الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “haksız yere peygamberleri öldürenler” buyruğudur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْحَسَنُ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَهُوَ لِلْمُبَالَغَةِ.
Birinci Mesele: el-Hasen { وَيُقَتِّلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } şeklinde [şeddeli olarak] okumuştur ki bu mübalağa (aşırılık/çokluk) içindir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحَ أَنَّهُ قَالَ: قَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ النَّاسِ أَشَدُّ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ: رَجُلٌ قَتَلَ نَبِيًّا أَوْ رَجُلًا أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا عُبَيْدَةَ قَتَلَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَةً وَأَرْبَعِينَ نَبِيًّا مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ، فَقَامَ مِائَةُ رَجُلٍ وَاثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنْ عُبَّادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَمَرُوا مَنْ قَتَلَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ فَقُتِلُوا جَمِيعًا مِنْ آخِرِ النَّهَارِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَيْضًا القوم قتلوا يحيى بن ذكريا، وزعموا أنهم قتلوا عيسى بن مَرْيَمَ فَعَلَى قَوْلِهِمْ ثَبَتَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ.
Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet gününde insanların azabı en şiddetli olanı kimdir?” Buyurdu ki: “Bir peygamberi yahut iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir adamı öldüren kimsedir.” Ve bu ayeti okudu. Sonra şöyle buyurdu: “Ey Ebû Ubeyde! İsrâiloğulları günün başında tek bir saat içinde kırk üç peygamber öldürdüler. Bunun üzerine İsrâiloğullarının âbidlerinden yüz on iki adam kalkıp onları öldürenlere iyiliği emredip kötülükten nehyettiler; o günün sonunda onların hepsi de öldürüldü. İşte onlar Allah Teâlâ'nın zikrettiği kimselerdir.” Ayrıca o topluluk Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürmüşler ve Meryem oğlu Îsâ'yı da öldürdüklerini iddia etmişlerdir. Kendi sözlerine göre de onların peygamberleri öldürdükleri sabit olmuştur.
وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Bu ayette birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِذَا كَانَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ فِي حُكْمِ الْمُسْتَقْبَلِ، لِأَنَّهُ وَعِيدٌ لِمَنْ كَانَ فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﵊ وَلَمْ يَقَعْ مِنْهُمْ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا الْقَائِمِينَ بِالْقِسْطِ فكيف يصح ذلك؟.
Birinci Soru: O'nun { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler...” buyruğu, Resûl aleyhisselâm zamanında bulunanlar için bir tehdit olduğundan gelecek hükmünde ise ve onlardan peygamberleri veya adaleti ayakta tutanları öldürme fiili meydana gelmemişse bu nasıl sahih olur?
والجواب مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ لَمَّا كَانَتْ طَرِيقَةَ أَسْلَافِهِمْ صَحَّتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ إِلَيْهِمْ، إِذْ كَانُوا مُصَوِّبِينَ وَبِطَرِيقَتِهِمْ رَاضِينَ، فَإِنَّ صُنْعَ الْأَبِ قَدْ يُضَافُ إِلَى الِابْنِ إِذَا كَانَ رَاضِيًا بِهِ وَجَارِيًا عَلَى طَرِيقَتِهِ الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يُرِيدُونَ قَتْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وقتل المؤمنين إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى عَصَمَهُ مِنْهُمْ، فَلَمَّا كَانُوا في غاية
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Bu yol geçmişlerinin yolu olduğundan ve kendileri de [bu fiilleri] doğru bulup onların yolundan razı olduklarından dolayı bu nispet kendilerine sahih olmuştur; zira babanın yaptığı iş, razı olduğu ve onun yolundan gittiği takdirde oğula da nispet edilebilir. İkincisi: O topluluk, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri öldürmek istiyorlardı; ancak Allah Teâlâ onu onlardan korudu. Onlar bu hususta son derece
الرَّغْبَةِ فِي ذَلِكَ صَحَّ إِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِمْ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، كَمَا يُقَالُ: النَّارُ مُحْرِقَةٌ، وَالسُّمُّ قَاتِلٌ، أَيْ ذَلِكَ مِنْ شَأْنِهِمَا إِذَا وُجِدَ الْقَابِلُ، فَكَذَا هَاهُنَا لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ إِلَّا كَذَلِكَ.
istekli oldukları için, “ateş yakıcıdır”, “zehir öldürücüdür” denilmesi gibi mecaz yoluyla bu ismin onlara ıtlak edilmesi sahih olmuştur; yani kabule elverişli olan bulunduğunda bu ikisinin şanı budur. İşte burada da ancak bu şekilde olması sahihtir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا كَذَلِكَ.
İkinci Soru: Peygamberlerin öldürülmesi ancak haksız yere olabilecekken, O'nun { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “haksız yere peygamberleri öldürenler” buyruğundaki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: ذَكَرْنَا وُجُوهَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ شَرْحُ عِظَمِ ذَنْبِهِمْ، وَأَيْضًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ قَصَدُوا بِطَرِيقَةِ الظُّلْمِ فِي قَتْلِهِمْ طَرِيقَةَ الْعَدْلِ.
Cevap: Bunun vecihlerini Bakara Sûresi'nde zikretmiştik; bundan maksat günahlarının büyüklüğünü açıklamaktır. Ayrıca maksadın, onları zulüm yoluyla öldürürken adaletin yolunu amaçladıklarını [iddia etmeleri] olması da caizdir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ ظَاهِرُهُ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُمْ قَتَلُوا الْكُلَّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ مَا قَتَلُوا الْكُلَّ وَلَا الْأَكْثَرَ وَلَا النِّصْفَ.
Üçüncü Soru: O'nun { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ } “peygamberleri öldürürler” buyruğunun zahiri, onların hepsini öldürdüklerini hissettirmektedir; halbuki onların hepsini, çoğunu veya yarısını öldürmedikleri bilinmektedir.
وَالْجَوَابُ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ مَحْمُولَانِ عَلَى الْمَعْهُودِ لَا عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ.
Cevap: Elif-lâm istiğraka (tümünü kapsamaya) değil, ahde (bilinen belirli kimselere) hamledilmiştir.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Üçüncü Sıfat: O'nun: { وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } “ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler” buyruğudur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ وَيُقَاتِلُونَ بِالْأَلِفِ وَالْبَاقُونَ وَيَقْتُلُونَ وَهُمَا سَوَاءٌ، لِأَنَّهُمْ قَدْ يُقَاتِلُونَ فَيَقْتُلُونَ بِالْقِتَالِ، وَقَدْ يَقْتُلُونَ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ قِتَالٍ وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ وَالَّذِينَ يَأْمُرُونَ.
Birinci Mesele: Yalnızca Hamza elif ile { وَيُقَاتِلُونَ } şeklinde, diğerleri ise { وَيَقْتُلُونَ } şeklinde okumuşlardır. İkisi de birdir; çünkü onlar bazen savaşırlar ve savaşarak öldürürler, bazen de savaş olmaksızın doğrudan öldürürler. Übeyy ise: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ وَالَّذِينَ يَأْمُرُونَ } şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْحَسَنُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَائِمَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ عِنْدَ الْخَوْفِ، تَلِي مَنْزِلَتُهُ فِي الْعِظَمِ مَنْزِلَةَ الْأَنْبِيَاءِ،
İkinci Mesele: el-Hasen demiştir ki: Bu ayet, korku anında emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri (iyiliği emredip kötülükten sakındırma görevini) ayakta tutan kimsenin mertebesinin, büyüklük bakımından peygamberlerin mertebesinin hemen ardından geldiğine delalet eder.
وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَامَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فقال: أَيُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ؟
Rivayet edildiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip: “Cihadın hangisi daha faziletlidir?” dedi.
فَقَالَ ﵊: «أَفْضَلُ الْجِهَادِ كَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِرٍ» .
Bunun üzerine aleyhisselâm: “Cihadın en faziletlisi, zalim bir sultanın yanında hakkı söylemektir” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا وَصَفَهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةِ، فَقَدْ ذَكَرَ وَعِيدَهُمْ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ onları bu üç sıfatla nitelediği gibi, tehditlerini de üç yönden zikretmiştir: Birincisi: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “onları can yakıcı bir azapla müjdele!” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا دَخَلَتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَبَشِّرْهُمْ مع أنه خبران، لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْجَزَاءِ وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ يَكْفُرْ فَبَشِّرْهُمْ.
Birinci Mesele: Haber cümlesi olmasına rağmen { فَبَشِّرْهُمْ } buyruğuna fâ harfi sadece ceza (şartın cevabı) anlamında olduğu için girmiştir; takdiri ise: “Kim inkâr ederse onu müjdele” şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ، وَهُوَ أَنَّ إِنْذَارَ هَؤُلَاءِ بِالْعَذَابِ قَائِمٌ مَقَامَ بُشْرَى الْمُحْسِنِينَ بِالنَّعِيمِ، وَالْكَلَامُ فِي حَقِيقَةِ الْبِشَارَةِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْبَقَرَةِ:
İkinci Mesele: Bu istiareye hamledilir; o da bunların azap ile uyarılmasının, iyilik yapanların nimet ile müjdelenmesi makamına kaim olmasıdır. Müjdenin hakikati hakkındaki söz, Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [el-Bakara:
٢٥] .
25] “İman edip salih ameller işleyenleri müjdele” buyruğunda geçmişti.
النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ الْوَعِيدِ: قَوْلُهُ أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِهَذَا أَنَّ مَحَاسِنَ أَعْمَالِ الْكُفَّارِ مُحْبَطَةٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أما الدنيا فإبدال الْمَدْحِ بِالذَّمِّ وَالثَّنَاءِ بِاللَّعْنِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ، وَأَخْذِ الْأَمْوَالِ مِنْهُمْ غَنِيمَةً وَالِاسْتِرْقَاقِ لَهُمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الذُّلِّ الظَّاهِرِ فِيهِمْ، وَأَمَّا حُبُوطُهَا فِي الْآخِرَةِ فَبِإِزَالَةِ الثَّوَابِ إِلَى الْعِقَابِ.
Tehdidin İkinci Türü: { أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İşte onlar, amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiş kimselerdir” buyruğudur. Bil ki Allah Teâlâ bununla kâfirlerin güzel amellerinin dünyada ve ahirette boşa çıkarıldığını beyan etmiştir. Dünyaya gelince; övgünün yergiye, medhin ise lanete dönüştürülmesidir. Onların başına gelen öldürülme, esir edilme, mallarının ganimet olarak alınması, köleleştirilmeleri ve kendilerinde açıkça görülen diğer zilletler de buna dahildir. Ahirette boşa gitmesine gelince; sevabın yok edilip cezaya dönüştürülmesidir.
النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ وَعِيدِهِمْ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِالنَّوْعِ الْأَوَّلِ مِنَ الْوَعِيدِ اجْتِمَاعَ أَسْبَابِ الْآلَامِ وَالْمَكْرُوهَاتِ فِي حَقِّهِمْ وَبَيَّنَ بِالنَّوْعِ الثَّانِي زَوَالَ أَسْبَابِ الْمَنَافِعِ عَنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ وَبَيَّنَ بِهَذَا الْوَجْهِ الثَّالِثِ لُزُومَ ذَلِكَ فِي حَقِّهِمْ عَلَى وَجْهٍ/ لَا يَكُونُ لهم ناصر ولا دافع والله أعلم.
Onların Tehditlerinin Üçüncü Türü: Allah Teâlâ'nın: { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” buyruğudur. Bil ki Allah Teâlâ tehdidin birinci türüyle onlar hakkında acıların ve hoşa gitmeyen şeylerin sebeplerinin bir araya geldiğini beyan etti; ikinci türüyle menfaat sebeplerinin kendilerinden tamamen yok olduğunu beyan etti; bu üçüncü yönle de hiçbir yardımcıları ve savuşturucuları olmayacak şekilde/ bunun onlar hakkında gerekli kılındığını beyan etti. Allah en iyisini bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢٣ الى ٢٥]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 23-25]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٥)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٥) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra onlardan bir fırka yüz çevirerek dönüp gidiyor. (23) Bu, onların: 'Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır' demelerindendir. Uydurageldikleri şeyler dinleri konusunda kendilerini aldatmıştır. (24) Peki, hakkında hiçbir şüphe olmayan o gün için onları bir araya topladığımız ve haksızlığa uğratılmaksızın her nefse kazandığı tastamam ödendiği zaman halleri nice olur? (25)”
[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَبَّهَ عَلَى عِنَادِ الْقَوْمِ بِقَوْلِهِ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ [آل عمران: ٢٠] بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ غَايَةَ عِنَادِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُمْ يُدْعَوْنَ إِلَى الْكِتَابِ الَّذِي يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِهِ، وَهُوَ التَّوْرَاةُ ثُمَّ إِنَّهُمْ يَتَمَرَّدُونَ، وَيَتَوَلَّوْنَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ عِنَادِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } [Âl-i İmrân: 20] “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim'” buyruğuyla o topluluğun inadına dikkat çekince, bu ayette de inatlarının son noktasını beyan etmiştir; o da inandıklarını iddia ettikleri Kitap'a, yani Tevrat'a çağrılmaları, sonra da başkaldırıp yüz çevirmeleridir. Bu da onların inatlarının son noktasını gösterir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ قَوْلِهِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَتَنَاوَلُ كُلَّهُمْ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ، إِلَّا أَنَّهُ قَدْ دَلَّ دَلِيلٌ آخَرُ، عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ أَهْلِ الْكِتَابِ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٣] .
Birinci Mesele: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyruğunun zahiri onların hepsini kapsamaktadır ve bunun zem (kınama) makamında zikredildiğinde şüphe yoktur; ancak başka bir delil Ehl-i Kitab'ın hepsinin böyle olmadığına delalet etmiştir; çünkü Allah Teâlâ: { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } [Âl-i İmrân: 113] “Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır; gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” buyurmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ الْمُرَادُ بِهِ غَيْرُ الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ أَضَافَ الْكِتَابَ إِلَى الْكُفَّارِ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْكِتَابِ الَّذِي كَانُوا مُقِرِّينَ بِأَنَّهُ حَقٌّ، وَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenler” buyruğuyla kastedilen Kur'an'ın dışındakidir; çünkü Kitab'ı kâfirlere, yani Yahudi ve Hristiyanlara nispet etmiştir. Durum böyle olunca, bunun onların hak olduğunu ve Allah katından geldiğini ikrar ettikleri Kitab'a hamledilmesi vacip olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذكروا في سبب النزول وجوهاًأحدها:
Üçüncü Mesele: Nüzul sebebi hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi:
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا وَامْرَأَةً مِنَ الْيَهُودِ زَنَيَا، وَكَانَا ذَوَيْ شَرَفٍ، وَكَانَ فِي كِتَابِهِمُ الرَّجْمُ، فَكَرِهُوا رَجْمَهُمَا لِشَرَفِهِمَا، فَرَجَعُوا فِي أَمْرِهِمَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، رَجَاءَ أَنْ يَكُونَ عِنْدَهُ رُخْصَةٌ فِي تَرْكِ الرَّجْمِ فَحَكَمَ الرَّسُولُ ﷺ بِالرَّجْمِ فَأَنْكَرُوا ذَلِكَ فَقَالَ ﵊:
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Yahudilerden soylu bir erkek ile bir kadın zina ettiler. Kendi kitaplarında recm vardı; ancak soyluluklarından ötürü onların recmedilmesini istemediler. Recmin terk edilmesi hususunda nezdinde bir ruhsat bulunması ümidiyle onların durumunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdüler. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem recm ile hükmedince bunu inkâr ettiler. Bunun üzerine aleyhisselâm şöyle buyurdu:
بَيْنِي وَبَيْنَكُمُ التَّوْرَاةُ فَإِنَّ فِيهَا الرَّجْمَ فَمَنْ أَعْلَمُكُمْ؟ قَالُوا: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَا الْفَدَكِيُّ فَأَتَوْا بِهِ وَأَحْضَرُوا التَّوْرَاةَ، فَلَمَّا أَتَى/ عَلَى آيَةِ الرَّجْمِ وَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهَا، فَقَالَ ابْنُ سَلَامٍ: قَدْ جَاوَزَ مَوْضِعَهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَرَفَعَ كَفَّهُ عَنْهَا فَوَجَدُوا آيَةَ الرَّجْمِ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِهِمَا فَرُجِمَا، فَغَضِبَتِ الْيَهُودُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ لِذَلِكَ غَضَبًا شَدِيدًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
“Benimle sizin aranızda Tevrat hakemdir; zira onda recm vardır. Sizin en bilgili olanınız kimdir?” Onlar: “Fenekli Abdullah b. Sûriyâ'dır” dediler. Onu getirdiler ve Tevrat'ı hazır ettiler. Recm ayetine gelince/ elini onun üzerine koydu. İbn Selâm: “Onun yerini geçti ey Allah'ın Resûlü!” dedi. Bunun üzerine elini oradan kaldırdı ve recm ayetini buldular. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ikisi hakkında emir verdi de recmedildiler. Yahudiler -Allah onlara lanet etsin- bundan dolayı son derece öfkelendiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Rivayet:
أَنَّهُ ﷺ دَخَلَ مَدْرَسَةَ الْيَهُودِ، وَكَانَ فِيهَا جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ فَدَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ فَقَالُوا: عَلَى أَيِّ دِينٍ أَنْتَ؟ فَقَالَ: عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَقَالُوا: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَهُودِيًّا فَقَالَ ﷺ: هَلُمُّوا إِلَى التَّوْرَاةِ، فَأَبَوْا ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerin medresesine girdi; orada onlardan bir topluluk vardı. Onları İslâm'a davet etti. Onlar: “Hangi din üzeresin?” dediler. “İbrâhim'in milleti (dini) üzereyim” buyurdu. Onlar: “Şüphesiz İbrâhim Yahudi idi” dediler. sallallâhu aleyhi ve sellem: “Tevrat'a gelin!” buyurdu; fakat onlar bundan kaçındılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ عَلَامَاتِ بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مَذْكُورَةٌ فِي التَّوْرَاةِ، وَالدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ مَوْجُودَةٌ فِيهَا، فَدَعَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى التَّوْرَاةِ، وَإِلَى تِلْكَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّتِهِ فَأَبَوْا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِذَا أَبَوْا أَنْ يُجِيبُوا إِلَى التَّحَاكُمِ إِلَى كِتَابِهِمْ، فَلَا تَعْجَبْ مِنْ مُخَالَفَتِهِمْ كِتَابَكَ فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Üçüncü Rivayet: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderiliş alametleri Tevrat'ta zikredilmiştir ve nübüvvetinin sıhhatine delalet eden deliller onda mevcuttur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları Tevrat'a ve kendi peygamberliğine delalet eden o ayetlere davet etti; ancak onlar kaçındılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Anlam şudur: Onlar kendi kitaplarının hakemliğine başvurmaya icabet etmekten kaçındıklarında, senin Kitab'ına muhalefet etmelerine şaşma! Nitekim Allah Teâlâ bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٣] وَهَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ وُجِدَ فِي التَّوْرَاةِ دَلَائِلُ صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، إِذْ لَوْ عَلِمُوا أَنَّهُ لَيْسَ فِي التَّوْرَاةِ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ لَسَارَعُوا إِلَى بَيَانِ مَا فِيهَا وَلَكِنَّهُمْ أَسَرُّوا ذَلِكَ.
{ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Âl-i İmrân: 93] “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun'”. Bu ayet, bu rivayete göre onun peygamberliğinin sıhhatine dair delillerin Tevrat'ta bulunduğuna delalet etmiştir; zira Tevrat'ta onun peygamberliğinin sıhhatine delalet eden şeylerin bulunmadığını bilselerdi, onda olanı açıklamaya koşarlardı; fakat onlar bunu gizlediler.
وَالرِّوَايَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ عَامٌّ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ دَلَائِلِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَكَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى حُكْمِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَكَانُوا يَأْبَوْنَ.
Dördüncü Rivayet: Bu hüküm Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında umumidir; çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvet delilleri Tevrat'ta ve İncil'de mevcuttu. Onlar Tevrat ve İncil'in hükmüne davet ediliyorlar, onlar ise kaçınıyorlardı.
أَمَّا قَوْلُهُ نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ نَصِيبًا مِنْ عِلْمِ الْكِتَابِ، لِأَنَّا لَوْ أَجْرَيْنَاهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فُهِمَ أَنَّهُمْ قَدْ أُوتُوا كُلَّ الْكِتَابِ وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ الْعُلَمَاءُ مِنْهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ يُدْعَوْنَ إِلَى الْكِتَابِ، لِأَنَّ مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ بِذَلِكَ لَا يُدْعَى إِلَيْهِ.
{ نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan bir pay” buyruğuna gelince; bundan maksat Kitap ilminden bir paydır; zira biz bunu zahirine göre değerlendirseydik kendilerine Kitab'ın tamamının verildiği anlaşılırdı. Bununla kastedilen ise onların âlimleridir; Kitab'a davet olunanlar da onlardır; çünkü buna dair ilmi olmayan kimse ona çağrılmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَالْحَسَنِ أَنَّهُ الْقُرْآنُ.
Birinci Görüş: Bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve el-Hasen'in görüşü olup, onun Kur'an olduğudur.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ دُعُوا إِلَى حُكْمِ كِتَابٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ؟.
Eğer denilirse ki: İnanmadıkları bir kitabın hükmüne nasıl çağrıldılar?
قُلْنَا: إِنَّهُمْ إِنَّمَا دُعُوا إِلَيْهِ بَعْدَ قِيَامِ الْحُجَجِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Biz deriz ki: Onlar ancak onun Allah katından bir kitap olduğuna delalet eden hüccetler kaim olduktan sonra ona çağrılmışlardır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ التَّوْرَاةُ وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الرِّوَايَاتِ الْمَذْكُورَةَ فِي سَبَبِ النُّزُولِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى التَّوْرَاةِ فَكَانُوا يَأْبَوْنَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى عَجَّبَ رَسُولَهُ ﷺ مِنْ تَمَرُّدِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ، وَالتَّعَجُّبُ إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا تَمَرَّدُوا عَنْ حُكْمِ الْكِتَابِ الَّذِي يَعْتَقِدُونَ في صحته، ويقرون بحقيته الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِمَا قَبْلَ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الْبَلَاغُ، وَصَبَّرَهُ عَلَى مَا قَالُوهُ فِي تَكْذِيبِهِ مَعَ ظُهُورِ الْحُجَّةِ بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا اسْتَعْمَلُوا طَرِيقَ الْمُكَابَرَةِ فِي نَفْسِ كِتَابِهِمُ الَّذِي أَقَرُّوا بِصِحَّتِهِ فَسَتَرُوا/ مَا فِيهِ مِنَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ فِي غَايَةِ التَّعَصُّبِ.
İkinci Görüş: Müfessirlerin çoğunun görüşü olup onun Tevrat olduğudur. Bunu söyleyenler birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Nüzul sebebi hakkında zikredilen rivayetler, o topluluğun Tevrat'a davet edildiklerine ve kaçındıklarına delalet etmektedir. İkincisi: Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i onların başkaldırmasına ve yüz çevirmesine şaşırtmıştır; şaşkınlık ise ancak sıhhatine inandıkları ve hak olduğunu ikrar ettikleri Kitab'ın hükmünden başkaldırdıklarında hasıl olur. Üçüncüsü: Ayetten öncekine uygun olan da budur; zira Allah Teâlâ ona düşenin sadece tebliğ olduğunu beyan edip hüccet apaçık ortadayken onu yalanlamaları hususunda söylediklerine karşı sabretmesini bildirince, onların sıhhatini ikrar ettikleri bizzat kendi kitapları konusunda inat ve büyüklenme yolunu tuttuklarını, böylece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine delalet eden onda mevcut delilleri gizlediklerini/ beyan etmiştir. İşte bu, onların son derece taassup içinde olduklarına
وَالْبُعْدِ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ.
ve hakkı kabul etmekten ne kadar uzak bulunduklarına delalet eder.
وَأَمَّا قَوْلُهُ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ فَالْمَعْنَى: لِيَحْكُمَ الْكِتَابُ بَيْنَهُمْ، وَإِضَافَةُ الْحُكْمِ إِلَى الْكِتَابِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ، وَقُرِئَ لِيَحْكُمَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقَوْلُهُ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الِاخْتِلَافُ وَاقِعًا فِيمَا بَيْنَهُمْ، لَا فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ أَنَّهُمْ عِنْدَ الدُّعَاءِ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمُ الرُّؤَسَاءُ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ هُمُ الْعُلَمَاءُ.
O'nun { لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } “aralarında hükmetmesi için” buyruğuna gelince, mana: “Kitap aralarında hükmetsin diye” demektir. Hükmün Kitab'a nispet edilmesi meşhur bir mecazdır. [Bu fiil] meçhul sîgasıyla { لِيُحْكَمَ } şeklinde de okunmuştur. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: O'nun { لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } buyruğu, ihtilafın kendileri ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında değil, kendi aralarında vuku bulmuş olmasını gerektirir. Sonra Allah, çağrı anında onlardan bir fırkanın yüz çevirdiğini beyan etmiştir ki onlar da kendilerini âlim zanneden reislerdir.
ثُمَّ قَالَ: وَهُمْ مُعْرِضُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ:
Sonra: { وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “yüz çevirerek” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: الْمُتَوَلُّونَ هُمُ الرُّؤَسَاءُ وَالْعُلَمَاءُ وَالْمُعْرِضُونَ الْبَاقُونَ مِنْهُمْ، كَأَنَّهُ قِيلَ: ثُمَّ يَتَوَلَّى الْعُلَمَاءُ وَالْأَتْبَاعُ مُعْرِضُونَ عَنِ الْقَبُولِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ لِأَجْلِ تَوَلِّي عُلَمَائِهِمْ.
Birincisi: Dönüp gidenler reisler ve âlimlerdir; yüz çevirenler ise onların geride kalanlarıdır. Sanki şöyle denilmiştir: “Sonra âlimler dönüp gitmekte, tabiler de âlimlerinin dönüp gitmesi sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kabul etmekten yüz çevirmektedirler.”
وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُتَوَلِّيَ وَالْمُعْرِضَ هُوَ ذَلِكَ الْفَرِيقُ، وَالْمَعْنَى أنه متولي عَنِ اسْتِمَاعِ الْحُجَّةِ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ وَمُعْرِضٌ عَنِ اسْتِمَاعِ سَائِرِ الْحُجَجِ فِي سَائِرِ الْمَسَائِلِ وَالْمَطَالِبِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا تَظُنَّ أَنَّهُ تَوَلَّى عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بَلْ هُوَ مُعْرِضٌ عَنِ الْكُلِّ.
İkincisi: Dönüp giden ve yüz çeviren bizzat o gruptur. Mana şudur: O, o makamda hücceti dinlemekten dönüp gitmekte ve diğer bütün mesele ve taleplerde diğer hüccetleri dinlemekten de yüz çevirmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: “Onun sadece bu meseleden yüz çevirdiğini sanma; aksine o hepsinden yüz çevirmektedir.”
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [آلِ عمران: ٢٤] فَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَوَجْهُ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: ذَلِكَ التَّوَلِّي وَالْإِعْرَاضُ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } [Âl-i İmrân: 24] “Bu, onların: 'Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır' demelerindendir” buyruğuna gelince; bunun tefsiri hakkındaki söz Bakara Sûresi'nde geçmişti. Âyetler arasındaki irtibat vechi şudur: Allah Teâlâ önceki ayette: { ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “sonra onlardan bir fırka yüz çevirerek dönüp gidiyor” buyurunca, bu ayette şöyle buyurmuştur: Bu dönüp gitme ve yüz çevirme, sırf onların: “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” demeleri sebebiyle meydana gelmiştir.
مَعْدُودَاتٍ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ: وَفِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ أَهْلَ النَّارِ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ، قَالَ: لِأَنَّهُ لَوْ صَحَّ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ لَصَحَّ فِي سَائِرِ الْأُمَمِ، وَلَوْ ثَبَتَ ذَلِكَ فِي سَائِرِ الْأُمَمِ لَمَا كان المخبر بِذَلِكَ كَاذِبًا، وَلَمَا اسْتَحَقَّ الذَّمَّ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ عَلِمْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِخُرُوجِ أَهْلِ النَّارِ قَوْلٌ بَاطِلٌ.
el-Cübbâî demiştir ki: Bunda, cehennem ehlinin ateşten çıkacağını söyleyen kimsenin sözünün batıl olduğuna delalet vardır. Şöyle demiştir: Çünkü bu durum bu ümmet hakkında sahih olsaydı diğer ümmetler hakkında da sahih olurdu. Eğer diğer ümmetler hakkında bu sabit olsaydı, bunu haber veren kimse yalancı olmaz ve kınanmayı hak etmezdi. Allah Teâlâ bunu zem (kınama) makamında zikrettiğine göre, cehennem ehlinin çıkacağını söyleyen sözün batıl bir söz olduğunu anladık.
وَأَقُولُ: كَانَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ لَا يَذْكُرَ مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَذْهَبَهُ أَنَّ الْعَفْوَ حَسَنٌ جَائِزٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ حُصُولِ الْعَفْوِ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ حُصُولُهُ فِي سَائِرِ الْأُمَمِ.
Ben derim ki: Onun hakkı böyle bir sözü zikretmemekti; zira onun mezhebine göre affetmek Allah Teâlâ'dan güzel ve caiz bir fiildir. Durum böyle olunca, affın bu ümmette gerçekleşmesinden diğer ümmetlerde de gerçekleşmesi gerekmez.
سَلَّمْنَا أَنَّهُ يَلْزَمُ ذَلِكَ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا اسْتَحَقُّوا الذَّمَّ عَلَى مُجَرَّدِ الْإِخْبَارِ بِأَنَّ الْفَاسِقَ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ بَلْ هَاهُنَا وُجُوهٌ أُخَرُ الْأَوَّلُ: لِعِلْمِهِمُ اسْتَوْجَبُوا الذَّمَّ عَلَى أَنَّهُمْ قَطَعُوا بِأَنَّ مُدَّةَ عَذَابِ الْفَاسِقِ قَصِيرَةٌ قَلِيلَةٌ، فَإِنَّهُ رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: مُدَّةُ عَذَابِنَا سَبْعَةُ أَيَّامٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً عَلَى قَدْرِ مُدَّةِ عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَسَاهَلُونَ فِي أُصُولِ الدِّينِ وَيَقُولُونَ بِتَقْدِيرِ وُقُوعِ الْخَطَأِ مِنَّا فَإِنَّ عَذَابَنَا قَلِيلٌ وَهَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ عِنْدَنَا الْمُخْطِئَ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ عَذَابُهُ دَائِمٌ، لِأَنَّهُ كَافِرٌ، وَالْكَافِرُ عَذَابُهُ دَائِمٌ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَقَدِ اسْتَحْقَرُوا تَكْذِيبَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَاعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي تَغْلِيظِ/ الْعِقَابِ فَكَانَ ذَلِكَ تَصْرِيحًا بِتَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَذَلِكَ كُفْرٌ وَالْكَافِرُ الْمُصِرُّ عَلَى كُفْرِهِ لَا شَكَّ أَنَّ عَذَابَهُ مُخَلَّدٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ ثَبَتَ أَنَّ احْتِجَاجَ الْجُبَّائِيِّ بِهَذِهِ الْآيَةِ ضَعِيفٌ وَتَمَامُ الْكَلَامِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Bunun gerekeceğini kabul etsek bile, bu topluluğun sırf fasıkın ateşten çıkacağını haber vermeleri sebebiyle kınanmayı hak ettiklerini nereden çıkardınız? Bilakis burada başka vecihler vardır: Birincisi: Onlar, fasıkın azap süresinin kısa ve az olduğuna kesin hükmettikleri için kınanmayı hak etmişlerdir. Zira onların: “Bizim azap süremiz yedi gündür” dedikleri, içlerinden bazılarının ise: “Aksine buzağıya ibadet süresi kadar, kırk gecedir” dedikleri rivayet edilmiştir. İkincisi: Onlar dinin asıllarında gevşeklik gösteriyor ve: “Bizden bir hata meydana gelse bile azabımız azdır” diyorlardı. Bu ise bir hatadır; çünkü bize göre tevhit, nübüvvet ve mead (ahiret) hususunda hata edenin azabı süreklidir, zira o kâfirdir ve kâfirin azabı ebedîdir. Üçüncüsü: Onlar: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” dediklerinde, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i yalanlamayı hafife almış ve bunun cezayı ağırlaştırmada hiçbir etkisinin olmayacağına inanmışlardı. Bu ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i açıkça yalanlamak demekti; bu da küfürdür ve küfründe ısrar eden kâfirin azabının ebedî olduğunda şüphe yoktur. Durum zikrettiğimiz gibi olunca, el-Cübbâî’nin bu ayetle delil getirmesinin zayıf olduğu sabit olur. Bu konudaki sözün eksiksiz tamamı Bakara Sûresi’nde zikredilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ فَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُمْ نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُمْ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَقِيلَ: غَرَّهُمْ قَوْلُهُمْ: نَحْنُ عَلَى الْحَقِّ وَأَنْتَ عَلَى الْبَاطِلِ.
Allah Teâlâ’nın: { وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurageldikleri şeyler onları dinlerinde aldattı” buyruğuna gelince; bil ki onlar: { مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurageldikleri şeyler” ifadesiyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bunun onların: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } [el-Mâide: 18] “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözü olduğu söylenmiştir. Onların: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” sözü olduğu da söylenmiştir. Yine onların: “Biz hak üzereyiz, sen ise batıl üzeresin” sözlerinin kendilerini aldattığı da söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمُ اغْتِرَارَهُمْ بِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْجَهْلِ بَيَّنَ أَنَّهُ سَيَجِيءُ يَوْمٌ يَزُولُ فِيهِ ذَلِكَ الْجَهْلُ، وَيُكْشَفُ فِيهِ ذَلِكَ الْغُرُورُ فَقَالَ فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَكَيْفَ صُورَتُهُمْ وَحَالُهُمْ وَيُحْذَفُ الْحَالُ كَثِيرًا مَعَ كَيْفَ لِدَلَالَتِهِ عَلَيْهَا تَقُولُ: كُنْتُ أُكْرِمُهُ وَهُوَ لَمْ يَزُرْنِي، فَكَيْفَ لَوْ زَارَنِي أَيْ كَيْفَ حَالُهُ إِذَا زَارَنِي، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَذْفَ يُوجِبُ مَزِيدَ الْبَلَاغَةِ لِمَا فِيهِ مِنْ تَحْرِيكِ النَّفْسِ عَلَى اسْتِحْضَارِ كُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَرَامَةِ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ: لَوْ زَارَنِي وَكُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Allah Teâlâ’nın: { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “O hakkında hiçbir şüphe bulunmayan gün için onları topladığımız zaman halleri nasıl olacak?” buyruğuna gelince; mana şudur: Allah Teâlâ onların içinde bulundukları cehaletle aldanışlarını nakledince, bu cehaletin ortadan kalkacağı ve bu aldanışın açığa çıkarılacağı bir günün geleceğini beyan ederek: { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } buyurmuştur. Sözde bir hazif (düşürme) vardır ve takdiri şöyledir: “Onların suretleri ve hâlleri nasıl olacak?” Hâl kelimesi, delalet ettiği için keyfe (كَيْفَ) ile birlikte çokça hazfedilir. Nitekim sen: “Beni ziyaret etmediği halde ona ikram ediyordum; ya beni ziyaret etseydi nasıl olurdu?” dersin; yani beni ziyaret ettiğinde hâli nasıl olurdu, demektir. Bil ki bu hazif, söz söyleyenin “ya beni ziyaret etseydi” sözünde her türlü ikram çeşidini, bu ayette ise her türlü azap çeşidini zihinde canlandırmaya nefsi sevk etmesi sebebiyle daha fazla bir belagat kazandırır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ وَلَمْ يَقُلْ فِي يَوْمٍ، لِأَنَّ الْمُرَادَ: لِجَزَاءِ يَوْمٍ أَوْ لِحِسَابِ يَوْمٍ فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَدَلَّتِ اللَّامُ عَلَيْهِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: اللَّامُ لِفِعْلٍ مُضْمَرٍ إِذَا قُلْتَ: جُمِعُوا لِيَوْمِ الْخَمِيسِ، كَانَ الْمَعْنَى جُمِعُوا لِفِعْلٍ يُوجَدُ فِي يَوْمِ الْخَمِيسِ وَإِذَا قُلْتَ: جُمِعُوا فِي يَوْمِ الْخَمِيسِ لَمْ تُضْمِرْ فِعْلًا وَأَيْضًا فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ لَا فَائِدَةَ فِيهِ إِلَّا الْمُجَازَاةُ وَإِظْهَارُ الْفَرْقِ بَيْنَ الْمُثَابِ وَالْمُعَاقَبِ، وَقَوْلُهُ لَا رَيْبَ فِيهِ أَيْ لَا شَكَّ فِيهِ.
Allah Teâlâ’nın: { إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ } “onları bir gün için topladığımız zaman” buyruğuna gelince; “bir günde (fî yevm)” demeyip “bir gün için (li-yevm)” buyurmuştur; çünkü kastedilen: “bir günün karşılığı için” veya “bir günün hesabı için” demektir. Dolayısıyla muzaf (tamlanan) hazfedilmiş ve lam harfi buna delalet etmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Lam harfi gizli bir fiil içindir; “Perşembe günü için toplandılar” dediğinde mana, “Perşembe gününde gerçekleşecek bir fiil için toplandılar” olur. “Perşembe gününde toplandılar” dediğinde ise bir fiil takdir etmezsin. Ayrıca malumdur ki o günde karşılık verme ve mükâfatlandırılan ile cezalandırılan arasındaki farkı ortaya koyma dışında başka bir gaye yoktur. O'nun: { لَا رَيْبَ فِيهِ } buyruğu ise, “onda hiçbir şüphe yoktur” demektir.
ثُمَّ قَالَ: وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ فَإِنْ حَمَلْتَ مَا كَسَبَتْ عَلَى عَمَلِ الْعَبْدِ جُعِلَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ جَزَاءَ مَا كَسَبَتْ مِنْ ثَوَابٍ أَوْ عِقَابٍ، وَإِنْ حَمَلْتَ مَا كَسَبَتْ عَلَى الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ اسْتَغْنَيْتَ عَنْ هذا الإضمار.
Sonra: { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “ve her nefse kazandığı tastamam verilecektir” buyurmuştur. Eğer { مَا كَسَبَتْ } “kazandığı” ifadesini kulun ameline hamledersen, kelamda bir hazif takdir edilir ve takdiri: “Her nefse kazandığının mükâfat veya ceza cinsinden karşılığı tastamam verilecektir” şeklinde olur. Şayet { مَا كَسَبَتْ } ifadesini bizzat sevap ve cezaya hamledersen bu takdire ihtiyaç duymazsın.
ثُمَّ قَالَ: وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ فَلَا يُنْقَصُ مِنْ ثَوَابِ الطَّاعَاتِ، وَلَا يُزَادُ عَلَى عِقَابِ السَّيِّئَاتِ.
Sonra: { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “onlara haksızlık edilmez” buyurmuştur; yani itaatlerin sevabından eksiltilmez, kötülüklerin cezasına da fazlalık eklenmez.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ يَسْتَدِلُّ بِهِ الْقَائِلُونَ بِالْوَعِيدِ، وَيَسْتَدِلُّ بِهِ أَصْحَابُنَا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَا يُخَلَّدُ فِي النَّارِ، أَمَّا الْأَوَّلُونَ قَالُوا: لِأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا شَكَّ أَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ الْعِقَابَ بِتِلْكَ الْكَبِيرَةِ، وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ كُلَّ نَفْسٍ تُوَفَّى عَمَلَهَا وَمَا كَسَبَتْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي وَصُولَ الْعِقَابِ إِلَى صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ.
Bil ki: { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “her nefse kazandığı tastamam verilecektir” buyruğu ile hem vaîd ehli (Mu'tezile) delil getirmekte, hem de namaz ehlinden büyük günah işleyenin cehennemde ebedî kalmayacağını söyleyen ashabımız (Ehl-i Sünnet) delil getirmektedir. İlkine gelince; onlar şöyle demişlerdir: Çünkü büyük günah sahibinin o büyük günah sebebiyle cezayı hak ettiğinde şüphe yoktur. Ayet ise her nefse amelinin ve kazandığının tastamam verileceğine delalet etmiştir; bu da cezanın büyük günah sahibine ulaşmasını gerektirir.
وَجَوَابُنَا: أَنَّ هَذَا مِنَ الْعُمُومَاتِ، وَقَدْ تَكَلَّمْنَا فِي تَمَسُّكِ الْمُعْتَزِلَةِ بِالْعُمُومَاتِ.
Bizim cevabımız ise şudur: Bu [ayet] umum (genel) lafızlardandır ve biz Mu'tezile'nin umum lafızlara tutunması hakkında [daha önce] söz söylemiştik.
وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ اسْتَحَقَّ ثَوَابَ الْإِيمَانِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُوَفَّى عَلَيْهِ ذَلِكَ/ الثَّوَابُ لِقَوْلِهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ فَإِمَّا أَنْ يُثَابَ فِي الْجَنَّةِ ثُمَّ يُنْقَلَ إِلَى دَارِ الْعِقَابِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: يُعَاقَبُ بِالنَّارِ ثُمَّ يُنْقَلُ إِلَى دَارِ الثَّوَابِ أَبَدًا مُخَلَّدًا وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Ashabımıza gelince; onlar şöyle derler: Mümin imanın sevabını hak etmiştir; öyleyse: { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “her nefse kazandığı tastamam verilecektir” buyruğu gereğince bu sevabın ona tastamam verilmesi gerekir. Bu durumda o ya cennette mükâfatlandırılır sonra ceza yurduna nakledilir ki bu icma ile batıldır; ya da ateşte cezalandırılır sonra ebedî ve kalıcı olarak sevap yurduna nakledilir denir ki matlup olan (iddiamız) da budur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ثَوَابَ إِيمَانِهِمْ يُحْبَطُ بِعِقَابِ مَعْصِيَتِهِمْ؟.
Eğer: “Onların imanlarının sevabının, günahlarının cezasıyla ihbat edildiği (boşa çıkarıldığı) neden söylenemez?” denilirse;
قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْقَوْلَ بِالْمُحَابَطَةِ مُحَالٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَأَيْضًا فَإِنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ ثَوَابَ تَوْحِيدِ سَبْعِينَ سَنَةً أَزْيَدُ مِنْ عِقَابِ شُرْبِ جَرْعَةٍ مِنَ الْخَمْرِ، وَالْمُنَازِعُ فِيهِ مُكَابِرٌ، فَبِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ بِصِحَّةِ الْمُحَابَطَةِ يَمْتَنِعُ سُقُوطُ كُلِّ ثَوَابِ الْإِيمَانِ بِعِقَابِ شُرْبِ جَرْعَةٍ مِنَ الْخَمْرِ، وَكَانَ يَحْيَى بْنُ مُعَاذٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَقُولُ: ثَوَابُ إِيمَانِ لَحْظَةٍ، يُسْقِطُ كُفْرَ سَبْعِينَ سَنَةً، فَثَوَابُ إِيمَانِ سَبْعِينَ سَنَةً كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُحْبَطَ بِعِقَابِ ذَنْبِ لَحْظَةٍ، وَلَا شَكَّ أنه كلام ظاهر.
Deriz ki: Bu batıldır; çünkü biz Bakara Sûresi’nde muhabata (amellerin birbirini boşa çıkarması) görüşünün imkânsız olduğunu açıklamıştık. Ayrıca biz zorunlu olarak biliriz ki yetmiş senelik tevhidin sevabı, bir yudum şarap içmenin cezasından daha fazladır; buna karşı çıkan ise inatçılık etmektedir. Muhabatanın sıhhati kabul edilse bile, bir yudum şarap içmenin cezasıyla imanın bütün sevabının düşmesi imkânsızdır. Yahyâ b. Muâz -rahmetullâhi aleyh- şöyle derdi: “Bir anlık imanın sevabı yetmiş yıllık küfrü düşürürken; yetmiş yıllık imanın sevabının bir anlık günahın cezasıyla boşa çıkması nasıl akla uygun olabilir?” Şüphe yok ki bu gayet açık bir sözdür.
تمّ الجزء السابع، ويليه إن شاء الله تعالى الجزء الثامن، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ أعان الله تعالى على إكماله
Yedinci cüz tamamlandı. İnşâallahu Teâlâ onu sekizinci cüz takip edecek olup başı Allah Teâlâ'nın: { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allahım! Sen mülkü dilediğine verirsin” buyruğudur. Allah Teâlâ tamamlamaya muvaffak kılsın.
الجزء الثامن
Sekizinci Cüz
[تتمة سورة آل عمران]
[Âl-i İmrân Sûresi'nin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), 26 ila 27. Âyetler]
قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧)
{ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧) } “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allahım! Sen mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çeker alırsın; dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil edersin. Hayır yalnız senin elindedir. Şüphesiz sen her şeye hakkıyla kadirsin. Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katarsın. Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin.'”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَصِحَّةِ دِينِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ قَالَ لِرَسُولِهِ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ [آل عمران: ٢٠] ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِ الْمُخَالِفِينَ كُفْرَهُمْ بِاللَّهِ، وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ وَالصَّالِحِينَ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَذَكَرَ شِدَّةَ عِنَادِهِمْ وَتَمَرُّدِهِمْ فِي قَوْلِهِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ [آل عمران: ٢٣] ثُمَّ ذَكَرَ شِدَّةَ غُرُورِهِمْ بِقَوْلِهِ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [آلِ عمران: ٢٤] ثُمَّ ذَكَرَ وَعِيدَهُمْ بِقَوْلِهِ فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ [آل عمران: ٢٥] أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِدُعَاءٍ وَتَمْجِيدٍ يَدُلُّ عَلَى مُبَايَنَةِ طَرِيقِهِ وَطَرِيقِ أَتْبَاعِهِ، لِطَرِيقَةِ هَؤُلَاءِ الْكَافِرِينَ الْمُعَانِدِينَ الْمُعْرِضِينَ، فَقَالَ مُعَلِّمًا نَبِيَّهُ كَيْفَ يُمَجِّدُ وَيُعَظِّمُ وَيَدْعُو وَيَطْلُبُ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ tevhidin, nübüvvetin ve İslâm dininin sıhhatinin delillerini zikredip ardından Resulüne: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } [Âl-i İmrân: 20] “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: Ben ve bana tabi olanlar kendimizi Allah'a teslim ettik” buyurunca; sonra muhaliflerin sıfatlarından olarak Allah'ı inkâr etmelerini, peygamberleri ve salih insanları haksız yere öldürmelerini zikredip, { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } [Âl-i İmrân: 23] “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyruğunda inat ve serkeşliklerinin şiddetini belirttikten, ardından { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } [Âl-i İmrân: 24] “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” buyruğuyla aldanışlarının büyüklüğünü zikrettikten ve akabinde { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ } [Âl-i İmrân: 25] “O hakkında hiçbir şüphe bulunmayan gün için onları topladığımız zaman halleri nasıl olacak?” buyruğuyla tehditlerini zikrettikten sonra; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisinin ve tabilerinin yolunun bu kâfir, inatçı ve yüz çevirenlerin yolundan büsbütün ayrı olduğunu gösteren bir dua ve tazimi emretmiştir. Böylece Peygamberine nasıl tazim ve tesbihte bulunacağını, nasıl dua edip talep edeceğini öğreterek: { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ } “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allahım!” buyurmuştur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي قَوْلِهِ اللَّهُمَّ فَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ اللَّهُمَّ مَعْنَاهُ: يَا أَللَّهُ، وَالْمِيمُ الْمُشَدَّدَةُ عِوَضٌ مِنْ: يَا، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: كَانَ أَصْلُهَا، يَا أَللَّهُ أُمَّ بِخَيْرٍ: فَلَمَّا كَثُرَ فِي الْكَلَامِ حَذَفُوا حَرْفَ النِّدَاءِ، وَحَذَفُوا الهمرة مِنْ: أُمَّ، فَصَارَ اللَّهُمَّ وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: هَلُمَّ، وَالْأَصْلُ: هَلْ، فَضُمَّ: أُمَّ إِلَيْهَا، حُجَّةُ الْأَوَّلِينَ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْفَرَّاءِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ لَمَا صَحَّ أَنْ يُقَالَ: اللَّهُمَّ افْعَلْ كَذَا إِلَّا بِحَرْفِ الْعَطْفِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: / يَا أَللَّهُ أُمَّنَا وَاغْفِرْ لَنَا، وَلَمْ نَجِدْ أَحَدًا يَذْكُرُ هَذَا الْحَرْفَ الْعَاطِفَ وَالثَّانِي: وَهُوَ حُجَّةُ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ، لَجَازَ أَنْ يُتَكَلَّمَ بِهِ عَلَى أَصْلِهِ، فَيُقَالُ (اللَّهُ أُمَّ) كَمَا يُقَالُ (وَيْلَمَّ) ثُمَّ يُتَكَلَّمُ بِهِ عَلَى الْأَصْلِ فَيُقَالُ (وَيْلَ أُمِّهِ) الثَّالِثُ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ لَكَانَ حَرْفُ النِّدَاءِ مَحْذُوفًا، فَكَانَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يَا اللَّهُمَّ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ هَذَا جَائِزًا عَلِمْنَا فَسَادَ قَوْلِ الْفَرَّاءِ بَلْ نَقُولُ: كَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَرْفُ النِّدَاءِ لَازِمًا، كَمَا يُقَالُ: يَا اللَّهُ اغْفِرْ لِي، وَأَجَابَ الْفَرَّاءُ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ، فَقَالَ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ (يَا أَللَّهُ أُمَّ) مَعْنَاهُ: يَا أَللَّهُ اقْصِدْ، فَلَوْ قَالَ: وَاغْفِرْ لَكَانَ الْمَعْطُوفُ مُغَايِرًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ السُّؤَالُ سُؤَالَيْنِ أحدهما: قوله فَآمَنَّا والثاني: قوله فَاغْفِرْ لَنا [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] أَمَّا إِذَا حَذَفْنَا الْعَطْفَ صَارَ قَوْلُهُ: اغْفِرْ لَنَا تَفْسِيرًا لِقَوْلِهِ: أُمَّنَا. فَكَانَ الْمَطْلُوبُ فِي الْحَالَيْنِ شَيْئًا وَاحِدًا فَكَانَ ذَلِكَ آكَدَ، وَنَظَائِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ، وَأَمَّا الثَّانِي فَضَعِيفٌ أَيْضًا، لِأَنَّ أَصْلَهُ عِنْدَنَا أَنْ يُقَالَ: يَا أَللَّهُ أُمَّنَا. وَمَنِ الَّذِي يُنْكِرُ جَوَازَ التَّكَلُّمِ بِذَلِكَ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَلْفَاظِ لَا يَجُوزُ فِيهَا إِقَامَةُ الْفَرْعِ مَقَامَ الْأَصْلِ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَذْهَبَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: مَا أَكْرَمَهُ، مَعْنَاهُ أَيُّ شَيْءٍ أَكْرَمَهُ ثُمَّ إِنَّهُ قَطُّ لَا يُسْتَعْمَلُ
Birinci Mesele: Nahivciler { اللَّهُمَّ } ifadesi hakkında ihtilaf etmişlerdir. el-Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: Allâhümme (اللَّهُمَّ) ifadesinin anlamı “Yâ Allâh (يَا أَللَّهُ)” demektir; şeddeli mim ise “yâ” nida harfinin bedelidir (ivazıdır). el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Bunun aslı “Yâ Allâhu ümme bi-hayrin (يَا أَللَّهُ أُمَّ بِخَيْرٍ - Ey Allahım, hayırla yönel/kastet)” idi; dilde çokça kullanılınca nida harfini hazfettiler ve “ümme (أُمَّ)” kelimesindeki hemzeyi de düşürdüler, böylece “Allâhümme” oldu. Bunun benzeri Arapların “helümme (هَلُمَّ)” sözüdür; zira aslı “hel (هَلْ)” olup “ümme (أُمَّ)” ona bitiştirilmiştir. İlk görüş sahiplerinin el-Ferrâ'nın görüşünün tutarsızlığına dair delilleri birkaç vecihtir: Birincisi: Eğer durum el-Ferrâ'nın dediği gibi olsaydı, “Allâhümme if'al kezâ (Allahım, şöyle yap)” denilmesi ancak atıf harfiyle sahih olurdu; çünkü takdiri: “Ey Allahım, bize yönel ve bizi bağışla” şeklinde olurdu. Halbuki hiç kimsenin bu atıf harfini zikrettiğini görmedik. İkincisi -ki bu ez-Zeccâc'ın delilidir-: Eğer durum onun dediği gibi olsaydı, aslı üzere söylenmesi caiz olur ve tıpkı “veylemm (وَيْلَمَّ)” denilip sonra da aslı üzere “veyle ümmihî (وَيْلَ أُمِّهِ)” söylenebildiği gibi, “Allâhu ümm (اللَّهُ أُمَّ)” denilebilirdi. Üçüncüsü: Eğer durum el-Ferrâ'nın dediği gibi olsaydı nida harfi hazfedilmiş olurdu; bu durumda “Yâ Allâhümme (يَا اللَّهُمَّ)” denilmesi caiz olurdu. Bu caiz olmayınca el-Ferrâ'nın sözünün tutarsızlığını anladık; bilakis nida harfinin, “Yâ Allâhu'ğfir lî (Ey Allahım, beni bağışla)” denilmesinde olduğu gibi lazım (zorunlu) olması gerekirdi. el-Ferrâ bu vecihlere cevap vererek şöyle demiştir: Birincisi zayıftır; zira “Yâ Allâhu ümme” sözünün anlamı “Ey Allahım, yönel/kastet” demektir. Şayet “ve'ğfir (ve bağışla)” deseydi, matuf (bağlanan) matufun aleyhden (bağlanılandan) farklı olurdu; bu durumda talep iki talep haline gelirdi: Biri { فَآمَنَّا }, ikincisi ise { فَاغْفِرْ لَنا } [el-Bakara: 286] sözü gibi. Halbuki atfı hazfettiğimizde “iğfir lenâ (bizi bağışla)” sözü, “ümmenâ (bize yönel)” sözünün tefsiri (açıklaması) olur. Böylece her iki durumda da talep edilen tek bir şey olmuş olur ki bu daha kuvvetlidir; bunun Kur'an'da pek çok benzeri vardır. İkincisi de zayıftır; zira bize göre bunun aslı “Yâ Allâhu ümmenâ” denilmesidir. Bunun söylenmesinin caiz olduğunu kim inkâr edebilir? Ayrıca pek çok lafızda fer'in aslın yerine ikame edilmesi caiz olmaz; görmez misin ki el-Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebine göre “mâ ekramehû (مَا أَكْرَمَهُ)” ifadesinin anlamı “eyyü şey'in ekramehû (onu hangi şey cömert kıldı)” demektir, buna rağmen taaccüp (şaşırma) makamında asıl olduğunu iddia ettikleri bu söz asla kullanılmaz.
هَذَا الْكَلَامُ الَّذِي زَعَمُوا أَنَّهُ الْأَصْلُ فِي مَعْرِضِ التَّعَجُّبِ فَكَذَا هَاهُنَا، وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَمَنِ الَّذِي سَلَّمَ لَكُمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يَا أَللَّهُمَّ وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
İşte burada da durum böyledir. Üçüncüsüne gelince: “Yâ Allâhümme (يَا أَللَّهُمَّ)” denilmesinin caiz olmadığını size kim teslim etti? Nitekim el-Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
وَأَمَّا عَلَيْكِ أَنْ تَقُولِي كُلَّمَا ... سَبَّحْتِ أَوْ صَلَّيْتِ يَا اللَّهُمَّا
“Sana düşen, her tesbih ettiğinde / Veya namaz kıldığında: ‘Yâ Allâhümmâ’ demendir.”
وَقَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ: إِنَّ هَذَا الشِّعْرَ غَيْرُ مَعْرُوفٍ، فَحَاصِلُهُ تَكْذِيبُ النَّقْلِ، وَلَوْ فَتَحْنَا هَذَا الْبَابَ لَمْ يَبْقَ شَيْءٌ مِنَ اللُّغَةِ وَالنَّحْوِ سَلِيمًا عَنِ الطَّعْنِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: كَانَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ حَرْفِ النِّدَاءِ لَازِمًا فَجَوَابُهُ أَنَّهُ قَدْ يُحْذَفُ حَرْفُ النِّدَاءِ كَقَوْلِهِ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا [يُوسُفَ: ٤٦] فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَخْتَصَّ هَذَا الِاسْمُ بِإِلْزَامِ هَذَا الْحَذْفِ، ثُمَّ احْتَجَّ الْفَرَّاءُ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْبَصْرِيِّينَ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّا لَوْ جَعَلْنَا الْمِيمَ قَائِمًا مَقَامَ حَرْفِ النِّدَاءِ لَكُنَّا قَدْ أَخَّرْنَا النِّدَاءَ عَنْ ذِكْرِ الْمُنَادَى، وَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ الْبَتَّةَ، فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ الْبَتَّةَ (اللَّهُ يَا) وَعَلَى قَوْلِكُمْ يَكُونُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ الثَّانِي: لَوْ كَانَ هَذَا الْحَرْفُ قَائِمًا مَقَامَ النِّدَاءِ لَجَازَ مِثْلُهُ فِي سَائِرِ الْأَسْمَاءِ، حَتَّى يُقَالَ: زَيْدُمَّ وَبَكْرُمَّ، كَمَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: يَا زَيْدُ وَيَا بَكْرُ وَالثَّالِثُ: لَوْ كَانَ الْمِيمُ بَدَلًا عَنْ حَرْفِ النِّدَاءِ لَمَا اجْتَمَعَا، لَكِنَّهُمَا اجْتَمَعَا فِي الشِّعْرِ الَّذِي رَوَيْنَاهُ الرَّابِعُ: لَمْ نَجِدِ الْعَرَبَ يَزِيدُونَ هَذِهِ الْمِيمَ فِي الْأَسْمَاءِ التَّامَّةِ لِإِفَادَةِ مَعْنَى بَعْضِ الْحُرُوفِ الْمُبَايِنَةِ لِلْكَلِمَةِ الدَّاخِلَةِ عَلَيْهَا، فَكَانَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ الْوَاحِدَةِ حُكْمًا عَلَى خِلَافِ الِاسْتِقْرَاءِ الْعَامِّ فِي اللُّغَةِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.
Basralıların: “Bu şiir bilinmemektedir” sözünün neticesi nakli yalanlamaktır. Eğer bu kapıyı açarsak lügat ve nahivden hiçbir şey ta'ndan (itirazdan) salim kalmaz. Onların: “Nida harfinin zikredilmesinin lazım olması gerekirdi” sözüne gelince; bunun cevabı şudur: Nida harfi, { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا } [Yûsuf: 46] “Ey Yusuf, ey doğru sözlü! Bize fetva ver” ayetinde olduğu gibi bazen hazfedilir. Dolayısıyla bu ismin, söz konusu hazfin zorunlu kılınmasına tahsis edilmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Sonra el-Ferrâ, Basralıların görüşünün tutarsızlığına dair birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Eğer biz mimi nida harfinin yerine geçmiş kılsaydık, nidayı münadayı (seslenileni) zikretmekten sonraya bırakmış olurduk; bu ise kesinlikle caiz değildir. Zira asla “Allâhu yâ (اللَّهُ يَا)” denilmez; halbuki sizin görüşünüze göre durum böyle olmaktadır. İkincisi: Eğer bu harf nidanın yerine geçmiş olsaydı, tıpkı “Yâ Zeydü (يَا زَيْدُ)” ve “Yâ Bekru (يَا بَكْرُ)” denilebildiği gibi diğer bütün isimlerde de benzerinin söylenmesi caiz olur; hatta “Zeydümme (زَيْدُمَّ)” ve “Bekrumme (بَكْرُمَّ)” denilebilirdi. Üçüncüsü: Eğer mim harfi nida harfinin bedeli olsaydı ikisi bir arada bulunamazdı; halbuki rivayet ettiğimiz şiirde ikisi bir arada bulunmuştur. Dördüncüsü: Biz Arapların, üzerine dâhil olduğu kelimeden ayrı olan birtakım harflerin manasını ifade etmek üzere tam isimlere bu mimi eklediklerini görmedik. Dolayısıyla yalnızca bu tek lafızda buna başvurmak, dildeki genel istikranın (tümevarımın) aksine bir hüküm vermek olur ki bu caiz değildir. İşte bu makamdaki sözün hülasası budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مالِكَ الْمُلْكِ فِي نَصْبِهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ منصوب على النداء، وكذلك قوله قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الزُّمَرِ: ٤٦] وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِقَوْلِهِ اللَّهُمَّ لِأَنَّ قَوْلَنَا اللَّهُمَّ مَجْمُوعُ الِاسْمِ وَالْحَرْفِ، وَهَذَا الْمَجْمُوعُ لَا يُمْكِنُ وَصْفُهُ وَالثَّانِي: وَهُوَ/ قَوْلُ الْمُبَرِّدِ وَالزَّجَّاجِ أَنَّ مالِكَ وَصْفٌ لِلْمُنَادَى الْمُفْرَدِ، لِأَنَّ هَذَا الِاسْمَ وَمَعَهُ الْمِيمُ بِمَنْزِلَتِهِ وَمَعَهُ (يَا) وَلَا يَمْتَنِعُ الصِّفَةُ مَعَ الْمِيمِ، كَمَا لَا يَمْتَنِعُ مَعَ الْيَاءِ.
İkinci Mesele: { مالِكَ الْمُلْكِ } ifadesinin mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi -ki bu Sîbeveyh'in görüşüdür-: Bu ifade nida üzere mansubdur (münadadır); nitekim: { قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [ez-Zümer: 46] “De ki: Ey gökleri ve yeri yaratan Allahım!” ayeti de böyledir. Bunun { اللَّهُمَّ } lafzının sıfatı olması caiz değildir; çünkü “Allâhümme” sözümüz isim ile harfin toplamıdır ve bu toplamın sıfatlanması mümkün değildir. İkincisi -ki bu el-Müberred ve ez-Zeccâc'ın görüşüdür-: { مالِكَ } kelimesi müfred münadanın sıfatıdır; zira bu isim beraberindeki mim ile birlikte, beraberinde “yâ” varmış konumundadır. Nitekim yâ ile birlikte sıfat getirmek engellenmediği gibi mim ile birlikte de engellenmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حِينَ افْتَتَحَ مَكَّةَ وَعَدَ أُمَّتَهُ مُلْكَ فَارِسَ وَالرُّومِ، فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ وَالْيَهُودُ:
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiği zaman ümmetine Fars ve Rum mülkünü vadetmişti. Bunun üzerine münafıklar ve Yahudiler şöyle dediler:
هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ مِنْ أَيْنَ لِمُحَمَّدٍ مُلْكُ فَارِسَ وَالرُّومِ، وَهُمْ أَعَزُّ وَأَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ،
“Heyhât, heyhât! Muhammed nerede, Fars ve Rum mülkü nerede! Onlar bundan çok daha güçlü ve korunmalıdırlar.”
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ لَمَّا خَطَّ الْخَنْدَقَ عَامَ الْأَحْزَابِ، وَقَطَعَ لِكُلِّ عَشَرَةٍ أَرْبَعِينَ ذِرَاعًا، وَأَخَذُوا يَحْفِرُونَ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ الْخَنْدَقِ صَخْرَةٌ كَالتَّلِّ الْعَظِيمِ لَمْ تَعْمَلْ فِيهَا الْمَعَاوِلُ، فَوَجَّهُوا سَلْمَانَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَخَبَّرَهُ، فَأَخَذَ الْمِعْوَلَ مِنْ سَلْمَانَ فَلَمَّا ضَرَبَهَا ضَرْبَةً صَدَّعَهَا وَبَرَقَ مِنْهَا بَرْقٌ أَضَاءَ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا كَأَنَّهُ مِصْبَاحٌ فِي جَوْفِ لَيْلٍ مُظْلِمٍ، فَكَبَّرَ وَكَبَّرَ الْمُسْلِمُونَ، وَقَالَ ﵊: «أَضَاءَتْ لِي مِنْهَا قُصُورُ الْحِيرَةِ كَأَنَّهَا أَنْيَابُ الْكِلَابِ» ثُمَّ ضَرَبَ الثَّانِيَةَ، فَقَالَ: «أَضَاءَتْ لِي مِنْهَا الْقُصُورُ الْحُمْرُ مِنْ أَرْضِ الرُّومِ» ثُمَّ ضَرَبَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ: «أَضَاءَتْ لِي مِنْهَا قُصُورُ صَنْعَاءَ وَأَخْبَرَنِي جِبْرِيلُ ﵇ أَنَّ أُمَّتِي ظَاهِرَةٌ عَلَى كُلِّهَا فَأَبْشِرُوا» فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: أَلَا تَعْجَبُونَ مِنْ نَبِيِّكُمْ يَعِدُكُمُ الْبَاطِلَ وَيُخْبِرُكُمْ أَنَّهُ يُبْصِرُ مِنْ يَثْرِبَ قُصُورَ الْحِيرَةِ وَمَدَايِنَ كِسْرَى، وَأَنَّهَا تُفْتَحُ لَكُمْ وَأَنْتُمْ تَحْفِرُونَ الْخَنْدَقَ مِنَ الْخَوْفِ لَا تَسْتَطِيعُونَ أَنْ تَخْرُجُوا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Yine rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm Ahzâb yılında hendeği çizip her on kişiye kırk arşın paylaştırdığında ve onlar kazmaya başladıklarında, hendeğin bağrından büyük bir tepe gibi bir kaya çıktı; kazmalar ona işlemedi. Bunun üzerine Selmân'ı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiler, o da durumu haber verdi. Peygamber Selmân'dan kazmayı aldı ve kayaya bir darbe vurunca onu çatlattı; kayadan öyle bir şimşek çaktı ki karanlık bir gecenin ortasındaki lamba gibi Medine'nin iki kara taşlığı arasını aydınlattı. Bunun üzerine o tekbir getirdi, Müslümanlar da tekbir getirdi. Peygamber aleyhisselâm: “Bana oradan Hîre'nin sarayları köpek dişleri gibi aydınlandı” buyurdu. Sonra ikinci darbeyi vurdu ve: “Bana oradan Rum diyarının kızıl sarayları aydınlandı” buyurdu. Sonra üçüncü darbeyi vurdu ve şöyle buyurdu: “Bana oradan San'a sarayları aydınlandı; Cibrîl aleyhisselâm bana ümmetimin bunların hepsine üstün geleceğini haber verdi, müjdeleniniz!” Bunun üzerine münafıklar: “Size batıl şeyler vadeden, Yesrib'den Hîre köşklerini ve Kisrâ'nın şehirlerini gördüğünü ve buraların size fethedileceğini haber veren peygamberinize şaşmaz mısınız? Siz ise korkudan hendek kazıyor, dışarı bile çıkamıyorsunuz!” dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَقَالَ الْحَسَنُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ يَسْأَلَهُ أَنْ يُعْطِيَهُ مُلْكَ فَارِسَ وَالرُّومِ وَيَرُدَّ ذُلَّ الْعَرَبِ عَلَيْهِمَا، وَأَمْرُهُ بِذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَسْتَجِيبُ لَهُ هَذَا الدُّعَاءَ، وَهَكَذَا مَنَازِلُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ إِذَا أُمِرُوا بِدُعَاءٍ اسْتُجِيبَ دعاءهم.
-Doğrusunu Allah bilir.- el-Hasan şöyle demiştir: Allah Teâlâ Peygamberine, kendisine Fars ve Rum mülkünü vermesini ve Arapların zilletini onlara çevirmesini istemesini emretmiştir. O'na bunu emretmesi, bu duasını kabul edeceğine delildir. Peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- mertebeleri de böyledir; bir dua ile emrolunduklarında duaları kabul edilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمُلْكِ هُوَ الْقُدْرَةُ، وَالْمَالِكُ هُوَ الْقَادِرُ، فَقَوْلُهُ مالِكَ الْمُلْكِ مَعْنَاهُ الْقَادِرُ عَلَى الْقُدْرَةِ، وَالْمَعْنَى إِنَّ قُدْرَةَ الْخَلْقِ عَلَى كُلِّ ما يقدرون عليه ليست بِإِقْدَارِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ الَّذِي يُقْدِرُ كُلَّ قَادِرٍ عَلَى مَقْدُورِهِ،
Dördüncü Mesele: Mülk, kudrettir; mâlik ise kâdirdir (güç yetirendir). Dolayısıyla O'nun: { مالِكَ الْمُلْكِ } buyruğunun anlamı “kudrete kâdir olan” demektir. Mana şudur: Yaratılmışların güç yetirdikleri her şeye dair kudretleri [ancak] Allah Teâlâ'nın güç vermesiyledir; zira güç yetiren herkese güç yetirdiği şeye güç yetirme imkânını veren O'dur;
وَيُمْلِكُ كُلَّ مَالِكٍ مَمْلُوكَهُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مالِكَ الْمُلْكِ أَيْ يَمْلِكُ جِنْسَ الْمُلْكِ فَيَتَصَرَّفُ فِيهِ تَصَرُّفَ الْمُلَّاكِ فِيمَا يَمْلِكُونَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُ مالِكَ الْمُلْكِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَصَّلَ بَعْدَ ذَلِكَ وَذَكَرَ أَنْوَاعًا خَمْسَةً:
ve her mâlike mülkünü mâlik kılan O'dur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { مالِكَ الْمُلْكِ }, yani mülk cinsine mâliktir; binaenaleyh mülk sahiplerinin sahip oldukları şeylerde tasarruf ettiği gibi onda tasarruf eder. Bil ki Allah Teâlâ mutlak surette { مالِكَ الْمُلْكِ } olduğunu beyan edince, bundan sonra [bunu] tafsil etmiş ve beş tür zikretmiştir:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ: مُلْكُ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٥٤] وَالنُّبُوَّةُ أَعْظَمُ مَرَاتِبِ الْمُلْكِ لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ لَهُمْ أَمْرٌ عَظِيمٌ عَلَى بَوَاطِنِ الْخَلْقِ وَالْجَبَابِرَةُ لَهُمْ أَمْرٌ عَلَى ظَوَاهِرِ الْخَلْقِ وَالْأَنْبِيَاءُ أَمْرُهُمْ نَافِذٌ فِي الْبَوَاطِنِ وَالظَّوَاهِرِ، فَأَمَّا عَلَى الْبَوَاطِنِ فَلِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ أَنْ يَقْبَلَ دِينَهُمْ وَشَرِيعَتَهُمْ، وَأَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّهُ هُوَ الْحَقُّ، وَأَمَّا عَلَى الظَّوَاهِرِ فَلِأَنَّهُمْ لَوْ تَمَرَّدُوا وَاسْتَكْبَرُوا لَاسْتَوْجَبُوا الْقَتْلَ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ أَنَّ بَعْضَهُمْ كَانَ يَسْتَبْعِدُ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ تَعَالَى بَشَرًا رَسُولًا فَحَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ قَوْلَهُمْ أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] وَقَالَ اللَّهُ/ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا [الْأَنْعَامِ: ٩] وَقَوْمٌ آخَرُونَ جَوَّزُوا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُرْسِلَ رَسُولًا مِنَ الْبَشَرِ، إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا فَقِيرٌ يَتِيمٌ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ هَذَا الْمَنْصِبُ الْعَظِيمُ عَلَى مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزُّخْرُفِ: ٣١] وَأَمَّا الْيَهُودُ فَكَانُوا يَقُولُونَ النُّبُوَّةُ كَانَتْ فِي آبَائِنَا وَأَسْلَافِنَا، وَأَمَّا قُرَيْشٌ فَهُمْ مَا كَانُوا أَهْلَ النُّبُوَّةِ وَالْكِتَابِ فَكَيْفَ يَلِيقُ النُّبُوَّةُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ؟
Birinci Tür: Allah Teâlâ'nın: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ } “Mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çeker alırsın” buyruğudur. Bunda birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bundan murad, peygamberlik ve elçilik mülküdür; nitekim Allah Teâlâ: { فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } [en-Nisâ: 54] “Biz İbrahim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik, onlara büyük bir mülk de verdik” buyurmuştur. Peygamberlik ise mülkün en yüce mertebesidir; zira âlimlerin halkın bâtınları üzerinde büyük bir tasarrufu vardır; zorbaların halkın zâhirleri üzerinde tasarrufu vardır; peygamberlerin emri ise hem bâtınlarda hem zâhirlerde geçerlidir. Bâtınlar üzerindeki tasarrufuna gelince; çünkü herkesin onların dinini ve şeriatını kabul etmesi ve bunun hak olduğuna inanması vaciptir. Zâhirler üzerindekine gelince; çünkü şayet karşı çıkıp büyüklük taslarlarsa öldürülmeyi hak ederler. Bu tevili teyit eden hususlardan biri de, bazılarının Allah Teâlâ'nın bir insanı elçi kılmasını uzak görmeleridir; nitekim Allah onların: { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } [el-İsrâ: 94] “Allah bir insanı mı elçi gönderdi?” sözlerini nakletmiş ve Allah Teâlâ: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } [el-En'âm: 9] “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam yapardık” buyurmuştur. Diğer bir topluluk ise Allah Teâlâ'nın insanlardan bir elçi göndermesini caiz görmüş, ancak şöyle demişlerdir: “Muhammed fakir bir yetimdir; bu yüce makam ona nasıl layık olur?” Nitekim Allah onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [ez-Zuhruf: 31] “Bu Kur'an şu iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” Yahudiler ise: “Peygamberlik bizim atalarımızda ve geçmişlerimizdeydi; Kureyş'e gelince onlar peygamberlik ve kitap ehli değildi; peygamberlik Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e nasıl layık olabilir?” diyorlardı.
وَأَمَّا الْمُنَافِقُونَ فَكَانُوا يَحْسُدُونَهُ عَلَى النُّبُوَّةِ، عَلَى مَا حَكَى اللَّهُ ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاءِ: ٣٧] .
Münafıklar ise, Allah'ın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } [en-Nisâ: 54] “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdikleri şey için onları kıskanıyorlar mı?” buyruğunda onlardan naklettiği üzere, nübüvvet hususunda ona haset ediyorlardı.
وَأَيْضًا فَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢] أَنَّ الْيَهُودَ تَكَبَّرُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِكَثْرَةِ عَدَدِهِمْ وَسِلَاحِهِمْ وَشِدَّتِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى رَدَّ عَلَى جَمِيعِ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفِ بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ مَالِكُ الْمُلْكِ فَيُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ، فَقَالَ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ.
Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهادُ } [Âl-i İmrân: 12] “İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz; orası ne kötü bir yataktır!” buyruğunun tefsirinde Yahudilerin sayıca çoklukları, silahları ve güçleriyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı kibirlendiklerini zikretmiştik. Sonra Allah Teâlâ, kendisinin mülkün yegâne mâliki olduğunu ve mülkünü dilediğine vereceğini beyan ederek bütün bu fırkalara reddiye vermiş ve: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ } “Sen mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çeker alırsın” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا حَمَلْتُمْ قَوْلَهُ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ عَلَى إِيتَاءِ مُلْكِ النُّبُوَّةِ، وَجَبَ أَنْ تَحْمِلُوا قَوْلَهُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَعْزِلُ عَنِ النُّبُوَّةِ مَنْ جَعَلَهُ نَبِيًّا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ.
Eğer: “O'nun: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } buyruğunu peygamberlik mülkünün verilmesine hamlettiğinizde, { وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ } buyruğunu da peygamber kıldığı kimseyi peygamberlikten azledebileceğine hamletmeniz gerekir; halbuki bunun caiz olmadığı malumdur” denilirse;
قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا جَعَلَ النُّبُوَّةَ فِي نَسْلِ رَجُلٍ، فَإِذَا أَخْرَجَهَا اللَّهُ مِنْ نَسْلِهِ، وَشَرَّفَ بِهَا إِنْسَانًا آخَرَ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ النَّسْلِ، صَحَّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى نَزَعَهَا مِنْهُمْ، وَالْيَهُودُ كَانُوا مُعْتَقِدِينَ أَنَّ النُّبُوَّةَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَلَمَّا شَرَّفَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ بِهَا، صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَنْزِعُ مُلْكَ النُّبُوَّةِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى الْعَرَبِ.
Deriz ki: Cevap iki vecihtir: Birincisi: Allah Teâlâ nübüvveti bir adamın nesline koyduğunda, Allah onu o adamın neslinden çıkarıp o nesilden olmayan başka bir insanı onunla şereflendirdiğinde, Allah Teâlâ'nın onu onlardan çekip aldığı söylenebilir. Yahudiler de nübüvvetin mutlaka İsrâiloğulları'nda olması gerektiğine inanıyorlardı. Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i nübüvvetle şereflendirince, nübüvvet mülkünü İsrâiloğulları'ndan çekip Araplara verdiği söylenmesi sahih olmuştur.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ أَيْ تَحْرِمُهُمْ وَلَا تُعْطِيهِمْ هَذَا الْمُلْكَ لَا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ يَسْلُبُهُ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ أَعْطَاهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] مَعَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَتَنَاوَلُ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِي ظُلْمَةِ الْكُفْرِ قَطُّ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا [الْأَعْرَافِ: ٨٨] وَأُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءُ قَالُوا وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْأَعْرَافِ: ٨٩] مَعَ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا فِيهَا قَطُّ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ قَوْلِ مَنْ فَسَّرَ قَوْلَهَ تَعَالَى: تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ بِمُلْكِ النُّبُوَّةِ.
İkinci cevap: O'nun: { وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ } “mülkü dilediğinden çeker alırsın” buyruğundan muradın; verdikten sonra onu ondan soyup alması anlamında değil, onları bundan mahrum bırakıp bu mülkü onlara vermemesi olmasıdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } [el-Bakara: 257] “Allah iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır” buyruğudur; halbuki bu söz hiçbir zaman küfür karanlığında bulunmamış kimseleri de kapsar. Yine Allah Teâlâ, kâfirlerin peygamberlere -aleyhimüssalâtü vesselâm-: { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } [el-A'râf: 88] “ya da mutlaka dinimize dönersiniz” dediklerini ve o peygamberlerin de -asla o din üzerinde bulunmamış olmalarına rağmen-: { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [el-A'râf: 89] “Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir” dediklerini haber vermiştir. İşte Allah Teâlâ'nın: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } buyruğunu nübüvvet mülkü ile tefsir edenlerin görüşünün takriri hakkındaki sözün hülasası budur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمُلْكِ، مَا يُسَمَّى مُلْكًا فِي الْعُرْفِ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ أَشْيَاءَ أَحَدُهَا:
İkinci Görüş: Mülkten muradın örfte mülk diye isimlendirilen şey olmasıdır. Bu da birtakım şeylerin toplamından ibarettir: Birincisi:
تَكْثِيرُ الْمَالِ وَالْجَاهِ، أَمَّا تَكْثِيرُ الْمَالِ فَيَدْخُلُ فِيهِ مُلْكُ الصَّامِتِ وَالنَّاطِقِ وَالدُّورِ وَالضِّيَاعِ، وَالْحَرْثُ، وَالنَّسْلُ، وَأَمَّا تَكْثِيرُ الجاه فهو أن يكون مهيبا عند النَّاسِ، مَقْبُولَ الْقَوْلِ، مُطَاعًا فِي الْخَلْقِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يَجِبُ عَلَى غَيْرِهِ أَنْ يَكُونَ فِي طَاعَتِهِ، وَتَحْتَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ لَوْ نَازَعَهُ فِي مُلْكِهِ أَحَدٌ، قَدَرَ عَلَى قَهْرِ ذَلِكَ الْمُنَازِعِ، وَعَلَى غَلَبَتِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَمَّا تَكْثِيرُ الْمَالِ فَقَدْ نَرَى جَمْعًا فِي غَايَةِ الْكِيَاسَةِ لَا يَحْصُلُ لَهُمْ/ مَعَ الْكَدِّ الشَّدِيدِ، وَالْعَنَاءِ الْعَظِيمِ قَلِيلٌ مِنَ الْمَالِ، وَنَرَى الْأَبْلَهَ الْغَافِلَ قَدْ يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الْأَمْوَالِ مَا لَا يَعْلَمُ كَمِّيَّتَهُ، وَأَمَّا الْجَاهُ فَالْأَمْرُ أَظْهَرُ، فَإِنَّا رَأَيْنَا كَثِيرًا مِنَ الْمُلُوكِ بَذَلُوا الْأَمْوَالَ الْعَظِيمَةَ لِأَجْلِ الْجَاهِ، وَكَانُوا كُلَّ يَوْمٍ أَكْثَرَ حَقَارَةً وَمَهَانَةً فِي أَعْيُنِ الرَّعِيَّةِ، وَقَدْ يَكُونُ عَلَى الْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُعَظَّمًا فِي الْعَقَائِدِ مَهِيبًا فِي الْقُلُوبِ، يَنْقَادُ لَهُ الصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ، وَيَتَوَاضَعُ لَهُ الْقَاصِي وَالدَّانِي، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي وَهُوَ كَوْنُهُ وَاجِبَ الطَّاعَةِ، فَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا تَشْرِيفٌ يُشَرِّفُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ بَعْضَ عِبَادِهِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ، وَهُوَ حُصُولُ النصرة والظفر فمعلوم أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَمْ شَاهَدْنَا مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ بِالْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ صِحَّةُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ قَوْلِهِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ.
Malın ve mevkinin (cahın) çoğaltılmasıdır. Malın çoğaltılmasına gelince; bunun içine sessiz mal (altın, gümüş gibi), sesli mal (hayvanlar), evler, araziler, ekinler ve zürriyet dâhildir. Mevkinin çoğaltılmasına gelince; bu da insanın insanlar nezdinde heybetli, sözü geçerli ve halk arasında itaat edilir olmasıdır. İkincisi: Başkalarının onun itaatinde bulunmasının, emir ve yasağının altında olmasının vacip olması durumudur. Üçüncüsü: Şayet bir kimse onun mülkünde kendisiyle çekişecek olsa, o hasmını kahretmeye ve ona galip gelmeye muktedir olmasıdır. Malumdur ki bütün bunlar ancak Allah Teâlâ'dan hâsıl olur. Malın çoğaltılmasına gelince; son derece zeki nice kimseler görürüz ki çetin bir çaba ve büyük bir meşakkate rağmen ellerine az bir mal bile geçmez; buna mukabil bön ve gafil bir kimsenin eline miktarını bilemeyeceği kadar mallar geçtiğini görürüz. Mevkiye (caha) gelince durum daha açıktır; zira mevkii elde etmek için büyük mallar harcayan nice hükümdarlar gördük ki her geçen gün tebaanın gözünde daha da küçülmüş ve değersizleşmişlerdir. Bunun aksine bir kimsenin inançlarda yüceltilmiş, kalplerde heybetli kılınmış olması; küçüğün büyüğün ona boyun eğmesi, uzağın yakının ona tevazu göstermesi de mümkündür. İkinci kısım olan itaati vacip olma durumuna gelince; malumdur ki bu, Allah Teâlâ'nın bazı kullarını şereflendirdiği bir teşriftir. Üçüncü kısım olan yardım ve zafere ulaşmaya gelince; malumdur ki bu da ancak Allah Teâlâ'dan hâsıl olabilecek bir şeydir. Nitekim Allah'ın izniyle nice az toplulukların nice çok topluluklara galip geldiğine şahit olmuşuzdur. İşte bu noktada, Allah Teâlâ'nın: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } “Mülkü dilediğine verirsin” buyruğunda zikrettiği hususun sıhhati aklî delille ortaya çıkar.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْمُعْتَزِلَةِ هَاهُنَا بَحْثًا قَالَ الْكَعْبِيُّ قوله تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ لَيْسَ عَلَى سَبِيلِ الْمُخْتَارِيَّةِ، وَلَكِنْ بِالِاسْتِحْقَاقِ فَيُؤْتِيهِ مَنْ يَقُومُ بِهِ، وَلَا يَنْزِعُهُ إِلَّا مِمَّنْ فَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَقَالَ فِي حَقِّ الْعَبْدِ الصَّالِحِ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٧] فَجَعَلَهَ سَبَبًا لِلْمُلْكِ، وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذَا الْحُكْمُ مُخْتَصٌّ بِمُلُوكِ الْعَدْلِ، فَأَمَّا مُلُوكُ الظُّلْمِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُلْكُهُمْ بِإِيتَاءِ اللَّهِ، وَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِإِيتَاءِ اللَّهِ، وَقَدْ أَلْزَمَهُمْ أَنْ لَا يَتَمَلَّكُوهُ، وَمَنَعَهُمْ مِنْ ذَلِكَ فَصَحَّ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُلُوكَ الْعَادِلِينَ هُمُ الْمُخْتَصُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى آتَاهُمْ ذَلِكَ الْمُلْكَ، فَأَمَّا الظَّالِمُونَ فَلَا، قَالُوا:
Bil ki Mu'tezile'nin burada bir incelemesi vardır: el-Ka'bî demiştir ki: O'nun: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ } buyruğu salt bir keyfîlik yoluyla değil, liyakat ve istihkak iledir; binaenaleyh onu hakkıyla yerine getirecek kimseye verir, onu ancak Rabbinin emrinden çıkan (fasık olan) kimseden çeker alır. Buna O'nun: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } [el-Bakara: 124] “Ahdim zalimlere erişmez” buyruğu delalet eder. Salih kul hakkında da: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ } [el-Bakara: 247] “Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi” buyurarak bunu mülkün sebebi kılmıştır. el-Cübbâî ise şöyle demiştir: Bu hüküm adil hükümdarlara mahsustur; zalim hükümdarlara gelince, onların mülkünün Allah'ın vermesiyle olması caiz değildir. Bu nasıl Allah'ın vermesiyle sahih olabilir ki, Allah onlara [haksız yere] mülk edinmemelerini emretmiş ve onları bundan men etmiştir! Zikrettiğimiz üzere, Allah Teâlâ'nın söz konusu mülkü kendilerine verdiği kimselerin sadece adil hükümdarlar olduğu, zalimlerin ise böyle olmadığı sahih olmuştur. Onlar şöyle demişlerdir:
وَنَظِيرُ هَذَا مَا قُلْنَاهُ فِي الرِّزْقِ أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ تَحْتَهُ الْحَرَامُ الَّذِي زَجَرَهُ اللَّهُ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَرُدَّهُ عَلَى مَالِكِهِ فَكَذَا هَاهُنَا، قَالُوا: وَأَمَّا النَّزْعُ فَبِخِلَافِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَمَا يُنْزَعُ الْمُلْكُ مِنَ الْمُلُوكِ الْعَادِلِينَ لِمَصْلَحَةٍ تَقْتَضِي ذَلِكَ فَقَدْ يُنْزَعُ الْمُلْكُ عَنِ الْمُلُوكِ الظَّالِمِينَ وَنَزْعُ الْمُلْكِ يَكُونُ بِوُجُوهٍ: مِنْهَا بِالْمَوْتِ، وإزالة العقل، وإزالة القوى، والقدر وَالْحَوَاسِّ، وَمِنْهَا بِوُرُودِ الْهَلَاكِ وَالتَّلَفِ عَنِ الْأَمْوَالِ، وَمِنْهَا أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُحِقَّ بِأَنْ يَسْلُبَ الْمُلْكَ الَّذِي فِي يَدِ الْمُتَغَلِّبِ الْمُبْطِلِ وَيُؤْتِيَهُ الْقُوَّةَ وَالنُّصْرَةَ، فَإِذَا حَارَبَهُ الْمُحِقُّ وَقَهَرَهُ وَسَلَبَ مُلْكَهُ جَازَ أَنْ يُضَافَ هَذَا السَّلْبُ وَالنَّزْعُ إِلَيْهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ وَقَعَ عَنْ أَمْرِهِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ نَزَعَ اللَّهُ تَعَالَى مُلْكَ فَارِسَ عَلَى يَدِ الرَّسُولِ، هَذَا جُمْلَةُ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي هَذَا الْبَابِ.
“Bunun benzeri rızık konusunda söylediğimizdir; zira Allah'ın faydalanmaktan men ettiği ve sahibine iade etmesini emrettiği haram rızkın altına girmez; burada da böyledir.” Yine şöyle demişlerdir: “Çekip almaya (nez'e) gelince, o bundan farklıdır; zira mülk bunu gerektiren bir maslahat sebebiyle adil hükümdarlardan çekilip alındığı gibi, zalim hükümdarlardan da çekilip alınabilir. Mülkün çekilip alınması ise birtakım vecihlerle olur: Bunlardan biri ölüm, aklın giderilmesi, güçlerin, kudretlerin ve duyuların yok edilmesidir; biri mallara helak ve telef gelmesidir; biri de Allah Teâlâ'nın hak ehline, bâtıl üzere galebe çalanın elindeki mülkü çekip almasını emretmesi ve ona güç ile yardım vermesidir. Hak ehli onunla savaşıp onu kahrettiğinde ve mülkünü çekip aldığında, bu soyup alma ve çekme fiilinin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi caiz olur; çünkü bu O'nun emriyle gerçekleşmiştir. İşte Allah Teâlâ Fars mülkünü Resulün eliyle bu vecih üzere çekip almıştır.” Bu kapta Mu'tezile'nin sözünün hülasası budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَوْضِعَ مَقَامُ بَحْثٍ مُهِمٍّ وَذَلِكَ لِأَنَّ حُصُولَ الْمُلْكِ لِلظَّالِمِ، إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ وَقَعَ لَا عَنْ فَاعِلٍ وَإِنَّمَا حَصَلَ بِفِعْلِ ذَلِكَ الْمُتَغَلِّبِ، أَوْ إِنَّمَا حَصَلَ بِالْأَسْبَابِ الرَّبَّانِيَّةِ، وَالْأَوَّلُ: نَفْيٌ لِلصَّانِعِ وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يُرِيدُ تَحْصِيلَ الْمُلْكِ وَالدَّوْلَةِ لِنَفْسِهِ، وَلَا يَتَيَسَّرُ لَهُ الْبَتَّةَ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ مُلْكَ الظَّالِمِينَ إِنَّمَا حَصَلَ بِإِيتَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا الْكَلَامُ ظَاهِرٌ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ قَدْ يَكُونُ بِحَيْثُ تَهَابُهُ النُّفُوسُ، وَتَمِيلُ إِلَيْهِ الْقُلُوبُ، وَيَكُونُ النَّصْرُ قَرِينًا لَهُ وَالظَّفَرُ جَلِيسًا مَعَهُ فَأَيْنَمَا تَوَجَّهَ حَصَلَ مَقْصُودُهُ، وَقَدْ يَكُونُ عَلَى الضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ، وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي كَيْفِيَّةِ أَحْوَالِ الْمُلُوكِ/ اضْطُرَّ إِلَى الْعِلْمِ بِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا بِتَقْدِيرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ قَالَ حَكِيمُ الشُّعَرَاءِ:
Bil ki bu makam mühim bir inceleme makamıdır. Şöyle ki: Mülkün zalime hâsıl olması hakkında ya “bu bir fail olmaksızın meydana gelmiş ve sırf o zorbanın fiiliyle hâsıl olmuştur” denilecek ya da “ancak Rabbânî sebeplerle hâsıl olmuştur” denilecektir. Birincisi Sâni'i (Yaratıcı'yı) inkârdır. İkincisi de [sırf kulun fiiline bağlamak bakımından] batıldır; çünkü herkes mülk ve devleti kendisi için elde etmek ister de bu ona asla müyesser olmaz. Dolayısıyla zalimlerin mülkünün ancak Allah Teâlâ'nın vermesiyle hâsıl olduğunu söylemekten başka bir yol kalmaz; bu söz ise gayet açıktır. Bunu teyit eden hususlardan biri de şudur: İnsan bazen nefislerin kendisinden çekindiği, kalplerin kendisine meylettiği, yardımın kendisine yoldaş, zaferin de arkadaş olduğu bir halde bulunur da nereye yönelse maksadı hâsıl olur; bazen de bunun tam zıddı bir halde olur. Hükümdarların hâllerinin keyfiyetini düşünen kimse, bunun ancak Allah Teâlâ'nın takdiriyle olduğunu zorunlu olarak bilir. Nitekim şairlerin hakîmi şöyle demiştir:
لَوْ كَانَ بِالْحِيَلِ الْغِنَى لَوَجَدْتَنِي ... بِأَجَلِّ أَسْبَابِ السَّمَاءِ تَعَلُّقِي
“Zenginlik hilelerle elde edilseydi, beni / Göğün en yüce sebeplerine tutunmuş bulurdun.”
لَكِنَّ مَنْ رُزِقَ الْحِجَا حُرِمَ الْغِنَى ... ضِدَّانِ مُفْتَرِقَانِ أَيَّ تَفَرُّقٍ
“Fakat akıl rızıklanan kimse zenginlikten mahrum kaldı; / Bunlar öyle iki zıttır ki birbirinden alabildiğine uzaktır.”
وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى الْقَضَاءِ وَكَوْنِهِ ... بُؤْسُ اللَّبِيبِ وَطِيبُ عَيْشِ الْأَحْمَقِ
“Kaza ve kaderin varlığına delillerden biri de / Akıllının perişanlığı, ahmakın ise tatlı yaşayışıdır.”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ مَحْمُولٌ عَلَى جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمُلْكِ فَيَدْخُلُ فِيهِ مُلْكُ النُّبُوَّةِ، وَمُلْكُ الْعِلْمِ، وَمُلْكُ الْعَقْلِ، وَالصِّحَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْحَسَنَةِ، وَمُلْكُ النَّفَاذِ وَالْقُدْرَةِ وَمُلْكُ الْمَحَبَّةِ، وَمُلْكُ الْأَمْوَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَالتَّخْصِيصُ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ لَا يَجُوزُ.
İkinci Görüş: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } buyruğunun mülkün bütün türlerine hamledilmesidir. Buna peygamberlik mülkü, ilim mülkü, akıl mülkü, sıhhat ve güzel ahlak, nüfuz ve kudret mülkü, muhabbet mülkü ve malların mülkiyeti dâhildir. Çünkü lafız umumidir (geneldir); delilsiz tahsis ise caiz değildir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعِزَّةَ قَدْ تَكُونُ فِي الدِّينِ، وَقَدْ تَكُونُ فِي الدُّنْيَا، أَمَّا فِي الدِّينِ فَأَشْرَفُ أَنْوَاعِ الْعِزَّةِ الْإِيمَانُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا كَانَ أَعَزُّ الْأَشْيَاءِ الْمُوجِبَةِ لِلْعِزَّةِ هُوَ الْإِيمَانَ، وَأَذَلُّ الْأَشْيَاءِ الْمُوجِبَةِ لِلْمَذَلَّةِ هُوَ الْكُفْرَ، فَلَوْ كَانَ حُصُولُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ بِمُجَرَّدِ مَشِيئَةِ الْعَبْدِ، لَكَانَ إِعْزَازُ الْعَبْدِ نَفْسَهُ بِالْإِيمَانِ وَإِذْلَالُهُ نَفْسَهُ بِالْكُفْرِ أَعْظَمَ مِنْ إِعْزَازِ اللَّهِ عَبْدَهُ بِكُلِّ مَا أَعَزَّهُ بِهِ، وَمِنْ إِذْلَالِ اللَّهِ عَبْدَهُ بِكُلِّ مَا أَذَلَّهُ بِهِ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ حَظُّ الْعَبْدِ مِنْ هَذَا الْوَصْفِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ مِنْ حَظِّ اللَّهِ تَعَالَى مِنْهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ قَطْعًا، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْإِعْزَازَ بِالْإِيمَانِ وَالْحَقِّ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ، وَالْإِذْلَالَ بِالْكُفْرِ وَالْبَاطِلِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ، وَهَذَا وَجْهٌ قَوِيٌّ فِي الْمَسْأَلَةِ، قَالَ الْقَاضِي: الْإِعْزَازُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ تَعَالَى قَدْ يَكُونُ فِي الدِّينِ، وَقَدْ يَكُونُ فِي الدُّنْيَا أَمَّا الَّذِي فِي الدِّينِ فَهُوَ أَنَّ الثَّوَابَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُشْتَمِلًا عَلَى التَّعْظِيمِ وَالْمَدْحِ وَالْكَرَامَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ تَعَالَى يَمُدُّهُمْ بِمَزِيدِ الْأَلْطَافِ وَيُعْلِيهِمْ عَلَى الْأَعْدَاءِ بِحَسَبِ الْمَصْلَحَةِ، وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالدُّنْيَا فَبِإِعْطَاءِ الْأَمْوَالِ الْكَثِيرَةِ مِنَ النَّاطِقِ وَالصَّامِتِ وَتَكْثِيرِ الْحَرْثِ وَتَكْثِيرِ النِّتَاجِ فِي الدَّوَابِّ، وَإِلْقَاءِ الْهَيْبَةِ فِي قُلُوبِ الْخَلْقِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ } “dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil edersin” buyruğuna gelince; bil ki izzet dinde olabileceği gibi dünyada da olabilir. Dindeki izzete gelince, izzetin en şerefli türü imandır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } [el-Münâfikûn: 8] “İzzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir” buyurmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: İzzeti gerektiren şeylerin en azizi iman, zilleti gerektiren şeylerin en rezili de küfür olduğuna göre; şayet iman ve küfrün meydana gelmesi sırf kulun meşîetiyle (dilemesiyle) olsaydı, kulun imanla kendini aziz kılması ve küfürle kendini zelil kılması, Allah'ın kulunu kendisiyle aziz kıldığı her şeyle aziz kılmasından ve kulunu kendisiyle zelil kıldığı her şeyle zelil kılmasından daha büyük olurdu. Eğer durum böyle olsaydı, kulun bu vasıftaki payı Allah Teâlâ'nın payından daha tam ve daha mükemmel olurdu. Bunun ise kesinlikle batıl olduğu malumdur. Buradan anladık ki iman ve hak ile aziz kılmak ancak Allah'tandır; küfür ve batıl ile zelil kılmak da ancak Allah'tandır. Bu, meselede gayet güçlü bir vecihtir. el-Kādî [Abdülcebbâr] demiştir ki: Allah Teâlâ'ya nispet edilen aziz kılma dinde olabileceği gibi dünyada da olabilir. Dinde olanına gelince; bu, sevabın dünyada ve ahirette mutlaka tazim, övgü ve ikramı içermesidir. Ayrıca Allah Teâlâ onlara ilave lütuflarla yardım eder ve maslahata göre onları düşmanlarına üstün kılar. Dünyaya taalluk edenine gelince; sesli ve sessiz çokça mal verilmesi, ekinlerin çoğaltılması, hayvanların dölünün artırılması ve halkın kalplerine heybet bırakılması iledir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَلَامَنَا يَأْبَى ذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ التَّعْظِيمِ فِي بَابِ الثَّوَابِ فَهُوَ حَقٌّ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَوْ لم يفعله لا نعزل عَنِ الْإِلَهِيَّةِ وَلَخَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ إِلَهًا لِلْخَلْقِ فَهُوَ تَعَالَى بِإِعْطَاءِ هَذِهِ التَّعْظِيمَاتِ يَحْفَظُ إِلَهِيَّةَ نَفْسِهِ عَنِ الزَّوَالِ فَأَمَّا الْعَبْدُ، فَلَمَّا خَصَّ نَفْسَهُ بِالْإِيمَانِ الَّذِي يُوجِبُ هَذِهِ التَّعْظِيمَاتِ فَهُوَ الَّذِي أَعَزَّ نَفْسَهُ فَكَانَ إِعْزَازُهُ لِنَفْسِهِ أَعْظَمَ مِنْ إِعْزَازِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ الْمَذْكُورَ لَازِمٌ عَلَى الْقَوْمِ.
Bil ki bizim sözümüz buna manidir; zira Allah Teâlâ'nın sevap babında yaptığı her tazim, [Mu'tezile'ye göre] Allah Teâlâ üzerine hak ve vaciptir. Şayet O bunu yapmasaydı ilahlıktan azledilir ve mahlukata ilah olmaktan çıkardı. Dolayısıyla O Teâlâ bu tazimleri vermekle bizzat kendi ilahlığını zeval bulmaktan korumuş olur. Kula gelince; bu tazimleri gerektiren imanla kendini bizzat tahsis ettiğine göre, nefsini aziz kılan bizzat kendisidir; dolayısıyla onun nefsini aziz kılması, Allah Teâlâ'nın onu aziz kılmasından daha büyük olurdu. Böylece zikredilen bu itirazın o topluluğa (Mu'tezile'ye) zorunlu olarak yöneldiğini anlamış olduk.
أَمَّا قَوْلُهُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ فَقَالَ الْجُبَّائِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» : إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُذِلُّ أَعْدَاءَهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَا يُذِلُّ أَحَدًا مِنْ أَوْلِيَائِهِ وَإِنْ أَفْقَرَهُمْ وَأَمْرَضَهُمْ وَأَحْوَجَهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِيُعِزَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ، إِمَّا بِالثَّوَابِ، وَإِمَّا بِالْعِوَضِ فَصَارَ ذَلِكَ كَالْفَصْدِ وَالْحِجَامَةِ فَإِنَّهُمَا وَإِنْ كَانَا يُؤْلِمَانِ فِي الْحَالِ إِلَّا أَنَّهُمَا لَمَّا كَانَا يَسْتَعْقِبَانِ نَفْعًا عَظِيمًا لَا جَرَمَ لَا يُقَالُ فِيهِمَا: إِنَّهُمَا تَعْذِيبٌ، / قَالَ وَإِذَا وُصِفَ الْفَقْرُ بِأَنَّهُ ذُلٌّ فَعَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ كَمَا سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى لِينَ الْمُؤْمِنِينَ ذُلًّا بِقَوْلِهِ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
O'nun: { وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ } “dilediğini zelil edersin” buyruğuna gelince; el-Cübbâî tefsirinde şöyle demiştir: Allah Teâlâ ancak dünyada ve ahirette düşmanlarını zelil eder; dostlarından hiçbirini, onları fakir bıraksa, hastalandırsa ve başkalarına muhtaç etse bile asla zelil kılmaz. Çünkü Allah Teâlâ bu şeyleri, ahirette ya sevapla ya da ivazla (karşılıkla) onları aziz kılmak için yapar. Dolayısıyla bu durum kan aldırmak (fasd) ve hacamat yaptırmak gibi olur; zira bunlar her ne kadar o anda acı verseler de ardından büyük bir fayda getirdikleri için şüphesiz bunlara “işkence ve azap” denilmez. [Cübbâî] şöyle demiştir: Fakirlik zillet olarak vasıflandırıldığında bu mecaz yoluyladır; nitekim Allah Teâlâ: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ }
[الْمَائِدَةِ: ٥٤] .
[el-Mâide: 54] “müminlere karşı alçak gönüllü” buyruğunda müminlerin yumuşak huyluluğunu “zillet” (ezille) diye isimlendirmiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذْلَالُ اللَّهِ تَعَالَى عَبْدَهُ الْمُبْطِلَ إِنَّمَا يَكُونُ بِوُجُوهٍ مِنْهَا بِالذَّمِّ وَاللَّعْنِ وَمِنْهَا بِأَنْ يَخْذُلَهُمْ بِالْحُجَّةِ وَالنُّصْرَةِ، وَمِنْهَا بِأَنْ يَجْعَلَهُمْ خَوَلًا لِأَهْلِ دِينِهِ، وَيَجْعَلَ مَالَهُمْ غَنِيمَةً لَهُمْ وَمِنْهَا بِالْعُقُوبَةِ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ هَذَا جُمْلَةُ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَمَذْهَبُنَا أَنَّهُ تَعَالَى يُعِزُّ الْبَعْضَ بِالْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ، وَيُذِلُّ الْبَعْضَ بِالْكُفْرِ وَالضَّلَالَةِ، وَأَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْإِعْزَازِ وَالْإِذْلَالِ هُوَ هَذَا وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ عِزَّ الْإِسْلَامِ وَذُلَّ الْكُفْرِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ فَاعِلٍ وَذَلِكَ
Bunu bildiğine göre deriz ki: [Mu'tezile'ye göre] Allah Teâlâ'nın bâtıl ehli olan kulunu zelil kılması birtakım vecihlerle olur: Bunlardan biri zem ve lanet iledir; biri hüccet ve yardım hususunda onları yardımsız bırakması (hızlan) iledir; biri onları din ehline hizmetçi kılması ve mallarını onlara ganimet yapması iledir; biri de ahirette onlara ceza vermesi iledir. Mu'tezile'nin sözünün hülasası budur. Bizim mezhebimiz ise şudur: Allah Teâlâ bazılarını iman ve marifetle aziz kılar, bazılarını da küfür ve dalaletle zelil kılar. İzzet ve zilletin en büyük türü de işte budur. Buna delalet eden hususlar birkaç vecihtir: Birincisi: İslâm'ın izzeti ve küfrün zilleti için mutlaka bir fail gereklidir; o da...