النوع الرابع: من دعائهم:
Dördüncü Tür: Dualarından:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 194]
رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤)
{ رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver ve kıyamet gününde bizi rezil rüsva etme. Şüphesiz sen vadinden dönmezsin.” (194)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ فِيهِ حَذْفُ الْمُضَافِ ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِكَ. وَثَانِيهَا: وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى تَصْدِيقِ رُسُلِكَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَذْكُورَةٌ عَقِيبَ ذِكْرِ الْمُنَادِي لِلْإِيمَانِ وَهُوَ، الرَّسُولُ وَعَقِيبَ قَوْلِهِ: فَآمَنَّا وَهُوَ التَّصْدِيقُ.
Birinci Mesele: { وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver” buyruğunda bir muzâf (tamlanan) hazfi vardır. Sonra bunda birtakım vecihler bulunmaktadır: Birincisi: “Peygamberlerinin dili üzere bize vadettiklerini bize ver”. İkincisi: “Peygamberlerini tasdik etmemiz üzere bize vadettiklerini bize ver”. Buna delil ise, bu ayetin imana çağıran kimsenin -ki o, Resûl'dür- zikrinin ardından ve tasdik anlamına gelen { فَآمَنَّا } “biz de iman ettik” sözünün akabinde zikredilmiş olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هاهنا سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ الْخُلْفَ فِي وَعْدِ اللَّهِ مُحَالٌ، فَكَيْفَ طَلَبُوا بِالدُّعَاءِ مَا عَلِمُوا أَنَّهُ لَا مَحَالَةَ وَاقِعٌ؟
İkinci Mesele: Burada şöyle bir soru vardır: Allah'ın vadinden dönmesi imkânsızdır; o halde muhakkak gerçekleşeceğini bildikleri bir şeyi dua ile nasıl talep etmişlerdir?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنَ الدُّعَاءِ طَلَبَ الْفِعْلِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِظْهَارُ الْخُضُوعِ وَالذِّلَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَقَدْ أَمَرَنَا بِالدُّعَاءِ فِي أَشْيَاءَ نَعْلَمُ قطعا أنها توجد لا محالة، كقوله: قل رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ [الْأَنْبِيَاءِ: ١١٢] وَقَوْلِهِ: فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ [غَافِرٍ: ٧] .
Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Duadan maksat fiilin talep edilmesi değil, aksine boyun eğişin, zilletin ve kulluğun izhar edilmesidir. Nitekim O, muhakkak meydana geleceğini kesin olarak bildiğimiz şeylerde dahi bize dua etmeyi emretmiştir. { قل رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “De ki: Rabbim, hak ile hükmet!” [Enbiyâ 112] ve { فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ } “Tövbe edenleri ve senin yoluna uyanları bağışla” [Gâfir 7] buyrukları gibi.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ لَا يَتَنَاوَلُ آحَادَ الْأُمَّةِ بِأَعْيَانِهِمْ، بَلْ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُهُمْ بِحَسَبِ أَوْصَافِهِمْ، فَإِنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ الْمُتَّقِينَ بِالثَّوَابِ، وَوَعَدَ الْفُسَّاقَ بِالْعِقَابِ، فَقَوْلُهُ: وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا مَعْنَاهُ: وَفِّقْنَا لِلْأَعْمَالِ الَّتِي بِهَا نَصِيرُ أَهْلًا لِوَعْدِكَ، وَاعْصِمْنَا مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي نَصِيرُ بِهَا أَهْلًا لِلْعِقَابِ/ وَالْخِزْيِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ طَلَبَ التَّوْفِيقِ لِلطَّاعَةِ وَالْعِصْمَةِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ.
Cevaptaki ikinci vecih: Allah'ın vaadi, ümmetin fertlerini bizzat şahısları olarak kapsamaz; bilakis onları vasıflarına göre kapsar. Zira O Teâlâ müttakilere sevap, fasıklara ise ceza vadetmiştir. Dolayısıyla { وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا } “bize vadettiklerini bize ver” buyruğunun manası: “Bizi, senin vaadine ehil kılacak amellere muvaffak eyle ve bizi cezaya / ve rezilliğe ehil kılacak amellerden koru” demektir. Bu takdire göre bu ayetten maksat, itaate muvaffakiyet ve günahtan korunma talebidir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَنْصُرَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَيَقْهَرَ عَدُوَّهُمْ، فَهُمْ طَلَبُوا تَعْجِيلَ ذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَزُولُ الْإِشْكَالُ.
Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ müminlere dünyada yardım etmeyi ve düşmanlarını kahretmeyi vadetmiştir; onlar da bunun acele kılınmasını talep etmişlerdir. Bu takdire göre müşkil zail olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا طَلَبُوا مَنَافِعَ الْآخِرَةِ بِحُكْمِ الْوَعْدِ لَا بِحُكْمِ الِاسْتِحْقَاقِ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ، وَفِي آخِرِ الْكَلَامِ قَالُوا: إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُقْتَضِيَ لِحُصُولِ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ هُوَ الوعد لا الاستحقاق.
Üçüncü Mesele: Ayet, onların ahiret menfaatlerini hak ediş (istihkak) hükmüyle değil, vaat hükmüyle talep ettiklerine delalet etmiştir. Zira onlar: { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver” demişler ve sözün sonunda da { إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz sen vadinden dönmezsin” demişlerdir. Bu da ahiret menfaatlerinin husulünü gerektiren şeyin istihkak değil, vaat olduğuna delalet eder.
المسألة الرابعة: هاهنا سُؤَالٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الثَّوَابُ كَانَ انْدِفَاعُ الْعِقَابِ لَازِمًا لَا مَحَالَةَ، فَقَوْلُهُ:
Dördüncü Mesele: Burada başka bir soru vardır: Sevap hasıl olduğunda cezanın bertaraf olması kaçınılmaz olarak zorunludur. Dolayısıyla O'nun:
آتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ طَلَبٌ لِلثَّوَابِ، فَبَعْدَ طَلَبِ الثَّوَابِ كَيْفَ طُلِبَ تَرْكُ الْعِقَابِ؟ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ بَلْ لَوْ طُلِبَ تَرْكُ الْعِقَابِ أَوَّلًا ثُمَّ طُلِبَ إِيصَالُ الثَّوَابِ كَانَ الْكَلَامُ مُسْتَقِيمًا.
{ آتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver” buyruğu sevap talebidir; o halde sevap talep edildikten sonra O'nun: { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde bizi rezil rüsva etme” buyruğu olan cezanın terk edilmesi nasıl talep edilmiştir? Bilakis önce cezanın terki talep edilip sonra sevabın ulaştırılması talep edilseydi kelam müstakim olurdu.
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الثَّوَابَ شَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ مَنْفَعَةً مَقْرُونَةً بِالتَّعْظِيمِ والسرور فقوله: آتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَنَافِعُ، وَقَوْلُهُ: وَلا تُخْزِنا الْمُرَادُ مِنْهُ التَّعْظِيمُ، الثَّانِي: أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ
Buna iki vecihten cevap verilir: Birincisi: Sevabın şartı, tazim ve sevinç ile birlikte olan bir menfaat olmasıdır. Dolayısıyla { آتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver” buyruğundan murat menfaatler, { وَلا تُخْزِنا } “bizi rezil etme” buyruğundan murat ise tazimdir. İkincisi: Biz açıklamıştık ki,
الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ طَلَبُ التَّوْفِيقِ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْعِصْمَةِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَحْسُنُ النَّظْمُ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَفِّقْنَا لِلطَّاعَاتِ، وَإِذَا وَفَّقْتَنَا لَهَا فَاعْصِمْنَا عَمَّا يُبْطِلُهَا وَيُزِيلُهَا وَيُوقِعُنَا فِي الْخِزْيِ وَالْهَلَاكِ، وَالْحَاصِلُ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَفِّقْنَا لِطَاعَتِكَ فَإِنَّا لَا نَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الطَّاعَاتِ إِلَّا بِتَوْفِيقِكَ، وَإِذَا وَفَّقْتَ لِفِعْلِهَا فَوَفِّقْنَا لِاسْتِبْقَائِهَا فَإِنَّا لَا نَقْدِرُ عَلَى اسْتِبْقَائِهَا وَاسْتِدَامَتِهَا إِلَّا بِتَوْفِيقِكَ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُمْكِنُهُ عَمَلٌ مِنَ الْأَعْمَالِ، وَلَا فِعْلٌ مِنَ الْأَفْعَالِ، وَلَا لَمْحَةٌ وَلَا حَرَكَةٌ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ وَتَوْفِيقِهِ.
bu ayetten maksat itaate muvaffakiyet ve günahtan korunma talebidir. Bu takdire göre nazım güzel olur; sanki şöyle denilmiştir: “Bizi itaatlere muvaffak kıl, bizi onlara muvaffak kıldığında da onları iptal edip yok edecek, bizi rezilliğe ve helake düşürecek şeylerden koru.” Özetle sanki şöyle denilmiştir: “Bizi sana itaate muvaffak kıl; zira biz senin tevfîkin olmaksızın itaatlerden hiçbir şeye güç yetiremeyiz. Onları yapmaya muvaffak kıldığında da onları baki kılmaya bizi muvaffak eyle; zira biz onları baki kılmaya ve devam ettirmeye ancak senin tevfîkinle güç yetirebiliriz.” Bu da kul için Allah'ın yardımı ve tevfîki olmaksızın amellerden hiçbir amelin, fiillerden hiçbir fiilin, hiçbir bakış ve hiçbir hareketin mümkün olamayacağına bir işarettir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ شَبِيهٌ بِقَوْلِهِ: وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ [الزُّمَرِ: ٤٧] فَإِنَّهُ رُبَّمَا ظَنَّ الْإِنْسَانُ أَنَّهُ عَلَى الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَظْهَرُ لَهُ أَنَّ اعْتِقَادَهُ كَانَ ضَلَالًا وَعَمَلَهُ كَانَ ذَنْبًا، فَهُنَاكَ تَحْصُلُ الْخَجَالَةُ الْعَظِيمَةُ وَالْحَسْرَةُ الْكَامِلَةُ وَالْأَسَفُ الشَّدِيدُ، ثُمَّ قَالَ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ: وَذَلِكَ هُوَ الْعَذَابُ الرُّوحَانِيُّ. قَالُوا: وَهَذَا الْعَذَابُ أَشَدُّ مِنَ الْعَذَابِ الْجُسْمَانِيِّ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هذا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْعِبَادِ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهُمْ طَلَبُوا فِي هَذَا الدُّعَاءِ أَشْيَاءَ فَأَوَّلُ مَطَالِبِهِمُ الِاحْتِرَازُ عَنِ الْعَذَابِ الْجُسْمَانِيِّ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَقِنا عَذابَ النَّارِ [آل عمران: ١٩١] وَآخِرُهَا الِاحْتِرَازُ عَنِ الْعَذَابِ الرُّوحَانِيِّ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ الرُّوحَانِيَّ أَشَدُّ مِنَ الْعَذَابِ الْجُسْمَانِيِّ.
Beşinci Mesele: O'nun: { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde bizi rezil etme” buyruğu, { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “Ve Allah tarafından, hiç hesaba katmadıkları şeyler karşılarına çıkıverdi” [Zümer 47] buyruğuna benzer. Zira insan bazen hak inanç ve salih amel üzere olduğunu zanneder; sonra kıyamet gününde inancının bir dalalet, amelinin de bir günah olduğu ona zahir olur. İşte orada büyük bir mahcubiyet, tam bir hasret ve şiddetli bir esef hasıl olur. Sonra İslam hikmet ehli şöyle demiştir: İşte bu, ruhanî azaptır. Onlar: “Bu azap, cismanî azaptan daha şiddetlidir” demişlerdir. Buna delalet eden şeylerden biri de şudur: O Subhânehû, bu mümin kulların bu duada birtakım şeyler istediklerini haber vermiştir. Onların taleplerinin ilki { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi ateşin azabından koru” [Âl-i İmrân 191] buyruğu ile cismanî azaptan sakınmak, sonuncusu ise { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde bizi rezil etme” buyruğu ile ruhanî azaptan sakınmaktır. Bu da ruhanî azabın cismanî azaptan daha şiddetli olduğuna delalet eder.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 195]
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥)
{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ } “Bunun üzerine Rableri onlara icabet etti: ‘Erkek olsun kadın olsun -ki hepiniz birbirinizdensiniz- içinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmeyeceğim. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyet görenlerin, savaşanların ve öldürülenlerin günahlarını mutlaka örteceğim ve onları, Allah katından bir sevap olarak altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli Allah katındadır.’” (195)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ عَرَفُوا اللَّهَ بِالدَّلِيلِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ [آل عمران: ١٩٠] ثُمَّ حَكَى عَنْهُمْ مُوَاظَبَتَهُمْ عَلَى الذِّكْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَعَلَى التَّفَكُّرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ أَثْنَوْا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُهُمْ: رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ [آلِ عمران: ١٩١] ثُمَّ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ بَعْدَ الثَّنَاءِ اشْتَغَلُوا بِالدُّعَاءِ وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَقِنا عَذابَ النَّارِ [آل عمران: ١٩١- ١٩٤] إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ اسْتَجَابَ دُعَاءَهُمْ فَقَالَ: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki O Teâlâ; onların Allah'ı delil ile tanıdıklarını -ki bu { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ }’den { لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ }’e kadar olan [Âl-i İmrân 190] buyruğudur-, sonra zikre devam ettiklerini -ki bu { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً } “Onlar ayaktayken Allah'ı zikrederler” buyruğudur- ve tefekküre devam ettiklerini -ki bu { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler” buyruğudur- nakledip, ardından Allah Teâlâ'ya sena ettiklerini -ki bu onların: { رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ } “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın, sen münezzehsin” [Âl-i İmrân 191] sözüdür- ve senadan sonra dua ile meşgul olduklarını -ki bu onların: { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Bizi ateşin azabından koru” [Âl-i İmrân 191-194] sözünden { إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz sen vadinden dönmezsin” sözüne kadar olan kısımdır- nakledince, bu ayette onların duasına icabet ettiğini beyan edip: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara icabet etti” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ اسْتِجَابَةَ الدُّعَاءِ مَشْرُوطَةٌ بِهَذِهِ الْأُمُورِ، فَلَمَّا كَانَ حُصُولُ هَذِهِ الشَّرَائِطِ عَزِيزًا، لَا جَرَمَ كَانَ الشَّخْصُ الَّذِي يَكُونُ مُجَابَ الدُّعَاءِ عَزِيزًا.
Birinci Mesele: Ayette, duanın kabulünün bu hususlara bağlı olduğuna dair bir uyarı vardır. Bu şartların gerçekleşmesi ender (azîz) olduğu için, duası kabul edilen şahıs da şüphesiz enderdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: يُقَالُ اسْتَجَابَهُ وَاسْتَجَابَ لَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İstecebehu (اسْتَجَابَهُ) ve İstecebe lehu (اسْتَجَابَ لَهُ) denilir. Şair şöyle demiştir:
وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النِّدَا ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ
“Ve bir çağırıcı: ‘Ey çağrıya icabet eden!’ diye seslendi de ... O anda ona hiçbir icabet eden icabet etmedi.”
وقال تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ [الْأَنْفَالِ: ٣٤] .
Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûl'e icabet edin” [Enfâl 24].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنِّي لَا أُضِيعُ: قُرِئَ بِالْفَتْحِ، وَالتَّقْدِيرُ: بِأَنِّي لَا أُضِيعُ، وَبِالْكَسْرِ عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ، وَقُرِئَ لَا أُضِيعُ بِالتَّشْدِيدِ.
Üçüncü Mesele: { أَنِّي لَا أُضِيعُ } “Şüphesiz ben zayi etmem” kısmı fetha ile okunmuştur; takdiri “Bi-ennî lâ udî'u (بِأَنِّي لَا أُضِيعُ)” şeklindedir; sözün kastedilmesi üzere kesre ile de okunmuştur. { لَا أُضِيعُ } lafzı şedde ile de okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ: فِي قَوْلِهِ: مِنْ ذَكَرٍ قِيلَ لِلتَّبْيِينِ كَقَوْلِهِ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ:
Dördüncü Mesele: { مِنْ ذَكَرٍ } “erkekten” kavlindeki “min (مِنْ)”, O'nun: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Artık putlardan olan o pislikten kaçının” [Hac
٣٠] وَقِيلَ: إِنَّهَا مُؤَكِّدَةٌ لِلنَّفْيِ بِمَعْنَى: عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ ذِكْرٍ أو أنثى.
30] kavlinde olduğu gibi tebyîn (açıklama) içindir denilmiştir. Nefyi tekit edici olup “içinizden çalışan, erkek olsun kadın olsun hiçbir kimsenin amelini” manasında olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يُضِيعُ نَفْسَ الْعَمَلِ، لِأَنَّ الْعَمَلَ كُلَّمَا وُجِدَ تَلَاشَى وَفَنِيَ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يُضِيعُ ثَوَابَ الْعَمَلِ، وَالْإِضَاعَةُ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْكِ الْإِثَابَةِ فَقَوْلُهُ: لَا أُضِيعُ نَفْيٌ لِلنَّفْيِ فَيَكُونُ إِثْبَاتًا، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: أَنِّي أُوصِلُ ثَوَابَ جَمِيعِ أعمالهم إِلَيْكُمْ، إِذَا ثَبَتَ مَا قُلْنَا فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَبْقَى فِي النَّارِ مُخَلَّدًا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ بِإِيمَانِهِ اسْتَحَقَّ ثَوَابًا، وَبِمَعْصِيَتِهِ اسْتَحَقَّ عِقَابًا، فَلَا بُدَّ مِنْ وُصُولِهِمَا إِلَيْهِ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ، فَإِمَّا أَنْ يُقَدِّمَ الثَّوَابَ ثُمَّ يَنْقُلُهُ إِلَى الْعِقَابِ وَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، أَوْ يُقَدِّمَ الْعِقَابَ ثُمَّ يَنْقُلُهُ إِلَى الثَّوَابِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Beşinci Mesele: Bil ki murat bizzat amelin kendisini zayi etmemesi değildir; zira amel var oldukça yok olur ve fena bulur. Bilakis murat, amelin sevabını zayi etmemesidir. İdâa (zayi etme), sevap vermeyi terk etmekten ibarettir. Dolayısıyla O'nun: { لَا أُضِيعُ } “zayi etmem” buyruğu olumsuzluğu olumsuzlamadır (nefyi nefiydir), dolayısıyla bir ispat olur. Böylece mana: “Onların bütün amellerinin sevabını size ulaştırırım” şeklini alır. Söylediğimiz sabit olduğunda ayet, müminlerden hiçbir kimsenin cehennemde ebedî kalmayacağına delalet eder. Buna delil şudur: O, imanı ile bir sevabı, günahı ile de bir cezayı hak etmiştir; bu ayetin hükmü gereğince bu ikisinin de ona ulaşması zorunludur. İkisini bir arada cem etmek ise imkânsızdır. O halde ya sevap öne alınıp sonra cezaya nakledilecektir ki bu icma ile batıldır; ya da ceza öne alınıp sonra sevaba nakledilecektir ki matlup olan da budur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ فَسَّرُوا الْآيَةَ بِأَنَّ مَعْنَاهَا أَنَّهُ تَعَالَى قَبِلَ مِنْهُمْ أَنَّهُ يُجَازِيهِمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ وَطَاعَاتِهِمْ وَيُوصِلُ ثَوَابَ تِلْكَ الْأَعْمَالِ إِلَيْهِمْ.
Altıncı Mesele: Müfessirlerin cumhuru ayeti, manasının Allah Teâlâ'nın onlardan amellerine ve itaatlerine karşılık vermeyi ve o amellerin sevabını kendilerine ulaştırmayı kabul ettiği şeklinde tefsir etmişlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: الْقَوْمُ أَوَّلًا طَلَبُوا غُفْرَانَ الذُّنُوبِ، وَثَانِيًا إِعْطَاءَ الثَّوَابِ فَقَوْلُهُ: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ إِجَابَةٌ لَهُمْ فِي إِعْطَاءِ الثَّوَابِ، فَأَيْنَ الْإِجَابَةُ فِي طَلَبِ غُفْرَانِ الذُّنُوبِ؟
Eğer: “Bu topluluk önce günahların bağışlanmasını, ikinci olarak da sevap verilmesini talep etmişti. O'nun: { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Ben içinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmem” buyruğu sevap verilmesi hususunda onlara bir icabettir; peki günahların bağışlanması talebindeki icabet nerededir?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ إِسْقَاطِ الْعَذَابِ حُصُولُ الثَّوَابِ، لَكِنْ يَلْزَمُ مِنْ حُصُولِ الثَّوَابِ سُقُوطُ الْعِقَابِ فَصَارَ قَوْلُهُ: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ إِجَابَةً لِدُعَائِهِمْ فِي الْمَطْلُوبِينَ. وَعِنْدِي فِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ دُعَاءَكُمْ، وَعَدَمُ إِضَاعَةِ الدُّعَاءِ عِبَارَةٌ عَنْ إِجَابَةِ الدُّعَاءِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ حَصَلَتْ إِجَابَةُ دُعَائِكُمْ فِي كُلِّ مَا طَلَبْتُمُوهُ وَسَأَلْتُمُوهُ.
Biz deriz ki: Azabın düşürülmesinden sevabın husulü gerekmez, fakat sevabın husulünden cezanın düşmesi gerekir. Böylece O'nun: { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Ben içinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmem” buyruğu, iki matlupta da onların duasına bir icabet olmuştur. Bana göre ayette başka bir vecih daha vardır: O da { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Ben içinizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmem” buyruğundan muradın “duanızı zayi etmem” demek olduğudur. Duanın zayi edilmemesi ise duanın kabul edilmesinden ibarettir. Dolayısıyla bundan murat: “Talep ettiğiniz ve dilediğiniz her hususta duanızın icabeti hasıl olmuştur” şeklinde olur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا تَفَاوُتَ فِي الْإِجَابَةِ وَفِي الثَّوَابِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى إِذَا كَانَا جَمِيعًا فِي التَّمَسُّكِ بِالطَّاعَةِ عَلَى السَّوِيَّةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفَضْلَ فِي بَابِ الدِّينِ بِالْأَعْمَالِ، لَا بِسَائِرِ صِفَاتِ الْعَامِلِينَ، لِأَنَّ كَوْنَ بَعْضِهِمْ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى، أَوْ مِنْ نَسَبٍ خَسِيسٍ أَوْ شَرِيفٍ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النِّسَاءِ: ١٢٣]
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Erkek olsun kadın olsun” buyruğuna gelince, mana şudur: İkisi de itaate sarılmada eşit oldukları takdirde, icabette ve sevapta erkekle kadın arasında bir fark yoktur. Bu da din babındaki faziletin amellerle olduğuna, ameli işleyenlerin diğer sıfatlarıyla olmadığına delalet eder; çünkü bazılarının erkek veya kadın olması, yahut düşük veya şerefli bir nesepten gelmesi bu babda hiçbir tesire sahip değildir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ 123].
وَرُوِيَ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَأَسْمَعُ اللَّهَ يَذْكُرُ الرِّجَالَ فِي الْهِجْرَةِ وَلَا يَذْكُرُ النِّسَاءَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Rivayet edildiğine göre Ümmü Seleme şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben Allah'ın hicret hususunda erkekleri andığını, kadınları ise anmadığını işitiyorum.” Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحْسَنُهَا أَنْ يُقَالَ: مِنْ بِمَعْنَى الْكَافِ أَيْ بَعْضُكُمْ كَبَعْضٍ، وَمِثْلُ بَعْضٍ فِي الثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْعِقَابِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ. قَالَ الْقَفَّالُ: هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ مِنِّي أَيْ عَلَى خُلُقِي وَسِيرَتِي، قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي [الْبَقَرَةِ: ٢٤٩]
Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Hepiniz birbirinizdensiniz” buyruğuna gelince, bunda birtakım vecihler vardır: Bunların en güzeli, “min (مِنْ)” edatının kâf (كَـ) manasında olduğunu, yani “itaate sevap ve günaha ceza konusunda bir kısmınız bir kısmınız gibidir, birbirinizin benzeridir” denilmesidir. Kaffâl şöyle demiştir: Bu, Arapların: “Falan bendendir” yani “benim ahlakım ve yaşantım üzeredir” sözündendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim ondan içerse benden değildir, kim de onu tatmazsa şüphesiz o bendendir” [Bakara 249].
وَقَالَ ﵊: «مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا» وَقَالَ: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ حَمَلَ عَلَيْنَا السِّلَاحَ»
O (aleyhisselâm) da şöyle buyurmuştur: «Bizi aldatan bizden değildir» ve «Bize karşı silah taşıyan bizden değildir».
فَقَوْلُهُ: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ أَيْ بَعْضُكُمْ شَبَهُ بَعْضٍ فِي اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْعِقَابِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِدْخَالُ التَّفَاوُتِ فِيهِ؟
Dolayısıyla O'nun: { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Hepiniz birbirinizdensiniz” buyruğu, yani “itaate sevap ve günaha ceza hak etme konusunda bir kısmınız bir kısmınızın benzeridir; o halde bunda bir farklılık sokmak nasıl mümkün olabilir?” demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَالَّذِينَ هاجَرُوا الَّذِينَ اخْتَارُوا الْمُهَاجَرَةَ مِنْ أَوْطَانِهِمْ فِي خِدْمَةِ الرَّسُولِ ﷺ، والمراد من الذين أخرجوا مِنْ دِيَارِهِمْ الَّذِينَ أَلْجَأَهُمُ الْكُفَّارُ إِلَى الْخُرُوجِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ رُتْبَةَ الْأَوَّلِينَ أَفْضَلُ لِأَنَّهُمُ اخْتَارُوا خِدْمَةَ الرَّسُولِ ﵇ وَمُلَازَمَتَهُ عَلَى الِاخْتِيَارِ، فَكَانُوا أَفْضَلَ وَقَوْلُهُ: وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي أَيْ مِنْ أَجْلِهِ وَسَبَبِهِ وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لِأَنَّ الْمُقَاتَلَةَ تَكُونُ قَبْلَ الْقِتَالِ، قَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَقاتَلُوا بِالْأَلِفِ أَوَّلًا وَقُتِلُوا مُخَفَّفَةً، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ قَاتَلُوا مَعَهُ حَتَّى قُتِلُوا، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَقاتَلُوا أَوَّلًا وَقُتِّلُوا مُشَدَّدَةً قِيلَ: التَّشْدِيدُ لِلْمُبَالَغَةِ وَتَكَرُّرِ الْقَتْلِ فِيهِمْ
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyet görenlerin, savaşanların ve öldürülenlerin günahlarını mutlaka örteceğim ve onları, Allah katından bir sevap olarak altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım.” O'nun: { فَالَّذِينَ هاجَرُوا } “Hicret edenler” kavlinden murat, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hizmetinde vatanlarından hicret etmeyi seçenlerdir. { أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “yurtlarından çıkarılanlar” kavlinden murat ise kâfirlerin çıkmaya mecbur bıraktığı kimselerdir. Şüphe yok ki birincilerin mertebesi daha efdaldir; zira onlar Resûl (aleyhisselâm)'ın hizmetini ve onunla beraberliği kendi tercihleriyle seçmişlerdir, bu yüzden daha faziletli olmuşlardır. O'nun: { وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي } “benim yolumda eziyet görenler” buyruğu, yani O'nun uğrunda ve O'nun sebebiyle eziyet görenler demektir. { وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا } “savaşanlar ve öldürülenler” buyruğuna gelince; zira mukatele (savaşma) öldürülmeden önce olur. Nâfi‘, Âsım ve Ebû Amr önce elif ile { وَقاتَلُوا }, sonra şeddesiz olarak { وَقُتِلُوا } şeklinde okumuşlardır; mana, onların öldürülünceye kadar onunla beraber savaştıklarıdır. İbn Kesîr ve İbn Âmir ise önce { وَقاتَلُوا }, sonra şeddeli olarak { وَقُتِّلُوا } şeklinde okumuşlardır. Şeddenin mübalağa ve aralarında öldürülmenin tekerrürü için olduğu söylenmiştir;
كَقَوْلِهِ: مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ [ص: ٥٠] وَقِيلَ: قُطِعُوا عَنِ الْحَسَنِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَقُتِلُوا بِغَيْرِ أَلِفٍ أَوَّلًا وَقَاتَلُوا بِالْأَلِفِ بَعْدَهُ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَاوَ لَا تُوجِبُ التَّرْتِيبَ كَمَا في قوله: وَاسْجُدِي وَارْكَعِي [آل عمران: ٤٣] وَالثَّانِي: عَلَى قَوْلِهِمْ: قَتَلْنَا وَرَبِّ الْكَعْبَةِ، إِذَا ظَهَرَتْ أَمَارَاتُ الْقَتْلِ، أَوْ إِذَا قُتِلَ قَوْمُهُ وَعَشَائِرُهُ. وَالثَّالِثُ: بِإِضْمَارِ «قَدْ» أَيْ قُتِّلُوا وَقَدْ قَاتَلُوا.
O'nun: { مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “Kapıları kendilerine ardına kadar açılmış” [Sâd 50] buyruğu gibi. Hasan'dan nakledildiğine göre “parça parça doğrandılar” anlamında olduğu da söylenmiştir. Hamza ve Kisâî ise önce elifsiz olarak { وَقُتِلُوا }, sonra elif ile { وَقاتَلُوا } şeklinde okumuşlardır. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Vâv (bağlacı), { وَاسْجُدِي وَارْكَعِي } “Secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et” [Âl-i İmrân 43] buyruğunda olduğu gibi tertibi gerektirmez. İkincisi: Arapların, ölüm emareleri zahir olduğunda veya kavmi ve aşireti öldürüldüğünde söyledikleri: “Kâbe'nin Rabbine andolsun ki öldürüldük” sözü üzeredir. Üçüncüsü: “Kad (قَدْ)” takdiri iledir; yani “savaşmış oldukları halde öldürüldüler” demektir.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ مَنْ فَعَلَ هَذَا بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: مَحْوُ السَّيِّئَاتِ وَغُفْرَانُ الذُّنُوبِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وذلك هو الذي طلبوه بقولهم: فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا [آلِ عمران: ١٩٣] وَثَانِيهَا إِعْطَاءُ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَهُوَ الَّذِي طَلَبُوهُ بِقَوْلِهِمْ: وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الثَّوَابُ ثَوَابًا عَظِيمًا مَقْرُونًا بِالتَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهُوَ الَّذِي قَالُوهُ: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْعَظِيمُ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لِعَظَمَتِهِ، وَإِذَا قَالَ السُّلْطَانُ الْعَظِيمُ لِعَبْدِهِ: إِنِّي أَخْلَعُ عَلَيْكَ خِلْعَةً مِنْ عِنْدِي دَلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِ تِلْكَ الْخِلْعَةِ فِي نِهَايَةِ الشَّرَفِ وَقَوْلُهُ:
Sonra Allah Teâlâ bunu yapan kimseye üç şeyi vadetmiştir: Birincisi: Kötülüklerin silinmesi ve günahların bağışlanmasıdır ki bu, O'nun: { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “Onların günahlarını mutlaka örteceğim” buyruğudur. Bu da onların: { فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا } “Günahlarımızı bağışla ve kötülüklerimizi ört” [Âl-i İmrân 193] sözleriyle talep ettikleri şeydir. İkincisi: Büyük bir sevabın verilmesidir ki bu, O'nun: { وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Ve onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım” buyruğudur. Bu da onların: “Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver” sözleriyle talep ettikleri şeydir. Üçüncüsü: Bu sevabın tazim ve iclal ile birlikte olan büyük bir sevap olmasıdır ki bu, O'nun: { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından” buyruğudur. Bu da onların: { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde bizi rezil rüsva etme” dedikleri şeydir; çünkü O Subhânehû, azametinin sonu olmayan Azîm'dir. Büyük bir sultan kuluna: “Ben sana kendi katımdan bir hil'at giydiriyorum” dediğinde bu, o hil'atin şerefin zirvesinde olduğuna delalet eder. O'nun:
ثَواباً مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَأُثِيبَنَّهُمْ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، أَيْ لَأُثِيبَنَّهُمْ إِثَابَةً أَوْ تَثْوِيبًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ فِي مَعْنَى لَأُثِيبَنَّهُمْ. ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِيَكُونَ ذَلِكَ الثَّوَابُ فِي غَايَةِ الشَّرَفِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ، عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، غَنِيًّا عَنِ الْحَاجَاتِ، كَانَ لَا مَحَالَةَ فِي غَايَةِ الْكَرَمِ وَالْجُودِ وَالْإِحْسَانِ، فَكَانَ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ.
{ ثَواباً } “Bir sevap olarak” buyruğu müekked bir mastardır; takdiri: “Onlara Allah katından bir mükâfat ile mutlaka mükâfat vereceğim” yani onlara Allah katından bir sevap verme veya mükâfatlandırma ile mükâfat vereceğim demektir; zira O'nun: “Onların günahlarını mutlaka örteceğim ve onları mutlaka [cennetlere] koyacağım” buyruğu, “onlara mutlaka sevap vereceğim” manasındadır. Sonra: { وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ } “Sevabın en güzeli Allah katındadır” buyurmuştur. Bu da o sevabın şerefin gayesinde olması için bir tekittir; çünkü O Teâlâ bütün mukadderata kādir, bütün malûmatı bilen ve ihtiyaçlardan müstağni olunca, kaçınılmaz olarak kerem, cömertlik ve ihsanın zirvesinde olur; böylece güzel sevap O'nun katında bulunmuş olur.
رُوِيَ عَنْ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ حَزَبَهُ أَمْرٌ فَقَالَ خَمْسَ مَرَّاتٍ: رَبَّنَا، أَنْجَاهُ اللَّهُ مِمَّا يَخَافُ وَأَعْطَاهُ مَا أَرَادَ، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ، قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا خَمْسَ مَرَّاتٍ: رَبَّنَا، ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّهُ اسْتَجَابَ لَهُمْ.
Ca‘fer es-Sâdık'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Kime bir iş sıkıntı verirse ve o beş defa: ‘Rabbenâ (Rabbimiz)’ derse, Allah onu korktuğu şeyden kurtarır ve dilediğini ona verir.” Ardından bu ayeti okudu ve şöyle dedi: “Çünkü Allah onların beş defa: ‘Rabbenâ’ dediklerini nakletmiş, sonra da onlara icabet ettiğini haber vermiştir.”
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٦ الى ١٩٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 196-197]
لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧)
{ لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! (196) [Bu] az bir geçimliktir. Sonra onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! (197)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ بِالثَّوَابِ الْعَظِيمِ، وَكَانُوا فِي الدُّنْيَا فِي نِهَايَةِ الْفَقْرِ وَالشِّدَّةِ، وَالْكُفَّارُ كَانُوا فِي النِّعَمِ، ذَكَرَ اللَّهُ تعالى هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُسَلِّيهِمْ وَيُصَبِّرُهُمْ عَلَى تِلْكَ الشِّدَّةِ، فَقَالَ: لَا يَغُرَّنَّكَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki O Teâlâ müminlere o büyük sevabı vadettiğinde; müminler de dünyada fakirlik ve meşakkatin son noktasındayken, kâfirler ise nimetler içindeydiler. Allah Teâlâ bu ayette onları teselli edecek ve o meşakkate karşı sabrettirecek hususları zikrederek: { لَا يَغُرَّنَّكَ } “Sakın seni aldatmasın” buyurdu. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْغُرُورَ مَصْدَرُ قَوْلِكَ: غَرَّرْتُ الرَّجُلَ بِمَا يَسْتَحْسِنُهُ فِي الظَّاهِرِ ثُمَّ يَجِدُهُ عِنْدَ التَّفْتِيشِ عَلَى خِلَافِ مَا يُحِبُّهُ، فَيَقُولُ: غَرَّنِي ظَاهِرُهُ أَيْ قَبِلْتُهُ عَلَى غَفْلَةٍ عَنِ امْتِحَانِهِ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ فِي الثَّوَابِ إِذَا نُشِرَ ثُمَّ أُعِيدَ إِلَى طَيِّهِ: رَدَدْتُهُ عَلَى غِرَّةٍ.
Birinci Mesele: Gurur (aldanış) kelimesinin; “Adamı zahirde güzel gördüğü, fakat araştırdığında sevdiği şeyin hilafına bulduğu şeyle aldattım” sözünün mastarı olduğunu zikretmiştik; böylece o kimse: “Onun zahiri beni aldattı” yani “onu imtihan etmekten gafil olarak kabul ettim” der. Araplar, açıldıktan sonra tekrar dürülen elbise hakkında: “Onu habersizce geri çevirdim” derler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُخَاطَبُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَغُرَّنَّكَ مَنْ هُوَ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الرَّسُولُ ﷺ وَلَكِنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْأُمَّةُ. قَالَ قَتَادَةُ: وَاللَّهِ مَا غَرُّوا نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ، وَالْخِطَابُ وَإِنْ كَانَ لَهُ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ غَيْرُهُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: السَّبَبُ لِعَدَمِ إِغْرَارِ الرَّسُولِ ﵇ بِذَلِكَ هُوَ تَوَاتُرُ هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ: وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٧٤] فَسَقَطَ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ [هُودٍ: ٤٢] وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الأنعام: ١٤] وفَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ [الْقَلَمِ: ٨] وَالثَّانِي:
İkinci Mesele: { لَا يَغُرَّنَّكَ } “Sakın seni aldatmasın” buyruğunda muhatap kimdir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: O, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir, fakat murat ümmettir. Katâde şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki, Allah canını alıncaya kadar onlar Allah'ın Nebîsi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i aldatamadılar. Hitap ona olsa da murat başkasıdır.” Şöyle denilmesi de mümkündür: Resûl (aleyhisselâm)'ın bununla aldanmamasının sebebi, bu ayetlerin ona peş peşe gelmesidir; nitekim O: { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا } “Eğer biz seni sebatkâr kılmasaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin” [İsrâ 74] buyurmuştur. Böylece Katâde'nin sözü düşer. Bunun benzeri O'nun: { وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerle beraber olma” [Hûd 42], { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sakın müşriklerden olma” [En‘âm 14] ve { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “O yalanlayanlara itaat etme” [Kalem 8] buyruklarıdır. İkincisi:
وَهُوَ أَنَّ هَذَا خِطَابٌ لِكُلِّ مَنْ سَمِعَهُ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا يَغُرَّنَّكَ أَيُّهَا السَّامِعُ.
Bu, mükelleflerden onu işiten herkes için bir hitaptır; sanki: “Ey işiten kişi, [bu] seni sakın aldatmasın!” denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ، فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ كَانُوا يَتْجُرُونَ وَيَتَنَعَّمُونَ فَقَالَ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ: إِنَّ أَعْدَاءَ اللَّهِ فِيمَا نَرَى مِنَ الْخَيْرِ وَقَدْ هَلَكْنَا مِنَ الْجُوعِ وَالْجُهْدِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.
Üçüncü Mesele: İnkâr edenlerin beldelerde gezip dolaşması hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Mekke müşrikleri hakkında inmiştir; onlar ticaret yapar ve nimetler içinde yaşarlardı. Müminlerden bazıları: “Allah'ın düşmanları gördüğümüz kadarıyla hayır içindeler, biz ise açlıktan ve meşakkatten helak olduk” dediler; bunun üzerine ayet nazil oldu.
وَالثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: كَانَتِ الْيَهُودُ تَضْرِبُ فِي الْأَرْضِ فَتُصِيبُ الْأَمْوَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالْمُرَادُ بِتَقَلُّبِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ، تَصَرُّفُهُمْ فِي التِّجَارَاتِ وَالْمَكَاسِبِ، أَيْ لَا يَغُرَّنَّكُمْ أَمْنُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَتَصَرُّفُهُمْ فِي الْبِلَادِ كَيْفَ شَاءُوا، وَأَنْتُمْ معاشر المؤمنين خائفون محضورون، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَبْقَى إِلَّا مُدَّةً قَلِيلَةً ثُمَّ يَنْتَقِلُونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ.
İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Yahudiler yeryüzünde dolaşır ve mallar elde ederlerdi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. İnkâr edenlerin beldelerde gezip dolaşmasından murat, onların ticaret ve kazançlardaki tasarruflarıdır; yani: “Siz ey müminler topluluğu, korku içinde ve engellenmiş bir haldeyken, onların can güvenlikleri ve beldelerde diledikleri gibi tasarrufta bulunmaları sakın sizi aldatmasın; zira bu durum ancak az bir müddet kalır, sonra da azabın en şiddetlisine intikal ederler” demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَتاعٌ قَلِيلٌ قِيلَ: أَيْ تَقَلُّبُهُمْ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: ذَلِكَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
Sonra Allah Teâlâ: { مَتاعٌ قَلِيلٌ } “[Bu] az bir geçimliktir” buyurdu. Yani “onların gezip dolaşması az bir metadır” denilmiştir. Ferrâ: “Bu az bir metadır” demiştir. Zeccâc ise:
ذَلِكَ الْكَسْبُ وَالرِّبْحُ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْقِلَّةِ لِأَنَّ نَعِيمَ الدُّنْيَا مَشُوبٌ/ بِالْآفَاتِ وَالْحَسَرَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ بِالْعَاقِبَةِ يَنْقَطِعُ وَيَنْقَضِي، وَكَيْفَ لَا يَكُونُ قَلِيلًا وَقَدْ كَانَ مَعْدُومًا مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْآنِ، وَسَيَصِيرُ مَعْدُومًا مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ، فَإِذَا قَابَلْتَ زَمَانَ الْوُجُودِ بِمَا مَضَى وَمَا يَأْتِي وَهُوَ الْأَزَلُ وَالْأَبَدُ، كَانَ أَقَلَّ مِنْ أَنْ يَجُوزَ وَصْفُهُ بِأَنَّهُ قَلِيلٌ.
“O kazanç ve kâr az bir metadır” demiştir. Allah Teâlâ bunu azlıkla vasfetmiştir; zira dünya nimeti / afetler ve hasretlerle karışmıştır, üstelik akıbetinde kesilir ve sona erer. Ezelden şu ana kadar yok iken ve ezelden ebede kadar yok olacak iken nasıl az olmasın? Varlık zamanını geçmiş ve gelecek olanla, yani ezel ve ebed ile mukayese ettiğinde, onun “az” olarak vasfedilmesinin caiz olabileceğinden bile daha az olduğu görülür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ يَعْنِي أَنَّهُ مَعَ قِلَّتِهِ يُسَبِّبُ الْوُقُوعَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ أَبَدَ الْآبَادِ وَالنِّعْمَةُ الْقَلِيلَةُ إِذَا كَانَتْ سَبَبًا لِلْمَضَرَّةِ الْعَظِيمَةِ لَمْ يُعَدَّ ذَلِكَ نِعْمَةً، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آلِ عِمْرَانَ:
Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Sonra onların varacağı yer cehennemdir” buyurmuştur; yani bu, azlığı ile birlikte ebediyen cehennem ateşine düşmeye sebep olur. Az bir nimet, büyük bir zarara sebep olduğunda artık bir nimet sayılmaz. Bu, O'nun: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” [Âl-i İmrân:
١٧٨] وَقَوْلِهِ: وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ [الْأَعْرَافِ: ١٨٣] .
178] ve: { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Onlara mühlet veriyorum; şüphesiz benim tuzağım çetindir” [el-A'râf: 183] ayeti gibidir.
ثُمَّ قَالَ: وَبِئْسَ الْمِهادُ أَيِ الْفِرَاشُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ بِئْسَ الْمِهَادُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [الزُّمَرِ: ١٦] فَهُمْ بَيْنَ أَطْبَاقِ النِّيرَانِ، وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ يَأْكُلُونَ النار ويشربون النار.
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَبِئْسَ الْمِهادُ } “O ne kötü bir döşektir!” buyurdu; yani döşek [demektir]. Onun ne kötü bir döşek olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } “Onların üstlerinde ateşten kat kat örtüler, altlarında da kat kat örtüler vardır” [ez-Zümer: 16] buyruğudur. Onlar ateş tabakaları arasındadırlar ve üzerlerinde örtüler vardır; ateşi yerler ve ateşi içerler.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 198]
لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨)
{ لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “Fakat Rablerinden sakınanlar için, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; Allah katından bir ikram (nüzul) olarak. Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır.” (198)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ أَتْبَعَهُ بِالْوَعْدِ بِالنُّزُلِ، وَالنُّزُلُ مَا يُهَيَّأُ لِلضَّيْفِ وَقَوْلُهُ: لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الطَّاعَاتِ، لِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِي التَّقْوَى الِاحْتِرَازُ عَنِ الْمَنْهِيَّاتِ، وعن ترك المأمورات. واحتج بعض أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الرُّؤْيَةِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْجَنَّةُ بِكُلِّيَّتِهَا نُزُلًا، فَلَا بُدَّ مِنَ الرُّؤْيَةِ لِتَكُونَ خِلْعَةً، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا [الْكَهْفِ: ١٠٧] وَقَوْلُهُ:
Bil ki Allah Teâlâ tehdidi zikredince, onun ardından ikram (nüzul) ile vaadi getirdi. Nüzul, misafir için hazırlanan şeydir. { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } “Fakat Rablerinden sakınanlar” sözü bütün taatleri kapsar; çünkü yasaklardan sakınmak ve emredilenleri terk etmekten sakınmak takvaya dâhildir. Ashabımızdan bazıları bu ayetle rü’yetullaha (Allah'ın görülmesine) delil getirmişlerdir; zira cennet bütünüyle bir nüzul (ön ikram) olunca, hil'at (asıl mükâfat) olması için rü’yetin bulunması kaçınılmazdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için bir konaklama yeri (nüzul) olarak Firdevs cennetleri vardır” [el-Kehf: 107]. Ve O'nun şu buyruğudur:
نُزُلًا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنْ جَنَّاتٌ لِتَخْصِيصِهَا بِالْوَصْفِ، وَالْعَامِلُ اللَّامُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى مَصْدَرٍ مُؤَكَّدٍ، لِأَنَّ خُلُودَهُمْ فِيهَا إِنْزَالُهُمْ فِيهَا أَوْ نُزُولُهُمْ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ كَمَا تَقُولُ: هُوَ لَكَ هِبَةً وَبَيْعًا وَصَدَقَةً ثُمَّ قَالَ: وَما عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْكَثِيرِ الدَّائِمِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ مِمَّا يَتَقَلَّبُ فِيهِ الْفُجَّارُ مِنَ الْقَلِيلِ الزَّائِلِ، وَقَرَأَ مَسْلَمَةُ بْنُ مُحَارِبٍ وَالْأَعْمَشُ نُزْلًا بِسُكُونِ الزَّايِ، وَقَرَأَ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ لَكِنَّ الذين اتقوا بالتشديد.
{ نُزُلًا } kelimesi, sıfat ile tahsis edildiği için { جَنَّاتٌ } kelimesinden hâl olarak nasbedilmiştir; amil ise lâm harfidir. Bunun pekiştirici bir masdar (mef'ûl-i mutlak) anlamında olması da caizdir; çünkü onların orada ebedî kalmaları, oraya konuk edilmeleri (inzâl) veya konaklamaları (nüzûl) demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Tıpkı senin: “O, hibe, satış veya sadaka olarak senindir” demen gibi tefsir (temyiz) üzere nasbedilmiştir. Sonra [Allah Teâlâ]: { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında olanlar ise” -yani çok ve daimî olanlar- { خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “iyiler için daha hayırlıdır” buyurmuştur; bu da facirlerin içinde dönüp dolaştıkları az ve zeval bulucu şeylerden [daha hayırlıdır]. Mesleme b. Muhârib ve A‘meş zâ harfinin sükûnu ile { نُزْلًا } şeklinde okumuşlardır. Yezîd b. Ka'kâ' ise şedde ile { لَكِنَّ الذين اتقوا } şeklinde okumuştur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٩ الى ٢٠٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 199-200]
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)
{ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a saygı ve huşu duyarak iman ederler; Allah'ın ayetlerini az bir pahaya satmazlar. İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir.” (199) { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, cihada hazırlıklı olun (nöbet tutun) ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.” (200)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَكَانَ قَدْ ذَكَرَ حَالَ الْكُفَّارِ مِنْ قَبْلُ، بِأَنَّ مَصِيرَهُمْ إِلَى النَّارِ بَيِّنٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ كَانَ دَاخِلًا فِي صِفَةِ الَّذِينَ اتَّقَوْا فَقَالَ: وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَاخْتَلَفُوا فِي نُزُولِهَا،
Bil ki Allah Teâlâ müminlerin halini zikredip daha önce de kâfirlerin halini, yani varacakları yerin ateş olduğunu zikretmiş olunca, bu ayette onlardan iman edenlerin sakınanların (müttakilerin) vasfına dâhil olduğunu beyan ederek: { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden öyleleri vardır ki...” buyurdu. [Âlimler] bu ayetin nüzulü hakkında ihtilaf etmişlerdir:
فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجَابِرٌ وَقَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي النَّجَاشِيِّ حِينَ مَاتَ وَصَلَّى عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ، فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: إِنَّهُ يُصَلِّي عَلَى نَصْرَانِيٍّ لَمْ يَرَهُ قَطُّ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَابْنُ زَيْدٍ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَرْبَعِينَ مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ، وَاثْنَيْنِ وَثَلَاثِينَ مِنَ الْحَبَشَةِ، وَثَمَانِيَةٍ مِنَ الرُّومِ كَانُوا عَلَى دِينِ عِيسَى ﵇ فَأَسْلَمُوا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ كُلِّهِمْ، وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْكُفَّارَ بِأَنَّ مَصِيرَهُمْ إِلَى الْعِقَابِ، بَيَّنَ فِيمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِأَنَّ مَصِيرَهُمْ إِلَى الثَّوَابِ.
İbn Abbâs, Câbir ve Katâde şöyle demiştir: Necaşî vefat ettiğinde ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldığında nazil oldu. Münafıklar: “O, hiç görmediği bir Hristiyanın cenaze namazını kılıyor” dediler. İbn Cüreyc ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm ve arkadaşları hakkında nazil oldu. Necran ehlinden kırk, Habeşistan'dan otuz iki, Rumlardan sekiz kişi -ki Îsâ aleyhisselâm'ın dini üzere idiler ve Müslüman oldular- hakkında nazil olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ise: “Kitap ehlinin müminlerinin tamamı hakkında nazil oldu” demiştir. Evla olan da budur; zira kâfirlerin akıbetinin azap olduğunu zikrettikten sonra, onlardan iman edenlerin akıbetinin de sevap olduğunu beyan etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِصِفَاتٍ: أَوَّلُهَا: الْإِيمَانُ بِاللَّهِ، وَثَانِيهَا: الْإِيمَانُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ.
Bil ki Allah Teâlâ onları birtakım vasıflarla nitelendirmiştir: Birincisi: Allah'a iman etmek. İkincisi: Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğine iman etmek.
وَثَالِثُهَا: الْإِيمَانُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﵊. وَرَابِعُهَا: كَوْنُهُمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ وَهُوَ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ يُؤْمِنُ لِأَنَّ مَنْ يُؤْمِنُ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُمْ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا كَمَا يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْكِتَابِ مِمَّنْ كَانَ يَكْتُمُ أَمْرَ الرَّسُولِ وَصِحَّةَ نُبُوَّتِهِ.
Üçüncüsü: Muhammed aleyhisselâm'dan önceki peygamberlere indirilenlere iman etmek. Dördüncüsü: Allah'a huşu duyan kimseler olmalarıdır; bu da { يُؤْمِنُ } fiilinin failinden hâldir, çünkü { مَنْ يُؤْمِنُ } çoğul anlamındadır. Beşincisi: Resulün durumunu ve nübüvvetinin sıhhatini gizleyen kitap ehlinin yaptığı gibi, Allah'ın ayetlerini az bir bedel karşılığında satmamalarıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَتِهِمْ: أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ وَالْفَائِدَةُ فِي كَوْنِهِ سَرِيعَ الْحِسَابِ كَوْنُهُ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَيَعْلَمُ مَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.
Sonra Allah Teâlâ onların vasfı hakkında: { أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir” buyurdu. O'nun hesabı çabuk görmesindeki fayda (hikmet), bilinen her şeyi bilmesidir; dolayısıyla her bir kimsenin hak ettiği sevap ve azabı bilir.
قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, cihada hazırlıklı olun (nöbet tutun) ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz” buyruğu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنْ عُلُومِ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ، أَمَّا الْأُصُولُ فَفِيمَا يَتَعَلَّقُ بِتَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، وَأَمَّا الْفُرُوعُ فَفِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّكَالِيفِ وَالْأَحْكَامِ نَحْوُ الْحَجِّ وَالْجِهَادِ وَغَيْرِهِمَا، خَتَمَ هَذِهِ السُّورَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى جَمِيعِ الْآدَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحْوَالَ الْإِنْسَانِ قِسْمَانِ: مِنْهَا مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ وَحْدَهُ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ مُشْتَرِكًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ، أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الصَّبْرِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْمُصَابَرَةِ.
Bil ki Allah Teâlâ bu surede usûl ve fürû ilimlerinden pek çok türü zikredince -usûle gelince, bunlar tevhid, adalet, nübüvvet ve meâdın (ahiretin) takriri ile ilgili konulardır; fürûa gelince, hac, cihad ve benzeri mükellefiyetler ve hükümlerle ilgili konulardır- bu sureyi bütün edepleri kapsayan bu ayetle mühürledi. Zira insanın halleri iki kısımdır: Bir kısmı sadece kendisiyle ilgilidir, bir kısmı ise kendisiyle başkası arasında müşterektir. Birinci kısımda sabır kaçınılmazdır; ikinci kısımda ise musâbere (karşılıklı sabır/sabırda sebat) kaçınılmazdır.
أَمَّا الصَّبْرُ فَيَنْدَرِجُ تَحْتَهُ أَنْوَاعٌ: أَوَّلُهَا: أَنْ يَصْبِرَ عَلَى مَشَقَّةِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي مَعْرِفَةِ التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، وَعَلَى مَشَقَّةِ اسْتِنْبَاطِ الْجَوَابِ عَنْ شُبُهَاتِ الْمُخَالِفِينَ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَصْبِرَ عَلَى مَشَقَّةِ أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ وَالْمَنْدُوبَاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَصْبِرَ عَلَى مَشَقَّةِ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْمَنْهِيَّاتِ. وَرَابِعُهَا: الصَّبْرُ عَلَى شَدَائِدِ الدُّنْيَا وَآفَاتِهَا مِنَ الْمَرَضِ وَالْفَقْرِ وَالْقَحْطِ وَالْخَوْفِ، فَقَوْلُهُ: اصْبِرُوا يَدْخُلُ تَحْتَهُ هَذِهِ الْأَقْسَامُ، وَتَحْتَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ أَنْوَاعٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَأَمَّا الْمُصَابَرَةُ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ تَحَمُّلِ الْمَكَارِهِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْغَيْرِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ تَحَمُّلُ الْأَخْلَاقِ الرَّدِيَّةِ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ وَالْجِيرَانِ وَالْأَقَارِبِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ تَرْكُ الِانْتِقَامِ مِمَّنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ كَمَا قَالَ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ
Sabra gelince, onun altına türler girer: Birincisi: Tevhid, adalet, nübüvvet ve meâdı bilmede nazar ve istidlal (akıl yürütme ve delil getirme) meşakkatine ve muhaliflerin şüphelerine cevap çıkarma meşakkatine sabretmektir. İkincisi: Vacipleri ve mendupları yerine getirme meşakkatine sabretmektir. Üçüncüsü: Yasaklardan sakınma meşakkatine sabretmektir. Dördüncüsü: Hastalık, fakirlik, kıtlık ve korku gibi dünyanın zorluklarına ve afetlerine sabretmektir. Dolayısıyla O'nun: { اصْبِرُوا } “Sabredin” sözünün altına bu kısımlar girer; bu kısımların her birinin altında ise nihayetsiz türler vardır. Musâbereye gelince, o da kendisi ile başkası arasında meydana gelen hoşa gitmeyen durumlara katlanmaktan ibarettir. Bunun içine ev halkından, komşulardan ve akrabalardan gelen kötü ahlaka katlanmak girer; yine sana kötülük yapandan intikam almayı terk etmek girer; nitekim [Allah Teâlâ]: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden yüz çevir”
[الْأَعْرَافِ: ١٩٩] وَقَالَ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] وَيَدْخُلُ فِيهِ الْإِيثَارُ عَلَى الْغَيْرِ كَمَا قَالَ: وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ [الْحَشْرِ: ٩] وَيَدْخُلُ فِيهِ الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَكَ كَمَا قَالَ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَيَدْخُلُ فِيهِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَإِنَّ الْمُقْدِمَ عَلَيْهِ رُبَّمَا وَصَلَ إِلَيْهِ بِسَبَبِهِ ضَرَرٌ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْجِهَادُ فَإِنَّهُ تَعْرِيضُ النَّفْسِ لِلْهَلَاكِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْمُصَابَرَةُ مَعَ الْمُبْطِلِينَ، وَحَلُّ شُكُوكِهِمْ وَالْجَوَابُ عَنْ شُبَهِهِمْ، وَالِاحْتِيَالُ فِي إِزَالَةِ تِلْكَ الْأَبَاطِيلِ عَنْ قُلُوبِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ اصْبِرُوا تَنَاوَلَ كُلَّ مَا تَعَلَّقَ بِهِ وَحْدَهُ وَصابِرُوا تَنَاوَلَ كُلَّ مَا كَانَ مُشْتَرَكًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ.
[el-A'râf: 199] buyurmuştur. Yine: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakarla geçip giderler” [el-Furkân: 72] buyurmuştur. Bunun içine başkasını kendine tercih etmek (îsâr) girer; nitekim: { وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ } “Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler” [el-Haşr: 9] buyurmuştur. Yine sana zulmedeni affetmek girer; nitekim: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” [el-Bakara: 237] buyurmuştur. Yine emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker girer; çünkü buna girişene bu sebeple bir zarar dokunabilir. Yine cihad girer; çünkü o nefsi helake arz etmektir. Yine bâtıl ehliyle sabırlaşmak, onların şüphelerini çözmek, itirazlarına cevap vermek ve o bâtıl fikirleri kalplerinden gidermek için çare aramak girer. Böylece sabit oldu ki O'nun: { اصْبِرُوا } “Sabredin” sözü sadece kendisiyle ilgili olan her şeyi kapsar; { وَصابِرُوا } “Sabır yarışında üstün gelin (karşılıklı sabredin)” sözü ise kendisiyle başkası arasında müşterek olan her şeyi kapsar.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ وَإِنْ تَكَلَّفَ الصَّبْرَ وَالْمُصَابَرَةَ إِلَّا أَنَّ فِيهِ أَخْلَاقًا ذَمِيمَةً تُحْمَلُ عَلَى أَضْدَادِهَا وَهِيَ الشَّهْوَةُ وَالْغَضَبُ وَالْحِرْصُ، وَالْإِنْسَانُ مَا لَمْ يَكُنْ مُشْتَغِلًا طُولَ عُمُرِهِ بِمُجَاهَدَتِهَا وَقَهْرِهَا لَا يُمْكِنُهُ الْإِتْيَانُ بِالصَّبْرِ وَالْمُصَابَرَةِ، فَلِهَذَا قَالَ: وَرابِطُوا وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْمُجَاهَدَةُ فِعْلًا مِنَ الْأَفْعَالِ وَلَا بُدَّ لِلْإِنْسَانِ فِي كُلِّ فعل
Bil ki insan sabra ve musâbereye kendini zorlasa da onda bunların zıtlarına sevk eden kötü ahlaklar vardır; bunlar da şehvet, öfke ve hırstır. İnsan ömrü boyunca bunlarla mücadele edip onları kahretmekle meşgul olmadıkça sabrı ve musâbereyi yerine getirmesi mümkün olmaz. İşte bu sebeple [Allah Teâlâ]: { وَرابِطُوا } “[Cihada/nöbete] hazırlıklı ve sebatkâr olun” buyurdu. Bu mücahede fiillerden bir fiil olunca ve insanın [yaptığı] her fiilde
يَفْعَلُهُ مِنْ دَاعِيَةٍ وَغَرَضٍ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِلْإِنْسَانِ فِي هَذِهِ الْمُجَاهَدَةِ غَرَضٌ وَبَاعِثٌ، وَذَلِكَ هُوَ تَقْوَى اللَّهِ لِنَيْلِ الْفَلَاحِ وَالنَّجَاحِ، فَلِهَذَا قَالَ: وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ فِيهِ أَنَّ الْأَفْعَالَ مَصْدَرُهَا هُوَ الْقُوَى، فَهُوَ تَعَالَى أَمَرَ بِالصَّبْرِ وَالْمُصَابَرَةِ، وَذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْأَفْعَالِ الْحَسَنَةِ، وَالِاحْتِرَازُ عَنِ الْأَفْعَالِ الذَّمِيمَةِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْأَفْعَالُ صَادِرَةً عَنِ الْقُوَى أَمَرَ بَعْدَ ذَلِكَ بِمُجَاهَدَةِ الْقُوَى الَّتِي هِيَ مَصَادِرُ الْأَفْعَالِ الذَّمِيمَةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِالْمُرَابَطَةِ، ثُمَّ/ ذَكَرَ مَا بِهِ يَحْصُلُ دَفْعُ هَذِهِ الْقُوَى الدَّاعِيَةِ إِلَى الْقَبَائِحِ وَالْمُنْكَرَاتِ، وَذَلِكَ هُوَ تَقْوَى اللَّهِ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا لِأَجْلِهِ وَجَبَ تَرْجِيحُ تَقْوَى اللَّهِ عَلَى سَائِرِ الْقُوَى وَالْأَخْلَاقِ، وَهُوَ الْفَلَاحُ، فَظَهَرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي هِيَ خَاتِمَةٌ لِهَذِهِ السُّورَةِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى كُنُوزِ الْحِكَمِ وَالْأَسْرَارِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَأَنَّهَا عَلَى اخْتِصَارِهَا كَالْمُتَمِّمِ لِكُلِّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ عُلُومِ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ فَهَذَا مَا عِنْدِي فِيهِ.
bir yönlendirici ve gaye bulunması kaçınılmaz olduğuna göre, insanın bu mücahedede bir gayesi ve saiki bulunması gerekmiştir. Bu da kurtuluş ve başarıya ulaşmak için Allah'tan sakınmaktır (takvadır). İşte bu sebeple [Allah Teâlâ]: { وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz” buyurdu. Bu konudaki tam tahkik şöyledir: Fiillerin kaynağı kuvvelerdir. Allah Teâlâ sabrı ve musâbereyi emretmiştir; bu da güzel fiilleri yapmak ve kötü fiillerden sakınmaktan ibarettir. Fiiller kuvvelerden meydana geldiği için, bundan sonra kötü fiillerin kaynağı olan kuvvelerle mücadele etmeyi emretmiştir ki murâbata ile kastedilen de budur. Sonra / çirkinliklere ve kötülüklere sevk eden bu kuvveleri bertaraf etmeyi sağlayan şeyi zikretmiştir ki o da Allah'tan sakınmaktır (takvadır). Sonra da Allah takvasını diğer bütün kuvvelere ve ahlaka tercih etmeyi gerektiren şeyi zikretmiştir ki o da felâhtır (kurtuluştur). Böylece bu surenin hatimesi olan bu ayetin, hikmet hazinelerini ve ruhani sırları ihtiva ettiği ve veciz oluşuyla birlikte bu surede daha önce zikredilen usûl ve fürû ilimlerinin tamamının adeta bir tamamlayıcısı olduğu ortaya çıkmıştır. Benim bu konudaki kanaatim budur.
وَلْنَذْكُرْ مَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ: قَالَ الْحَسَنُ: اصْبِرُوا عَلَى دِينِكُمْ وَلَا تَتْرُكُوهُ بِسَبَبِ الْفَقْرِ وَالْجُوعِ، وَصَابِرُوا عَلَى عَدُوِّكُمْ وَلَا تَفْشَلُوا بِسَبَبِ وُقُوعِ الْهَزِيمَةِ يَوْمَ أُحُدٍ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: اصْبِرُوا مَعَ نَبِيِّكُمْ وَصَابِرُوا عَدُوَّكُمْ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ أَصْبَرَ مِنْكُمْ، وَقَالَ الْأَصَمُّ: لَمَّا كَثُرَتْ تَكَالِيفُ اللَّهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَمَرَهُمْ بِالصَّبْرِ عَلَيْهَا، وَلَمَّا كَثُرَ تَرْغِيبُ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْجِهَادِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَمَرَهُمْ بِمُصَابَرَةِ الْأَعْدَاءِ.
Müfessirlerin söylediklerini de zikredelim: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Dininiz üzere sabredin, fakirlik ve açlık sebebiyle onu terk etmeyin; düşmanınıza karşı sabırda sebat gösterin ve Uhud günü hezimet vuku buldu diye yılgınlığa kapılmayın. Ferrâ şöyle demiştir: Peygamberinizle beraber sabredin ve düşmanınıza karşı sabırda sebat edin; onun sizden daha sabırlı olması yakışık almaz. Asam ise şöyle demiştir: Allah'ın bu suredeki teklifleri çoğalınca onlara bunlara sabretmelerini emretti; Allah Teâlâ'nın bu surede cihada teşviki çoğalınca da onlara düşmanlara karşı sabırda sebat göstermelerini emretti.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَرابِطُوا فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَرْبِطَ هَؤُلَاءِ خَيْلَهُمْ فِي الثُّغُورِ وَيَرْبِطَ أُولَئِكَ خَيْلَهُمْ أَيْضًا، بِحَيْثُ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ مُسْتَعِدًّا لِقِتَالِ الْآخَرِ، قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٦٠]
O'nun: { وَرابِطُوا } “Ve cihada hazırlıklı olun (nöbet tutun)” sözüne gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun, taraflardan birinin sınır boylarında atlarını bağlaması, diğerinin de atlarını bağlaması, böylece iki hasımdan her birinin diğeriyle savaşmaya hazır olması anlamına geldiğidir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ } “Beslenen atlarla da, bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz” [el-Enfâl: 60] buyurmuştur.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ «مَنْ رَابَطَ يَوْمًا وَلَيْلَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَ مِثْلَ صِيَامِ شَهْرٍ وَقِيَامِهِ لَا يُفْطِرُ وَلَا يَنْتَقِلُ عَنْ صَلَاتِهِ إِلَّا لِحَاجَةٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Allah yolunda bir gün bir gece nöbet tutarsa (ribat yaparsa), bu, bir ay boyunca hiç orucunu bozmadan oruç tutmak ve ancak bir ihtiyaç için namazından ayrılmak üzere geceyi ibadetle geçirmek gibidir.”
الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى الْمُرَابَطَةِ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: مَا روي عن أبي سلمة عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ قَالَ: لَمْ يَكُنْ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ غَزْوٌ يُرَابَطُ فِيهِ، وَإِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي انْتِظَارِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ. الثَّانِي: مَا رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ حِينَ ذَكَرَ انْتِظَارَ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ ثُمَّ قَالَ: «فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ» ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.
İkincisi: Murâbatanın manası, namazdan sonra diğer namazı beklemektir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Ebû Seleme [b.] Abdirrahmân'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında nöbet tutulacak (ribat yapılacak) bir gazve yoktu; bu ayet ancak namazdan sonra namazı beklemek hakkında indi. İkincisi: Ebû Hüreyre'den rivayet edilen hadistir; o, namazdan sonra diğer namazı beklemeyi zikrettiğinde: “İşte ribât budur” sözünü üç defa söylemiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْكُلِّ، وَأَصْلُ الرِّبَاطِ مِنَ الرَّبْطِ وَهُوَ الشَّدُّ، يُقَالُ: لِكُلِّ مَنْ صَبَرَ عَلَى أَمْرٍ رَبَطَ قَلْبَهُ عَلَيْهِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الرِّبَاطُ هُوَ اللُّزُومُ وَالثَّبَاتُ، وَهَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الصَّبْرِ وَرَبْطِ النَّفْسِ، ثُمَّ هَذَا الثَّبَاتُ وَالدَّوَامُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى الْجِهَادِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى الصَّلَاةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki bu lafzı hepsine hamletmek mümkündür. Ribâtın aslı bağlamak ve düğümlemek anlamına gelen rabt (رَبْط) kelimesindendir. Bir şeye sabreden herkes için “kalbini ona bağladı” denilir. Başkaları ise: “Ribât, ayrılmamak ve sebat etmektir” demişlerdir. Bu mana da zikrettiğimiz sabır ve nefsi bağlama manasına racidir. Sonra bu sebat ve devamlılığın cihad üzerine olması caiz olduğu gibi, namaz üzerine olması da caizdir. En doğrusunu Allah bilir.
قَالَ الْإِمَامُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ بِفَضْلِ اللَّهِ وَإِحْسَانِهِ يَوْمَ الْخَمِيسِ أَوَّلَ رَبِيعٍ الْآخِرِ سَنَةَ خمس وتسعين وخمسمائة.
İmam [Fahreddîn er-Râzî] radıyallâhu teâlâ anh şöyle dedi: Bu surenin tefsiri, Allah'ın lütfu ve ihsanıyla beş yüz doksan beş senesinin Rebiülâhir ayının ilk günü olan Perşembe günü tamamlandı.