Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ أَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَصْبِرُونَ وَيَصْدُقُونَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ الصَّابِرِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى عَادَتُهُمْ وَخُلُقُهُمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يَنْفَكُّونَ عَنْهَا.

Üçüncü Mesele: O'nun { الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ } buyruğu, "sabredenler ve doğru olanlar" [anlamında fiil kalıbı olan] { الَّذِينَ يَصْبِرُونَ وَيَصْدُقُونَ } ifadesinden daha mükemmeldir. Çünkü { الصَّابِرِينَ } [ism-i fâil] ifadesi, bu mananın onların âdeti ve ahlakı olduğuna ve ondan asla ayrılmadıklarına delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى عِبَادِهِ أَنْوَاعًا مِنَ التَّكْلِيفِ، وَالصَّابِرُ هُوَ مَنْ يَصْبِرُ عَلَى أَدَاءِ جَمِيعِ أَنْوَاعِهَا، ثُمَّ إِنَّ الْعَبْدَ قَدْ يَلْتَزِمُ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ أَنْوَاعًا أُخَرَ مِنَ الطَّاعَاتِ، وَإِمَّا بِسَبَبِ الشُّرُوعِ فِيهِ، وَكَمَالُ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ أَنَّهُ إِذَا الْتَزَمَ طَاعَةً أَنْ يُصَدِّقَ نَفْسَهُ فِي الْتِزَامِهِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَأْتِيَ بِذَلِكَ لِلْمُلْتَزِمِ مِنْ غَيْرِ خَلَلٍ الْبَتَّةَ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْمَرْتَبَةُ مُتَأَخِّرَةً عَنِ الْأُولَى، لَا جَرَمَ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الصَّابِرِينَ أَوَّلًا ثُمَّ قَالَ: الصَّادِقِينَ ثَانِيًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَدَبَ إِلَى الْمُوَاظَبَةِ عَلَى هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الطَّاعَةِ، فَقَالَ: وَالْقانِتِينَ فَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ الثَّلَاثَةُ لِلتَّرْغِيبِ فِي الْمُوَاظَبَةِ عَلَى جَمِيعِ أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ ذَكَرَ الطَّاعَاتِ الْمُعَيَّنَةَ، وَكَانَ أَعْظَمَ الطَّاعَاتِ قَدْرًا أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: الْخِدْمَةُ بِالْمَالِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ

Dördüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ'nın kulları üzerinde çeşitli yükümlülükleri (teklifleri) vardır. Sabreden (es-sâbir), bütün bu çeşitleri eda etmeye sabredendir. Sonra kul bazen kendi isteğiyle başka taat çeşitlerini de üstlenir; bu da ya ona başlamak suretiyle olur. Bu mertebenin kemali, bir taati üstlendiğinde o üstlenmesinde nefsine karşı sadık olmasıdır ki bu da üstlendiği o şeyi hiçbir kusur olmaksızın yerine getirmesiyle gerçekleşir. Bu mertebe birinci mertebeden sonra geldiği için Allah Teâlâ şüphesiz önce { الصَّابِرِينَ } “sabredenleri”, sonra da ikinci olarak { الصَّادِقِينَ } “sadık olanları” zikretmiştir. Daha sonra Allah Teâlâ bu iki taat çeşidine devam etmeyi teşvik ederek { وَالْقانِتِينَ } “boyun eğip itaat edenleri” buyurmuştur. İşte bu üç lafız, bütün taat çeşitlerine devam etmeye teşvik içindir. Bundan sonra ise belirli taatleri zikretmiştir. Değer bakımından taatlerin en büyüğü iki şeydir: Birincisi: Malla yapılan hizmettir ki buna işaret,

بِقَوْلِهِ ﵇: «وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ الله»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermek» buyruğundadır.

فذكر هُنَا بِقَوْلِهِ وَالْمُنْفِقِينَ وَالثَّانِيَةُ: الْخِدْمَةُ بِالنَّفْسِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ

Bunu burada: { وَالْمُنْفِقِينَ } “infak edenler” buyruğuyla zikretmiştir. İkincisi: Nefisle (bedenle) yapılan hizmettir ki buna işaret,

بِقَوْلِهِ «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ»

onun «Allah'ın emrini tazim etmek» buyruğundadır.

فَذَكَرَهُ هُنَا بِقَوْلِهِ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ» .

Bunu da burada: { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } “seher vakitlerinde istiğfar edenler” buyruğuyla zikretmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ قَدَّمَ هَاهُنَا ذِكْرَ الْمُنْفِقِينَ عَلَى ذِكْرِ الْمُسْتَغْفِرِينَ، وَأَخَّرَ فِي

Eğer: "Burada infak edenlerin zikri istiğfar edenlerin zikrinden niçin öne alındı da

قَوْلِهِ «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ» .

«Allah'ın emrini tazim etmek ve Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermek» sözünde sonraya bırakıldı?" denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي شَرْحِ عُرُوجِ الْعَبْدِ مِنَ الْأَدْنَى إِلَى الْأَشْرَفِ، فَلَا جَرَمَ وَقَعَ الْخَتْمُ بِذِكْرِ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ،

Biz deriz ki: Çünkü bu ayet kulun aşağıdan en şerefli makama yükselişini (urûcunu) açıklamaktadır. Dolayısıyla son kısım seher vakitlerinde istiğfar edenlerin zikriyle bitmiştir.

وَقَوْلِهِ «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ»

«Allah'ın emrini tazim etmek» sözü ise

فِي شَرْحِ نُزُولِ الْعَبْدِ مِنَ الْأَشْرَفِ إِلَى الْأَدْنَى، فَلَا جَرَمَ كَانَ التَّرْتِيبُ بِالْعَكْسِ.

kulun en şerefli makamdan aşağıya inişini (nüzulünü) açıklama sadedindedir; bu sebeple sıralama bunun tersi olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: هَذِهِ الْخَمْسَةُ إِشَارَةٌ إِلَى تَعْدِيدِ الصِّفَاتِ لِمَوْصُوفٍ وَاحِدٍ، فَكَانَ الْوَاجِبُ حَذْفَ وَاوِ

Beşinci Mesele: Bu beş [vasıf], tek bir mevsufun sıfatlarının sayılmasına işarettir. Dolayısıyla bunlardan atıf vavının hazfedilmesi gerekirdi;

الْعَطْفِ عَنْهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ [الْحَشْرِ: ٢٤] إِلَّا أَنَّهُ ذَكَرَ هَاهُنَا وَاوَ الْعَطْفِ وَأَظُنُّ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ وَاحِدَةٌ مِنْ هَذِهِ الْخِصَالِ دَخَلَ تَحْتَ الْمَدْحِ الْعَظِيمِ وَاسْتَوْجَبَ هذا الثواب الجزيل والله أعلم.

nitekim: { هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ } [Haşr 24] “O; yaratan, var eden, şekil veren Allah'tır” ayetinde olduğu gibi. Ne var ki burada atıf vavını zikretmiştir. Allah bilir ya, zannederim ki bu hasletlerden biri kendisinde bulunan herkes bu büyük övgünün altına girer ve bu bol mükâfata hak kazanır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨]

[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 18]

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨)

{ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Allah, melekler ve ilim sahipleri adaleti ayakta tutarak şahitlik ettiler ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'ndan başka ilah yoktur; O Azîz'dir, Hakîm'dir.” (18)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ والملائكة وأولوا العلم] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَدَحَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَثْنَى عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا [آل عمران: ١٦] أَرْدَفَهُ بِأَنْ بَيَّنَ/ أَنَّ دَلَائِلَ الْإِيمَانِ ظَاهِرَةٌ جَلِيَّةٌ، فَقَالَ: شَهِدَ اللَّهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ والملائكة وأولوا العلم } “Allah, melekler ve ilim sahipleri O'ndan başka ilah olmadığına şahitlik etti” buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ: { الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا } [Âl-i İmrân 16] “Onlar: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik' derler” buyruğuyla müminleri övüp sena edince, peşinden iman delillerinin apaçık ve besbelli olduğunu beyan ederek: { شَهِدَ اللَّهُ } buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا يَتَوَقَّفُ الْعِلْمُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى الْعِلْمِ بِهِ، فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ أَمَّا مَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ، وَفِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ، وَفِي حَقِّ أُولِي الْعِلْمِ، لَكِنَّ الْعِلْمَ بِصِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى الْعِلْمِ بِكَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى وَاحِدًا فَلَا جَرَمَ يَجُوزُ إِثْبَاتُ كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى وَاحِدًا بِمُجَرَّدِ الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ.

Birinci Mesele: Bil ki Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini bilmenin kendisine bağlı olduğu her bir hususun naklî (sem'î) delillerle ispat edilmesi mümkün değildir. Böyle olmayan hususların ise naklî delillerle ispatı caizdir; melekler hakkında ve ilim sahipleri hakkında da [durum böyledir]. Fakat Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sıhhatini bilmek, Allah Teâlâ'nın bir olduğunu bilmeye bağlı değildir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bir olduğunu sırf Kur'an'a dayalı naklî delillerle ispat etmek şüphesiz caizdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قَوْلَيْنِ:

Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } buyruğu hakkında iki görüş zikretmişlerdir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ الشَّهَادَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنْ أُولِي الْعِلْمِ بِمَعْنًى واحد والثاني: أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ فَيُمْكِنُ تَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Birincisi: Allah Teâlâ'dan, meleklerden ve ilim sahiplerinden olan şahitliğin aynı anlamda olduğudur. İkincisi: Böyle olmadığıdır. Birinci görüşe gelince, bu iki vecihle temellendirilebilir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنْ تَجْعَلَ الشَّهَادَةَ عِبَارَةً عَنِ الْإِخْبَارِ الْمَقْرُونِ بِالْعِلْمِ، فَهَذَا الْمَعْنَى مَفْهُومٌ وَاحِدٌ وَهُوَ حَاصِلٌ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ، وَفِي حَقِّ أُولِي الْعِلْمِ، أَمَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَدْ أَخْبَرَ فِي الْقُرْآنِ عَنْ كَوْنِهِ وَاحِدًا لَا إليه مَعَهُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ التَّمَسُّكَ بِالدَّلَالَةِ السَّمْعِيَّةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ جَائِزٌ، وَأَمَّا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَأُولِي الْعِلْمِ فَكُلُّهُمْ أَخْبَرُوا أَيْضًا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ، فَثَبَتَ عَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الشَّهَادَةِ مَعْنًى وَاحِدٌ فِي حَقِّ اللَّهِ، وَفِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ، وَفِي حَقِّ أُولِي الْعِلْمِ.

Birinci Vecih: Şahitliği ilimle beraber olan bir haber verme olarak kabul etmendir. Bu mana tek bir kavramdır ve Allah Teâlâ hakkında da melekler hakkında da ilim sahipleri hakkında da geçerlidir. Allah Teâlâ'ya gelince, O Kur'an'da kendisinin tek olup beraberinde başka bir ilah olmadığını haber vermiştir. Biz bu meselede naklî delile tutunmanın caiz olduğunu açıklamıştık. Melekler ve ilim sahiplerine gelince, onların hepsi de Allah Teâlâ'nın bir olduğunu ve hiçbir ortağı bulunmadığını haber vermişlerdir. Bu açıklamaya göre şahitlikten anlaşılan kavramın; Allah hakkında, melekler hakkında ve ilim sahipleri hakkında tek bir mana olduğu sabit olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نَجْعَلَ الشَّهَادَةَ عِبَارَةً عَنِ الْإِظْهَارِ وَالْبَيَانِ، ثُمَّ نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَ ذَلِكَ وَبَيَّنَهُ بِأَنْ خَلَقَ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا الْمَلَائِكَةُ وأولوا الْعِلْمِ فَقَدْ أَظْهَرُوا ذَلِكَ، وَبَيَّنُوهُ بِتَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ وَالْبَرَاهِينِ، أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَقَدْ بَيَّنُوا ذَلِكَ لِلرُّسُلِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَالرُّسُلُ لِلْعُلَمَاءِ، وَالْعُلَمَاءُ لِعَامَّةِ الْخَلْقِ، فَالتَّفَاوُتُ إِنَّمَا وَقَعَ فِي الشَّيْءِ الَّذِي بِهِ حَصَلَ الْإِظْهَارُ وَالْبَيَانُ، فَالْمَفْهُومُ الْإِظْهَارُ وَالْبَيَانُ فَهُوَ مَفْهُومٌ وَاحِدٌ فِي حَقِّ اللَّهِ ﷾، وَفِي حَقِّ أُولِي الْعِلْمِ، فَظَهَرَ أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الشَّهَادَةِ وَاحِدٌ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ كَأَنَّهُ يَقُولُ لِلرَّسُولِ ﷺ: إِنَّ وَحْدَانِيَّةَ اللَّهِ تَعَالَى أَمْرٌ قَدْ ثَبَتَ بِشَهَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَشَهَادَةِ جَمِيعِ الْمُعْتَبَرِينَ مِنْ خَلْقِهِ، وَمِثْلُ هَذَا الدِّينِ الْمَتِينِ وَالْمَنْهَجِ الْقَوِيمِ، لَا يَضْعُفُ بِخِلَافِ بَعْضِ الْجُهَّالِ مِنَ النَّصَارَى وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، فَاثْبُتْ أَنْتَ وَقَوْمُكَ يَا مُحَمَّدُ عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّهُ هُوَ الْإِسْلَامُ وَالدِّينُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ الْإِسْلَامُ.

İkinci Vecih: Şahitliği ortaya koyma ve açıklama olarak kabul etmemizdir. Sonra deriz ki: Allah Teâlâ buna delalet eden şeyleri yaratarak bunu ortaya koymuş ve açıklamıştır. Melekler ve ilim sahipleri ise delilleri ve bürhanları ortaya koyup açıklamak suretiyle bunu izhar edip beyan etmişlerdir. Melekler bunu peygamberlere -aleyhimüssalâtü vesselâm-, peygamberler âlimlere, âlimler de bütün insanlara açıklamışlardır. Farklılık sadece izhar ve beyanın kendisiyle gerçekleştiği şeyde vuku bulmuştur. İzhar ve beyan kavramının kendisi ise Allah azze ve celle hakkında da ilim sahipleri hakkında da tek bir kavramdır. Böylece şahitlikten anlaşılan mananın bu iki vecih üzere de bir olduğu ortaya çıkmış oldu. Bundan maksat ise sanki Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ'nın birliği, Allah Teâlâ'nın şahitliğiyle ve yarattıklarından muteber olan herkesin şahitliğiyle sabit olmuş bir husustur. Böyle sağlam bir din ve dosdoğru bir yol, Hristiyanlardan ve putperestlerden olan bazı cahillerin muhalefetiyle zayıflamaz. Ey Muhammed! Sen ve kavmin bunun üzerinde sebat edin; zira İslam işte budur ve Allah katında din ancak İslam'dır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: شَهَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى تَوْحِيدِهِ، عِبَارَةٌ عَنْ أَنَّهُ خَلَقَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى تَوْحِيدِهِ، وَشَهَادَةُ الْمَلَائِكَةِ وَأُولِي الْعِلْمِ عِبَارَةٌ عَنْ إِقْرَارِهِمْ بِذَلِكَ، وَلَمَّا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ يُسَمَّى شَهَادَةً، لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْكُلِّ فِي اللَّفْظِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا

İkinci Görüş: Şöyle diyenlerin görüşüdür: Allah Teâlâ'nın kendi tevhidîne şahitlik etmesi, tevhidîne delalet eden delilleri yaratmış olmasından ibarettir. Meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliği ise bunu ikrar etmelerinden ibarettir. Bu iki husustan her birine "şahitlik" adı verildiğinden, lafızda hepsinin bir arada cem edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا

الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً

{ الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.”

[الْأَحْزَابِ: ٥٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الصَّلَاةَ مِنَ اللَّهِ غَيْرُ الصَّلَاةِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ غَيْرُ الصَّلَاةِ مِنَ النَّاسِ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ جَمَعَهُمْ فِي اللَّفْظِ.

[Ahzâb 56] “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.” Bilinmektedir ki Allah'ın salâtı meleklerin salâtından farklıdır; meleklerin [salâtı] da insanların salâtından farklıdır; bununla birlikte onları tek bir lafızda cem etmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: الْمُدَّعِي لِلْوَحْدَانِيَّةِ هُوَ اللَّهُ، فَكَيْفَ يَكُونُ الْمُدَّعِي شَاهِدًا؟

Eğer: "Vahdaniyeti iddia eden Allah'tır; iddia eden nasıl şahit olabilir?" denilirse,

الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ الشَّاهِدَ الْحَقِيقِيَّ لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي خَلَقَ الْأَشْيَاءَ وَجَعَلَهَا دَلَائِلَ عَلَى تَوْحِيدِهِ، وَلَوْلَا تِلْكَ الدَّلَائِلُ لَمَا صَحَّتِ الشَّهَادَةُ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ نَصْبُ تِلْكَ الدَّلَائِلِ هُوَ الَّذِي وَفَّقَ الْعُلَمَاءَ لِمَعْرِفَةِ تِلْكَ الدَّلَائِلِ، وَلَوْلَا تِلْكَ الدَّلَائِلُ الَّتِي نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَهَدَى إِلَيْهَا لَعَجَزُوا عَنِ التَّوَصُّلِ بِهَا إِلَى مَعْرِفَةِ التَّوْحِيدِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ الشَّاهِدُ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، وَلِهَذَا قَالَ: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١٩] .

Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Hakiki şahit ancak Allah'tır. Çünkü varlıkları yaratan ve onları tevhidîne delil kılan O Teâlâ'dır. O deliller olmasaydı şahitlik sahih olmazdı. Sonra bu delilleri vazetmesi, âlimleri o delilleri bilmeye muvaffak kılan şeydir. Şayet Allah Teâlâ'nın vazettiği ve kendilerine hidayet ettiği bu deliller olmasaydı, onlar bu yolla tevhidi bilmeye ulaşmaktan âciz kalırlardı. Durum böyle olunca, vahdaniyete şahit olan yalnızca Allah'ın kendisidir. Nitekim bundan dolayı: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ } [En'âm 19] “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?' De ki: 'Allah'tır'” buyurmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّهُ هُوَ الْمَوْجُودُ أَزَلًا وَأَبَدًا، وَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَقَدْ كَانَ فِي الْأَزَلِ عَدَمًا صِرْفًا، وَنَفْيًا مَحْضًا، وَالْعَدَمُ يُشْبِهُ الْغَائِبَ، وَالْمَوْجُودُ يُشْبِهُ الْحَاضِرَ، فَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَقَدْ كَانَ غَائِبًا، وَبِشَهَادَةِ الْحَقِّ صَارَ شَاهِدًا، فَكَانَ الحق شاهدا عل الْكُلِّ، فَلِهَذَا قَالَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ.

Cevabın İkinci Vechi: O ezelde ve ebedde var olandır. O'nun dışındaki her şey ise ezelde sırf yokluk ve mutlak adem idi. Yokluk gayba benzer, var olan ise hâzıra (ortada olana) benzer. Dolayısıyla O'ndan gayrı her şey gaip idi; Hakk'ın şahitliğiyle şahit (mevcut) hâle geldi. Böylece Hak Teâlâ her şeye şahit oldu. İşte bu sebeple: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti” buyurmuştur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا وَإِنْ كَانَ فِي صُورَةِ الشَّهَادَةِ، إِلَّا أَنَّهُ فِي مَعْنَى الْإِقْرَارِ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ سِوَاهُ، كَانَ الْكُلُّ عَبِيدًا لَهُ، وَالْمَوْلَى الْكَرِيمُ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ لَا يُخِلَّ بِمَصَالِحِ الْعَبِيدِ، فَكَانَ هَذَا الْكَلَامُ جَارِيًا مَجْرَى الْإِقْرَارِ بِأَنَّهُ يَجِبُ وُجُوبَ الْكَرِيمِ عَلَيْهِ أَنْ يُصْلِحَ جِهَاتِ جَمِيعِ الْخَلْقِ.

Üçüncü Vecih: Bu ifade her ne kadar şahitlik suretinde olsa da ikrar anlamındadır. Çünkü kendisinden başka hiçbir ilah bulunmadığını haber verince, hepsi O'nun kulları olmuş olur. Kerîm olan bir efendiye ise kulların maslahatlarını aksatmamak yakışır. Dolayısıyla bu söz, bütün yaratılmışların hallerini ıslah etmesinin bir kerem gereği olarak kendi üzerine vacip olduğunu ikrar etmesi mesabesindedir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الْجَوَابِ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ بِكَسْرِ (إِنَّهُ) ثُمَّ قَرَأَ أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩] بِفَتْحِ (أَنَّ) فَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمَعْنَى: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَيَكُونُ قَوْلُهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ اعْتِرَاضًا في الكلام، واعلم أن الجواب لا يعتمد عليه، أن هَذِهِ الْقِرَاءَةَ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، وَبِتَقْدِيرِ (أَنْ) تَكُونَ مَقْبُولَةً لَكِنَّ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى مُتَّفَقٌ عَلَيْهَا، فَالْإِشْكَالُ الْوَارِدُ عَلَيْهَا لَا يَنْدَفِعُ بِسَبَبِ القراءة الأخرى.

Cevabın Dördüncü Vechi: İbn Abbas { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } ayetini hemzenin kesresiyle (إِنَّهُ) okumuş, sonra [gelen] { أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ } [Âl-i İmrân 19] ayetini ise hemzenin fethasıyla (أَنَّ) okumuştur. Buna göre mana: "Allah, katındaki dinin İslam olduğuna şahitlik etti" şeklinde olur; { أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } sözü ise cümlenin arasında bir itiraz (ara cümle) olur. Bil ki bu cevaba itimat edilmez; çünkü bu kıraat âlimler nezdinde makbul değildir. Makbul olduğu varsayılsa bile birinci kıraat üzerinde ittifak edilmiştir; dolayısıyla ona yönelen müşkil diğer kıraat sebebiyle ortadan kalkmaz.

المسألة الثانية: المراد من أولي الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّذِينَ عَرَفُوا وَحْدَانِيَّتَهُ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ لِأَنَّ الشَّهَادَةَ إِنَّمَا تَكُونُ مَقْبُولَةً، إِذَا كَانَ الْإِخْبَارُ مَقْرُونًا بِالْعِلْمِ، وَلِذَلِكَ

İkinci Mesele: Bu ayette ilim sahiplerinden (ülü'l-ilm) maksat, kesin delillerle O'nun vahdaniyetini bilenlerdir. Çünkü şahitlik ancak haber verme ilimle birlikte olduğu zaman makbul olur. Nitekim bundan dolayı

قَالَ ﷺ: «إِذَا عَلِمْتَ مِثْلَ الشَّمْسِ فَاشْهَدْ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Güneş gibi bildiğin zaman şahitlik et» buyurmuştur.

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الدرجة العالية والمرتبة الشريفة ليست إلا العلماء الْأُصُولِ.

Bu da gösterir ki bu yüce derece ve şerefli mertebe, ancak usul (kelam) âlimlerine aittir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قائِماً بِالْقِسْطِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قائِماً بِالْقِسْطِ } buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قائِماً بِالْقِسْطِ مُنْتَصِبٌ، وَفِيهِ وُجُوهٌ:

Birinci Mesele: { قائِماً بِالْقِسْطِ } lafzı mansuptur ve bunda birkaç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: التَّقْدِيرُ: شَهِدَ اللَّهُ قَائِمًا بِالْقِسْطِ وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنْ هُوَ تَقْدِيرُهُ: لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ قَائِمًا بِالْقِسْطِ، وَيُسَمَّى هَذَا حَالًا مُؤَكِّدَةً كَقَوْلِكَ: أَتَانَا عَبْدُ اللَّهِ شُجَاعًا، وَكَقَوْلِكَ: لَا رَجُلَ إِلَّا عَبْدَ اللَّهِ شُجَاعًا.

Birinci Vecih: Hâl olarak mansup olmasıdır. Bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdiri "Allah adaleti ayakta tutarak şahitlik etti" şeklindedir. İkincisi: { هُوَ } zamirinden hâl olması caizdir; takdiri "Adaleti ayakta tutan O'ndan başka ilah yoktur" şeklinde olur. Buna müekkid hâl (anlamı pekiştiren hâl) denir; nitekim senin: "Abdullah bize cesur olarak geldi" demen ve "Cesur olan Abdullah'tan başka adam yoktur" demen gibi.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ صِفَةَ الْمَنْفِيِّ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا إِلَهَ قَائِمًا بِالْقِسْطِ إِلَّا هُوَ، وَهَذَا غَيْرُ بَعِيدٍ لِأَنَّهُمْ يَفْصِلُونَ بَيْنَ الصِّفَةِ وَالْمَوْصُوفِ.

İkinci Vecih: Menfînin (nefyedilenin) sıfatı olmasıdır; sanki "O'ndan başka adaleti ayakta tutan hiçbir ilah yoktur" denilmiş gibidir. Bu da uzak bir ihtimal değildir; çünkü onlar sıfat ile mevsufun arasını ayırırlar.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْمَدْحِ.

Üçüncü Vecih: Övgü (medih) üzere mansup olmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ مِنْ حَقِّ الْمَدْحِ أَنْ يَكُونَ مَعْرِفَةً، كَقَوْلِكَ، الْحَمْدُ لِلَّهِ الْحَمِيدِ.

Eğer: "Övgünün hakkı marife (belirli) olmak değil midir; nitekim senin: 'Hamd, övülmeye lâyık olan Allah'adır' demen gibi?" denilirse,

قُلْنَا: وَقَدْ جَاءَ نَكِرَةً أَيْضًا، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Biz deriz ki: Nekre olarak da gelmiştir. Sibeveyh şu şiiri inşad etmiştir:

وَيَأْوِي إِلَى نِسْوَةٍ عُطَّلٍ ... وَشُعْثًا مَرَاضِعَ مِثْلَ السَّعَالِي

"Ve sığınır takısız kadınlara... / Cadılar gibi dağınık saçlı emzikli kadınlara."

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ قائِماً بِالْقِسْطِ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالتَّقْدِيرُ: وَأُولُو الْعِلْمِ حَالٌ كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَائِمًا بِالْقِسْطِ فِي أَدَاءِ هَذِهِ الشَّهَادَةِ وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ حَالٌ مِنْ شَهِدَ اللَّهُ.

İkinci Mesele: O'nun: { قائِماً بِالْقِسْطِ } buyruğu hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Bunun müminlerden bir hâl olmasıdır. Takdiri: "İlim sahipleri de bu şahitliği eda ederken her biri adaleti ayakta tutar oldukları hâlde [şahitlik ettiler]" şeklindedir. İkincisi: -ki müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür- { شَهِدَ اللَّهُ } ifadesinden hâl olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى كَوْنِهِ قائِماً بِالْقِسْطِ قَائِمًا بِالْعَدْلِ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ قَائِمٌ بِالتَّدْبِيرِ، أَيْ يُجْرِيهِ عَلَى الِاسْتِقَامَةِ.

Üçüncü Mesele: O'nun { قائِماً بِالْقِسْطِ } olmasının anlamı, "adaleti ayakta tutan" demektir; nitekim: "Falan kimse idareyi ayakta tutuyor" denir ki "onu istikamet üzere yürütüyor" manasındadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْعَدْلَ مِنْهُ مَا هُوَ مُتَّصِلٌ بِبَابِ الدُّنْيَا، وَمِنْهُ مَا هُوَ مُتَّصِلٌ بِبَابِ الدِّينِ، أَمَّا الْمُتَّصِلُ بِالدِّينِ، فَانْظُرْ أَوَّلًا فِي كَيْفِيَّةِ خِلْقَةِ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ، حَتَّى تَعْرِفَ عَدْلَ اللَّهِ تَعَالَى فِيهَا، ثُمَّ انْظُرْ إِلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْخَلْقِ فِي الْحُسْنِ وَالْقُبْحِ، وَالْغِنَى وَالْفَقْرِ وَالصِّحَّةِ وَالسَّقَمِ، وطول العمر وقصره واللذة والآلام واقطع أن كُلَّ ذَلِكَ عَدْلٌ مِنَ اللَّهِ وَحِكْمَةٌ وَصَوَابٌ ثُمَّ انْظُرْ فِي كَيْفِيَّةِ خَلْقِهِ الْعَنَاصِرَ وَأَجْرَامَ الْأَفْلَاكِ، وَتَقْدِيرِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِقَدْرٍ مُعَيَّنٍ وَخَاصِّيَّةٍ مُعَيَّنَةٍ، وَاقْطَعْ بِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ، أَمَّا مَا يَتَّصِلُ بِأَمْرِ الدِّينِ، فَانْظُرْ إِلَى اخْتِلَافِ الْخَلْقِ فِي الْعِلْمِ وَالْجَهْلِ، وَالْفَطَانَةِ وَالْبَلَادَةِ وَالْهِدَايَةِ وَالْغَوَايَةِ، وَاقْطَعْ بِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ عَدْلٌ وَقِسْطٌ، وَلَقَدْ خَاضَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هَاهُنَا فِي التَّعَصُّبِ لِلِاعْتِزَالِ وَزَعَمَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الْعَدْلُ وَالتَّوْحِيدُ، وَكَانَ ذَلِكَ الْمِسْكِينُ بَعِيدًا عَنْ مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إلا أنه فضولي كثيرا الْخَوْضِ فِيمَا لَا يَعْرِفُ، وَزَعَمَ أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنْ أَجَازَ الرُّؤْيَةَ، أَوْ ذَهَبَ إِلَى الْجَبْرِ لَمْ يَكُنْ عَلَى دِينِ اللَّهِ الَّذِي هُوَ الْإِسْلَامُ، وَالْعَجَبُ أَنَّ أَكَابِرَ الْمُعْتَزِلَةِ وَعُظَمَاءَهُمْ أَفْنَوْا أَعْمَارَهُمْ فِي طَلَبِ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَرْئِيًّا لَكَانَ جِسْمًا، وَمَا وَجَدُوا فِيهِ سِوَى الرُّجُوعِ إِلَى الشَّاهِدِ مِنْ غَيْرِ جَامِعٍ عَقْلِيٍّ قَاطِعٍ، فَهَذَا الْمِسْكِينُ الَّذِي مَا شَمَّ رَائِحَةَ الْعِلْمِ مِنْ أَيْنَ وَجَدَ ذَلِكَ، وَأَمَّا حَدِيثُ الْجَبْرِ فَالْخَوْضُ فِيهِ مِنْ ذَلِكَ الْمِسْكِينِ خَوْضٌ فِيمَا لَا يَعْنِيهِ، لِأَنَّهُ لَمَّا اعْتَرَفَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ، وَاعْتَرَفَ بِأَنَّ الْعَبْدَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقْلِبَ عِلْمَ اللَّهِ جَهْلًا، فَقَدِ اعْتَرَفَ بِهَذَا الْجَبْرِ، فَمِنْ أَيْنَ هُوَ وَالْخَوْضُ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ.

Bil ki bu adaletin bir kısmı dünya bahsiyle ilgilidir, bir kısmı da din bahsiyle ilgilidir. Din ile ilgili olana gelince; Allah Teâlâ'nın onlardaki adaletini bilesin diye ilkin insanın organlarının yaratılış keyfiyetine bak. Sonra mahlukatın güzellik ve çirkinlik, zenginlik ve fakirlik, sağlık ve hastalık, ömrün uzunluğu ve kısalığı, lezzet ve acılar konusundaki hallerinin farklılığına bak ve bütün bunların Allah'tan bir adalet, hikmet ve isabet olduğuna kesin olarak inan. Sonra O'nun unsurları ve felek cisimlerini yaratış keyfiyetine, bunların her birini belirli bir miktar ve belirli bir özellikle takdir edişine bak ve bütün bunların bir hikmet ve isabet olduğuna kesin olarak kanaat getir. Din işiyle ilgili olana gelince; insanların ilim ve cehalet, anlayış ve anlayışsızlık, hidayet ve dalalet konusundaki farklılıklarına bak ve bütün bunların bir adalet ve hakkaniyet olduğuna kesin olarak inan. el-Keşşâf sahibi burada Mutezile taraftarlığına dalmış ve ayetin İslam'ın adalet ve tevhidden ibaret olduğuna delalet ettiğini iddia etmiştir. O zavallı bu şeyleri bilmekten uzaktı; fakat bilmediği şeylere fazlaca dalan bir müdahaleci idi. Ayetin; Allah'ın görülmesini (rü'yetullahı) caiz görenin yahut cebir görüşünü benimseyenin, Allah'ın dini olan İslam üzere olmadığına delalet ettiğini öne sürmüştür. Şaşılacak şeydir ki Mutezile'nin büyükleri ve önde gelenleri, şayet görülseydi O'nun cisim olması gerekeceğine dair delil aramakla ömürlerini tükettiler ve bunda kesin aklî bir ortak illet olmaksızın sadece şahide (görülen âleme) kıyas yapmaktan başka bir şey bulamadılar. İlim kokusu bile almamış bu zavallı bunu nereden bulmuş olabilir! Cebir meselesine gelince; o zavallının bu konuya dalması kendisini ilgilendirmeyen şeye dalmasıdır. Çünkü Allah Teâlâ'nın bütün cüz'iyyatı bildiğini itiraf edip kulun Allah'ın ilmini cehalete çevirmesinin mümkün olmadığını kabul edince, zaten bu cebri itiraf etmiş olmaktadır. Hal böyleyken onun bu gibi bahislerle ne ilgisi olabilir!

ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْفَائِدَةُ فِي إِعَادَتِهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَإِذَا شَهِدَ بِذَلِكَ فَقَدْ صَحَّ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: الدَّلِيلُ دَلَّ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ صَحَّ الْقَوْلُ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّ اللَّهَ شَهِدَ أَنَّهُ لا إله إلا هو وشهدت الملائكة وأولوا الْعِلْمِ بِذَلِكَ صَارَ التَّقْدِيرُ، كَأَنَّهُ قَالَ: / يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ فَقُولُوا أَنْتُمْ عَلَى وَفْقِ شَهَادَةِ اللَّهِ وَشَهَادَةِ الْمَلَائِكَةِ وَأُولِي الْعِلْمِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَكَانَ الْغَرَضُ مِنَ الْإِعَادَةِ الْأَمْرَ بِذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ عَلَى وَفْقِ تِلْكَ الشَّهَادَاتِ الثَّالِثُ: فَائِدَةُ هَذَا التَّكْرِيرِ الْإِعْلَامُ بِأَنَّ الْمُسْلِمَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَبَدًا فِي تَكْرِيرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَإِنَّ أَشْرَفَ كَلِمَةٍ يَذْكُرُهَا الْإِنْسَانُ هِيَ هَذِهِ الْكَلِمَةُ، فَإِذَا كَانَ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ مُشْتَغِلًا بِذِكْرِهَا وَبِتَكْرِيرِهَا كَانَ مُشْتَغِلًا بِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ

Sonra Allah Teâlâ: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” buyurdu. Bunun tekrar edilmesindeki fayda birkaç vecihledir: Birincisi: Ayetin takdiri: "Allah kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; O buna şahitlik edince, O'ndan başka hiçbir ilah olmadığı kesinleşti" şeklindedir. Bunun benzeri şöyle diyenin sözüdür: "Delil Allah Teâlâ'nın birliğine delalet etti; böyle olunca da Allah Teâlâ'nın birliği sözü kesinleşti." İkincisi: Allah Teâlâ, kendisinden başka ilah olmadığına Allah'ın şahitlik ettiğini, meleklerin ve ilim sahiplerinin de buna şahitlik ettiğini haber verince, ifadenin takdiri sanki şöyle buyurmuş gibi oldu: "Ey Muhammed ümmeti! Siz de Allah'ın şahitliğine, meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliğine uygun olarak 'Lâ ilâhe illâ hû' (O'ndan başka ilah yoktur) deyin." Dolayısıyla tekrarın gayesi, bu kelimenin söz konusu şahitliklere uygun olarak zikredilmesini emretmektir. Üçüncüsü: Bu tekrarın faydası, Müslümanın daima bu kelimeyi tekrarlamak üzere olması gerektiğini bildirmektir; çünkü insanın zikredeceği en şerefli kelime bu kelimedir. Vakitlerinin çoğunda bunu zikretmekle ve tekrarlamakla meşgul olduğunda,

الْعِبَادَاتِ، فَكَانَ الْغَرَضُ مِنَ التَّكْرِيرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَثُّ الْعِبَادِ عَلَى تَكْرِيرِهَا الرَّابِعُ: ذَكَرَ قَوْلَهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ أَوَّلًا: لِيُعْلِمَ أَنَّهُ لَا تَحِقُّ الْعِبَادَةُ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، وَذَكَرَهَا ثَانِيًا: لِيُعْلِمَ أَنَّهُ الْقَائِمُ بِالْقِسْطِ لَا يجوز وَلَا يَظْلِمُ.

ibadetlerin en büyüğü ile meşgul olmuş olur. Dolayısıyla bu ayetteki tekrarın gayesi, kulları bu kelimeyi tekrarlamaya teşvik etmektir. Dördüncüsü: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } sözünü birinci olarak ibadetin yalnızca Allah Teâlâ'ya layık olduğunu bildirmek için zikretmiş, ikinci olarak ise O'nun adaleti ayakta tutan olduğunu, asla haksızlık ve zulüm yapmayacağını bildirmek için zikretmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فَالْعَزِيزُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَالْحَكِيمُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْعِلْمِ، وَهُمَا الصِّفَتَانِ اللَّتَانِ يَمْتَنِعُ حُصُولُ الْإِلَهِيَّةِ إِلَّا مَعَهُمَا لِأَنَّ كَوْنَهُ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا بِمَقَادِيرِ الْحَاجَاتِ، وَكَانَ قَادِرًا عَلَى تَحْصِيلِ الْمُهِمَّاتِ، وَقَدَّمَ الْعَزِيزَ عَلَى الْحَكِيمِ فِي الذِّكْرِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ عَالِمًا فِي طَرِيقِ الْمَعْرِفَةِ الِاسْتِدْلَالِيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ مُقَدَّمًا فِي الْمَعْرِفَةِ الِاسْتِدْلَالِيَّةِ، وَكَانَ هَذَا الْخِطَابُ مَعَ الْمُسْتَدِلِّينَ، لَا جَرَمَ قَدَّمَ تَعَالَى ذِكْرَ العزيز على الحكيم.

O'nun: { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } buyruğuna gelince; Azîz kudretin kemaline, Hakîm ise ilmin kemaline işarettir. Bu ikisi, uluhiyetin ancak kendileriyle gerçekleşebileceği iki sıfattır. Çünkü O'nun adaleti ayakta tutan olması; ancak ihtiyaçların miktarlarını bilmesi ve mühim işleri var etmeye kadir olması durumunda tam olur. Zikirde Azîz Hakîm'den öne alınmıştır; çünkü O Teâlâ'nın kadir olduğunu bilmek, istidlâlî marifet (akıl yürütme yoluyla elde edilen bilgi) metodunda O'nun âlim olduğunu bilmekten öncedir. İstidlâlî marifette önde olunca ve bu hitap da istidlâlde bulunanlarla olunca, Allah Teâlâ Azîz'in zikrini şüphesiz Hakîm'den öne geçirmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 19]

إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩)

{ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır. Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir.” (19)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” buyruğu hakkında:] Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى كَسْرِ (إِنَّ) إِلَّا الْكِسَائِيَّ فَإِنَّهُ فَتَحَ (أَنَّ) وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ ظَاهِرَةٌ، لِأَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي قَبْلَهُ قَدْ تَمَّ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْكِسَائِيِّ فَالنَّحْوِيُّونَ ذَكَرُوا فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَذَلِكَ لِأَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى وَاحِدًا مُوجِبٌ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ الْحَقُّ هُوَ الْإِسْلَامُ لِأَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ هُوَ الْمُشْتَمِلُ عَلَى هَذِهِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَالثَّانِي: أَنَّ التَّقْدِيرَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَأَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ أَنْ يُجْعَلَ الثَّانِي بَدَلًا مِنَ الْأَوَّلِ، ثُمَّ إِنْ قُلْنَا بِأَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ مُشْتَمِلٌ عَلَى التَّوْحِيدِ نَفْسِهِ كَانَ هَذَا مِنْ بَابِ قَوْلِكَ: ضَرَبْتُ زَيْدًا نَفْسَهُ، وَإِنْ قُلْنَا: دِينُ الْإِسْلَامِ مُشْتَمِلٌ عَلَى التَّوْحِيدِ كَانَ هَذَا مِنْ بَابِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ، كَقَوْلِكَ: ضَرَبْتُ زَيْدًا رَأْسَهُ.

Birinci Mesele: Kıraat imamları Kisâî hariç hemzenin kesresiyle (إِنَّ) okunmasında ittifak etmişlerdir; Kisâî ise fetha ile (أَنَّ) okumuştur. Çoğunluğun kıraati açıktır; çünkü ondan önceki kelam tamamlanmıştır. Kisâî'nin kıraatine gelince, nahivciler bunda üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Takdirin, "Allah kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına, [ayrıca] Allah katında dinin İslam olduğuna şahitlik etti" şeklinde olmasıdır. Çünkü O Teâlâ'nın bir olması, hak dinin İslam olmasını gerektirir; zira İslam dini bu vahdaniyeti kapsayan dindir. İkincisi: Takdirin, "Allah kendisinden başka ilah olmadığına ve şüphesiz Allah katında dinin İslam olduğuna şahitlik etti" şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: -ki Basralıların görüşüdür- ikincisinin birincisinden bedel kılınmasıdır. Sonra şayet İslam dininin tevhidin bizzat kendisini kapsadığını söylersek, bu senin: "Zeyd'in bizzat kendisine vurdum" sözün kabilinden olur. Eğer: "İslam dini tevhidi içine almaktadır" dersek, bu senin: "Zeyd'in başına vurdum" sözün gibi bedel-i iştimal kabilinden olur.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَجَبَ أَنْ لَا يُحْسَبَ إِعَادَةُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا يُقَالُ: ضَرَبْتُ زَيْدًا رَأْسَ زَيْدٍ.

Eğer: "Bu veche göre, tıpkı: 'Zeyd'e, Zeyd'in başına vurdum' denilmesinde [olduğu gibi] Allah Teâlâ'nın isminin tekrar edilmemesi gerekirdi" denilirse,

قُلْنَا: قَدْ يظهرون الاسم في موضع الكناية، قَالَ الشَّاعِرُ:

Biz deriz ki: Bazen kinâye (zamir) yerinde açık isim getirirler. Şair şöyle demiştir:

لَا أَرَى الْمَوْتَ يَسْبِقُ الْمَوْتَ شي

Ölümün ötesine geçen hiçbir şey görmüyorum;

وَأَمْثَالُهُ كَثِيرَةٌ.

Bunun benzerleri çoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ مَنْ قَرَأَ أَنَّ الدِّينَ بِفَتْحِ (أَنَّ) كَانَ التَّقْدِيرُ: شَهِدَ اللَّهُ لِأَجْلِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ، فَإِنَّ الْإِسْلَامَ إِذَا كَانَ هُوَ الدِّينَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَاللَّهُ تَعَالَى شَهِدَ بِهَذِهِ الْوَحْدَانِيَّةِ كَانَ اللَّازِمُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامَ، وَمَنْ قَرَأَ إِنَّ الدِّينَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، فَوَجْهُ الِاتِّصَالِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ التَّوْحِيدَ أَمْرٌ شَهِدَ اللَّهُ بِصِحَّتِهِ، وشهد به الملائكة وأولوا الْعِلْمِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ.

İkinci Mesele: Nazmın keyfiyeti hakkındadır. Kim (أَنَّ)'in fethasıyla { أَنَّ الدِّينَ } okursa, takdir şöyle olur: "Allah kendisinden başka hiçbir ilah olmadığı için şahitlik etti ki şüphesiz Allah katında din İslam'dır." Çünkü İslam tevhidi kapsayan din olunca ve Allah Teâlâ da bu vahdaniyete şahitlik edince, bunun lazımı Allah katında dinin İslam olmasıdır. Kim de hemzenin kesresiyle { إِنَّ الدِّينَ } okursa, [önceki cümleyle] irtibat vechi şudur: Allah Teâlâ tevhidin, doğruluğuna Allah'ın, meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitlik ettiği bir husus olduğunu beyan etmiştir. Durum böyle olunca, { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” denilmesi gerekmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَصْلُ الدِّينِ فِي اللُّغَةِ الْجَزَاءُ، ثُمَّ الطَّاعَةُ تُسَمَّى دِينًا لِأَنَّهَا سَبَبُ الْجَزَاءِ، وَأَمَّا الْإِسْلَامُ فَفِي مَعْنَاهُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ أَوْجُهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ أَيْ فِي الِانْقِيَادِ وَالْمُتَابَعَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ [النِّسَاءِ: ٩٤] أَيْ لِمَنْ صَارَ مُنْقَادًا لَكُمْ وَمُتَابِعًا لَكُمْ وَالثَّانِي: مَنْ أَسْلَمَ أَيْ دَخَلَ

Üçüncü Mesele: Dinin dildeki aslı karşılık (cezâ) demektir; sonra itaat, karşılığın sebebi olduğu için din diye isimlendirilmiştir. İslama gelince, dildeki asıl anlamı hususunda vecihler vardır: Birincisi: İslama, yani boyun eğmeye ve tâbi olmaya girmekten ibarettir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ } “Size selam verene demeyin” [Nisâ 94] buyurmuştur; yani size boyun eğen ve tâbi olan kimseye. İkincisi: 'Esleme' (أَسْلَمَ), yani girdi...

فِي السَّلْمِ، كَقَوْلِهِمْ: أَسْنَى وَأَقْحَطَ وَأَصْلُ السَّلْمِ السَّلَامَةُ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْمُسْلِمُ مَعْنَاهُ الْمُخْلِصُ لِلَّهِ عِبَادَتَهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: سَلِمَ الشَّيْءُ لِفُلَانٍ، أَيْ خَلُصَ لَهُ فَالْإِسْلَامُ مَعْنَاهُ إِخْلَاصُ الدِّينِ وَالْعَقِيدَةِ لِلَّهِ تَعَالَى، هَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِتَفْسِيرِ لَفْظِ الْإِسْلَامِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ، أَمَّا فِي عُرْفِ الشَّرْعِ فَالْإِسْلَامُ هُوَ الْإِيمَانُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّ قَوْلَهُ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الدِّينُ الْمَقْبُولُ عِنْدَ اللَّهِ لَيْسَ إِلَّا الْإِسْلَامَ، فَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ غَيْرَ الْإِسْلَامِ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْإِيمَانُ دِينًا مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّهِ، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُ بَاطِلٌ الثَّانِي: قوله تَعَالَى: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٨٥] فَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ غَيْرَ الْإِسْلَامِ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْإِيمَانُ دِينًا مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

...barışa (es-Silm) girdi demektir; tıpkı onların 'bolluk yılına girdi' (esnâ) ve 'kıtlık yılına girdi' (akheta) demeleri gibi. 'es-Silm' kelimesinin aslı ise esenliktir (selâmettir). Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Müslim, ibadetini Allah'a halis kılan demektir; bu da Arapların 'şey falana selim oldu', yani ona halis/özgü oldu sözündendir. Dolayısıyla İslam'ın manası; dini ve akideyi Allah Teâlâ'ya halis kılmaktır. İşte bu, lügat aslı itibarıyla İslam lafzının tefsiriyle ilgili olan kısımdır. Şeriat örfüne gelince, İslam imanın bizzat kendisidir. Bunun delili iki yöndendir: Birincisi: Bu ayettir. Zira O'nun { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” buyruğu, Allah katında makbul olan dinin ancak İslam olmasını gerektirir. Eğer iman İslam'dan başka bir şey olsaydı, imanın Allah katında makbul bir din olmaması gerekirdi ki bunun bâtıl olduğunda şüphe yoktur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 85] buyruğudur. Şayet iman İslam'dan başka bir şey olsaydı, imanın Allah Teâlâ katında makbul bir din olmaması gerekirdi.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا [الْحُجُرَاتِ: ١٤] هَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْإِسْلَامَ مُغَايِرٌ لِلْإِيمَانِ.

Eğer denilirse ki: Allah Teâlâ'nın: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } “Bedeviler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'Siz iman etmediniz; fakat [bari] «Teslim olduk (İslam'a girdik)» deyin'” [Hucurât 14] buyruğu, İslam'ın imandan farklı olduğu hususunda açıktır.

قُلْنَا: الْإِسْلَامُ عِبَارَةٌ عَنْ الِانْقِيَادِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عَلَى مَا بَيَّنَّا، وَالْمُنَافِقُونَ انْقَادُوا فِي الظَّاهِرِ مِنْ خَوْفِ السَّيْفِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْإِسْلَامُ حَاصِلًا فِي حُكْمِ الظَّاهِرِ، وَالْإِيمَانُ كَانَ أَيْضًا حَاصِلًا فِي حُكْمِ الظَّاهِرِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] وَالْإِيمَانُ الَّذِي يُمْكِنُ إِدَارَةُ الْحُكْمِ عَلَيْهِ هُوَ الْإِقْرَارُ الظَّاهِرُ، فَعَلَى هَذَا الْإِسْلَامُ وَالْإِيمَانُ تَارَةً يُعْتَبَرَانِ فِي الظَّاهِرِ، وَتَارَةً فِي الْحَقِيقَةِ، وَالْمُنَافِقُ حَصَلَ لَهُ الْإِسْلَامُ الظَّاهِرُ، وَلَمْ يَحْصُلْ لَهُ الْإِسْلَامُ الْبَاطِنُ، لِأَنَّ بَاطِنَهُ غَيْرُ مُنْقَادٍ لِدِينِ اللَّهِ، فَكَانَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَمْ تُسْلِمُوا فِي الْقَلْبِ وَالْبَاطِنِ، وَلَكِنْ قُولُوا: أَسْلَمْنَا فِي الظَّاهِرِ، وَاللَّهُ أعلم.

Biz deriz ki: İslam, açıkladığımız üzere lügat aslı itibarıyla boyun eğmekten ibarettir. Münafıklar ise kılıç korkusundan dolayı zahirde boyun eğmişlerdir. Dolayısıyla İslam zahir hükmü açısından hasıl olmuştu; aynı şekilde iman da zahir hükmü açısından hasıl olmuştu. Çünkü Allah Teâlâ: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” [Bakara 221] buyurmuştur; hükmün kendisine bağlanabileceği iman ise zahiri ikrardır. Buna göre İslam ve iman bazen zahirde, bazen de hakikatte muteber sayılır. Münafıkta zahiri İslam hasıl olmuş, fakat bâtıni İslam hasıl olmamıştır; zira onun bâtını Allah'ın dinine boyun eğmiş değildir. O halde ayetin takdiri şöyledir: Kalpte ve bâtında teslim olmadınız/İslam'a girmediniz; fakat 'Zahirde teslim olduk' deyin. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ فِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْغَرَضُ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْضَحَ الدَّلَائِلَ، وَأَزَالَ الشُّبُهَاتِ وَالْقَوْمُ مَا كَفَرُوا إِلَّا لِأَجْلِ التَّقْصِيرِ، فَقَوْلُهُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْيَهُودُ، وَاخْتِلَافُهُمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا قَرُبَتْ وَفَاتُهُ سَلَّمَ التَّوْرَاةَ إِلَى سَبْعِينَ حَبْرًا، وَجَعَلَهُمْ أُمَنَاءَ عَلَيْهَا وَاسْتَخْلَفَ يُوشَعَ، فَلَمَّا مَضَى قَرْنٌ بَعْدَ قَرْنٍ اخْتَلَفَ أَبْنَاءُ السَّبْعِينَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ فِي التَّوْرَاةِ بَغْيًا بَيْنَهُمْ، وَتَحَاسَدُوا فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَالثَّانِي: الْمُرَادُ النَّصَارَى وَاخْتِلَافُهُمْ فِي أَمْرِ عِيسَى ﵇ بعد ما جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَالثَّالِثُ: الْمُرَادُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَاخْتِلَافُهُمْ هُوَ أَنَّهُ قَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَأَنْكَرُوا نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَالُوا: نَحْنُ أَحَقُّ بِالنُّبُوَّةِ مِنْ قُرَيْشٍ، لِأَنَّهُمْ أُمِّيُّونَ وَنَحْنُ أَهْلُ الْكِتَابِ.

Birinci Mesele: Ayetten maksat, Allah Teâlâ'nın delilleri açıkladığını, şüpheleri giderdiğini ve o topluluğun ancak ihmal ve kusurları sebebiyle inkâr ettiğini beyan etmektir. O'nun: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmedi...” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlardan murat Yahudilerdir. Onların ihtilafı şudur: Mûsâ aleyhisselâm'ın vefatı yaklaştığında Tevrat'ı yetmiş bilgine teslim etti, onları Tevrat üzerine emin kıldı ve Yûşa'ı halef bıraktı. Nesiller birbiri ardınca geçip gidince, Tevrat'taki ilim kendilerine geldikten sonra o yetmiş kişinin oğulları aralarındaki ihtiras/kıskançlık sebebiyle ihtilafa düştüler ve dünya talebinde birbirlerine haset ettiler. İkincisi: Murat Hristiyanlardır; onların ihtilafı, Îsâ aleyhisselâm'ın Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna dair ilim kendilerine geldikten sonra onun durumu hakkındaki [ihtilaflarıdır]. Üçüncüsü: Murat Yahudiler ve Hristiyanlardır. Onların ihtilafı ise şudur: Yahudiler: 'Üzeyr Allah'ın oğludur' dediler; Hristiyanlar ise: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr ettiler. Şöyle dediler: 'Biz peygamberliğe Kureyş'ten daha layığız; çünkü onlar ümmîdir, biz ise Ehl-i Kitabız.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ الْمُرَادُ مِنْهُ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الدَّلَائِلُ الَّتِي لَوْ نَظَرُوا فِيهَا لَحَصَلَ لَهُمُ الْعِلْمُ، لِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْعِلْمِ لَصَارُوا مُعَانِدِينَ وَالْعِنَادُ عَلَى الْجَمْعِ الْعَظِيمِ لَا يَصِحُّ، وَهَذِهِ الْآيَةُ وَرَدَتْ فِي كُلِّ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمْ جَمْعٌ عَظِيمٌ.

İkinci Mesele: O'nun: { إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ } “...ancak kendilerine ilim geldikten sonra...” buyruğundan murat; 'üzerinde düşündükleri takdirde kendilerine ilmin hasıl olacağı deliller kendilerine geldikten sonra' demektir. Çünkü biz bunu [bizzat] ilme hamledersek inatçı olmuş olurlar; büyük bir topluluğun ise [toptan] inatçılık yapması sahih olmaz. Bu ayet ise bütün Ehl-i Kitap hakkında varid olmuştur ve onlar da büyük bir topluluktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ بَغْياً وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَوْلُ الْأَخْفَشِ إِنَّهُ انْتَصَبَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ أَيْ لِلْبَغْيِ كَقَوْلِكَ: جِئْتُكَ طَلَبَ الْخَيْرِ وَمَنْعَ الشَّرِّ وَالثَّانِي: قَوْلُ الزَّجَّاجِ إِنَّهُ انْتَصَبَ عَلَى الْمَصْدَرِ مِنْ طَرِيقِ الْمَعْنَى، فَإِنَّ قَوْلَهُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ قَائِمٌ مَقَامَ قَوْلِهِ: وَمَا بَغَى الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ فَجَعَلَ بَغْياً

Üçüncü Mesele: { بَغْياً } “bağyen (ihtiras/hased yüzünden)” kelimesinin mansub olması hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Ahfeş'in görüşüdür; mef'ûlün leh (için) olarak mansub olmuştur, yani 'bağy (hased/taşkınlık) sebebiyle' demektir; tıpkı senin: 'Sana hayrı talep etmek ve şerri engellemek için geldim' sözün gibi. İkincisi: Zeccâc'ın görüşüdür; mana yönünden masdar olarak mansub olmuştur. Zira { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmedi...” sözü, 'Kendilerine kitap verilenler taşkınlık etmedi...' sözü makamına kaimdir; böylece { بَغْياً } kelimesini...

مَصْدَرًا، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْمَفْعُولِ لَهُ وَبَيْنَ الْمَصْدَرِ أَنَّ الْمَفْعُولَ لَهُ غَرَضٌ لِلْفِعْلِ، وَأَمَّا الْمَصْدَرُ فَهُوَ الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ الَّذِي أَحْدَثَهُ الْفَاعِلُ.

...masdar kılmıştır. Mef'ûlün leh ile masdar arasındaki fark şudur: Mef'ûlün leh fiilin gayesidir; masdar ise failin meydana getirdiği mef'ûl-i mutlaktır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْأَخْفَشُ قَوْلُهُ بَغْياً بَيْنَهُمْ مِنْ صِلَةِ قَوْلِهِ اخْتَلَفَ وَالْمَعْنَى: وَمَا اخْتَلَفُوا بَغِيًا بَيْنَهُمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ، وَقَالَ غَيْرُهُ: الْمَعْنَى وَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِلَّا لِلْبَغْيِ بَيْنَهُمْ، فَيَكُونُ هَذَا إِخْبَارًا عَنْ أَنَّهُمْ إِنَّمَا اخْتَلَفُوا لِلْبَغْيِ، وَقَالَ الْقَفَّالُ: وَهَذَا أَجْوَدُ مِنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ:

Dördüncü Mesele: Ahfeş demiştir ki: O'nun { بَغْياً بَيْنَهُمْ } “aralarındaki ihtiras yüzünden” sözü, { اخْتَلَفَ } “ayrılığa düştü” fiilinin sılasındandır (ona bağlıdır). Mana şöyledir: 'Aralarındaki bağy yüzünden ayrılığa düşmeleri, ancak kendilerine ilim geldikten sonra [yine] aralarındaki bağy sebebiyle olmuştur.' Başkası ise şöyle demiştir: Mana; 'Onlar ancak kendilerine ilim geldikten sonra ve sırf aralarındaki bağy sebebiyle ayrılığa düştüler' şeklindedir. Böylece bu, onların ancak bağy yüzünden ayrılığa düştüklerine dair bir haber olur. Kaffâl şöyle demiştir: Bu [ikinci vecih], birincisinden daha güzeldir; çünkü birincisi:

يُوهِمُ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا بِسَبَبِ مَا جَاءَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ، وَالثَّانِي: يُفِيدُ أَنَّهُمْ إِنَّمَا اخْتَلَفُوا لِأَجْلِ الْحَسَدِ وَالْبَغْيِ.

onların kendilerine gelen ilim sebebiyle ayrılığa düştükleri vehmini verir. İkincisi ise onların ancak haset ve bağy (çekememezlik) sebebiyle ayrılığa düştüklerini ifade eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ وَهَذَا تَهْدِيدٌ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى فَإِنَّهُ سَيَصِيرُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى سَرِيعًا فَيُحَاسِبُهُ أَيْ يَجْزِيهِ عَلَى كُفْرِهِ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ/ تَعَالَى سَيُعْلِمُهُ بِأَعْمَالِهِ وَمَعَاصِيهِ وَأَنْوَاعِ كفره بإحصاء سريع مع كثرة الأعمال.

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir” buyurmuştur. Bu bir tehdittir ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mana, 'O kimse pek yakında Allah Teâlâ'ya dönecek, O da onu hesaba çekecek, yani küfrünün cezasını verecektir' şeklindedir. İkincisi: Allah Teâlâ, amellerin çokluğuna rağmen hızlı bir sayımla ona amellerini, günahlarını ve küfrünün çeşitlerini bildirecektir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٢٠]

[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 20]

فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٢٠)

{ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim; bana uyanlar da.' Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere de ki: 'Siz de İslam'a girdiniz (teslim oldunuz) mu?' Eğer İslam'a girerlerse muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir. Allah kullarını hakkıyla görendir.” (20)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ قَبْلُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ، وَأَنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ مَعَ ذَلِكَ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى لِلرَّسُولِ ﷺ مَا يَقُولُهُ فِي مُحَاجَّتِهِمْ، فَقَالَ: فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَفِي كَيْفِيَّةِ إِيرَادِ هَذَا الْكَلَامِ طَرِيقَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ daha önce Ehl-i Kitabın kendilerine ilim geldikten sonra ihtilafa düştüklerini ve buna rağmen küfürde ısrar ettiklerini zikredince, Allah Teâlâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlarla tartışırken ne söyleyeceğini beyan ederek: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim; bana uyanlar da'” buyurmuştur. Bu sözün irat ediliş keyfiyetinde iki yol vardır:

الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا إِعْرَاضٌ عَنِ الْمُحَاجَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﷺ كَانَ قَدْ أَظْهَرَ لَهُمُ الْحُجَّةَ عَلَى صِدْقِهِ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا، فَإِنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَدَنِيَّةٌ، وَكَانَ قَدْ أَظْهَرَ لَهُمُ الْمُعْجِزَاتِ بِالْقُرْآنِ، وَدُعَاءِ الشَّجَرَةِ وَكَلَامِ الذِّئْبِ وَغَيْرِهَا، وَأَيْضًا قَدْ ذَكَرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ آيَاتٍ دَالَّةً عَلَى صِحَّةِ دِينِهِ، فَأَوَّلُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْحُجَّةَ بِقَوْلِهِ الْحَيُّ الْقَيُّومُ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ النَّصَارَى فِي إِلَهِيَّةِ عِيسَى ﵇ وَبِقَوْلِهِ نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ [آلِ عِمْرَانَ: ٣] عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّةِ، وَذَكَرَ شُبَهَ الْقَوْمِ، وَأَجَابَ عَنْهَا بِأَسْرِهَا عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِيمَا تَقَدَّمَ، ثُمَّ ذَكَرَ لَهُمْ مُعْجِزَةً أُخْرَى، وَهِيَ الْمُعْجِزَاتُ الَّتِي شَاهَدُوهَا يَوْمَ بَدْرٍ عَلَى مَا بَيَّنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا [آلِ عِمْرَانَ: ١٣] ثُمَّ بَيَّنَ صِحَّةَ الْقَوْلِ بِالتَّوْحِيدِ، وَنَفَى الضِّدَّ وَالنِّدَّ وَالصَّاحِبَةَ وَالْوَلَدَ بِقَوْلِهِ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَهَابَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى عَنِ الْحَقِّ، وَاخْتِلَافَهُمْ فِي الدِّينِ، إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ، وَذَلِكَ مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَى الِانْقِيَادِ لِلْحَقِّ وَالتَّأَمُّلِ فِي الدَّلَائِلِ لَوْ كَانُوا مُخْلِصِينَ، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْ أَسْبَابِ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَى فِرَقِ الْكُفَّارِ شَيْءٌ إِلَّا وَقَدْ حَصَلَ، فَبَعْدَ هَذَا قَالَ: فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ يَعْنِي إِنَّا بَالَغْنَا فِي تَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ، وَإِيضَاحِ الْبَيِّنَاتِ، فَإِنْ تَرَكْتُمُ الْأَنَفَ وَالْحَسَدَ، وَتَمَسَّكْتُمْ بِهَا كُنْتُمْ أَنْتُمُ الْمُهْتَدِينَ، وَإِنْ أَعْرَضْتُمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مِنْ وَرَاءِ مُجَازَاتِكُمْ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ طَرِيقٌ مُعْتَادٌ فِي الْكَلَامِ، فَإِنَّ الْمُحِقَّ إِذَا ابْتُلِيَ بِالْمُبْطِلِ اللَّجُوجِ، وَأَوْرَدَ عَلَيْهِ الْحُجَّةَ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، فَقَدْ يَقُولُ فِي آخِرِ الْأَمْرِ: أَمَّا أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي فَمُنْقَادُونَ لِلْحَقِّ، مُسْتَسْلِمُونَ لَهُ، / مُقْبِلُونَ عَلَى عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ وَافَقْتُمْ وَاتَّبَعْتُمُ الْحَقَّ الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ بَعْدَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرْتُهَا فَقَدِ اهْتَدَيْتُمْ، وَإِنْ أَعْرَضْتُمْ فَإِنَّ اللَّهَ بِالْمِرْصَادِ، فَهَذَا الطَّرِيقُ قَدْ يَذْكُرُهُ الْمُحْتَجُّ الْمُحِقُّ مَعَ الْمُبْطِلِ الْمُصِرِّ فِي آخِرِ كلامه.

Birinci Yol: Bunun tartışmadan yüz çevirme (tartışmayı sonlandırma) olmasıdır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bu ayetin inişinden önce doğruluğuna dair hücceti defalarca ve türlü şekillerde onlara göstermişti. Çünkü bu sure Medenîdir ve Kur'an'la, ağacın çağrılmasıyla, kurdun konuşmasıyla ve diğerleriyle onlara mucizeler göstermişti. Ayrıca bu ayetten önce de dininin doğruluğuna delalet eden ayetler zikretmiştir: Bunların ilki; Allah Teâlâ'nın { الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “el-Hayy, el-Kayyûm” buyruğuyla Hristiyanların Îsâ aleyhisselâm'ın ilahlığına dair sözlerinin fesadına hüccet getirmesi ve { نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Sana Kitab'ı hak ile indirdi” [Âl-i İmrân 3] buyruğuyla da nübüvvetin sıhhatine delil getirmesidir. O topluluğun şüphelerini zikretmiş ve daha önce açıkladığımız üzere hepsine cevap vermiştir. Sonra onlara başka bir mucize zikretmiştir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا } “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı” [Âl-i İmrân 13] buyruğunun tefsirinde açıkladığımız üzere Bedir günü gördükleri mucizelerdir. Sonra { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti” [Âl-i İmrân 18] buyruğuyla tevhid sözünün doğruluğunu açıklamış; zıddı, dengi, eşi ve çocuğu nefyetmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu Yahudi ve Hristiyanların haktan sapmalarının ve dinde ihtilafa düşmelerinin ancak bağy ve haset sebebiyle olduğunu beyan etmiştir; oysa ihlaslı olsalardı bu deliller onları hakka boyun eğmeye ve deliller üzerinde düşünmeye sevk ederdi. Böylece kâfir fırkalara karşı hüccet ikâme etme sebeplerinden gerçekleşmemiş hiçbir şeyin kalmadığı açığa çıktı. Bundan sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim; bana uyanlar da'” buyurdu. Yani: 'Biz delilleri ortaya koymada ve beyyineleri açıklamada son noktaya vardık; şayet gururu ve hasedi bırakıp bunlara sarılırsanız doğru yolu bulanlar siz olursunuz; şayet yüz çevirirseniz şüphesiz Allah Teâlâ cezanızı verecektir.' Bu tevil, kelamda alışılagelmiş bir yoldur. Zira haklı olan kimse, inatçı bir bâtıl ehline maruz kaldığında ve ona ardı ardına delil sunduğunda, işin sonunda şöyle diyebilir: 'Bana ve bana uyanlara gelince; biz hakka boyun eğmiş, ona teslim olmuş ve Allah Teâlâ'nın kulluğuna yönelmiş kimseleriz. Eğer zikrettiğim bu delillerden sonra muvafakat edip benim üzerinde olduğum hakka uyarsanız hidayete ermiş olursunuz; yok eğer yüz çevirirseniz şüphesiz Allah gözetlemektedir.' İşte haklı olarak delil getiren kimse, inatçı bâtıl ehline karşı sözünün sonunda bu yolu zikredebilir.

الطَّرِيقُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ مُحَاجَّةٌ، وَإِظْهَارٌ لِلدَّلِيلِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ:

İkinci Yol: O'nun { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “Ben yüzümü Allah'a teslim ettim” sözünün bir delil getirme (tartışma) ve delili ortaya koyma olduğunu söylememizdir. Bunun beyanı birkaç vecihledir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُقِرِّينَ بِوُجُودِ الصَّانِعِ، وَكَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ، فَكَأَنَّهُ ﵊ قَالَ لِلْقَوْمِ: هَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْكُلِّ فَأَنَا مُسْتَمْسِكٌ بِهَذَا الْقَدْرِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ وَدَاعٍ لِلْخَلْقِ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي أُمُورٍ وَرَاءَ ذَلِكَ وَأَنْتُمُ الْمُدَّعُونَ فَعَلَيْكُمُ الْإِثْبَاتُ، فَإِنَّ الْيَهُودَ يَدَّعُونَ التَّشْبِيهَ وَالْجِسْمِيَّةَ، وَالنَّصَارَى يَدَّعُونَ إِلَهِيَّةَ عِيسَى، وَالْمُشْرِكِينَ يَدَّعُونَ وُجُوبَ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ فَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُدَّعُونَ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَعَلَيْهِمْ إِثْبَاتُهَا، وَأَمَّا أَنَا فَلَا أَدَّعِي إِلَّا وُجُوبَ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعُبُودِيَّتَهُ، وَهَذَا الْقَدْرُ مُتَّفَقٌ عليه، ونظيره هذه الآية قوله تعالى: يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً [آلِ عِمْرَانَ: ٦٤] .

Birinci Vecih: O topluluk, Yaratıcı'nın varlığını ve O'nun ibadete layık olduğunu ikrar etmekteydi. Sanki o [Peygamber] aleyhisselâm o kavme şöyle demiştir: 'Bu, herkes arasında üzerinde ittifak edilmiş bir husustur. Ben bu ittifak edilen miktara sarılmakta ve insanları buna davet etmekteyim. İhtilaf ise ancak bunun ötesindeki hususlardadır ve sizler iddia sahiplerisiniz; dolayısıyla ispat etmek size düşer. Zira Yahudiler teşbih ve cismaniyet iddia etmekte, Hristiyanlar Îsâ'nın ilahlığını iddia etmekte, müşrikler ise putlara tapmanın gerekliliğini iddia etmektedirler. Bu şeylerin iddia sahibi olanlar onlardır; binaenaleyh bunları ispat etmek onlara düşer. Bana gelince, ben sadece Allah Teâlâ'ya itaatin ve kulluğun gerekliliğini iddia ediyorum; bu miktar ise üzerinde ittifak edilmiş bir husustur.' Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا أَهْلَ الْكِتابَ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً } “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda ortak olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına ibadet etmeyelim ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım” [Âl-i İmrân 64].

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي كَيْفِيَّةِ الِاسْتِدْلَالِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ، وَهُوَ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَعَبَدَةَ الْأَوْثَانِ كَانُوا مُقِرِّينَ بِتَعْظِيمِ إِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، وَالْإِقْرَارِ بِأَنَّهُ كَانَ مُحِقًّا فِي قَوْلِهِ صَادِقًا فِي دِينِهِ، إِلَّا فِي زِيَادَاتٍ مِنَ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنْ يَتَّبِعَ مِلَّتَهُ فَقَالَ: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النَّحْلِ: ١٢٣] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ يَقُولَ كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ ﷺ حَيْثُ قَالَ: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ٧٩] فَقَوْلُ مُحَمَّدٍ ﷺ: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَجَّهْتُ وَجْهِيَ أي اعترضت عَنْ كُلِّ مَعْبُودٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَصَدْتُهُ بِالْعِبَادَةِ وَأَخْلَصْتُ لَهُ، فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنْ نَازَعُوكَ يَا مُحَمَّدُ فِي هَذِهِ التَّفَاصِيلِ فَقُلْ: أَنَا مُسْتَمْسِكٌ بِطَرِيقَةِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنْتُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ طَرِيقَتَهُ حَقَّةٌ، بَعِيدَةٌ عَنْ كُلِّ شُبْهَةٍ وَتُهْمَةٍ، فَكَانَ هَذَا مِنْ بَابِ التَّمَسُّكِ بِالْإِلْزَامَاتِ، وَدَاخِلًا تَحْتَ قَوْلِهِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْلِ: ١٢٥] .

Delil getirmenin keyfiyetindeki İkinci Vecih: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin zikrettiği görüştür. O da şudur: Yahudiler, Hristiyanlar ve putperestler, şeriat ve hükümlerdeki bazı ziyadelikler hariç İbrâhim salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh'i tazim etmeyi ve onun sözünde haklı, dininde sadık olduğunu ikrar etmekteydiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun milletine uymasını emredip: { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Sonra sana: 'Hakk'a yönelen İbrâhim'in dinine uy' diye vahyettik” [Nahl 123] buyurdu. Sonra Allah Teâlâ bu makamda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, İbrâhim aleyhisselâm'ın: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Şüphesiz ben yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim” [En'âm 79] dediği gibi söylemesini emretti. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ } “Yüzümü teslim ettim” sözü, İbrâhim aleyhisselâm'ın { وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } “Yüzümü çevirdim” sözü gibidir; yani Allah Teâlâ'dan başka her mabuttan yüz çevirdim, ibadetle yalnızca O'nu kastettim ve O'na ihlasla yöneldim demektir. O halde ayetin takdiri sanki Allah Teâlâ'nın şöyle buyurması gibidir: 'Ey Muhammed! Eğer bu ayrıntılarda seninle çekişirlerse de ki: Ben İbrâhim'in yoluna sarılmaktayım; siz de onun yolunun hak olduğunu, her türlü şüphe ve töhmetten uzak bulunduğunu itiraf etmektesiniz.' Bu ise [muhatabı] ilzam edici delillere sarılma kabilindendir ve O'nun: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl 125] buyruğunun kapsamına girmektedir.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي كَيْفِيَّةِ الِاسْتِدْلَالِ مَا خَطَرَ بِبَالِي عِنْدَ كَتْبَةِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَهُوَ أَنَّهُ ادَّعَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ لَا غَيْرَ، ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ حَاجُّوكَ يَعْنِي فَإِنْ نَازَعُوكَ فِي قولك إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩] فَقُلِ: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنِّي أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الدِّينِ إِنَّمَا هُوَ الْوَفَاءُ بِلَوَازِمِ الرُّبُوبِيَّةِ، فَإِذَا أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ فَلَا أَعْبُدُ غَيْرَهُ وَلَا أَتَوَقَّعُ الْخَيْرَ إِلَّا مِنْهُ وَلَا أَخَافُ إِلَّا مِنْ قَهْرِهِ وَسَطْوَتِهِ، وَلَا أُشْرِكُ بِهِ غَيْرَهُ، كَانَ هَذَا هُوَ تَمَامُ الْوَفَاءِ بِلَوَازِمِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، فَصَحَّ أَنَّ الدِّينَ الْكَامِلَ هُوَ الْإِسْلَامُ، وَهَذَا الْوَجْهُ يُنَاسِبُ الْآيَةَ.

Delil getirmenin keyfiyetindeki Üçüncü Vecih: Bu makamı yazarken aklıma gelen şu husustur: O, bu ayetten önce Allah katında dinin sadece İslam olduğunu beyan etti. Sonra { فَإِنْ حَاجُّوكَ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse” yani senin { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” [Âl-i İmrân 19] sözün hakkında seninle çekişirlerse, de ki: Bunun delili, benim yüzümü Allah'a teslim etmiş olmamdır. Çünkü dinden maksat, rububiyetin gereklerini yerine getirmektir. Ben yüzümü Allah'a teslim ettiğimde O'ndan başkasına kulluk etmem, hayrı ancak O'ndan beklerim, ancak O'nun kahrından ve azabından korkarım ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmam; işte bu, rububiyet ve ubûdiyetin gereklerini tastamam yerine getirmektir. Böylece kâmil dinin İslam olduğu sabit olur. Bu vecih ayete pek uygundur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي كَيْفِيَّةِ الِاسْتِدْلَالِ، مَا خَطَرَ بِبَالِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُنَاسِبَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

Delil getirmenin keyfiyetindeki Dördüncü Vecih: Aklıma gelen [diğer bir husus], bu ayetin Allah Teâlâ'nın İbrâhim aleyhisselâm'dan hikâye ettiği: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } buyruğuna uygun olmasıdır;

[مَرْيَمَ: ٤٢] يَعْنِي لَا تَجُوزُ الْعِبَادَةُ إِلَّا لِمَنْ يَكُونُ نَافِعًا ضَارًّا، وَيَكُونُ أَمْرِي فِي يَدَيْهِ، وَحُكْمِي فِي قَبْضَةِ قُدْرَتِهِ، فَإِنْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ يَعْلَمُ أَنَّ عِيسَى مَا كَانَ قَادِرًا عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ امْتَنَعَ فِي الْعَقْلِ أَنْ أُسْلِمَ لَهُ، وَأَنْ أَنْقَادَ لَهُ، وَإِنَّمَا أُسْلِمُ وَجْهِيَ لِلَّذِي مِنْهُ الْخَيْرُ، وَالشَّرُّ، وَالنَّفْعُ، وَالضُّرُّ، وَالتَّدْبِيرُ، وَالتَّقْدِيرُ.

“[Babacığım!] İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem 42]. Yani ibadet ancak fayda ve zarar vermeye kadir olan, işim elinde ve hükmüm kudretinin kabzasında bulunan zata caizdir. Herkes Îsâ'nın bu şeylere kadir olmadığını bildiğine göre, aklî olarak ona teslim olmam ve boyun eğmem imkânsızdır. Ben yüzümü ancak hayır, şer, fayda, zarar, tedbir ve takdir kendisinden olan zata teslim ederim.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: يَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ إِشَارَةً إِلَى طَرِيقَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵊ فِي قَوْلِهِ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٣١] وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Beşinci Vecih: Bu sözün, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Rabbi ona: 'Teslim ol!' buyurduğunda: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti” [Bakara 131] buyruğundaki İbrâhim aleyhisselâm'ın yoluna bir işaret olması da muhtemeldir. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ أَسَلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ، أَيْ أَخْلَصْتُ عَمَلِي لِلَّهِ

O'nun { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “Yüzümü Allah'a teslim ettim” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: 'Yüzümü Allah'a teslim ettim', yani amelimi Allah'a halis kıldım demektir.

يُقَالُ أَسَلَمْتُ الشَّيْءَ لِفُلَانٍ أَيْ أَخْلَصْتُهُ لَهُ، وَلَمْ يُشَارِكْهُ غَيْرُهُ قَالَ: وَيَعْنِي بِالْوَجْهِ هَاهُنَا العمل كقوله يُرِيدُونَ وَجْهَهُ [الكهف: ٢٨] أَيْ عِبَادَتَهُ، وَيُقَالُ: هَذَا وَجْهُ الْأَمْرِ أَيْ خَالِصُ الْأَمْرِ وَإِذَا قَصَدَ الرَّجُلُ غَيْرَهُ لِحَاجَةٍ يَقُولُ: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ إِلَيْكَ، وَيُقَالُ لِلْمُنْهَمِكِ فِي الشَّيْءِ الَّذِي لَا يَرْجِعُ عَنْهُ: مَرَّ عَلَى وَجْهِهِ الثَّانِي: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ أَيْ أَسَلَمْتُ وَجْهَ عَمَلِي لِلَّهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَا يَصْدُرُ مِنِّي مِنَ الْأَعْمَالِ فَالْوَجْهُ فِي الْإِتْيَانِ بِهَا هُوَ عُبُودِيَّةُ اللَّهِ تَعَالَى وَالِانْقِيَادُ لِإِلَهِيَّتِهِ وَحُكْمِهِ الثَّالِثُ: أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ أَيْ أَسْلَمْتُ نَفَسِي لِلَّهِ وَلَيْسَ فِي الْعِبَادَةِ مَقَامٌ أَعْلَى مِنْ إِسْلَامِ النَّفْسِ لِلَّهِ فَيَصِيرُ كَأَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى عِبَادَتِهِ، عَادِلٌ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ.

[Arapçada] 'Şeyi falana teslim ettim' (eslemtu eş-şey'e li-fulân), yani 'onu sadece ona tahsis ettim, ona başkası ortak olmadı' denir. [Ferrâ] dedi ki: Buradaki yüzden (vech) murat ameldir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “O'nun rızasını dilerler” [Kehf 28] buyruğunda olduğu gibi, yani O'na ibadeti [dilerler]. Yine: 'Bu, işin vechidir' yani 'işin halis/öz kısmıdır' denir. Kişi bir ihtiyacı için başkasına yöneldiğinde: 'Yüzümü sana çevirdim' der. Kendini bir işe kaptırıp ondan geri dönmeyen kimse için de: 'Yüzü üstü [hedefine doğru] gitti' denir. İkincisi: 'Yüzümü Allah'a teslim ettim', yani amelimin gayesini/vechini Allah'a teslim ettim [demektir]. Mana şudur: Benden sadır olan bütün amellerde onları yapmanın gayesi/vechi Allah Teâlâ'ya kulluk, O'nun ilahlığına ve hükmüne boyun eğmektir. Üçüncüsü: 'Yüzümü Allah'a teslim ettim', yani nefsimi/kendimi Allah'a teslim ettim [demektir]. İbadette nefsi Allah'a teslim etmekten daha yüce bir makam yoktur; böylece kişi sanki sadece O'na ibadete vakfedilmiş ve O'ndan gayrı her şeyden yüz çevirmiş olur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ وَمَنِ اتَّبَعَنِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

O'nun { وَمَنِ اتَّبَعَنِ } “...bana uyanlar da” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: حَذَفَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، الْيَاءَ مِنِ اتَّبَعَنِ اجْتِزَاءً بِالْكَسْرِ وَاتِّبَاعًا لِلْمُصْحَفِ، وَأَثْبَتَهُ الْآخَرُونَ عَلَى الْأَصْلِ:

Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî, kesre ile yetinerek ve Mushaf'a uyarak { اتَّبَعَنِ } lafzındaki ye (ي) harfini hazfetmişlerdir; diğerleri ise asıl üzere onu sabit tutmuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَنِ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى التَّاءِ فِي قَوْلِهِ أَسْلَمْتُ أي ومعنى اتَّبَعَنِي أَسْلَمَ أَيْضًا.

İkinci Mesele: { مَنِ } kelimesi, { أَسْلَمْتُ } sözündeki tâ (ت) zamirine atıfla ref mahallindedir. Yani: 'Bana uyanlar da [yüzünü Allah'a] teslim etti' demektir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ أَسْلَمْتُ وَمَنِ اتَّبَعَنِ، وَلَمْ يَقُلْ: أَسْلَمْتُ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِ.

Eğer denilirse ki: Niçin 'Ben ve bana uyanlar teslim olduk' (eslemtu ene ve meni'ttebe'an) demedi de { أَسْلَمْتُ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } 'Teslim oldum ve bana uyanlar da' dedi?

قُلْنَا: إِنَّ الْكَلَامَ طَالَ بِقَوْلِهِ وَجْهِيَ لِلَّهِ فَصَارَ عِوَضًا مِنْ تَأْكِيدِ الضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ، وَلَوْ قِيلَ أَسْلَمْتُ وَزَيْدٌ لَمْ يَحْسُنْ حَتَّى يُقَالَ: أَسْلَمْتُ أَنَا وَزَيْدٌ وَلَوْ قَالَ أَسْلَمْتُ الْيَوْمَ بِانْشِرَاحِ صَدْرٍ، وَمَنْ جَاءَ مَعِي جَازَ وَحَسُنَ.

Biz deriz ki: Söz { وَجْهِيَ لِلَّهِ } “yüzümü Allah'a” ifadesiyle uzamış ve bu, bitişik zamirin tekit edilmesinin yerine geçmiştir. Şayet 'Teslim oldum ve Zeyd' (eslemtu ve Zeydun) denilseydi, 'Ben ve Zeyd teslim olduk' (eslemtu ene ve Zeydun) denilmedikçe güzel olmazdı. Fakat 'Bugün gönül huzuruyla teslim oldum, benimle gelen kimse de' derse, bu caiz ve güzel olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ } “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere de ki: 'Siz de İslam'a girdiniz (teslim oldunuz) mu?'” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَنَاوِلَةٌ لِجَمِيعِ الْمُخَالِفِينَ لِدِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، سَوَاءٌ كَانَ مُحِقًّا فِي تِلْكَ الدَّعْوَى كَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، أَوْ كَانَ كَاذِبًا فِيهِ كَالْمَجُوسِ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمْ عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ.

Birinci Mesele: Bu ayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine muhalif olanların tamamını kapsamaktadır. Çünkü onlardan bir kısmı, ister Yahudiler ve Hristiyanlar gibi bu iddiada haklı olsunlar, ister Mecûsîler gibi onda yalancı olsunlar Ehl-i Kitap idi; bir kısmı da Ehl-i Kitap değildi ki onlar da putperestlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا وَصَفَ مُشْرِكِي الْعَرَبِ بِأَنَّهُمْ أُمِّيُّونَ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَدَّعُوا الْكِتَابَ الْإِلَهِيَّ وُصِفُوا بِأَنَّهُمْ أُمِّيُّونَ تَشْبِيهًا بِمَنْ لَا يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْ أَهْلِ الْقِرَاءَةِ وَالْكِتَابَةِ فَهَذِهِ كَانَتْ صِفَةَ عَامَّتِهِمْ وَإِنْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَكْتُبُ فَنَادِرٌ مِنْ بَيْنِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Arap müşriklerini 'ümmîler' diye nitelemesi iki sebeptendir: Birincisi: Onlar ilahî bir kitap iddia etmedikleri zaman, okuma yazma bilmeyen kimseye benzetilerek 'ümmîler' diye nitelendirilmişlerdir. İkincisi: Murâdın, onların okuma ve yazma ehli olmadıkları [anlamı] olmasıdır; zira bu onların çoğunun vasfı idi; içlerinde yazan kimseler bulunsa bile onlar aralarında nâdirdi. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ فَإِنْ حَاجُّوكَ عَامٌّ فِي كُلِّ الْكُفَّارِ، لِأَنَّهُ دَخَلَ كُلُّ مَنْ يَدَّعِي الكتاب تحت قوله لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَدَخَلَ مَنْ لَا كِتَابَ لَهُ تَحْتَ قَوْلِهِ الْأُمِّيِّينَ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, O'nun { فَإِنْ حَاجُّوكَ } “Eğer seninle tartışırlarsa” buyruğundan muradın bütün kâfirler hakkında genel olduğuna delalet etmiştir. Zira kitaba mensubiyet iddia eden herkes { لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “kendilerine kitap verilenler” buyruğunun altına girmiş, kitabı olmayanlar da { الْأُمِّيِّينَ } “ümmîler” buyruğunun altına girmiştir.

ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَأَسْلَمْتُمْ فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ فِي مَعْرِضِ التَّقْرِيرِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْأَمْرُ قَالَ النَّحْوِيُّونَ: إِنَّمَا جَاءَ بِالْأَمْرِ فِي صُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ، لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَتِهِ فِي طَلَبِ الْفِعْلِ وَالِاسْتِدْعَاءِ إِلَيْهِ إِلَّا أَنَّ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ مَعْنَى الْأَمْرِ بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ، وَهِيَ التَّعْبِيرُ بِكَوْنِ الْمُخَاطَبِ مُعَانِدًا بَعِيدًا عَنِ الْإِنْصَافِ، لِأَنَّ الْمُنْصِفَ إِذَا ظَهَرَتْ لَهُ الْحُجَّةُ لَمْ يَتَوَقَّفْ بَلْ فِي الْحَالِ يَقْبَلُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ لِمَنْ لَخَّصْتَ لَهُ الْمَسْأَلَةَ فِي غَايَةِ التَّلْخِيصِ وَالْكَشْفِ وَالْبَيَانِ هَلْ فَهِمْتَهَا؟ فَإِنَّ فِيهِ الْإِشَارَةَ إِلَى كَوْنِ الْمُخَاطَبِ بَلِيدًا قَلِيلَ الْفَهْمِ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَةِ الْخَمْرِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [الْمَائِدَةِ: ٩١] وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى التَّقَاعُدِ عَنِ الِانْتِهَاءِ وَالْحِرْصِ الشَّدِيدِ عَلَى تَعَاطِي الْمَنْهِيِّ عَنْهُ.

Sonra Allah Teâlâ: { أَأَسْلَمْتُمْ } “İslam'a girdiniz mi?” buyurmuştur. Bu, takrîr makamında bir istifhamdır (sorudur) ve bundan maksat emirdir. Nahivciler şöyle demiştir: Emri istifham suretinde getirmiştir; çünkü o, fiili talep etme ve ona çağırma konusunda emir konumundadır. Ne var ki emir manasını istifham lafzıyla ifade etmekte fazladan bir fayda vardır; o da muhatabın inatçı ve insaftan uzak olduğunu ifade etmektir. Çünkü insaflı kimse kendisine hüccet zahir olduğunda duraksamaz, bilakis derhal kabul eder. Bunun benzeri, kendisine meseleyi son derece özetleyip açarak ve açıklayarak anlattığın kimseye: 'Anladın mı?' demendir; zira bunda muhatabın anlayışsız ve kıt zekâlı olduğuna işaret vardır. Allah Teâlâ da şarap ayetinde: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçecek misiniz?” [Mâide 91] buyurmuştur ki bunda vazgeçmekte gevşek davranmaya ve yasaklanan şeyi işlemeye karşı aşırı hırsa bir işaret vardır.

ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْإِسْلَامَ تَمَسُّكٌ بِمَا هَدَى إِلَيْهِ، وَالْمُتَمَسِّكُ

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer İslam'a girerlerse muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Bu İslam, [Allah'ın] hidayet ettiği şeye sarılmaktır; sarılan kimse de...

بِهِدَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى يَكُونُ مُهْتَدِيًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ: فَقَدِ اهْتَدَوْا لِلْفَوْزِ وَالنَّجَاةِ فِي الْآخِرَةِ إِنْ ثَبَتُوا عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ:

...Allah Teâlâ'nın hidayetine [sarılmakla] hidayete ermiş olur. Şayet bunun üzerinde sebat ederlerse, 'Ahirette kurtuluşa ve necâta ermiş olurlar' manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. Sonra şöyle buyurdu:

وَإِنْ تَوَلَّوْا عَنِ الْإِسْلَامِ وَاتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ: فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَسْلِيَةُ الرَّسُولِ ﷺ وَتَعْرِيفُهُ أَنَّ الَّذِي عَلَيْهِ لَيْسَ إِلَّا إِبْلَاغُ الْأَدِلَّةِ وَإِظْهَارُ الْحُجَّةِ فَإِذَا بَلَّغَ مَا جَاءَ بِهِ فَقَدْ أَدَّى مَا عَلَيْهِ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ قَبُولُهُمْ ثُمَّ قَالَ:

İslam'dan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaktan: { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } “Yok eğer yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir” [buyurdu]. Bundan maksat Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve ona düşen vazifenin ancak delilleri ulaştırmak ve hücceti ortaya koymaktan ibaret olduğunu bildirmektir. Getirdiği şeyi tebliğ ettiğinde üzerine düşeni yerine getirmiş olur; onların kabul etmesi onun sorumluluğunda değildir. Sonra şöyle buyurdu:

وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْوَعْدَ والوعيد، وهو ظاهر.

{ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarını hakkıyla görendir”. Bu ise vaat ve tehdit ifade eder; bu da açıktır.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢١ الى ٢٢]

[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyetler 21-22]

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢) } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler, haksız yere peygamberleri öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler var ya, onları can yakıcı bir azapla müjdele! (21) İşte onlar, amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiş kimselerdir. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (22)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ قَبْلُ حَالَ مَنْ يُعْرِضُ وَيَتَوَلَّى بِقَوْلِهِ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ أَرْدَفَهُ بِصِفَةِ هَذَا الْمُتَوَلِّي فَذَكَرَ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الصِّفَاتِ:

Bil ki Allah Teâlâ daha önce: { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } “Yok eğer yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir” buyruğuyla yüz çeviren kimsenin durumunu zikredince, hemen peşinden bu yüz çevirenin sıfatını zikretmiş ve üç tür sıfat belirtmiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ.

Birinci Sıfat: O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler...” buyruğudur.

فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ كَافِرِينَ بِجَمِيعِ آيَاتِ اللَّهِ وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مَا كَانُوا كَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُقِرِّينَ بِالصَّانِعِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَالْمَعَادِ.

Eğer denilirse ki: Ayetin zahiri, onların Allah'ın bütün ayetlerini inkâr eden kimseler olmasını gerektirir; oysa Yahudi ve Hristiyanlar böyle değildi; zira onlar Yaratıcı'yı, O'nun ilmini, kudretini ve ahireti ikrar etmekteydiler.

قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنْ نَصْرِفَ آيَاتِ اللَّهِ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ وَهُوَ الْقُرْآنُ، وَمُحَمَّدٌ ﷺ الثَّانِي: أَنْ نَحْمِلَهُ عَلَى الْعُمُومِ، وَنَقُولَ إِنَّ مَنْ كَذَّبَ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يَلْزَمُهُ أَنْ يُكَذِّبَ بِجَمِيعِ آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ مَنْ تَنَاقَضَ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا بِشَيْءٍ مِنَ الْآيَاتِ إِذْ لَوْ كَانَ مُؤْمِنًا بِشَيْءٍ مِنْهَا لَآمَنَ بِالْجَمِيعِ.

Biz deriz ki: Cevap iki yöndendir: Birincisi: 'Allah'ın ayetleri' ifadesini önceki bilinen şeye, yani Kur'an'a ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hamletmemizdir. İkincisi: Bunu umum ifade edecek şekilde hamletmemiz ve şöyle dememizdir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini yalanlayan kimsenin, Allah Teâlâ'nın bütün ayetlerini yalanlaması gerekir; çünkü çelişkiye düşen kimse ayetlerin hiçbirine [gerçek manada] inanmış olmaz, zira onlardan bir kısmına [hakikaten] inanmış olsaydı hepsine inanırdı.