürle meşgul olmasına sebep olur; nitekim es-Sâhib İbn Abbâd şöyle derdi: "Yazın soğuk su içmek, hamdi kalbin en derininden söküp çıkarır" ve bu manada bir şiir zikretmiştir; Dördüncüsü: Bu lezzet ve güzelliklerden yararlanmaya gücü yeten kimse bunları terk edip kullukla meşgul olur ve bundaki meşakkati yüklenirse sevabı daha çok olur. Böylece bu vecihlerle bu temiz ve güzel şeylerden faydalanmanın ahiret sevabına vesile olduğu sabit olmuştur. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [Bakara 29] “Yerde olanların hepsini sizin için yaratan O'dur”, { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } [A'râf 32] “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı süsü ve temiz rızıkları kim haram kıldı?”, { إِنَّا جَعَلْنا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها } [Kehf 7] “Şüphesiz biz yeryüzündeki şeyleri onun için bir süs kıldık” ve: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } [A'râf
٣١] وَقَالَ/ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢] وَقَالَ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً [الْبَقَرَةِ: ١٦٨] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّزْيِينَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ زُيِّنَ لِلنَّاسِ عَلَى تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ.
31] “Her mescitte ziynetinizi takının” buyrukları ile Bakara Suresi'ndeki: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } [Bakara 22] “Gökten su indirip onunla sizin için rızık olarak ürünler çıkardı” ve: { كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } [Bakara 168] “Yeryüzünde bulunanların helal ve temiz olanlarından yiyin” buyruklarıdır. Bütün bunlar süslemenin Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder. Bunu pekiştiren hususlardan biri de Mücâhid'in faili belirterek zeyyene (زُيِّنَ) şeklindeki kıraatidir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ وَالْقَاضِي وَهُوَ التَّفْصِيلُ، وَذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مِنْ هَذَا الْبَابِ وَاجِبًا أَوْ مَنْدُوبًا كَانَ التَّزْيِينُ فِيهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَكُلُّ مَا كَانَ حَرَامًا كَانَ التَّزْيِينُ فِيهِ مِنَ الشَّيْطَانِ هَذَا مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي، وَبَقِيَ قِسْمٌ ثَالِثٌ وَهُوَ الْمُبَاحُ الَّذِي لَا يَكُونُ فِي فِعْلِهِ وَلَا فِي تَرْكِهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ وَالْقَاضِي مَا ذَكَرَ هَذَا الْقِسْمَ، وَكَانَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يَذْكُرَهُ وَيُبَيِّنَ أَنَّ التَّزْيِينَ فِيهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ مِنَ الشَّيْطَانِ.
Üçüncü Görüş: Ebû Alî el-Cübbâî'nin ve Kādî'nin tercihi olan tafsilat görüşüdür. O da şudur: Bu kabilden vacip veya mendup olan her şeyde süsleme Allah Teâlâ'dandır; haram olan her şeyde ise süsleme şeytandandır. Kādî'nin zikrettiği budur. Geriye üçüncü bir kısım kalmıştır ki o da yapılmasında ve terk edilmesinde sevap veya ceza bulunmayan mubahtır. Kādî bu kısmı zikretmemiştir; oysa onu da zikredip ondakı süslemenin Allah Teâlâ'dan mı yoksa şeytandan mı olduğunu açıklaması gerekirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ حُبُّ الشَّهَواتِ فِيهِ أَبْحَاثٌ ثَلَاثَةٌ:
Üçüncü Mesele: O'nun: { حُبُّ الشَّهَواتِ } “şehvetlerin sevgisi” buyruğunda üç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّهَوَاتِ هَاهُنَا هِيَ الْأَشْيَاءُ الْمُشْتَهَيَاتُ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ لِلتَّعَلُّقِ وَالِاتِّصَالِ، كَمَا يُقَالُ لِلْمَقْدُورِ قُدْرَةٌ، وَلِلْمَرْجُوِّ رَجَاءٌ وَلِلْمَعْلُومِ عِلْمٌ، وَهَذِهِ اسْتِعَارَةٌ مَشْهُورَةٌ فِي اللُّغَةِ، يُقَالُ: هَذِهِ شَهْوَةُ فُلَانٍ، أَيْ مُشْتَهَاهُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَفِي تَسْمِيَتِهَا بِهَذَا الِاسْمِ فَائِدَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: أَنَّهُ جَعَلَ الْأَعْيَانَ الَّتِي ذَكَرَهَا شَهَوَاتٍ مُبَالَغَةً فِي كَوْنِهَا مُشْتَهَاةً مَحْرُوصًا عَلَى الِاسْتِمْتَاعِ بِهَا وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ الشَّهْوَةَ صِفَةٌ مُسْتَرْذَلَةٌ عِنْدَ الْحُكَمَاءِ مَذْمُومَةٌ مَنِ اتَّبَعَهَا شَاهِدٌ عَلَى نَفْسِهِ بِالْبَهِيمِيَّةِ، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا اللَّفْظِ التَّنْفِيرَ عَنْهَا.
Birinci İnceleme: Buradaki "şehevât" (şehvetler), arzulanan şeylerdir; alaka ve irtibattan ötürü istiare yoluyla böyle isimlendirilmiştir. Nitekim takdir edilen şeye "kudret", umulan şeye "reca", bilinen şeye de "ilim" denir; bu, dilde meşhur bir istiaredir. "Bu falanın şehvetidir" denir ki arzuladığı şey demektir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Bunların bu isimle adlandırılmasında iki fayda vardır: Birincisi: Zikrettiği maddeleri, arzulanan ve kendisinden yararlanmaya hırs duyulan şeyler olmasında mübalağa kastıyla 'şehvetler' kılmıştır. İkincisi: Şehvet, hikmet ehli nezdinde değersiz ve yerilmiş bir sıfattır; ona uyan kimse kendisinin hayvanîliğine şahitlik etmiş olur. Dolayısıyla bu lafzın zikredilmesinden maksat ondan nefret ettirmektir."
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْحُبَّ غَيْرُ الشَّهْوَةِ لِأَنَّهُ أَضَافَ الْحُبَّ إِلَى الشَّهْوَةِ وَالْمُضَافُ غَيْرُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَالشَّهْوَةُ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَحَبَّةُ مِنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَجْعَلَ الْإِنْسَانُ كُلَّ غَرَضِهِ وَعَيْشِهِ فِي طَلَبِ اللَّذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ.
İkinci İnceleme: Kelamcılar şöyle demiştir: Bu ayet, sevginin şehvetten farklı olduğuna delalet etmiştir; çünkü sevgiyi şehvete izafe etmiştir, muzaf (tamlanan) ise muzafun ileyhten (tamlayandan) başkadır. Şehvet Allah Teâlâ'nın fiilindendir; muhabbet (sevgi) ise kulların fiillerindendir ve insanın bütün gayesini ve yaşantısını lezzetleri ve güzellikleri elde etmeye hasretmesinden ibarettir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ الْحُكَمَاءُ: الْإِنْسَانُ قَدْ يُحِبُّ شَيْئًا وَلَكِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ لَا يُحِبَّهُ مِثْلَ الْمُسْلِمِ فَإِنَّهُ قَدْ يَمِيلُ طَبْعُهُ إِلَى بَعْضِ الْمُحَرَّمَاتِ لَكِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ لَا يُحِبَّ، وَأَمَّا مَنْ أَحَبَّ شَيْئًا وَأَحَبَّ أَنْ يُحِبَّهُ فَذَاكَ هُوَ كَمَالُ الْمَحَبَّةِ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي جَانِبِ الْخَيْرِ فَهُوَ كَمَالُ السَّعَادَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ سُلَيْمَانَ ﵇ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ [ص: ٣٢] وَمَعْنَاهُ أُحِبُّ الْخَيْرَ وَأُحِبُّ أَنْ أَكُونَ مُحِبًّا لِلْخَيْرِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي جَانِبِ الشَّرِّ، فَهُوَ كَمَا قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ قَوْلَهُ زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ يَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ مُرَتَّبَةٍ أَوَّلُهَا: أَنَّهُ يَشْتَهِي أَنْوَاعَ الْمُشْتَهَيَاتِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يُحِبُّ شَهْوَتَهُ لَهَا وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّ تِلْكَ الْمَحَبَّةَ حَسَنَةٌ وَفَضِيلَةٌ، وَلَمَّا اجْتَمَعَتْ فِي هَذِهِ الْقَضِيَّةِ الدَّرَجَاتُ الثَّلَاثَةُ بَلَغَتِ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَلَا يَكَادُ يَنْحَلُّ إِلَّا بِتَوْفِيقٍ عَظِيمٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ ذَلِكَ إِلَى النَّاسِ، وَهُوَ لَفْظٌ عَامٌّ دَخَلَهُ حَرْفُ التَّعْرِيفِ فَيُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ، فَظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ، وَالْعَقْلُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ لَذِيذًا وَنَافِعًا فَهُوَ مَحْبُوبٌ/ وَمَطْلُوبٌ لِذَاتِهِ وَاللَّذِيذُ النَّافِعُ قِسْمَانِ: جُسْمَانِيٌّ وَرُوحَانِيٌّ، وَالْقِسْمُ الْجُسْمَانِيُّ حَاصِلٌ لِكُلِّ أَحَدٍ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الرُّوحَانِيُّ فَلَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ عَلَى سَبِيلِ النُّدْرَةِ، ثُمَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَحْصُلُ لَهُ تِلْكَ اللَّذَّةُ الرُّوحَانِيَّةُ بَعْدَ اسْتِئْنَاسِ النَّفْسِ بِاللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَيَكُونُ انْجِذَابُ النَّفْسِ إِلَى اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ كَالْمَلَكَةِ الْمُسْتَقِرَّةِ الْمُتَأَكَّدَةِ، وَانْجِذَابُهَا إِلَى اللَّذَّاتِ الرُّوحَانِيَّةِ كَالْحَالَةِ الطَّارِئَةِ الَّتِي تَزُولُ بِأَدْنَى سَبَبٍ فَلَا جَرَمَ كَانَ الْغَالِبُ عَلَى الْخَلْقِ إِنَّمَا هُوَ الْمَيْلُ الشَّدِيدُ إِلَى اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَأَمَّا الْمَيْلُ إِلَى طَلَبِ اللَّذَّاتِ الرُّوحَانِيَّةِ فَذَاكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِلشَّخْصِ النَّادِرِ، ثُمَّ حُصُولُهُ لِذَلِكَ النَّادِرِ لَا يَتَّفِقُ إِلَّا فِي أَوْقَاتٍ نَادِرَةٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ عَمَّ اللَّهُ هَذَا الْحُكْمَ فَقَالَ: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ.
Üçüncü İnceleme: Hükema şöyle demiştir: İnsan bazen bir şeyi sever, fakat onu sevmemeyi de ister; tıpkı tabiatı bazı haramlara meyleden fakat bunu sevmemeyi isteyen Müslüman gibi. Bir şeyi sevip onu sevmeyi de isteyen kimseye gelince, işte bu muhabbetin kemalidir. Şayet bu durum hayır cihetinde ise saadetin kemalidir; nitekim Allah Teâlâ'nın Süleyman (aleyhisselâm)'dan hikaye ettiği şu buyrukta olduğu gibi: { إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ } [Sâd 32] “Ben hayır sevgisini sevdim”; yani hayrı seviyorum ve hayrı seven biri olmayı da seviyorum. Şayet bu şer cihetinde ise, bu ayette buyrulduğu gibidir. Zira O'nun: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ } “Nefsin arzuladığı şeyler insanlara cazip kılındı” buyruğu sırasıyla üç hususa delalet eder: Birincisi: Çeşitli arzuları arzulamasıdır; İkincisi: Onlara duyduğu şehveti sevmesidir; Üçüncüsü: Bu sevginin güzel ve faziletli olduğuna inanmasıdır. Bu durumda bu üç mertebe bir araya gelince şiddet ve kuvvette son noktaya ulaşır ve Allah Teâlâ'dan büyük bir muvaffakiyet olmadıkça neredeyse çözülemez. Sonra Allah Teâlâ bunu "en-nâs" (insanlar) kelimesine izafe etmiştir; bu kelime belirlilik takısı almış genel bir lafızdır ve istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder. Dolayısıyla lafzın zahiri, bu mananın bütün insanlar için geçerli olduğunu iktiza eder. Akıl da buna delalet etmektedir; zira lezzetli ve faydalı olan her şey bizzat sevilir ve talep edilir. Lezzetli ve faydalı olan ise cismani ve ruhani olmak üzere iki kısımdır. Cismani kısım ilk başta herkes için mevcuttur; ruhani kısım ise ancak nadiren tek tük insanlarda bulunur. Sonra o kimsede de bu ruhani lezzet ancak nefsin cismani lezzetlere alışmasından sonra hasıl olur. Dolayısıyla nefsin cismani lezzetlere çekilmesi yerleşik ve pekişmiş bir meleke gibi olurken, ruhani lezzetlere çekilmesi en küçük bir sebeple zail olan arızi bir hal gibi olur. Bu sebeple mahlukata galip gelen durum cismani lezzetlere yönelik şiddetli meyil olmuştur. Ruhani lezzetleri talep etmeye meyil ise ancak nadir insanlarda gerçekleşir, o nadir kimsede gerçekleşmesi de ancak nadir vakitlerde vaki olur. İşte bu sebeple Allah bu hükmü genelleştirerek: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ } “Nefsin arzuladığı şeyler insanlara cazip kılındı” buyurmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ } “Kadınlar ve oğullar” buyruğuna gelince, bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ كَمَا فِي قَوْلِهِ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ: ٣٠] فَكَمَا أَنَّ الْمَعْنَى فَاجْتَنِبُوا الْأَوْثَانَ الَّتِي هِيَ رِجْسٌ فَكَذَا أَيْضًا مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حَبُّ النِّسَاءِ وَكَذَا وَكَذَا الَّتِي هِيَ مُشْتَهَاةٌ.
Birinci İnceleme: { مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ } buyruğundaki min (مِنْ), { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } [Hac 30] “Artık putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” buyruğundaki [min] gibidir (beyaniyye). Nitekim oradaki mana "Pislik olan putlardan kaçının" şeklinde olduğu gibi, bu ayetin manası da: "İnsanlara arzulanan şeylerden olan kadınların ve diğerlerinin sevgisi süslü gösterildi" şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَدَّدَ هَاهُنَا مِنَ الْمُشْتَهَيَاتِ أُمُورًا سَبْعَةً أَوَّلُهَا: النِّسَاءُ وَإِنَّمَا قَدَّمَهُنَّ عَلَى الْكُلِّ لِأَنَّ الِالْتِذَاذَ بِهِنَّ أَكْثَرُ وَالِاسْتِئْنَاسَ بِهِنَّ أَتَمُّ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً [الرُّومِ: ٢١] وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّ الْعِشْقَ الشَّدِيدَ الْمُفْلِقَ الْمُهْلِكَ لَا يَتَّفِقُ إِلَّا فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ الشَّهْوَةِ.
İkinci İnceleme: Bil ki Allah Teâlâ burada arzulanan şeylerden yedi hususu saymıştır: Birincisi: Kadınlardır. Onları hepsinin önüne geçirmiştir; zira onlardan alınan lezzet daha çok, onlarla ünsiyet daha tamdır. Nitekim Allah Teâlâ: { خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } [Rûm 21] “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi cinsinizden eşler yaratması ve aranıza sevgi ve merhamet koyması da O'nun delillerindendir” buyurmuştur. Bunu pekiştiren hususlardan biri de, helak edici ve şiddetli aşkın ancak bu tür şehvette meydana gelmesidir.
الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: حُبُّ الْوَلَدِ: وَلَمَّا كَانَ حُبُّ الْوَلَدِ الذَّكَرِ أَكْثَرَ مِنْ حُبِّ الْأُنْثَى، لَا جَرَمَ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالذِّكْرِ، وَوَجْهُ التَّمَتُّعِ بِهِمْ ظَاهِرٌ مِنْ حَيْثُ السُّرُورُ وَالتَّكَثُّرُ بِهِمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.
İkinci Mertebe: Evlat sevgisidir. Erkek evlat sevgisi kız evlat sevgisinden daha fazla olduğu için, şüphesiz Allah Teâlâ onu zikre tahsis etmiştir. Onlardan faydalanma ve haz alma yönü ise sevinç duyma, sayıyı çoğaltma ve benzeri açılardan açıktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الله تَعَالَى فِي إِيجَادِ حُبِّ الزَّوْجَةِ وَالْوَلَدِ فِي قَلْبِ الْإِنْسَانِ حِكْمَةً بَالِغَةً، فَإِنَّهُ لَوْلَا هَذَا الْحُبُّ لَمَا حَصَلَ التَّوَالُدُ وَالتَّنَاسُلُ وَلَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى انْقِطَاعِ النَّسْلِ، وَهَذِهِ الْمَحَبَّةُ كَأَنَّهَا حَالَةٌ غَرِيزِيَّةٌ وَلِذَلِكَ فَإِنَّهَا حَاصِلَةٌ لِجَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَا مِنْ بَقَاءِ النَّسْلِ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın insanın kalbinde eş ve evlat sevgisi var etmesinde üstün bir hikmet vardır; zira bu sevgi olmasaydı doğurma ve üreme gerçekleşmezdi ve bu da neslin kesilmesine yol açardı. Bu sevgi sanki fıtri ve içgüdüsel bir durumdur; bu yüzden bütün hayvanlarda da mevcuttur. Bundaki hikmet ise zikrettiğimiz üzere neslin devamıdır.
الْمَرْتَبَةُ الثالثة والرابعة: الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Üçüncü ve Dördüncü Mertebe: { الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ } “Yük yük altın ve gümüş” [sevgisidir]. Bunda birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْقِنْطَارُ مَأْخُوذٌ مِنْ عَقْدِ الشَّيْءِ وَإِحْكَامِهِ، وَالْقَنْطَرَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ ذَلِكَ لِتَوَثُّقِهَا بِعَقْدِ الطَّاقِ، فَالْقِنْطَارُ مَالٌ كَثِيرٌ يَتَوَثَّقُ الْإِنْسَانُ بِهِ فِي دَفْعِ أَصْنَافِ النَّوَائِبِ، وَحَكَى أَبُو عبيد عَنِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّهُ وَزْنٌ لَا يُحَدُّ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَاوَلَ تَحْدِيدَهُ، وَفِيهِ رِوَايَاتٌ:
Birinci İnceleme: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kıntâr (الْقِنْطَارُ), bir şeyin bağlanıp sağlamlaştırılmasından türetilmiştir; kemerin sağlamca bağlanması sebebiyle köprüye de kantara (الْقَنْطَرَةُ) denmesi bundandır. Dolayısıyla kıntar; insanın çeşitli musibetleri savmada kendisine güvendiği çok miktardaki maldır. Ebû Ubeyd Araplardan, onların: "O, sınırlandırılamayan bir ağırlık/ölçüdür" dediklerini nakletmiştir. Bil ki sahih olan da budur. İnsanlardan bazıları ise onu sınırlandırmaya çalışmışlardır ve bu hususta rivayetler vardır:
فَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الْقِنْطَارُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ أُوقِيَّةً»
Ebû Hureyre'nin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Kıntar, on iki bin ukıyedir.”
وَرَوَى أَنَسٌ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّ الْقِنْطَارَ أَلْفُ دِينَارٍ،
Enes de yine ondan rivayet etmiştir ki kıntar bin dinardır.
وَرَوَى أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: الْقِنْطَارُ أَلْفٌ وَمِائَتَا أُوقِيَّةً
Übey b. Ka'b'ın rivayet ettiğine göre o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Kıntar, bin iki yüz ukıyedir.”
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْقِنْطَارُ أَلْفُ دِينَارٍ أَوِ اثْنَا عَشَرَ/ أَلْفَ دِرْهَمٍ، وَهُوَ مِقْدَارُ الدِّيَةِ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْقِنْطَارُ بِلِسَانِ الرُّومِ مَلْءُ مِسْكِ ثَوْرٍ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ سِوَى مَا ذَكَرْنَا لَكِنَّا تركناها لأنها غير مقصودة بِحُجَّةٍ الْبَتَّةَ.
İbn Abbâs: "Kıntar, bin dinar veya on iki bin dirhemdir ki bu da diyet miktarıdır" demiştir; Hasan[-ı Basrî] de bu görüştedir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "Kıntar, Rum dilinde altın veya gümüşle doldurulmuş bir öküz derisidir." Bu hususta zikrettiklerimiz dışında başka görüşler de vardır; ancak kesinlikle sağlam bir delile dayanmadıkları için onları terk ettik.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمُقَنْطَرَةِ مُنْفَعِلَةٌ مِنَ الْقِنْطَارِ، وَهُوَ لِلتَّأْكِيدِ، كَقَوْلِهِمْ: أَلْفٌ مُؤَلَّفَةٌ، وَبَدْرَةٌ مُبَدَّرَةٌ، وَإِبِلٌ مُؤَبَّلَةٌ، وَدَرَاهِمُ مُدَرْهَمَةٌ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْقَنَاطِيرُ ثَلَاثَةٌ، وَالْمُقَنْطَرَةُ الْمُضَاعَفَةُ، فَكَانَ الْمَجْمُوعُ سِتَّةً.
İkinci İnceleme: { الْمُقَنْطَرَةِ } kelimesi kıntardan münfaile vezninde olup tekit içindir; nitekim [Arapların]: "Elfun müellefetün" (أَلْفٌ مُؤَلَّفَةٌ), "bedratün mübedderatün" (بَدْرَةٌ مُبَدَّرَةٌ), "ibilün müebbeletün" (إِبِلٌ مُؤَبَّلَةٌ) ve "derâhimü müderrahemetün" (دَرَاهِمُ مُدَرْهَمَةٌ) demeleri gibidir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "Kanâtîr (kıntarlar) üçtür, mukantara ise katlanmış olandır, böylece toplamı altı olur."
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ إِنَّمَا كَانَا مَحْبُوبَيْنِ لِأَنَّهُمَا جَعَلَا ثَمَنَ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ، فَمَالِكُهُمَا كَالْمَالِكِ لِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ، وَصِفَةُ الْمَالِكِيَّةِ هِيَ الْقُدْرَةُ، وَالْقُدْرَةُ صِفَةُ كَمَالٍ، وَالْكَمَالِ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ، فَلَمَّا كَانَ الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ أَكْمَلَ الْوَسَائِلِ إِلَى تَحْصِيلِ هَذَا الْكَمَالِ الَّذِي هُوَ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ وَمَا لَا يُوجَدُ الْمَحْبُوبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ مَحْبُوبٌ، لَا جرم كانا محبوبين.
Üçüncü İnceleme: Altın ve gümüşün sevilmesi, ancak bunların her şeyin bedeli kılınmış olmasındandır. Dolayısıyla bu ikisine sahip olan kimse, sanki her şeye sahip gibidir. Maliklik vasfı ise kudrettir; kudret bir kemal sıfatıdır ve kemal bizzat sevilir. Altın ve gümüş, bizzat sevilen bu kemali elde etmenin en mükemmel vasıtaları olunca ve sevilen şey ancak kendisiyle var olan şey de sevileceğinden, şüphesiz bu ikisi de sevilmiştir.
المرتبة الخامسة: الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْخَيْلُ جَمْعٌ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، كَالْقَوْمِ وَالنِّسَاءِ وَالرَّهْطِ، وَسُمِّيَتِ الْأَفْرَاسُ خَيْلًا لِخُيَلَائِهَا فِي مَشْيِهَا، وَسُمِّيَتْ حَرَكَةُ الْإِنْسَانِ عَلَى سَبِيلِ الْجَوَلَانِ اخْتِيَالًا، وَسُمِّيَ الْخَيَالُ خَيَالًا، وَالتَّخَيُّلَ تَخَيُّلًا، لِجَوَلَانِ هَذِهِ الْقُوَّةِ فِي اسْتِحْضَارِ تِلْكَ الصُّورَةِ، وَالْأَخْيَلُ الشَّقِرَّاقُ، لِأَنَّهُ يُتَخَيَّلُ تَارَةً أَخْضَرَ، وَتَارَةً أَحْمَرَ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْمُسَوَّمَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا الرَّاعِيَةُ، يقال:
Beşinci Mertebe: { الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } “Salma atlar” [sevgisidir]. el-Vâhidî şöyle demiştir: Hayl (الْخَيْلُ), "kavm", "nisâ" ve "raht" gibi kendi lafzından tekili olmayan bir isimdir. Atlar, yürüyüşlerindeki çalımlı ve gururlu edaları sebebiyle "hayl" diye isimlendirilmiştir. İnsanın çalımlı hareketine "ihtiyâl", hayale "hayâl", tahayyüle de bu kuvvenin o sureti zihinde canlandırmak için dolaşması sebebiyle "tahayyül" denilmiştir. Gökkuzgun kuşuna "ahyel" denmesi de bir yeşil, bir kırmızı hayal edilmesindendir. Müsevveme (الْمُسَوَّمَةِ) kelimesinin anlamında üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Otlayan [hayvanlar] olmasıdır. Şöyle denir:
أَسَمْتُ الدَّابَّةَ وَسَوَّمْتُهَا إِذَا أَرْسَلْتَهَا فِي مُرُوجِهَا لِلرَّعْيِ، كَمَا يُقَالُ: أَقَمْتُ الشَّيْءَ وَقَوَّمْتُهُ، وَأَجَدْتُهُ وَجَوَّدْتُهُ، وَأَنَمْتُهُ وَنَوَّمْتُهُ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهَا إِذَا رَعَتِ ازْدَادَتْ حُسْنًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيهِ تُسِيمُونَ [النَّحْلِ: ١٠] .
Hayvanı otlaması için çayırlara saldığında "esemtü'd-dâbbete ve sevvemtühâ" (أَسَمْتُ الدَّابَّةَ وَسَوَّمْتُهَا) denir; nitekim "ekamtü'ş-şey'e ve kavvemtühû", "ecedtühû ve cevvedtühû", "enemtühû ve nevvemtühû" denildiği gibi. Buradaki maksat, otladıkça güzelliğinin artmasıdır; Allah Teâlâ'nın: { فِيهِ تُسِيمُونَ } [Nahl 10] “onda hayvanlarınızı otlatırsınız” buyruğu da bundandır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُسَوَّمَةُ الْمُعَلَّمَةُ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ السِّيمَا بِالْقَصْرِ وَالسِّيمَاءِ بِالْمَدِّ، وَمَعْنَاهُ وَاحِدٌ، وَهُوَ الْهَيْئَةُ الْحَسَنَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ [الْفَتْحِ:
İkinci Görüş: Müsevveme, işaretlenmiş/damgalanmış olandır. Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Bu kelime, kasr ile es-sîmâ (السِّيمَا) veya med ile es-sîmâ' (السِّيمَاءِ) kökünden alınmıştır; anlamı ise tektir ve güzel görünüm demektir. Allah Teâlâ: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } [Fetih
٢٩] ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْعَلَامَةِ، فَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْعَلَامَاتِ الْأَوْضَاحُ وَالْغُرَرُ الَّتِي تَكُونُ فِي الْخَيْلِ، وَهِيَ أَنْ تَكُونَ الْأَفْرَاسُ غُرًّا مُحَجَّلَةً، وَقَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّمَا هِيَ الْبَلَقُ، وَقَالَ قَتَادَةُ: الشِّيَةُ، وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: الْكَيُّ، وَقَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ أَحْسَنُ لِأَنَّ الْإِشَارَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى شَرَائِفِ الْأَمْوَالِ، وَذَلِكَ هُوَ أَنْ يَكُونَ الْفَرَسُ أَغَرَّ مُحَجَّلًا، وَأَمَّا سَائِرُ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرُوهَا فَإِنَّهَا لَا تُفِيدُ شَرَفًا فِي الْفَرَسِ.
29] “Onların yüzlerindeki nişanları secde izindendir” buyurmuştur. Sonra bu görüşü benimseyenler bu işaretin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Ebû Müslim, "Bu işaretlerden maksat, atlarda bulunan seki ve sakarlardır; yani atların alınlarının ve ayaklarının beyaz olmasıdır" demiştir. el-Asamm, "Bu sadece alacalıktır (el-belak)" demiştir. Katâde, "[Bedenindeki] farklı renkteki alacalıktır (eş-şiye)" demiştir. el-Müerric ise, "Dağlama işaretidir" demiştir. Ebû Müslim'in görüşü daha güzeldir; çünkü bu ayetteki işaret, malların en şerefli ve kıymetli olanlarınadır. Bu da atın alnı sakarlı ve ayağı sekili olmasıdır. Zikrettikleri diğer hususlar ise atta bir şeref ve üstünlük ifade etmez.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ: أَنَّهَا الْخَيْلُ الْمُطَهَّمَةُ الْحِسَانُ، قَالَ الْقَفَّالُ: الْمُطَهَّمَةُ الْمَرْأَةُ الْجَمِيلَةُ.
Üçüncü Görüş: Mücâhid ve İkrime'nin görüşü olup, bunların gösterişli ve güzel atlar olduğudur. el-Kaffâl şöyle demiştir: Mütahhamet (الْمُطَهَّمَةُ), güzel kadındır.
الْمَرْتَبَةُ السَّادِسَةُ: الْأَنْعامِ وَهِيَ جَمْعُ نَعَمٍ، وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ، وَلَا يُقَالُ لِلْجِنْسِ الْوَاحِدِ مِنْهَا:
Altıncı Mertebe: { الْأَنْعامِ } “En'âm / sağmal hayvanlar”dır. Bu, deve, sığır ve davarı kapsayan "ne'am" (نَعَم) kelimesinin çoğuludur. Bunların tek bir cinsi için:
نَعَمٌ إِلَّا لِلْإِبِلِ خَاصَّةً فإنها غلبت عليها.
Özellikle deveye galebe çaldığı için, yalnız deveden başkasına "ne'am" (نَعَم) denilmez.
المرتبة السابعة: الْحَرْثِ وَقَدْ ذَكَرْنَا اشْتِقَاقَهُ فِي قَوْلِهِ وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٥] .
Yedinci Mertebe: { الْحَرْثِ } “Ekin”dir. Bunun türeyişini Allah Teâlâ'nın: { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } [Bakara 205] “ekini ve nesli helak eder” buyruğunda zikretmiştik.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ هَذِهِ السَّبْعَةَ قَالَ: ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا قَالَ الْقَاضِي: وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَتَاعَهَا إِنَّمَا خُلِقَ لِيُسْتَمْتَعَ بِهِ فَكَيْفَ يُقَالُ إِنَّهُ لَا يَجُوزُ إِضَافَةُ التَّزْيِينِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ قَالَ لِلِاسْتِمْتَاعِ بِمَتَاعِ الدُّنْيَا وُجُوهٌ: مِنْهَا أَنْ يَنْفَرِدَ بِهِ مَنْ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ النِّعَمِ فَيَكُونُ مَذْمُومًا وَمِنْهَا أَنْ يَتْرُكَ الِانْتِفَاعَ بِهِ مَعَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ فَيَكُونَ أَيْضًا مَذْمُومًا، وَمِنْهَا أَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ فِي وَجْهٍ مُبَاحٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَوَصَّلَ بِذَلِكَ إِلَى مَصَالِحِ الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ لَا مَمْدُوحٌ وَلَا مَذْمُومٌ، وَمِنْهَا أَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ عَلَى وَجْهٍ يَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى مَصَالِحِ الْآخِرَةِ وَذَلِكَ هُوَ الْمَمْدُوحُ.
Sonra Allah Teâlâ bu yedi şeyi sayınca: { ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Bunlar dünya hayatının geçimliğidir” buyurdu. el-Kâdî şöyle demiştir: Malumdur ki dünya metâı ancak kendisinden faydalanılsın diye yaratılmıştır; öyleyse süsleme fiilinin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinin caiz olmadığı nasıl söylenebilir? Sonra şöyle demiştir: Dünya metâından faydalanmanın kısımları vardır: Bunlardan biri, Allah Teâlâ'nın bu nimetlerle özel kıldığı kimsenin onu sadece kendisine tahsis etmesidir ki bu kınanmıştır. Biri de ihtiyacı olduğu halde ondan faydalanmayı terk etmesidir ki bu da kınanmıştır. Bir diğeri, ahiret maslahatlarına bir vesile kılmaksızın onu mubah bir yolda kullanmasıdır ki bu ne övülür ne de yerilir. Bir başkası ise onu ahiret maslahatlarına vesile kılacak bir şekilde kullanmasıdır ki övülen de işte budur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ اعْلَمْ أَنَّ الْمَآبَ فِي اللُّغَةِ الْمَرْجِعُ، يُقَالُ: آبَ الرَّجُلُ إياباً وأوبة وأبية وَمَآبًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَيَانُ أَنَّ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ الدُّنْيَا كَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَصْرِفَهَا إِلَى مَا يَكُونُ فِيهِ عِمَارَةٌ لِمَعَادِهِ وَيَتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى سَعَادَةِ آخِرَتِهِ، ثُمَّ لَمَّا كَانَ الْغَرَضُ التَّرْغِيبَ فِي الْمَآبِ وَصَفَ الْمَآبَ بالحسن.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ } “Güzel dönüş yeri ise Allah katındadır” buyurdu. Bil ki meâb (الْمَآبَ) lügatte dönülecek yer demektir. "Âbe'r-racülü iyâben ve evbeten ve ibyeten ve meâben" (آبَ الرَّجُلُ إياباً وأوبة وأبية وَمَآبًا) [adam geri döndü] denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ } “Şüphesiz onların dönüşü bizedir” buyurmuştur. Bu sözden maksat, Allah'ın kendisine dünya [nimetleri] verdiği kimsenin, bunu ahiretini imar edecek ve kendisini ahiret saadetine ulaştıracak şeylere sarf etmesinin üzerine vacip olduğunu beyan etmektir. Dönüş yerine rağbet ettirmek hedeflendiği için meâbı güzellikle nitelemiştir.
فإن قيل: المآب قسما: الْجَنَّةُ وَهِيَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَالنَّارُ وَهِيَ خَالِيَةٌ عَنِ الْحُسْنِ، فَكَيْفَ وَصَفَ الْمَآبَ الْمُطْلَقَ بِالْحُسْنِ.
Eğer: "Dönüş yeri iki kısımdır: Biri son derece güzel olan cennet, diğeri ise güzellikten yoksun olan cehennemdir; o halde mutlak olarak dönüş yeri nasıl güzellikle nitelenmiştir?" denilirse,
قُلْنَا: الْمَآبُ الْمَقْصُودُ بِالذَّاتِ هُوَ الْجَنَّةُ، فَأَمَّا النَّارُ فَهِيَ الْمَقْصُودُ بِالْغَرَضِ، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْخَلْقَ لِلرَّحْمَةِ لَا لِلْعَذَابِ، كَمَا قَالَ: سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي، وَهَذَا سِرٌّ يُطَّلَعُ مِنْهُ على أسرار غامضة.
Şöyle deriz: Bizzat kastedilen dönüş yeri cennettir. Cehenneme gelince, o dolaylı olarak kastedilmiştir; çünkü O Teâlâ mahlukatı azap için değil, rahmet için yaratmıştır; nitekim O: { سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي } “Rahmetim gazabımı geçmiştir” buyurmuştur. Bu, kendisinden kapalı sırlara vakıf olunan bir sırdır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 15]
قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (١٥)
{ قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } (١٥) “De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takva sahipleri için Rableri katında, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, tertemiz eşler ve Allah'tan bir rıza vardır. Allah, kullarını hakkıyla görendir.”
[في قوله تعالى قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ } “De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?” buyruğuna gelince] Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ والكسائي أَأُنَبِّئُكُمْ بِهَمْزَتَيْنِ وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ نَافِعٍ وَأَبِي عَمْرٍو.
Birinci Mesele: İbn Âmir, Âsım, Hamza ve el-Kisâî, iki hemze ile { أَأُنَبِّئُكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Nâfi ve Ebû Amr'dan gelen rivayetler ise farklılık göstermiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي مُتَعَلِّقِ الِاسْتِفْهَامِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ، ثُمَّ يُبْتَدَأُ فَيُقَالُ: لِلَّذِينَ اتقوا عند ربهم كذا وكذاو الثاني: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ/ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا، ثُمَّ يُبْتَدَأُ فَيُقَالُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي وَالثَّالِثُ: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتقوا عند ربهم، ثم يبتدئ فَيُقَالُ: جَنَّاتٌ تَجْرِي.
İkinci Mesele: İstifhamın müteallakı (bağlantılı olduğu yer) hususunda üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Anlamın "Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?" olup sonra yeni bir cümleye başlanarak "Takva sahipleri için Rableri katında şöyle şöyle vardır" denilmesidir. İkincisi: "Size takva sahipleri için bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?" olup sonra yeni bir cümleye başlanarak "Rableri katında [altlarından] ırmaklar akan cennetler vardır" denilmesidir. Üçüncüsü: "Size takva sahipleri için Rableri katında bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?" olup sonra yeni bir cümleye başlanarak "[Altlarından] ırmaklar akan cennetler vardır" denilmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي وَجْهِ النَّظْمِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ [آل عمران:
Üçüncü Mesele: Ayetin nazmındaki (dizilişindeki) münasebet hususunda vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ } [Âl-i İmrân:
١٤] بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ذَلِكَ الْمَآبَ، كَمَا أَنَّهُ حَسَنٌ فِي نَفْسِهِ فَهُوَ أَحْسَنُ وأفضل من هذه الدنيا، فقال قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ والثاني: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ نِعَمَ الدُّنْيَا بَيَّنَ أَنَّ مَنَافِعَ الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِنْهَا كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى [الْأَعْلَى: ١٧] الثَّالِثُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى أَنَّ أَمْرَكَ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَ حَسَنًا مُنْتَظِمًا إِلَّا أَنَّ أَمْرَكَ فِي الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَأَفْضَلُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ يَعْلَمَ الْعَبْدُ أَنَّهُ كَمَا أَنَّ الدُّنْيَا أَطْيَبُ وَأَوْسَعُ وَأَفْسَحُ مِنْ بَطْنِ الْأُمِّ، فَكَذَلِكَ الْآخِرَةُ أَطْيَبُ وَأَوْسَعُ وَأَفْسَحُ مِنَ الدُّنْيَا.
14] buyurunca, bu ayette o dönüş yerinin bizzat güzel olduğu gibi bu dünyadan daha güzel ve daha üstün olduğunu beyan etmiş ve: { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ } “De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?” buyurmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ dünya nimetlerini sayınca, diğer bir ayette: { وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى } [A'lâ 17] “Ahiret ise daha hayırlı ve daha süreklidir” buyurduğu gibi, ahiret menfaatlerinin onlardan daha hayırlı olduğunu beyan etmiştir. Üçüncüsü: Sanki Allah Teâlâ, senin dünyadaki durumun güzel ve intizamlı olsa da ahiretteki durumunun daha hayırlı ve daha üstün olduğuna dikkat çekmiştir. Bundan maksat, kulun, dünyanın ana rahminden daha hoş, daha geniş ve daha ferah olduğu gibi ahiretin de dünyadan daha hoş, daha geniş ve daha ferah olduğunu bilmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ نِعَمَ الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِنْ نِعَمِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا مَشُوبَةٌ بِالْمَضَرَّةِ، وَنِعَمَ الْآخِرَةِ خَالِيَةٌ عَنْ شَوْبِ الْمَضَارِّ بِالْكُلِّيَّةِ، وَأَيْضًا فَنِعَمُ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ لَا مَحَالَةَ، وَنِعَمُ الْآخِرَةِ بَاقِيَةٌ لَا مَحَالَةَ.
Dördüncü Mesele: Ahiret nimetlerinin dünya nimetlerinden daha hayırlı olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü dünya nimetleri zararla karışıktır; ahiret nimetleri ise zararların karışmasından tamamen arınmıştır. Ayrıca dünya nimetleri kaçınılmaz olarak kesintiye uğrayıcıdır; ahiret nimetleri ise şüphesiz ebedî kalıcıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا فَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] أَنَّ التَّقْوَى مَا هِيَ وَبِالْجُمْلَةِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَكُونُ مُتَّقِيًا إِلَّا إِذَا كَانَ آتِيًا بِالْوَاجِبَاتِ، متحرزاً عن المحظورات، وقال بعض أصحابنا: التوقي عِبَارَةٌ عَنِ اتِّقَاءِ الشِّرْكِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّقْوَى صَارَتْ فِي عُرْفِ الْقُرْآنِ مُخْتَصَّةً بِالْإِيمَانِ، قَالَ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى [الْفَتْحِ: ٢٦] وَظَاهِرُ اللَّفْظِ أَيْضًا مُطَابِقٌ لَهُ، لِأَنَّ الِاتِّقَاءَ عَنِ الشِّرْكِ أَعَمُّ مِنَ الِاتِّقَاءِ عَنْ جَمِيعِ الْمَحْظُورَاتِ، وَمِنَ الِاتِّقَاءِ عَنْ بَعْضِ الْمَحْظُورَاتِ، لِأَنَّ مَاهِيَّةَ الِاشْتِرَاكِ لَا تَدُلُّ عَلَى مَاهِيَّةِ الِامْتِيَازِ، فَحَقِيقَةُ التَّقْوَى وَمَاهِيَّتُهَا حَاصِلَةٌ عِنْدَ حُصُولِ الِاتِّقَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، وَعُرْفُ الْقُرْآنِ مُطَابِقٌ لِذَلِكَ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ فَكَانَ قَوْلُهُ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَحْمُولًا عَلَى كُلِّ مَنِ اتَّقَى الْكُفْرَ بِاللَّهِ.
Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “Takva sahipleri için” buyruğuna gelince; biz O Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara 2] “Takva sahipleri için bir hidayettir” buyruğunun tefsirinde takvanın ne olduğunu açıklamıştık. Özetle, insan ancak vacipleri yerine getirip yasaklardan sakındığı takdirde takva sahibi olur. Bazı arkadaşlarımız şöyle demiştir: Takva (et-tevakkî), şirkten sakınmaktan ibarettir. Çünkü takva, Kur'an örfünde imana has kılınmıştır; nitekim O Teâlâ: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } [Fetih 26] “onlara takva sözünü bağlayıcı kıldı” buyurmuştur. Lafzın zahiri de buna uygundur; zira şirkten sakınmak, bütün yasaklardan sakınmaktan da bazı yasaklardan sakınmaktan da daha geneldir. Çünkü ortaklık mahiyeti, ayrışma mahiyetine delalet etmez; dolayısıyla takvanın hakikati ve mahiyeti, şirkten sakınmanın gerçekleşmesiyle hâsıl olur. Kur'an'ın örfü de buna uygundur. Bu sebeple ayetin buna hamledilmesi vacip olmuş ve: { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } “Takva sahipleri için” buyruğu, Allah'ı inkâr etmekten sakınan herkese hamledilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ فَفِيهِ احْتِمَالَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ صِفَةً لِلْخَيْرِ، وَالتَّقْدِيرُ:
Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında takva sahipleri için” buyruğuna gelince, bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Bunun "hayır" kelimesinin sıfatı olmasıdır; takdiri şöyledir:
هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ عِنْدُ رَبِّهِمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ صِفَةً لِلَّذِينَ اتَّقَوْا وَالتَّقْدِيرُ: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ خَيْرٌ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَيَكُونُ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ هَذَا الثَّوَابَ الْعَظِيمَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِمَنْ كَانَ مُتَّقِيًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَخْرُجُ عَنْهُ الْمُنَافِقُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا فِي عِلْمِ اللَّهِ.
"Size takva sahipleri için Rableri katında bundan daha hayırlı olanı haber vereyim mi?" İkincisi: Bunun takva sahiplerinin sıfatı olmasıdır; takdiri şöyledir: "Rableri katında takva sahibi olanlar için dünya menfaatlerinden daha hayırlısı vardır." Bu takdirde ifade, bu büyük sevabın ancak Allah Teâlâ katında takva sahibi olan kimseye hâsıl olacağına bir işaret olur; böylece münafık bu kapsamdan çıkar, Allah'ın ilminde mümin olan kimse ise dahil olur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ جَنَّاتٌ فَالتَّقْدِيرُ: هُوَ جَنَّاتٌ، وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ جَنَّاتٍ بِالْجَرِّ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ خَيْرٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَصْفٌ لِطِيبِ الْجَنَّةِ وَدَخَلَ تَحْتَهُ جَمِيعُ النِّعَمِ الْمَوْجُودَةِ فِيهَا مِنَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ وَالْمَلْبَسِ وَالْمَفْرَشِ وَالْمَنْظَرِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْجَنَّةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى جَمِيعِ الْمَطَالِبِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزُّخْرِفِ: ٧١] .
{ جَنَّاتٌ } “Cennetler vardır” buyruğuna gelince; ifadenin takdiri: "O cennetlerdir" şeklindedir. Bazıları da { جَنَّاتٍ } kelimesini "hayr" kelimesinden bedel yaparak cer ile okumuştur. Bil ki: { جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akan cennetler” buyruğu cennetin güzelliğinin bir vasfıdır ve yiyecek, içecek, giyecek, sergi ve manzara kabilinden orada bulunan bütün nimetler bunun altına girer. Özetle cennet, Allah Teâlâ'nın: { فِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } [Zuhruf 71] “Orada nefislerin arzulayacağı ve gözlerin lezzet alacağı şeyler vardır” buyurduğu gibi, talep edilen her şeyi kapsamaktadır.
ثُمَّ قَالَ: خالِدِينَ فِيها وَالْمُرَادُ كَوْنُ تِلْكَ النِّعَمِ دائمة.
Sonra: { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalacaklardır” buyurdu. Maksat, o nimetlerin daimî olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ: وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَقَدْ ذَكَرْنَا لَطَائِفَهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥] وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ النِّعْمَةَ وَإِنْ عَظُمَتْ فَلَنْ تَتَكَامَلَ إِلَّا بِالْأَزْوَاجِ اللَّوَاتِي لَا يَحْصُلُ الْأُنْسُ إِلَّا بِهِنَّ، ثُمَّ وَصَفَ الْأَزْوَاجَ بِصِفَةٍ وَاحِدَةٍ جَامِعَةٍ لِكُلِّ مَطْلُوبٍ، فَقَالَ مُطَهَّرَةٌ وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ:
Sonra: { وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ } “Tertemiz eşler ve Allah'tan bir rıza [vardır]” buyurdu. Biz bunun inceliklerini Bakara Suresi'ndeki: { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } [Bakara 25] “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” buyruğunun yanında zikretmiştik. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Nimet ne kadar büyük olursa olsun, ancak kendileriyle ünsiyet kurulabilen eşlerle kemale erer. Sonra O, eşleri arzu edilen her şeyi kapsayan tek bir vasıfla nitelemiş ve: { مُطَهَّرَةٌ } “Tertemiz” buyurmuştur. Bunun içine şunlar girer:
الطَّهَارَةُ مِنَ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَسَائِرِ الْأَحْوَالِ الَّتِي تَظْهَرُ عَنِ النِّسَاءِ فِي الدُّنْيَا مِمَّا يَنْفِرُ عَنْهُ الطَّبْعُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ كَوْنُهُنَّ مُطَهَّرَاتٍ مِنَ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ وَمِنَ الْقُبْحِ وَتَشْوِيهِ الْخِلْقَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ كَوْنُهُنَّ مُطَهَّرَاتٍ مِنْ سُوءِ الْعِشْرَةِ.
Hayızdan, nifastan ve dünyada kadınlardan kaynaklanan ve tabiatın tiksindiği diğer bütün hallerden temizlenmiş olmak; kötü ahlaktan, çirkinlikten ve hilkat bozukluğundan arındırılmış olmak ve kötü geçimden arındırılmış olmak.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ } “Ve Allah'tan bir rıza [vardır]” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَرِضْوانٌ بِضَمِّ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، أَمَّا الضَّمُّ فَهُوَ لُغَةُ قَيْسٍ وَتَمِيمٍ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ رَضِيتُ رضا ورضوانا، ومثل الراضون بِالْكَسْرِ الْحِرْمَانُ وَالْقِرْبَانُ وَبِالضَّمِّ الطُّغْيَانُ وَالرُّجْحَانُ وَالْكُفْرَانُ وَالشُّكْرَانُ.
Birinci Mesele: Âsım { وَرِضْوانٌ } kelimesini ra harfinin zammesiyle (rıdvân), diğerleri ise kesresiyle (rıdvân) okumuştur. Damme, Kays ve Temîm kabilelerinin lehçesidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: "Radîtü rıdan ve rıdvânen" denir. Kesreli olanın benzeri "hırmân" ve "kırbân"; dammeli olanın benzeri ise "tuğyân", "rüchân", "küfrân" ve "şükrân"dır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: الثَّوَابُ لَهُ رُكْنَانِ أَحَدُهُمَا: الْمَنْفَعَةُ، وَهِيَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَالثَّانِي:
İkinci Mesele: Kelamcılar şöyle demişlerdir: Sevabın iki rüknü vardır: Birincisi menfaattir ki zikrettiğimiz husustur. İkincisi:
التَّعْظِيمُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِالرِّضْوَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَعْرِفَةَ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَعَ هَذَا النَّعِيمِ الْمُقِيمِ بِأَنَّهُ تَعَالَى رَاضٍ عَنْهُمْ، حَامِدٌ لَهُمْ، مُثْنٍ عَلَيْهِمْ، أَزْيَدُ فِي إِيجَابِ السُّرُورِ مِنْ تِلْكَ الْمَنَافِعِ، وَأَمَّا الْحُكَمَاءُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: الْجَنَّاتُ بِمَا فِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى الْجَنَّةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَالرِّضْوَانُ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْجَنَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ وَأَعْلَى الْمَقَامَاتِ إِنَّمَا هُوَ الْجَنَّةُ الرُّوحَانِيَّةُ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ تَجَلِّي نُورِ جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى فِي رُوحِ الْعَبْدِ وَاسْتِغْرَاقِ الْعَبْدِ فِي مَعْرِفَتِهِ، ثُمَّ يَصِيرُ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ رَاضِيًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي آخرها مرضياً عند الله تعالى، والله الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً [الْفَجْرِ: ٢٨] وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ [التَّوْبَةِ: ٧٢] .
Tazimdir; rızvan ile kastedilen de budur. Zira cennet ehlinin bu daimî nimetle birlikte O Teâlâ'nın kendilerinden razı olduğunu, onları methettiğini ve övdüğünü bilmesi, sevinç doğurma hususunda o menfaatlerden daha üstündür. Hükemâya gelince, onlar şöyle demişlerdir: Cennetler ve içindekiler cismanî cennete, rızvan ise ruhanî cennete işarettir. Makamların en yücesi ancak ruhanî cennettir; o da Allah Teâlâ'nın celâl nurunun kulun ruhunda tecelli etmesinden ve kulun O'nun marifetine gark olmasından ibarettir. Sonra [kul] bu makamların başında Allah Teâlâ'dan razı olur, sonunda ise Allah Teâlâ katında razı olunmuş (merdî) hale gelir. O'nun: { راضِيَةً مَرْضِيَّةً } [Fecr 28] “Sen O'ndan hoşnut, O da senden hoşnut olarak” buyruğundaki işaret budur. Bu ayetin bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } [Tevbe 72] “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler, Adn cennetlerinde hoş meskenler vaad etmiştir. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur.”
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ أَيْ عَالِمٌ بِمَصَالِحِهِمْ، فَيَجِبُ أَنْ يَرْضَوْا لِأَنْفُسِهِمْ مَا اخْتَارَهُ لَهُمْ مِنْ نَعِيمِ الْآخِرَةِ، وَأَنْ يَزْهَدُوا فِيمَا زهدهم فيه من أمور الدنيا.
Sonra: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarını hakkıyla görendir” buyurdu. Yani onların maslahatlarını bilendir. O halde onlar, O'nun kendileri için seçtiği ahiret nimetlerine razı olmalı ve dünya işlerinden onları uzaklaştırdığı şeylere karşı zahitlik göstermelidirler.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 16]
الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٦)
{ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ } (١٦) “Onlar ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik, artık bizim günahlarımızı bağışla ve bizi cehennem azabından koru' derler.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي إِعْرَابِ مَوْضِعِ الَّذِينَ يَقُولُونَ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خَفْضٌ صِفَةٌ/ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: لِلَّذِينَ اتَّقَوُا الَّذِينَ يَقُولُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِلْعِبَادِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ الَّذِينَ لَهُمْ عِنْدَ ربهم جنّات هم الذين يقولون كذا وكذاو الثاني: أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْمَدْحِ وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ رَفْعًا عَلَى التَّخْصِيصِ، وَالتَّقْدِيرُ: هُمُ الَّذِينَ يقول كَذَا وَكَذَا.
Birinci Mesele: { الَّذِينَ يَقُولُونَ } ifadesinin irab konumu hakkında vecihler vardır: Birincisi: { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } ifadesine sıfat olarak mecrur olmasıdır. Ayetin takdiri: "Rableri katında cennetler bulunan takva sahipleri, şöyle şöyle diyenlerdir..." şeklinde olur. "el-İbâd" kelimesine sıfat olması da caizdir; takdiri: "Allah kullarını hakkıyla görendir; onlar da Rableri katında kendileri için cennetler olan o takva sahipleridir ki şöyle şöyle derler..." şeklinde olur. İkincisi: Övgü üzere mensup olmasıdır. Üçüncüsü: Tahsis üzere merfu olmasıdır; takdiri: "Onlar şöyle şöyle diyenlerdir" şeklinde olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا ثُمَّ إِنَّهُمْ قَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ تَوَسَّلُوا بِمُجَرَّدِ الْإِيمَانِ إِلَى طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ وَاللَّهُ تَعَالَى حَكَى ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ لَهُمْ، وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ بِمُجَرَّدِ الْإِيمَانِ يَسْتَوْجِبُ الرَّحْمَةَ وَالْمَغْفِرَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ قَالُوا: الْإِيمَانُ عِبَارَةٌ عَنْ جَمِيعِ الطَّاعَاتِ أَبْطَلْنَا ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي تَفْسِيرِ قوله الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَأَيْضًا فَمَنْ أَطَاعَ اللَّهَ تَعَالَى فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، وَتَابَ عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ، كَانَ إِدْخَالُهُ النَّارَ قَبِيحًا مِنَ اللَّهِ
İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ onların: { رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا } “Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik” dediklerini, sonra da bunun ardından: { فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “Artık bizim günahlarımızı bağışla” dediklerini nakletmiştir. Bu, onların sırf imanı mağfiret talebine vesile kıldıklarına delalet eder. Allah Teâlâ da bunu kendilerinden bir övgü ve sena makamında nakletmiştir. Bu durum, kulun sırf iman sebebiyle Allah Teâlâ'dan rahmet ve mağfireti hak ettiğine delalet eder. Eğer onlar: "İman bütün taatlerden ibarettir" derlerse, biz bunu { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Gayba iman edenler” buyruğunun tefsirinde zikredilen delillerle iptal ederiz. Ayrıca bütün hususlarda Allah Teâlâ'ya itaat eden ve bütün günahlardan tevbe eden kimseyi cehenneme sokmak, onlara göre Allah Teâlâ'dan sâdır olan çirkin bir fiil olur.
عِنْدَهُمْ، وَالْقَبِيحُ هُوَ الَّذِي يَلْزَمُ مَنْ فَعَلَهُ، إِمَّا الْجَهْلُ، وَإِمَّا الْحَاجَةُ فَهُمَا مُحَالَانِ، وَمُسْتَلْزَمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَإِدْخَالُ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمُ النَّارَ مُحَالٌ، وَمَا كَانَ مُحَالَ الْوُقُوعِ عَقْلًا كَانَ الدُّعَاءُ وَالتَّضَرُّعُ فِي أَنْ لَا يَفْعَلَهُ اللَّهُ عَبَثًا وَقَبِيحًا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٣] .
Çirkin fiil ise onu işleyene ya cehaleti ya da ihtiyacı gerekli kılan fiildir; bu ikisi ise [Allah hakkında] muhaldir. Muhali gerektiren şey de muhaldir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onları cehenneme sokması muhaldir. Aklen meydana gelmesi muhal olan bir şeyi Allah'ın yapmaması hususunda dua ve niyazda bulunmak ise abes ve çirkin olur. Bu ayetin bir benzeri, bu surenin sonundaki Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ } [Âl-i İmrân 193] “Rabbimiz! Biz, 'Rabbinize iman edin' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Bizim günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al.”
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى اعْتَبَرَ جُمْلَةَ الطَّاعَاتِ فِي حُصُولِ الْمَغْفِرَةِ حَيْثُ أَتْبَعَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧] .
Eğer: "Allah Teâlâ bu ayetin peşinden { الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ } [Âl-i İmrân 17] buyruğunu getirmekle mağfiretin hâsıl olmasında bütün taatleri dikkate almış olmuyor mu?" denilirse,
قُلْنَا: تَأْوِيلُ هَذِهِ الآية مَا ذَكَرْنَاهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ مُجَرَّدَ الْإِيمَانِ وَسِيلَةً إِلَى طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهَا صِفَاتِ الْمُطِيعِينَ وَهِيَ كَوْنُهُمْ صَابِرِينَ صَادِقِينَ، وَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ شَرَائِطَ لِحُصُولِ هَذِهِ الْمَغْفِرَةِ لَكَانَ ذِكْرُهَا قَبْلَ طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ أَوْلَى، فَلَمَّا رَتَّبَ طَلَبَ الْمَغْفِرَةِ عَلَى مُجَرَّدِ الْإِيمَانِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ هَذِهِ الصِّفَاتِ، عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ غَيْرُ مُعْتَبَرَةٍ فِي حُصُولِ أَصْلِ الْمَغْفِرَةِ، وَإِنَّمَا هِيَ مُعْتَبَرَةٌ فِي حُصُولِ كمال الدرجات.
Şöyle deriz: Bu ayetin tevili zikrettiğimiz gibidir. Zira Allah Teâlâ sırf imanı mağfiret talebine bir vesile kılmış, sonra da bunun ardından sabredenler ve sadık olanlar şeklinde itaatkâr kimselerin vasıflarını zikretmiştir. Şayet bu sıfatlar o mağfiretin hâsıl olmasının şartları olsaydı, bunların mağfiret talebinden önce zikredilmesi daha evla olurdu. Mağfiret talebini sırf imanın üzerine tertip edip bu sıfatları daha sonra zikredince anladık ki bu sıfatlar asıl mağfiretin hâsıl olmasında değil, derecelerin kemale ermesinde muteberdir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 17]
الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ (١٧)
{ الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } (١٧) “[Onlar], sabredenler, sadık olanlar, boyun eğip itaat edenler, infak edenler ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlerdir.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الصَّابِرِينَ قِيلَ نَصْبٌ عَلَى الْمَدْحِ بِتَقْدِيرِ: أَعْنِي الصَّابِرِينَ، وَقِيلَ: الصَّابِرِينَ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الَّذِينَ.
Birinci Mesele: { الصَّابِرِينَ } kelimesinin, "Sabredenleri kastederim" takdiriyle medih üzere mensup olduğu söylenmiştir. { الصَّابِرِينَ } kelimesinin, { الَّذِينَ } lafzından bedel olarak cer mahallinde olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا صِفَاتٍ خَمْسَةً:
İkinci Mesele: Bil ki O Teâlâ burada beş sıfat zikretmiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُمْ صَابِرِينَ، وَالْمُرَادُ كَوْنُهُمْ صَابِرِينَ فِي أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ وَالْمَنْدُوبَاتِ، وَفِي تَرْكِ الْمَحْظُورَاتِ وَكَوْنُهُمْ صَابِرِينَ فِي كُلِّ مَا يَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْمِحَنِ وَالشَّدَائِدِ، وَذَلِكَ بِأَنْ لَا يَجْزَعُوا بَلْ يَكُونُوا رَاضِينَ فِي قُلُوبِهِمْ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا قَالَ: الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٥٦] قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي قَوْلِهِ وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا [السَّجْدَةِ: ٢٤] إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا اسْتَحَقُّوا تِلْكَ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبِ الصَّبْرِ، وَيُرْوَى أَنَّهُ وَقَفَ رَجُلٌ على الشلبي، فَقَالَ: أَيُّ صَبْرٍ أَشَدُّ عَلَى الصَّابِرِينَ؟ فَقَالَ الصَّبْرُ فِي اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ لَا، فَقَالَ: الصَّبْرُ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَالَ لَا فَقَالَ:
Birinci Sıfat: Onların sabredenler olmasıdır. Maksat, vacipleri ve mendupları eda etmede, yasakları terk etmede ve başlarına gelen bütün mihnet ve sıkıntılarda sabredici olmalarıdır; bu da feryat figan etmeyip bilakis kalpleriyle Allah Teâlâ'dan razı olmaları demektir. Nitekim O: { الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } [Bakara 156] “Onlar ki başlarına bir musibet geldiğinde: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler” buyurmuştur. Süfyân b. Uyeyne, O'nun: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا } [Secde 24] “Sabrettikleri zaman içlerinden emrimizle hidayet eden önderler kıldık” buyruğu hakkında: "Bu ayet, onların Allah Teâlâ katındaki o yüce dereceleri ancak sabır sebebiyle hak ettiklerine delalet eder" demiştir. Rivayet edilir ki bir adam Şiblî'nin yanında durup: "Sabredenlere en ağır gelen sabır hangisidir?" dedi. Şiblî: "Allah Teâlâ yolunda sabırdır" dedi. Adam: "Hayır" dedi. Şiblî: "Allah Teâlâ için sabırdır" dedi. Adam: "Hayır" dedi. Şiblî:
الصَّبْرُ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ لَا قَالَ فَأَيْشِ؟ قَالَ: الصَّبْرُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَصَرَخَ الشِّبْلِيُّ صَرْخَةً كَادَتْ رُوحُهُ تَتْلَفُ.
"Allah Teâlâ ile beraber sabırdır" dedi. Adam: "Hayır" dedi. Şiblî: "Peki nedir?" dedi. Adam: "Allah Teâlâ'dan [ayrılığa] sabırdır" deyince, Şiblî öyle bir çığlık attı ki neredeyse canı çıkacaktı.
وَقَدْ كَثُرَ مَدْحُ اللَّهِ تَعَالَى لِلصَّابِرِينَ، فَقَالَ: وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ [الْبَقَرَةِ:
Allah Teâlâ'nın sabredenleri övmesi pek çoktur; nitekim O: { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ } [Bakara:
١٧٧] .
177] “Darlıkta, hastalıkta ve savaşın şiddetlendiği anda sabredenler...” buyurmuştur.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُهُمْ صَادِقِينَ، اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الصِّدْقِ قَدْ يَجْرِي عَلَى الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ وَالنِّيَّةِ، فَالصِّدْقُ فِي الْقَوْلِ مَشْهُورٌ، وَهُوَ مُجَانَبَةُ الْكَذِبِ وَالصِّدْقُ فِي الْفِعْلِ الْإِتْيَانُ بِهِ وَتَرْكُ الِانْصِرَافِ عَنْهُ قَبْلَ تَمَامِهِ، يُقَالُ: صَدَقَ فُلَانٌ فِي الْقِتَالِ وَصَدَقَ فِي الحملة، وَيُقَالُ فِي ضِدِّهِ: كَذَبَ فِي الْقِتَالِ، وَكَذَبَ في الحملة، وَالصِّدْقُ فِي النِّيَّةِ إِمْضَاءُ الْعَزْمِ وَالْإِقَامَةُ عَلَيْهِ حَتَّى يَبْلُغَ الْفِعْلَ.
İkinci Sıfat: Onların sadık olmalarıdır. Bil ki sıdk (doğruluk) lafzı söze, fiile ve niyete şamil olur. Sözdeki doğruluk meşhurdur ve yalandan kaçınmaktır. Fiildeki doğruluk, fiili bihakkın yerine getirmek ve tamamlanmadan önce onu bırakmamaktır; nitekim "Falan kimse savaşta sadakat gösterdi" ve "hücumda sadakat gösterdi" denilir. Bunun zıddı hakkında da "Savaşta yalancılık yaptı" ve "hücumda yalancılık yaptı" denilir. Niyetteki doğruluk ise azmi yürütmek ve fiil gerçekleşinceye kadar onun üzerinde sebat etmektir.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: كَوْنُهُمْ قَانِتِينَ، وَقَدْ فَسَّرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] وَبِالْجُمْلَةِ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الدَّوَامِ عَلَى الْعِبَادَةِ وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَيْهَا.
Üçüncü Sıfat: Onların kânitler (itaatkârlar) olmasıdır. Biz bunu Allah Teâlâ'nın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } [Bakara 238] “Allah için boyun eğerek kıyama durun” buyruğunda tefsir etmiştik. Özetle bu, ibadette devamlılık ve ona sebatla sarılmaktan ibarettir.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: كَوْنُهُمْ مُنْفِقِينَ وَيَدْخُلُ فِيهِ إِنْفَاقُ الْمَرْءِ عَلَى نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ وَأَقَارِبِهِ وَصِلَةِ رَحِمِهِ وَفِي الزَّكَاةِ وَالْجِهَادِ وَسَائِرِ وُجُوهِ الْبِرِّ.
Dördüncü Sıfat: Onların infak ediciler olmasıdır. Kişinin kendi nefsine, ailesine, akrabalarına infak etmesi, sıla-i rahim yapması, zekât, cihat ve diğer bütün hayır yolları buna dahildir.
الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: كَوْنُهُمْ مُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ، وَالسَّحَرُ الْوَقْتُ الَّذِي قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَتَسَحَّرَ إِذَا أَكَلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَنْ يُصَلِّي بِاللَّيْلِ ثُمَّ يُتْبِعُهُ بِالِاسْتِغْفَارِ وَالدُّعَاءِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَشْتَغِلُ بِالدُّعَاءِ وَالِاسْتِغْفَارِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ صَلَّى قَبْلَ ذَلِكَ فَقَوْلُهُ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ صَلَّوْا بِاللَّيْلِ وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ بِالسَّحَرِ لَهُ مَزِيدُ أَثَرٍ فِي قُوَّةِ الْإِيمَانِ وَفِي كَمَالِ الْعُبُودِيَّةِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ فِي وَقْتِ السَّحَرِ يَطْلُعُ نُورُ الصُّبْحِ بَعْدَ أَنْ كَانَتِ الظُّلْمَةُ شَامِلَةً لِلْكُلِّ، وَبِسَبَبِ طُلُوعِ نُورِ الصُّبْحِ كَأَنَّ الْأَمْوَاتَ يَصِيرُونَ أَحْيَاءً، فَهُنَاكَ وَقْتُ الْجُودِ الْعَامِّ وَالْفَيْضِ التَّامِّ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَ طُلُوعِ صُبْحِ الْعَالِمِ الْكَبِيرِ يَطْلُعُ صُبْحُ العالم الصغير، وهو ظهور نور جلال الصَّغِيرِ، وَهُوَ ظُهُورُ نُورُ جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْقَلْبِ وَالثَّانِي: أَنَّ وَقْتَ السَّحَرِ أَطْيَبُ أَوْقَاتِ النَّوْمِ، فَإِذَا أَعْرَضَ الْعَبْدُ عَنْ تِلْكَ اللَّذَّةِ، وَأَقْبَلَ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ، كَانَتِ الطَّاعَةُ أَكْمَلَ وَالثَّالِثُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ يُرِيدُ الْمُصَلِّينَ صَلَاةَ الصُّبْحِ.
Beşinci Sıfat: Onların seher vakitlerinde istiğfar edici olmalarıdır. Seher (السَّحَرُ), fecrin doğuşundan önceki vakittir. O vakitte yemek yediğinde "tesehhara" (تَسَحَّرَ) denir. Bil ki bundan maksat, gece namaz kılıp sonra peşinden istiğfar ve dua eden kimsedir; çünkü insan ancak bundan önce namaz kılmışsa dua ve istiğfarla meşgul olur. Dolayısıyla O'nun: { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } “Seher vakitlerinde istiğfar edenler” buyruğu, onların geceleyin namaz kılmış olduklarına delalet eder. Bil ki seher vaktinde istiğfar etmenin imanın kuvvetinde ve kulluğun kemalinde birtakım vecihlerden ötürü pek ziyade tesiri vardır: Birincisi: Seher vaktinde, karanlık her şeyi kapladıktan sonra sabahın nuru doğar. Sabah nurunun doğması sebebiyle sanki ölüler dirilir. İşte orası umumî cömertliğin ve tam feyzin vaktidir. Büyük âlemin sabahı doğduğunda küçük âlemin de sabahının doğması, yani Allah Teâlâ'nın celâl nurunun kalpte zuhur etmesi uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: Seher vakti, uykunun en tatlı vaktidir. Kul o lezzetten yüz çevirip kulluğa yöneldiğinde, itaat daha mükemmel olur. Üçüncüsü: İbn Abbas'tan nakledildiğine göre { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } buyruğu ile sabah namazını kılanları kastetmektedir.