Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 35. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَذَكَرَهَا هُنَا أَيْضًا، وَخَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ بِقَوْلِهِ: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [البقرة: ١٦٤] وختمها هاهنا بِقَوْلِهِ: لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ وَذَكَرَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ مَعَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الثَّلَاثَةِ خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ أُخْرَى، حَتَّى كَانَ الْمَجْمُوعُ ثَمَانِيَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدلائل، وهاهنا اكتفى بذكر هذه الأنواع الثلاثة: وهي السموات وَالْأَرْضُ، وَاللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، فَهَذِهِ أَسْئِلَةٌ ثَلَاثَةٌ:

Bil ki Allah Teâlâ bu ayeti Bakara Suresi'nde zikrettiği gibi burada da zikretmiştir. Bakara Suresi'ndeki bu ayeti: { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Bakara: 164] “akleden bir topluluk için elbette deliller vardır” buyruğuyla bitirmiş, buradaki ayeti ise: { لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri için elbette deliller vardır” buyruğuyla sona erdirmiştir. Bakara Suresi'nde bu üç delille birlikte beş çeşit delil daha zikretmiş, böylece delillerin toplamı sekiz türe ulaşmıştı. Burada ise bu üç türü; yani gökleri, yeri, gece ile gündüzü zikretmekle yetinmiştir. İşte burada üç soru bulunmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي إِعَادَةِ الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ بِاللَّفْظِ الْوَاحِدِ فِي سُورَتَيْنِ؟

Birinci Soru: Tek bir ayetin aynı lafızla iki surede tekrarlanmasındaki fayda nedir?

وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ اكتفى هاهنا بِإِعَادَةِ ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّلَائِلِ وَحَذَفَ الْخَمْسَةَ الْبَاقِيَةَ؟

İkinci Soru: Niçin burada delillerden üç türü tekrarlamakla yetinip geri kalan beşini hazfetmiştir?

وَالسُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ هُنَاكَ: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [البقرة: ١٦٤] وقال هاهنا: لِأُولِي الْأَلْبابِ.

Üçüncü Soru: Niçin orada: { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Bakara: 164] “akleden bir topluluk için” demiş de burada: { لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl sahipleri için” buyurmuştur?

فَأَقُولُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ كِتَابِهِ: إِنَّ سُوَيْدَاءَ الْبَصِيرَةِ تَجْرِي مَجْرَى سَوَادِ الْبَصَرِ فَكَمَا أَنَّ سَوَادَ الْبَصَرِ لَا يَقْدِرُ

Kitabının sırlarını en iyi Allah bilir diyerek derim ki: Basiretin (kalp gözünün) odak noktası, gözün bebeği (görme merkezi) gibidir. Nasıl ki gözbebeği...

أَنْ يَسْتَقْصِيَ فِي النَّظَرِ إِلَى شَيْئَيْنِ، بَلْ إِذَا حَدَّقَ بَصَرَهُ نَحْوَ شَيْءٍ تَعَذَّرَ عَلَيْهِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ تَحْدِيقُ الْبَصَرِ نَحْوَ شَيْءٍ آخر، فكذلك هاهنا إِذَا حَدَّقَ الْإِنْسَانُ حَدَقَةَ عَقْلِهِ نَحْوَ مُلَاحَظَةِ معقول امتنع عليه في تلك الحالة الْحَالَةِ تَحْدِيقُ حَدَقَةِ الْعَقْلِ نَحْوَ مَعْقُولٍ آخَرَ، فَعَلَى هَذَا كُلَّمَا كَانَ اشْتِغَالُ الْعَقْلِ بِالِالْتِفَاتِ إِلَى الْمَعْقُولَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ أَكْثَرَ، كَانَ حِرْمَانُهُ عَنِ الِاسْتِقْصَاءِ فِي تِلْكَ التَّعَقُّلَاتِ وَالْإِدْرَاكَاتِ أَكْثَرَ، فَعَلَى هَذَا: السَّالِكُ إِلَى اللَّهِ لَا بُدَّ لَهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مِنْ تَكْثِيرِ الدَّلَائِلِ، فَإِذَا اسْتَنَارَ الْقَلْبُ بِنُورِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ صَارَ اشْتِغَالُهُ بِتِلْكَ الدَّلَائِلِ كَالْحِجَابِ لَهُ عَنِ اسْتِغْرَاقِ الْقَلْبِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ، فَالسَّالِكُ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ كَانَ طَالِبًا لِتَكْثِيرِ الدَّلَائِلِ، فَعِنْدَ وُقُوعِ هَذَا النُّورِ فِي الْقَلْبِ يَصِيرُ طَالِبًا لِتَقْلِيلِ الدَّلَائِلِ، حَتَّى إِذَا زَالَتِ/ الظُّلْمَةُ الْمُتَوَلِّدَةُ مِنَ اشْتِغَالِ الْقَلْبِ بِغَيْرِ اللَّهِ كَمُلَ فِيهِ تَجَلِّي أَنْوَارِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً [طه: ١٢] وَالنَّعْلَانِ هُمَا الْمُقَدِّمَتَانِ اللَّتَانِ بِهِمَا يَتَوَصَّلُ الْعَقْلُ إِلَى الْمَعْرِفَةِ فَلَمَّا وَصَلَ إِلَى الْمَعْرِفَةِ أُمِرَ بِخَلْعِهِمَا، وَقِيلَ لَهُ: إِنَّكَ تُرِيدُ أَنْ تَضَعَ قَدَمَيْكَ فِي وَادِي قُدُسِ الْوَحْدَانِيَّةِ فَاتْرُكِ الِاشْتِغَالَ بِالدَّلَائِلِ.

...iki şeye birden aynı anda dikkatle ve derinlemesine bakamaz, bilakis gözünü bir şeye diktiğinde o esnada gözünü başka bir şeye dikmesi imkânsız hale gelirse; aynı şekilde burada da insan akıl gözünü akledilen bir şeye odakladığında, o esnada aklının gözünü başka bir akledilene odaklaması imkânsızlaşır. Buna göre aklın farklı akledilen şeylerle meşguliyeti ne kadar çok olursa, o akletme ve idrakleri derinlemesine kavramaktan mahrumiyeti de o kadar fazla olur. Dolayısıyla Allah'a yönelen sâlikin, işin başında çokça delile ihtiyacı vardır. Ancak kalp, Allah'ın marifet nuruyla aydınlandığında, onun bu delillerle meşgul olması, kalbin Allah marifetine bütünüyle dalmasına engel bir perde gibi olur. Sâlik işin başında çokça delil ararken, bu nur kalbe düştüğünde az delil arar hale gelir; öyle ki kalbin Allah'tan başkasıyla meşgul olmasından doğan / karanlık yok olunca, onda Allah'ın marifet nurlarının tecellisi kemale erer. { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } [Tâhâ: 12] “Hemen pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın” buyruğundaki işaret de bunadır. İki pabuç, aklın marifete kendileriyle ulaştığı iki öncüldür (mukaddemedir). Marifete ulaşınca bunları çıkarması emredilmiş ve kendisine: “Sen ayaklarını tevhidin kudsiyet vadisine basmak istiyorsun, artık delillerle meşguliyeti bırak!” denilmiştir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ، فَذَكَرَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ ثَمَانِيَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّلَائِلِ، ثُمَّ أَعَادَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنْهَا، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْعَارِفَ بَعْدَ صَيْرُورَتِهِ عَارِفًا لَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَقْلِيلِ الِالْتِفَاتِ إِلَى الدَّلَائِلِ لِيَكْمُلَ لَهُ الِاسْتِغْرَاقُ فِي مَعْرِفَةِ الْمَدْلُولِ، فَكَانَ الْغَرَضُ مِنْ إِعَادَةِ ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّلَائِلِ وَحَذْفِ الْبَقِيَّةِ، التَّنْبِيهَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى اسْتَقْصَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الدَّلَائِلَ السَّمَاوِيَّةَ وَحَذَفَ الدَّلَائِلَ الْخَمْسَةَ الْبَاقِيَةَ، الَّتِي هِيَ الدَّلَائِلُ الْأَرْضِيَّةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّلَائِلَ السَّمَاوِيَّةَ أَقْهَرُ وَأَبْهَرُ، وَالْعَجَائِبُ فِيهَا أَكْثَرُ، وَانْتِقَالُ الْقَلْبِ مِنْهَا إِلَى عَظَمَةِ اللَّهِ وَكِبْرِيَائِهِ أَشَدُّ، ثُمَّ خَتَمَ تِلْكَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وَخَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: لِأُولِي الْأَلْبابِ لِأَنَّ الْعَقْلَ لَهُ ظَاهِرٌ وَلَهُ لُبٌّ، فَفِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَكُونُ عَقْلًا، وَفِي كَمَالِ الْحَالِ يَكُونُ لُبًّا، وَهَذَا أَيْضًا يُقَوِّي مَا ذَكَرْنَاهُ، فَهَذَا مَا خَطَرَ بِالْبَالِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ كَلَامِهِ العظيم الكريم الحكيم.

Bu kaideyi anladığına göre; [şöyle deriz:] Bakara Suresi'nde sekiz çeşit delil zikretmiş, ardından bu surede bunlardan üç çeşidini tekrarlamıştır. Bu, arifin arif olduktan sonra, delil ile gösterilen zata (medlûle) dair marifetine tam olarak dalabilmesi için delillere yönelişi azaltması gerektiğine bir uyarıdır. Dolayısıyla üç çeşit delilin tekrarlanıp geri kalanların hazfedilmesindeki gaye, zikrettiğimiz hususa dikkat çekmektir. Ayrıca Allah Teâlâ bu ayette semavi delilleri etraflıca zikretmiş ve yeryüzüne ait olan geri kalan beş delili hazfetmiştir. Çünkü semavi deliller daha ezici ve daha göz kamaştırıcıdır; onlardaki hayret verici incelikler daha çoktur ve kalbin onlardan Allah'ın azametine ve kibriyasına intikali daha kuvvetlidir. Sonra o ayeti: { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için” buyruğuyla, bu ayeti ise: { لِأُولِي الْأَلْبابِ } “akıl (öz) sahipleri için” buyruğuyla bitirmiştir. Çünkü aklın bir zahiri (kabuğu) bir de özü (lübb) vardır. İşin başında akıldır, halin kemale ermesinde ise özdür (lübb). Bu da zikrettiğimiz hususu pekiştirmektedir. İşte akla gelen budur; yüce, kerim ve hakim olan kelamının sırlarını en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩١ الى ١٩٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 191-192. Ayetler]

الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢)

{ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) } “Onlar ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler [ve şöyle derler:] ‘Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru! Rabbimiz! Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.’”

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ دَلَائِلَ الْإِلَهِيَّةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَهُوَ مَا يَتَّصِلُ بِتَقْرِيرِ الرُّبُوبِيَّةِ ذَكَرَ بَعْدَهَا مَا يَتَّصِلُ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَأَصْنَافُ الْعُبُودِيَّةِ ثَلَاثَةُ أَقْسَامٍ: التَّصْدِيقُ بِالْقَلْبِ، وَالْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ، وَالْعَمَلُ بِالْجَوَارِحِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى عُبُودِيَّةِ اللِّسَانِ، وَقَوْلُهُ: قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى عُبُودِيَّةِ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ، وَقَوْلُهُ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ/ وَالْأَرْضِ إِشَارَةٌ إِلَى عُبُودِيَّةِ الْقَلْبِ وَالْفِكْرِ وَالرُّوحِ، وَالْإِنْسَانُ لَيْسَ إِلَّا هَذَا الْمَجْمُوعَ، فَإِذَا كَانَ اللِّسَانُ مُسْتَغْرِقًا فِي الذِّكْرِ، وَالْأَرْكَانُ فِي الشُّكْرِ، وَالْجِنَانُ فِي الْفِكْرِ، كَانَ هَذَا الْعَبْدُ مُسْتَغْرِقًا بِجَمِيعِ أَجْزَائِهِ فِي الْعُبُودِيَّةِ، فَالْآيَةُ الْأُولَى دَالَّةٌ عَلَى كَمَالِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى كَمَالِ الْعُبُودِيَّةِ، فَمَا أَحْسَنَ هَذَا التَّرْتِيبَ فِي جَذْبِ الْأَرْوَاحِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ، وَفِي نَقْلِ الْأَسْرَارِ مِنْ جَانِبِ عَالَمِ الْغُرُورِ إِلَى جَنَابِ الْمَلِكِ الْغَفُورِ، وَنَقُولُ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler” buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ, ilahlığın, kudretin ve hikmetin delillerini -ki bunlar rubûbiyetin ispatıyla ilgilidir- zikrettikten sonra, ubûdiyetle (kullukla) ilgili hususları zikretmiştir. Kulluğun kısımları üçtür: Kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve organlarla amel. Allah Teâlâ'nın: { يَذْكُرُونَ اللَّهَ } “Allah'ı zikrederler” buyruğu dilin kulluğuna, { قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken” buyruğu uzuvların ve organların kulluğuna, { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } / “göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler” buyruğu ise kalbin, fikrin ve ruhun kulluğuna işarettir. İnsan da zaten bu bütünden ibarettir. Dil zikirde, azalar şükürde, kalp de tefekkürde istiğrak halinde (tamamen meşgul) olunca, bu kul bütün parçalarıyla kulluğa dalmış olur. İlk ayet rubûbiyetin kemaline, bu ayet ise ubûdiyetin kemaline delalet etmektedir. Ruhları halktan Hakk'a çekmede ve sırları aldatıcı gurur âleminden Melik ve Gafûr olanın huzuruna taşımada bu tertip ne kadar da güzeldir! Ayet hakkında birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِلْمُفَسِّرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنَ الْإِنْسَانِ دَائِمَ الذِّكْرِ لِرَبِّهِ، فَإِنَّ الْأَحْوَالَ لَيْسَتْ إِلَّا هَذِهِ الثَّلَاثَةُ، ثُمَّ لَمَّا وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ ذَاكِرِينَ فِيهَا كَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى كَوْنِهِمْ مُوَاظِبِينَ عَلَى الذِّكْرِ غَيْرَ فَاتِرِينَ عنه ألبتة.

Birinci Mesele: Müfessirlerin bu ayet hakkında iki görüşü vardır: Birincisi: Bundan muradın, insanın Rabbini sürekli zikredici olmasıdır. Çünkü [insanın bedeni] halleri ancak bu üçünden ibarettir. Onları bu hallerde zikreder olarak vasfetmesi, onların zikre devam ettiklerine ve ondan asla gevşeklik göstermediklerine delildir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الذِّكْرِ الصَّلَاةُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ فِي حَالِ الْقِيَامِ، فَإِنْ عَجَزُوا فَفِي حَالِ الْقُعُودِ، فَإِنْ عَجَزُوا فَفِي حَالِ الِاضْطِجَاعِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ الصَّلَاةَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَالْحَمْلُ عَلَى الْأَوَّلِ أَوْلَى لِأَنَّ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةَ نَاطِقَةٌ بِفَضِيلَةِ الذِّكْرِ، وَقَالَ ﵊: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَرْتَعَ فِي رِيَاضِ الْجَنَّةِ فَلْيُكْثِرْ ذِكْرَ اللَّهِ» .

İkinci görüş: Zikirden murat namazdır. Manası; onların ayakta namaz kıldıkları, güç yetiremezlerse oturarak, buna da güç yetiremezlerse yatarak kıldıklarıdır. Yani hiçbir durumda namazı terk etmezler. Ancak birinci görüşe hamletmek daha evladır; çünkü pek çok ayet zikrin faziletini dile getirmektedir. Nitekim [Peygamber] (aleyhisselâm): “Kim cennet bahçelerinde yayılmak (dolaşmak) isterse Allah'ı çokça zikretsin” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا الذِّكْرِ هُوَ الذِّكْرَ بِاللِّسَانِ، وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الذِّكْرَ بِالْقَلْبِ، وَالْأَكْمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ.

İkinci Mesele: Bu zikirden muradın dil ile zikir olması muhtemel olduğu gibi kalp ile zikir olması da muhtemeldir. En mükemmel olanı ise her iki durumun bir arada kastedilmiş olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: إِذَا صَلَّى الْمَرِيضُ مُضْطَجِعًا وَجَبَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى جَنْبِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: بَلْ يُصَلِّي مُسْتَلْقِيًا حَتَّى إِذَا وَجَدَ خِفَّةً قَعَدَ، وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَ مَنْ ذَكَرَهُ عَلَى حَالِ الِاضْطِجَاعِ عَلَى الْجَنْبِ، فَكَانَ هَذَا الْوَضْعُ أَوْلَى.

Üçüncü Mesele: Şâfiî (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Hasta yatarak namaz kıldığında, yanı üzerine yatarak kılması vaciptir. Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh) ise şöyle demiştir: Bilakis sırtüstü yatarak kılar, bir hafiflik hissettiğinde oturur. Şâfiî'nin (radıyallâhu anh) delili bu ayetin zahiridir; o da Allah Teâlâ'nın kendisini yanları üzerine yatarken zikredenleri övmüş olmasıdır, dolayısıyla bu duruş daha evladır.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِيهِ دَقِيقَةً طِبِّيَّةً وَهُوَ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْمَبَاحِثِ الطِّبِّيَّةِ أَنَّ كَوْنَ الْإِنْسَانِ مُسْتَلْقِيًا عَلَى قَفَاهُ يَمْنَعُ مِنِ اسْتِكْمَالِ الْفِكْرِ وَالتَّدَبُّرِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ مُضْطَجِعًا عَلَى الْجَنْبِ فَإِنَّهُ غَيْرُ مَانِعٍ مِنْهُ، وَهَذَا الْمَقَامُ يُرَادُ فِيهِ التَّدَبُّرُ وَالتَّفَكُّرُ، وَلِأَنَّ الِاضْطِجَاعَ عَلَى الْجَنْبِ يَمْنَعُ مِنَ النَّوْمِ الْمُغْرِقِ، فَكَانَ هَذَا الْوَضْعُ أَوْلَى، لِكَوْنِهِ أَقْرَبَ إِلَى الْيَقَظَةِ، وَإِلَى الِاشْتِغَالِ بِالذِّكْرِ.

Bil ki bunda tıbbi bir incelik vardır: Tıbbi araştırmalarda sabittir ki insanın sırtüstü yatması düşünce ve tefekkürün tam olarak gerçekleşmesine engel olur; yan tarafı üzerine yatması ise buna engel teşkil etmez. Bu makamda ise tefekkür ve tedebbür istenmektedir. Ayrıca yan tarafı üzerine yatmak derin uykuya engel olur; uyanıklığa ve zikirle meşgul olmaya daha yakın olduğu için bu duruş daha evla olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَحَلُّ عَلى جُنُوبِهِمْ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ عَطْفًا عَلَى مَا قَبْلَهُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: قِيَامًا وَقُعُودًا وَمُضْطَجِعِينَ.

Dördüncü Mesele: { عَلى جُنُوبِهِمْ } ifadesinin mahalli, kendisinden öncekine matuf olarak hal olmak üzere mansuptur. Sanki “ayakta, oturarak ve yan yatarak” denilmiş gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِالذِّكْرِ وَثَبَتَ أَنَّ الذِّكْرَ لَا يَكْمُلُ إِلَّا مَعَ الْفِكْرِ، لَا جَرَمَ قَالَ بَعْدَهُ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ onları zikirle vasfedip zikrin de ancak fikir (tefekkür) ile kâmil olacağı sabit olunca, şüphesiz hemen ardından: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “ve göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler” buyurmuştur. Bunda da meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ فِي ذِكْرِ اللَّهِ، وَلَمَّا آلَ الْأَمْرُ إِلَى الْفِكْرِ لَمْ يُرَغِّبْ فِي الْفِكْرِ فِي اللَّهِ، بَلْ رغب في الفكر في أحوال السموات وَالْأَرْضِ، وَعَلَى وَفْقِ هَذِهِ الْآيَةِ

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Allah'ın zikrine teşvik etmiş; mesele fikre (tefekküre) gelince ise Allah hakkında tefekkür etmeye değil, bilakis göklerin ve yerin halleri üzerinde tefekküre teşvik etmiştir. Bu ayete uygun olarak...

قَالَ ﵊: «تَفَكَّرُوا فِي الْخَلْقِ وَلَا تَتَفَكَّرُوا فِي الْخَالِقِ»

[Peygamber] (aleyhisselâm): “Yaratılanlar hakkında tefekkür edin, Yaratıcı hakkında tefekkür etmeyin” buyurmuştur.

وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِالْخَلْقِ عَلَى الْخَالِقِ لَا يُمْكِنُ وُقُوعُهُ عَلَى نَعْتِ الْمُمَاثَلَةِ، إِنَّمَا يُمْكِنُ وُقُوعُهُ عَلَى نَعْتِ الْمُخَالَفَةِ، فَإِذَنْ نَسْتَدِلُّ بِحُدُوثِ هَذِهِ الْمَحْسُوسَاتِ عَلَى قِدَمِ خَالِقِهَا، وَبِكَمِّيَّتِهَا وَكَيْفِيَّتِهَا وَشَكْلِهَا عَلَى بَرَاءَةِ خَالِقِهَا عَنِ الْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ وَالشَّكْلِ،

Bunun sebebi şudur: Yaratılanlarla Yaratıcıya istidlal etmek (delil getirmek) benzerlik vasfı üzerinden gerçekleşemez; ancak muhalefet (farklılık ve zıtlık) vasfı üzerinden gerçekleşebilir. Dolayısıyla bu duyumsanan varlıkların sonradan yaratılmışlığıyla (hudûsıyla) yaratıcılarının kadîm olduğuna; bunların nicelik, nitelik ve şekilleriyle de yaratıcılarının nicelikten, nitelikten ve şekilden münezzeh olduğuna istidlal ederiz.

وَقَوْلُهُ ﵊: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ»

Nitekim onun (aleyhisselâm): “Kendini bilen Rabbini bilir” sözünün...

مَعْنَاهُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْحُدُوثِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالْقِدَمِ، وَمَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْإِمْكَانِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالْوُجُوبِ، وَمَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْحَاجَةِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالِاسْتِغْنَاءِ، فَكَانَ التَّفَكُّرُ فِي الْخَلْقِ مُمْكِنًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، أَمَّا التَّفَكُّرُ فِي الْخَالِقِ فَهُوَ غَيْرُ مُمْكِنٍ الْبَتَّةَ، فَإِذَنْ لَا يُتَصَوَّرُ حَقِيقَتُهُ إِلَّا بِالسُّلُوبِ فَنَقُولُ: إِنَّهُ لَيْسَ بِجَوْهَرٍ وَلَا عَرَضٍ، وَلَا مُرَكَّبٍ وَلَا مُؤَلَّفٍ، وَلَا فِي الْجِهَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ حَقِيقَتَهُ الْمَخْصُوصَةَ مُغَايِرَةٌ لِهَذِهِ السُّلُوبِ، وَتِلْكَ الْحَقِيقَةُ الْمَخْصُوصَةُ لَا سَبِيلَ لِلْعَقْلِ إِلَى مَعْرِفَتِهَا فَيَصِيرُ الْعَقْلُ كَالْوَالِهِ الْمَدْهُوشِ الْمُتَحَيِّرِ فِي هَذَا الْمَوْقِفِ فَلِهَذَا السَّبَبِ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنِ التَّفَكُّرِ فِي اللَّهِ، وَأَمَرَ بِالتَّفَكُّرِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ، فَلِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ أَمَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِذِكْرِهِ، وَلَمَّا ذَكَرَ الْفِكْرَ لَمْ يَأْمُرْ بِالتَّفَكُّرِ فِيهِ، بَلْ أَمَرَ بِالْفِكْرِ فِي مَخْلُوقَاتِهِ.

...manası şudur: Kendini sonradan yaratılmışlıkla (hudûs) bilen Rabbini ezeliyetle (kıdem) bilir; kendini imkân ile (varlığı zorunlu olmamakla) bilen Rabbini vücûb ile (varlığı zorunlu olmakla) bilir; kendini muhtaçlıkla bilen Rabbini gınâ (hiçbir şeye muhtaç olmamak) ile bilir. Bu açıdan yaratılanlar hakkında tefekkür etmek mümkündür. Yaratıcı hakkında tefekkür etmek ise asla mümkün değildir. Dolayısıyla O'nun hakikati ancak selbî sıfatlarla (nelerin O'nda bulunmadığıyla) tasavvur edilebilir; nitekim O'nun cevher olmadığını, araz olmadığını, mürekkep (bileşik) ve telif edilmiş olmadığını, bir cihette bulunmadığını söyleriz. Hiç şüphe yok ki O'nun zatına mahsus hakikati bu selbî sıfatlardan farklıdır; o zata mahsus hakikati bilmeye ise aklın hiçbir yolu yoktur. Dolayısıyla akıl bu makamda şaşkın, dehşete düşmüş ve hayret içinde kalır. İşte bu sebeple Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah hakkında tefekkür etmeyi yasaklamış, yaratılmışlar hakkında tefekkür etmeyi emretmiştir. İşte bu incelikten ötürü Allah bu ayetlerde kendisini zikretmeyi emretmiş; tefekkürü zikrettiğinde ise zatı hakkında tefekkürü emretmeyip yaratıkları hakkında tefekkürü emretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ بِحَقِيقَتِهِ الْمَخْصُوصَةِ إِنَّمَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ بِآثَارِهِ وَأَفْعَالِهِ، فَكُلَّمَا كَانَتْ أَفْعَالُهُ أَشْرَفَ وَأَعْلَى كَانَ وُقُوفُ الْعَقْلِ عَلَى كَمَالِ ذَلِكَ الْفَاعِلِ أَكْمَلَ، وَلِذَلِكَ إِنَّ الْعَامِّيَّ يَعْظُمُ اعْتِقَادُهُ فِي الْقُرْآنِ وَلَكِنَّهُ يَكُونُ اعْتِقَادًا تَقْلِيدِيًّا إِجْمَالِيًّا، أَمَّا الْمُفَسِّرُ الْمُحَقِّقُ الَّذِي لَا يَزَالُ يَطَّلِعُ فِي كُلِّ آيَةٍ

İkinci Mesele: Bil ki kendine has hakikatiyle bilinmesi mümkün olmayan bir şey, ancak eserleri ve fiilleriyle bilinebilir. Onun fiilleri ne kadar şerefli ve yüce olursa, aklın o failin kemaline vakıf olması da o derece mükemmel olur. Bu yüzdendir ki avam tabakasının Kur'an'a olan inancı büyüktür; fakat bu taklidî ve icmâlî bir inançtır. Her ayette...

عَلَى أَسْرَارٍ عَجِيبَةٍ، وَدَقَائِقَ لَطِيفَةٍ، فَإِنَّهُ يَكُونُ اعْتِقَادُهُ فِي عَظَمَةِ الْقُرْآنِ أَكْمَلَ.

...hayret verici sırlara ve latif inceliklere sürekli vâkıf olan muhakkik müfessirin Kur'an'ın azametine dair inancı ise daha kâmildir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: دَلَائِلُ التَّوْحِيدِ مَحْصُورَةٌ فِي قِسْمَيْنِ: دَلَائِلِ الْآفَاقِ، وَدَلَائِلِ الْأَنْفُسِ وَلَا شَكَّ أَنَّ دَلَائِلَ الْآفَاقِ أَجَلُّ وَأَعْظَمُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [غَافِرٍ: ٥٧] وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْفِكْرِ فِي خَلْقِ السموات وَالْأَرْضِ لِأَنَّ دَلَالَتَهَا أَعْجَبُ وَشَوَاهِدَهَا أَعْظَمُ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَلَوْ أَنَّ الْإِنْسَانَ نَظَرَ إِلَى وَرَقَةٍ صَغِيرَةٍ مِنْ أَوْرَاقِ شَجَرَةٍ، رَأَى فِي تِلْكَ الْوَرَقَةِ عِرْقًا وَاحِدًا مُمْتَدًّا فِي وَسَطِهَا، ثُمَّ يَتَشَعَّبُ مِنْ ذَلِكَ الْعِرْقِ عُرُوقٌ كَثِيرَةٌ إِلَى الْجَانِبَيْنِ، ثُمَّ يَتَشَعَّبُ مِنْهَا عُرُوقٌ دَقِيقَةٌ.

Bunu anladığına göre deriz ki: Tevhidin delilleri iki kısımda toplanır: Âfâkî (dış dünyaya ait) deliller ve enfüsî (insanın kendi nefsine ait) deliller. Hiç şüphe yok ki afaktaki deliller, Allah Teâlâ'nın: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } [Mü'min: 57] “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür” buyurduğu gibi daha yüce ve daha büyüktür. Durum böyle olunca, bu ayette göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür etmeyi emretmiştir; çünkü bunların delaleti daha hayret verici, şahitleri daha büyüktür. Bunu nasıl söylemeyelim ki insan bir ağacın küçük bir yaprağına baksa, o yaprağın ortasında uzanan tek bir damar görür; sonra o damardan iki yana pek çok damar ayrılır, sonra bunlardan da ince damarlar dallanıp budaklanır.

وَلَا يَزَالُ يَتَشَعَّبُ مِنْ كُلِّ عِرْقٍ عُرُوقٌ أُخَرُ حَتَّى تَصِيرَ فِي الدِّقَّةِ بِحَيْثُ لَا يَرَاهَا الْبَصَرُ، وَعِنْدَ هَذَا يَعْلَمُ أَنَّ لِلْخَالِقِ فِي تَدْبِيرِ تِلْكَ الْوَرَقَةِ عَلَى هَذِهِ/ الْخِلْقَةِ حِكَمًا بَالِغَةً وَأَسْرَارًا عَجِيبَةً، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْدَعَ فِيهَا قُوًى جَاذِبَةً لِغِذَائِهَا مِنْ قَعْرِ الْأَرْضِ ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْغِذَاءَ يَجْرِي فِي تِلْكَ الْعُرُوقِ حَتَّى يَتَوَزَّعَ عَلَى كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ تِلْكَ الْوَرَقَةِ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْغِذَاءِ بِتَقْدِيرِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ، وَلَوْ أَرَادَ الْإِنْسَانُ أَنْ يَعْرِفَ كَيْفِيَّةَ خِلْقَةِ تِلْكَ الْوَرَقَةِ وَكَيْفِيَّةَ التَّدْبِيرِ فِي إِيجَادِهَا وَإِيدَاعِ الْقُوَى الْغَاذِيَةِ وَالنَّامِيَةِ فِيهَا لَعَجَزَ عَنْهُ، فَإِذَا عَرَفَ أَنَّ عَقْلَهُ قَاصِرٌ عَنِ الْوُقُوفِ عَلَى كَيْفِيَّةِ خِلْقَةِ تِلْكَ الْوَرَقَةِ الصَّغِيرَةِ، فَحِينَئِذٍ يَقِيسُ تِلْكَ الورقة إلى السموات مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ، وَإِلَى الْأَرْضِ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الْبِحَارِ وَالْجِبَالِ وَالْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ، عَرَفَ أَنَّ تِلْكَ الْوَرَقَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ كَالْعَدَمِ، فَإِذَا عَرَفَ قُصُورَ عَقْلِهِ عَنْ مَعْرِفَةِ ذَلِكَ الشَّيْءِ الْحَقِيرِ عَرَفَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُ الْبَتَّةَ إِلَى الِاطِّلَاعِ عَلَى عَجَائِبِ حِكْمَةِ اللَّهِ فِي خلق السموات وَالْأَرْضِ، وَإِذَا عَرَفَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ النَّيِّرِ قُصُورَ عَقْلِهِ وَفَهْمِهِ عَنِ الْإِحَاطَةِ بِهَذَا الْمَقَامِ لَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا الِاعْتِرَافُ بِأَنَّ الْخَالِقَ أَجَلُّ وَأَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ وَصْفُ الْوَاصِفِينَ وَمَعَارِفُ الْعَارِفِينَ، بَلْ يُسَلِّمُ أَنَّ كُلَّ مَا خَلَقَهُ فَفِيهِ حِكَمٌ بَالِغَةٌ وَأَسْرَارٌ عَظِيمَةٌ وَإِنْ كَانَ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى مَعْرِفَتِهَا، فَعِنْدَ هَذَا يَقُولُ: سُبْحَانَكَ! وَالْمُرَادُ مِنْهُ اشْتِغَالُهُ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ وَالتَّحْمِيدِ وَالتَّعْظِيمِ، ثُمَّ عِنْدَ ذَلِكَ يَشْتَغِلُ بِالدُّعَاءِ فَيَقُولُ: فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ.

Her damardan başka damarlar ayrılmaya devam eder; ta ki gözün göremeyeceği kadar incelir. İşte bu esnada insan bilir ki Yaratıcı'nın o yaprağı bu yaratılış üzere sevk ve idare etmesinde / erişilmez hikmetler ve hayret verici sırlar vardır; Allah Teâlâ onun içine, yerin derinliklerinden besinini çeken çekici güçler yerleştirmiştir. Sonra o besin bu damarlarda akar ve Azîz ve Alîm olanın takdiriyle o yaprağın her bir cüzüne o besinin bir cüzü dağıtılır. Şayet insan bu yaprağın nasıl yaratıldığını, var edilmesindeki tedbiri ve içine besleyici ve büyütücü güçlerin nasıl yerleştirildiğini bilmek istese bundan aciz kalır. O küçük yaprağın yaratılış keyfiyetini kavramaktan aklının aciz olduğunu anlayınca, işte o vakit bu yaprağı içindeki güneş, ay ve yıldızlarla birlikte göklerle ve içindeki denizler, dağlar, madenler, bitkiler ve hayvanlarla birlikte yer ile kıyaslar; o yaprağın bu şeylere nispetle yok hükmünde olduğunu anlar. Aklının o değersiz (küçük) şeyi bilmekten aciz olduğunu anlayınca, göklerin ve yerin yaratılışındaki Allah'ın hikmetinin harikalarına vâkıf olmaya kesinlikle hiçbir yolunun olmadığını anlar. Bu apaçık delille aklının ve idrakinin bu makamı kuşatmaktan aciz olduğunu bildiğinde, elinde Yaratıcı'nın niteleyenlerin vasfetmesinden ve bilenlerin marifetinden çok daha yüce ve büyük olduğunu itiraf etmekten başka bir şey kalmaz. Bilakis O'nun yarattığı her şeyde, kendisinin bilmesine imkân olmasa bile erişilmez hikmetler ve büyük sırlar bulunduğunu teslim eder. İşte bu esnada: { سُبْحانَكَ } “Sen münezzehsin!” der. Bundan murat tesbih, tehlil, tahmid ve tazim ile meşgul olmasıdır. Sonra bunun ardından dua ile meşgul olarak: { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Bizi cehennem azabından koru!” der.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «بَيْنَمَا رَجُلٌ مُسْتَلْقٍ عَلَى فِرَاشِهِ إِذْ رَفَعَ رَأْسَهُ فَنَظَرَ إِلَى النُّجُومِ وَإِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ لَكِ رَبًّا وَخَالِقًا، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي فَنَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ فَغَفَرَ لَهُ»

Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre: “Bir adam yatağında sırtüstü yatarken başını kaldırıp yıldızlara ve göğe baktı ve: ‘Şahitlik ederim ki senin bir Rabbin ve Yaratıcın vardır. Allahım, beni bağışla!’ dedi. Bunun üzerine Allah ona [rahmetle] baktı ve onu bağışladı.”

وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَا عِبَادَةَ كَالتَّفَكُّرِ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Tefekkür gibi ibadet yoktur.”

وَقِيلَ: الْفِكْرَةُ تُذْهِبُ الْغَفْلَةَ وَتَجْذِبُ لِلْقَلْبِ الْخَشْيَةَ كَمَا يُنْبِتُ الْمَاءُ الزَّرْعَ.

Şöyle denilmiştir: Tefekkür, suyun ekini bitirdiği gibi gafleti giderir ve kalbe haşyeti çeker.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى يُونُسَ بْنِ مَتَّى فَإِنَّهُ كَانَ يُرْفَعُ لَهُ كُلَّ يَوْمٍ مِثْلُ عَمَلِ أَهْلِ الْأَرْضِ»

Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre: “Beni Yûnus b. Mettâ'dan üstün tutmayın; zira her gün onun için yeryüzü halkının ameli kadar [amel] yükseltilirdi.”

قَالُوا: وَكَانَ ذَلِكَ الْعَمَلُ هُوَ التَّفَكُّرَ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ، لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَقْدِرُ أَنْ يَعْمَلَ بِجَوَارِحِهِ مِثْلَ عَمَلِ أَهْلِ الْأَرْضِ.

Âlimler dediler ki: Bu amel, Allah'ın marifeti hakkındaki tefekkür idi. Çünkü hiç kimse uzuvlarıyla yeryüzü halkının ameli kadar amel işlemeye güç yetiremez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَعْلَى مَرَاتِبِ الصِّدِّيقِينَ التَّفَكُّرُ فِي دَلَائِلِ الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَأَنَّ التَّقْلِيدَ أَمْرٌ بَاطِلٌ لَا عِبْرَةَ بِهِ وَلَا الْتِفَاتَ إِلَيْهِ.

Üçüncü Mesele: Ayet, sıddîkların mertebelerinin en yücesinin Zât ve sıfatların delilleri hakkında tefekkür etmek olduğuna; taklidin ise geçersiz, itibar edilmez ve iltifat edilmez bâtıl bir şey olduğuna delalet etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْعِبَادِ الصَّالِحِينَ الْمُوَاظِبِينَ عَلَى الذِّكْرِ وَالْفِكْرِ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدُّعَاءِ.

Bil ki Allah Teâlâ, zikir ve fikre devam eden bu salih kulların beş çeşit dua zikrettiklerini haber vermiştir.

النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Tür: { رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru!” buyruğudur. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ وَفِيهِ وَجْهَانِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: التَّقْدِيرُ: يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّهُ فِي مَحَالِّ الْحَالِ بِمَعْنَى يَتَفَكَّرُونَ قَائِلِينَ.

Birinci Mesele: Ayette gizli bir ifade (idmâr) vardır ve bunda iki vecih bulunmaktadır: Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Takdiri; “Onlar: ‘Rabbimiz, sen bunu boş yere yaratmadın’ derler” şeklindedir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Hal mahallindedir, yani “[şöyle] diyerek tefekkür ederler” manasındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا: فِي قَوْلِهِ: مَا خَلَقْتَ هَذَا كِنَايَةٌ عَنِ الْمَخْلُوقِ، يَعْنِي مَا خَلَقْتَ هَذَا الْمَخْلُوقَ/ الْعَجِيبَ بَاطِلًا، وَفِي كَلِمَةِ هَذَا ضَرْبٌ مِنَ التَّعْظِيمِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [الْإِسْرَاءِ: ٩] .

İkinci Mesele: { مَا خَلَقْتَ هَذَا } buyruğundaki “hâzâ (bu)” kelimesi mahlûkattan kinayedir; yani “sen bu hayret verici mahlûkatı / boş yere yaratmadın” demektir. “Hâzâ” kelimesinde: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [İsrâ: 9] “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” buyruğunda olduğu gibi bir tür tazim (yüceltme) manası vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي نَصْبِ قَوْلِهِ باطِلًا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ خَلْقًا بَاطِلًا.

Üçüncü Mesele: { باطِلًا } kelimesinin mansup oluşunda vecihler vardır: Birincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani “bâtıl bir yaratışla (halkan bâtılen)” demektir.

الثَّانِي: أَنَّهُ بِنَزْعِ الْخَافِضِ تَقْدِيرُهُ: بِالْبَاطِلِ أَوْ لِلْبَاطِلِ. الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ «بَاطِلًا» حَالًا مِنْ «هَذَا» .

İkincisi: Cer harfinin düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansuptur; takdiri “bâtıl olarak (bi'l-bâtıl)” veya “bâtıl için (li'l-bâtıl)” şeklindedir. Üçüncüsü: el-Keşşâf sahibi: “«bâtılâ» kelimesinin «hâzâ»dan hal olması caizdir” demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ إِنَّمَا يَفْعَلُهُ لِغَرَضِ الْإِحْسَانِ إِلَى الْعَبِيدِ وَلِأَجْلِ الْحِكْمَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْهَا رِعَايَةُ مَصَالِحِ الْعِبَادِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ تعالى لو لم يخلق السموات وَالْأَرْضَ لِغَرَضٍ لَكَانَ قَدْ خَلَقَهَا بَاطِلًا، وَذَلِكَ ضِدُّ هَذِهِ الْآيَةِ قَالُوا: وَظَهَرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الَّذِي تَقُولُهُ الْمُجَبِّرَةُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أراد بخلق السموات وَالْأَرْضِ صُدُورَ الظُّلْمِ وَالْبَاطِلِ مِنْ أَكْثَرِ عِبَادِهِ وَلِيَكْفُرُوا بِخَالِقِهَا، وَذَلِكَ رَدٌّ لِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا: وَقَوْلُهُ: سُبْحانَكَ تَنْزِيهٌ لَهُ عَنْ خَلْقِهِ لَهُمَا بَاطِلًا، وَعَنْ كُلِّ قَبِيحٍ، وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ كَلَامًا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ فَقَالَ: الْبَاطِلُ عِبَارَةٌ عَنِ الزَّائِلِ الذَّاهِبِ الَّذِي لَا يَكُونُ لَهُ قُوَّةٌ وَلَا صَلَابَةٌ وَلَا بقاء، وخلق السموات وَالْأَرْضِ خَلْقٌ مُتْقَنٌ مُحْكَمٌ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلُهُ: مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ [الْمُلْكِ: ٣] وَقَالَ: وَبَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً [النَّبَأِ: ١٢] فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا هَذَا الْمَعْنَى، لَا مَا ذَكَرَهُ الْمُعْتَزِلَةُ.

Dördüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın yaptığı her şey, ancak kullara ihsanda bulunmak ve kulların maslahatlarını gözetmek anlamına gelen hikmet gayesiyle yapılır. Onlar bu ayeti buna delil getirerek dediler ki: Çünkü O Teâlâ eğer gökleri ve yeri bir gaye olmaksızın yaratmış olsaydı, onları bâtıl (boş yere) yaratmış olurdu; bu ise ayete zıttır. Yine dediler ki: Bu ayetle açığa çıkmıştır ki Cebriyye'nin iddia ettiği “Allah Teâlâ gökleri ve yeri yaratmakla kullarının çoğundan zulüm ve bâtılın sadır olmasını ve yaratıcılarını inkâr etmelerini murat etmiştir” sözü bu ayeti reddetmektir. Yine dediler ki: { سُبْحانَكَ } buyruğu, O'nun gökleri ve yeri bâtıl yaratmaktan ve her türlü çirkin şeyden tenzih edilmesidir. Vâhidî ise bu şüpheye cevap olmaya elverişli bir söz zikrederek şöyle demiştir: Bâtıl; gücü, sağlamlığı ve kalıcılığı olmayan, yok olup giden şeyden ibarettir. Göklerin ve yerin yaratılışı ise sağlam ve muhkem bir yaratılıştır. Görmez misin ki O: { مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ } [Mülk: 3] “Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin. Bir bakışını döndür de bak, hiçbir çatlak görür müsün?” buyurmuş ve: { وَبَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً } [Nebe: 12] “Üstünüze yedi sağlam [gök] bina ettik” buyurmuştur. Dolayısıyla: { رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً } buyruğundan murat, Mu'tezile'nin zikrettiği değil, bu manadır.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْوَجْهُ مَدْفُوعٌ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْبَاطِلِ الرَّخْوَ الْمُتَلَاشِيَ لَكَانَ قَوْلُهُ:

Şayet denilirse ki: Bu vecih birtakım gerekçelerle reddedilmiştir: Birincisi: Eğer bâtıldan murat gevşek ve yok olup giden olsaydı, O'nun...

سُبْحانَكَ تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَ هَذَا الْخَلْقِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ. الثَّانِي: أَنَّهُ إِنَّمَا يَحْسُنُ وَصْلُ قَوْلِهِ:

...{ سُبْحانَكَ } buyruğu, O'nu böyle bir mahluk yaratmaktan tenzih etmek olurdu; halbuki bunun bâtıl olduğu malumdur. İkincisi: O'nun...

فَقِنا عَذابَ النَّارِ بِهِ إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: مَا خَلَقْتَهُ بَاطِلًا بِغَيْرِ حِكْمَةٍ بَلْ خَلَقْتَهُ بِحِكْمَةٍ عَظِيمَةٍ، وَهِيَ أَنْ تَجْعَلَهَا مَسَاكِنَ لِلْمُكَلَّفِينَ الَّذِينَ اشْتَغَلُوا بِطَاعَتِكَ وَتَحَرَّزُوا عَنْ مَعْصِيَتِكَ، فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ، لِأَنَّهُ جَزَاءُ مَنْ عَصَى وَلَمْ يُطِعْ، فَثَبَتَ أَنَّا إِذَا فَسَّرْنَا قَوْلَهُ: مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا بِمَا ذَكَرْنَا حَسُنَ هَذَا النَّظْمُ، أَمَّا إِذَا فَسَّرْنَاهُ بِأَنَّكَ خَلَقْتَهُ مُحْكَمًا شَدِيدَ التَّرْكِيبِ لَمْ يَحْسُنْ هَذَا النَّظْمُ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذَا فِي آيَةٍ أُخْرَى فَقَالَ: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا [ص: ٢٧] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدُّخَانِ: ٣٨، ٣٩] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدُّخَانِ: ٣٨، ٣٩] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً إِلَى قَوْلِهِ: فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥، ١١٦] أي فتعالى الملك كالحق عَنْ أَنْ يَكُونَ فِعْلُهُ عَبَثًا، وَإِذَا امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ عَبَثًا فَبِأَنْ يَمْتَنِعَ كَوْنُهُ بَاطِلًا أَوْلَى.

...{ فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi cehennem azabından koru” buyruğunun önceki ifadeye bağlanması ancak bizim zikrettiğimiz manaya hamledildiğinde uygun düşer. Çünkü takdiri şöyledir: “Sen bunu hikmetsiz olarak boş yere yaratmadın; bilakis büyük bir hikmetle yarattın ki o da bunları senin taatine sarılan ve isyanından sakınan mükelleflere mesken kılmandır. Öyleyse bizi cehennem azabından koru; çünkü o, isyan edip itaat etmeyenin cezasıdır.” Böylece sabit oldu ki { مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً } buyruğunu bizim zikrettiğimiz şekilde tefsir ettiğimizde bu nazım güzel olur; fakat “sen onu muhkem ve sağlam yapılı yarattın” diye tefsir ettiğimizde bu nazım güzel olmaz. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bunu başka bir ayette zikrederek: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Sâd: 27] “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl (boş yere) yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır” buyurmuştur. Başka bir ayette: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Duhân: 38, 39] “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık” buyurmuştur. Yine başka bir ayette: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Duhân: 38, 39] buyurmuş, bir diğer ayette de: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } [Mü'minûn: 115] ayetinden { فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } [Mü'minûn: 116] ayetine kadar “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?... Hak padişah olan Allah pek yücedir” buyurmuştur; yani Hak olan Melik'in fiilinin abes olması düşünülemez. Fiilinin abes olması imkânsız olunca, bâtıl olması öncelikle imkânsız olur.

وَالْجَوَابُ: اعْلَمْ أَنَّ بَدِيهَةَ الْعَقْلِ شَاهِدَةٌ بِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ، وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَشَاهِدُهُ/ أَنَّ كُلَّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَهِيَ فِي رُجْحَانِهِ إِلَى الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْقَضِيَّةِ تَخْصِيصٌ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْمُمْكِنُ مُغَايِرًا لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ، بَلْ هَذِهِ الْقَضِيَّةُ عَلَى عُمُومِهَا قَضِيَّةٌ يَشْهَدُ الْعَقْلُ بِصِحَّتِهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْخَيْرُ وَالشَّرُّ بِقَضَاءِ اللَّهِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَعْلِيلَ أَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْمَصَالِحِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَأْوِيلُ الْآيَةِ مَا حَكَيْنَاهُ عَنِ الْوَاحِدِيِّ: قَوْلُهُ: وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ قَوْلُهُ: سُبْحانَكَ تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ فِعْلِ مَا لَا شِدَّةَ فِيهِ وَلَا صَلَابَةَ وَذَلِكَ بَاطِلٌ. قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا رَخْوًا فَاسِدَ التَّرْكِيبِ بَلْ خَلَقْتَهُ صُلْبًا مُحْكَمًا، وَقَوْلُهُ: سُبْحانَكَ مَعْنَاهُ أَنَّكَ وَإِنْ خَلَقْتَ السموات وَالْأَرْضَ صُلْبَةً شَدِيدَةً بَاقِيَةً فَأَنْتَ مُنَزَّهٌ عَنِ الِاحْتِيَاجِ إِلَيْهِ وَالِانْتِفَاعِ بِهِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ:

Cevap: Bil ki aklın bedaheti (apaçık kavrayışı), varlığın ya zatı gereği vacip ya da zatı gereği mümkün olduğuna şahittir; ve şahittir ki / zatı gereği mümkün olan her varlığın [varlığının yokluğuna] tercih edilişinde mutlaka zatı gereği Vacip olana dayanması gerekir. Bu önermede o mümkün varlığın kulların fiillerinden başkası olmasına dair hiçbir tahsis yoktur; bilakis bu önerme aklın doğruluğuna şahitlik ettiği genel bir önermedir. Durum böyle olunca hayrın da şerrin de Allah'ın kazasıyla olması vacip olur. Durum böyle olunca da bu ayetten muradın Allah Teâlâ'nın fiillerinin maslahatlarla illetlendirilmesi olması imkânsızlaşır. Bunu anladığına göre deriz ki: Ayetin tevilinin Vâhidî'den naklettiğimiz şekilde olması niçin caiz olmasın? Onların: “Eğer öyle olsaydı, O'nun { سُبْحانَكَ } buyruğu O'nu sağlam ve kuvvetli olmayan bir şeyi yapmaktan tenzih etmek olurdu, bu ise bâtıldır” sözüne karşılık deriz ki: Muradın; “Rabbimiz, sen bunu gevşek ve bozuk yapılı yaratmadın, bilakis sağlam ve muhkem yarattın” olması; { سُبْحانَكَ } buyruğunun manasının da “Sen gökleri ve yeri sağlam, kuvvetli ve kalıcı olarak yaratmış olsan da, onlara muhtaç olmaktan ve onlardan menfaatlenmekten münezzehsin” olması niçin caiz olmasın? Böylece O'nun...

سُبْحانَكَ مَعْنَاهُ هَذَا. قَوْلُهُ ثَانِيًا: إِنَّمَا حَسُنَ وَصْلُ قَوْلِهِ: فَقِنا عَذابَ النَّارِ بِهِ إِذَا فَسَّرْنَاهُ بِقَوْلِنَا، قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ بَلْ وَجْهُ النَّظْمِ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: سُبْحانَكَ اعْتَرَفَ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عن كل ما سواه، فعند ما وَصَفَهُ بِالْغِنَى أَقَرَّ

...{ سُبْحانَكَ } buyruğunun manası bu olur. Onların ikinci olarak; “{ فَقِنا عَذابَ النَّارِ } buyruğunun buraya bağlanması ancak bizim yaptığımız açıklamayla güzel olur” sözüne gelince: Biz bunu kabul etmiyoruz. Bilakis nazmın vechi şudur: Kul { سُبْحانَكَ } “sen münezzehsin” dediğinde, O'nun zatından gayrı her şeyden müstağni (ganî) olduğunu itiraf etmiş; O'nu mutlak gınâ ile vasfettiğinde ise...

لِنَفْسِهِ بِالْعَجْزِ وَالْحَاجَةِ إِلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَقَالَ: فَقِنا عَذابَ النَّارِ وَهَذَا الْوَجْهُ فِي حُسْنِ النَّظْمِ إِنْ لَمْ يَكُنْ أَحْسَنَ مِمَّا ذَكَرْتُمْ لَمْ يَكُنْ أَقَلَّ مِنْهُ، وَأَمَّا سَائِرُ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا فَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَهُ مُنَزَّهَةٌ عَنْ أَنْ تَكُونَ مَوْصُوفَةً بِكَوْنِهَا عَبَثًا وَلَعِبًا وَبَاطِلًا، وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجِبِهِ، وَإِنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ كُلَّهَا حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لا يتصرف إلا في ملكه وملكه، فَكَانَ حُكْمُهُ صَوَابًا عَلَى الْإِطْلَاقِ فَهَذَا مَا فِي هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

...kendi nefsi için dünyada ve ahirette acziyetini ve O'na muhtaç olduğunu ikrar ederek: { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi cehennem azabından koru” demiştir. Nazmın güzelliğindeki bu vecih, sizin zikrettiğinizden daha güzel değilse bile ondan aşağı da değildir. Zikrettiğiniz diğer ayetlere gelince; onlar Allah'ın fiillerinin abes, oyun ve bâtıl olmakla vasıflanmaktan münezzeh olduğuna delalet etmektedir ki biz de bunun gereğini kabul etmekteyiz. Şüphesiz Allah'ın bütün fiilleri hikmet ve doğrudur; çünkü O Teâlâ ancak kendi mülkünde tasarruf etmektedir, dolayısıyla O'nun hükmü mutlak surette doğrudur. İşte bu münazaradaki durum bundan ibarettir; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ هَذِهِ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ وَأَوْدَعَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا قُوًى مَخْصُوصَةً، وَجَعَلَهَا بِحَيْثُ يَحْصُلُ مِنْ حَرَكَاتِهَا وَاتِّصَالِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ مَصَالِحُ هَذَا الْعَالَمِ وَمَنَافِعُ سُكَّانِ هَذِهِ الْبُقْعَةِ الْأَرْضِيَّةِ، قَالُوا: لِأَنَّهَا لَوْ لَمْ تَكُنْ كَذَلِكَ لَكَانَتْ بَاطِلَةً، وَذَلِكَ رَدٌّ لِلْآيَةِ. قَالُوا: وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الْفَائِدَةُ فِيهَا الِاسْتِدْلَالُ بِهَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ كُرَاتِ الْهَوَاءِ وَالْمَاءِ يُشَارِكُ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ فِي هَذَا الْمَعْنَى، فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِخُصُوصِ كَوْنِهِ فَلَكًا وَشَمْسًا وَقَمَرًا فَائِدَةٌ، فَيَكُونُ بَاطِلًا وَهُوَ خِلَافُ هَذَا النَّصِّ.

Beşinci Mesele: İslam filozofları (hükemâ), O Sübhânehu'nun bu felekleri ve yıldızları yarattığına, her birine özel güçler yerleştirdiğine ve bunların hareketlerinden ve birbirleriyle irtibatından bu âlemin maslahatlarının ve şu yeryüzü parçasında yaşayanların menfaatlerinin hasıl olmasını sağladığına bu ayetle delil getirmişlerdir. Onlar dediler ki: Çünkü şayet böyle olmasaydı bunlar bâtıl (gayesiz) olurdu; bu ise ayeti reddetmektir. Yine dediler ki: Hiç kimse “Bundaki fayda, Muhtâr olan Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına bunlarla istidlal edilmesidir” diyemez; zira hava ve su kürelerinin her biri bu manada feleklere ve yıldızlara ortaktır. Bu durumda onun felek, güneş ve ay oluşunun hususiyetine ait hiçbir fayda kalmaz ve bâtıl olurdu; bu ise bu nassa aykırıdır.

أَجَابَ الْمُتَكَلِّمُونَ عَنْهُ: بِأَنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَكْفِي فِي هَذَا الْمَعْنَى كَوْنُهَا أَسْبَابًا عَلَى مَجْرَى الْعَادَةِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ.

Kelamcılar buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu manada bunların hakikat yoluyla değil de âdetin cereyanı üzere sebepler olması niçin yeterli olmasın?

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: سُبْحانَكَ فقيه مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { سُبْحانَكَ } “Sen münezzehsin” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا إِقْرَارٌ بِعَجْزِ الْعُقُولِ عَنِ الْإِحَاطَةِ بِآثَارِ حِكْمَةِ اللَّهِ فِي خَلْقِ السموات/ وَالْأَرْضِ، يَعْنِي: أَنَّ الْخَلْقَ إِذَا تَفَكَّرُوا فِي هَذِهِ الْأَجْسَامِ الْعَظِيمَةِ لَمْ يَعْرِفُوا مِنْهَا إِلَّا هَذَا الْقَدْرَ، وَهُوَ أَنَّ خَالِقَهَا مَا خَلَقَهَا بَاطِلًا، بَلْ خَلَقَهَا لِحِكَمٍ عَجِيبَةٍ، وَأَسْرَارٍ عَظِيمَةٍ، وَإِنْ كَانَتِ الْعُقُولُ قَاصِرَةً عَنْ مَعْرِفَتِهَا.

Birinci Mesele: Bu, akılların göklerin / ve yerin yaratılışındaki Allah'ın hikmetinin eserlerini kuşatmaktan aciz olduğunun ikrarıdır. Yani yaratılmışlar bu büyük cisimler üzerinde düşündüklerinde, bunlardan ancak şu kadarcık şeyi bilirler: Onların Yaratıcısı bunları boş yere yaratmamıştır; bilakis akıllar bunları bilmekten aciz kalsa bile, hayret verici hikmetler ve büyük sırlar için yaratmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَعْلِيمُ اللَّهِ عِبَادَهُ كَيْفِيَّةَ الدُّعَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ أَرَادَ الدُّعَاءَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُقَدِّمَ الثَّنَاءَ ثُمَّ يَذْكُرُ بَعْدَهُ الدُّعَاءَ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

İkinci Mesele: Bundan maksat, Allah'ın kullarına dua etme adabını öğretmesidir. Şöyle ki; dua etmek isteyen kimsenin bu ayette olduğu gibi önce övgüyü (senâyı) öne alması, ardından da duayı zikretmesi gerekir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقِنا عَذابَ النَّارِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْعِبَادِ الْمُخْلِصِينَ أَنَّ أَلْسِنَتَهُمْ مُسْتَغْرِقَةٌ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَبْدَانَهُمْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، وَقُلُوبَهُمْ فِي التَّفَكُّرِ فِي دَلَائِلِ عَظَمَةِ اللَّهِ، ذَكَرَ أَنَّهُمْ مَعَ هَذِهِ الطَّاعَاتِ يَطْلُبُونَ مِنَ اللَّهِ أَنَّ يَقِيَهُمْ عَذَابَ النَّارِ، وَلَوْلَا أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعْذِيبُهُمْ وَإِلَّا لَكَانَ هَذَا الدُّعَاءُ عَبَثًا، فَإِنْ كَانَ الْمُعْتَزِلَةُ ظَنُّوا أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ حُجَّةٌ لَهُمْ، فَلْيَعْلَمُوا أَنَّ آخِرَ هَذِهِ الْآيَةِ حُجَّةٌ لَنَا فِي أَنَّهُ لَا يَقْبُحُ مِنَ اللَّهِ شَيْءٌ أَصْلًا، وَمِثْلُ هَذَا التَّضَرُّعِ مَا حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] .

Allah Teâlâ'nın: { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi cehennem azabından koru” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ, bu ihlaslı kulların dillerinin Allah Teâlâ'nın zikriyle, bedenlerinin Allah'a itaatle ve kalplerinin O'nun azametinin delillerini tefekkürle meşgul olduğunu nakledince; bu itaatleriyle birlikte Allah'tan kendilerini cehennem azabından korumasını istediklerini de zikretmiştir. Şayet Allah'ın onları cezalandırması caiz (aklen mümkün) olmasaydı, bu dua anlamsız olurdu. Mutezile ayetin baş tarafının kendileri lehine bir delil olduğunu zannetmişse de, bilsinler ki bu ayetin sonu, Allah hakkında hiçbir şeyin çirkin olamayacağına dair bizim lehimize bir delildir. Bu yalvarışın bir benzeri de Allah Teâlâ'nın İbrahim'den naklettiği şu sözüdür: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Hesap gününde hatalarımı bağışlayacağını umduğum da O'dur” [Şuarâ 82].

النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ دَعَوَاتِهِمْ: قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Onların dualarının ikinci türü, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu buyruğudur: { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا سَأَلُوا رَبَّهُمْ أَنْ يَقِيَهُمْ عَذَابَ النَّارِ أَتْبَعُوا ذَلِكَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى عِظَمِ ذَلِكَ الْعِقَابِ وَشِدَّتِهِ وَهُوَ الْخِزْيُ، لِيَكُونَ مَوْقِعُ السُّؤَالِ أَعْظَمَ، لِأَنَّ مَنْ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا أَوْ أَنْ لَا يَفْعَلَهُ، إِذَا شَرَحَ عِظَمَ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ وَقُوَّتَهُ كَانَتْ دَاعِيَتُهُ فِي ذَلِكَ الدُّعَاءِ أَكْمَلَ وَإِخْلَاصُهُ فِي طَلَبِهِ أَشَدَّ، وَالدُّعَاءُ لَا يَتَّصِلُ بِالْإِجَابَةِ إلا إذا كان مقروناً بالإخلاص، فَهَذَا تَعْلِيمٌ مِنَ اللَّهِ عِبَادَهُ فِي كَيْفِيَّةِ إِيرَادِ الدُّعَاءِ.

Birinci Mesele: Bil ki onlar, Rablerinden kendilerini cehennem azabından korumasını istediklerinde, bu talebin tesiri daha büyük olsun diye bunun ardından o cezanın büyüklüğünü ve şiddetini gösteren rüsvaylığı (hızy) zikretmişlerdir. Çünkü Rabbinden bir şeyi yapmasını veya yapmamasını isteyen kişi, talep ettiği o şeyin büyüklüğünü ve şiddetini açıkladığında, bu duadaki gayreti daha mükemmel ve talebindeki ihlası daha kuvvetli olur. Dua ise ancak ihlas ile birlikte olduğunda kabul ile buluşur. İşte bu, Allah'ın kullarına duayı nasıl arz edeceklerini öğretmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْإِخْزَاءُ فِي اللُّغَةِ يَرِدُ عَلَى مَعَانٍ يَقْرُبُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ:

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: İhzâ (إخزاء) kelimesi dilde birbirine yakın anlamlara gelir. Zeccâc şöyle demiştir:

أَخْزَى اللَّهُ الْعَدُوَّ، أَيْ أَبْعَدَهُ وَقَالَ غَيْرُهُ: أَخْزَاهُ اللَّهُ أَيْ أَهَانَهُ، وَقَالَ شَمِرُ بْنُ حَمْدَوَيْهِ أَخْزَاهُ اللَّهُ أَيْ فَضَحَهُ اللَّهُ، وَفِي القرآن وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي [هُودٍ: ٧٨] وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: أَخْزَاهُ اللَّهُ أَيْ أَهْلَكَهُ وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:

“Ahzallâhu'l-aduvv (أخزى الله العدو)”; yani Allah düşmanı uzaklaştırdı demektir. Başkası ise: “Ahzâhullâh (أخزاه الله)”; yani Allah onu zelil ve hakir kıldı, demiştir. Şemir b. Hamdeveyh: “Ahzâhullâh”; yani Allah onu rezil etti, rüsvay etti, demiştir. Kur'an'da da: { وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي } “Misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin” [Hûd 78] buyrulmuştur. Mufaddal: “Ahzâhullâh”; yani Allah onu helak etti, demiştir. İbnü'l-Enbârî de şöyle demiştir:

الْخِزْيُ فِي اللُّغَةِ الْهَلَاكُ بِتَلَفٍ أَوِ انْقِطَاعِ حُجَّةٍ أَوْ بِوُقُوعٍ فِي بَلَاءٍ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُتَقَارِبَةٌ. ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ أَيْ قَدْ أَبْلَغْتَ فِي إِخْزَائِهِ وَهُوَ نَظِيرُ مَا يُقَالُ: مَنْ سَبَقَ فُلَانًا فَقَدْ سَبَقَ، وَمَنْ تَعَلَّمَ مِنْ فُلَانٍ فَقَدْ تَعَلَّمَ.

Hızy (الخزي) kelimesi dilde helak olmak, delilinin tükenmesi veya bir belaya düşmekle zayi olmak demektir. Bütün bu yönler birbirine yakındır. Daha sonra el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir”, yani onu rüsvay etmede en ileri dereceye ulaştırmışsındır. Bu, tıpkı “Kim falancayı geçerse gerçekten geçmiştir” ve “Kim falancadan öğrenirse gerçekten öğrenmiştir” denilmesine benzer.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ إِذَا دَخَلَ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَاهُ اللَّهُ لِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْمُؤْمِنُ/ لَا يَخْزَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ فَوَجَبَ مِنْ مَجْمُوعِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَنْ لَا يَكُونَ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنًا.

Üçüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet, ehl-i kıbleden olup büyük günah işleyen kimsenin mümin olmadığına delildir. Çünkü büyük günah sahibi ateşe girdiğinde, bu ayetin delaletiyle Allah onu muhakkak rüsvay etmiştir. Mümin ise / Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rüsvay etmez” buyruğu gereğince rüsvay edilmez. Dolayısıyla bu iki ayetin toplamından, büyük günah işleyenin mümin olmaması gerektiği sonucu çıkar.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التحريم: ٨] لَا يَقْتَضِي نَفْيَ الْإِخْزَاءِ مُطْلَقًا، وَإِنَّمَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يَحْصُلَ الْإِخْزَاءُ حَالَ مَا يَكُونُ مَعَ النَّبِيِّ، وَهَذَا النَّفْيُ لَا يُنَاقِضُهُ إِثْبَاتُ الْإِخْزَاءِ فِي الْجُمْلَةِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَحْصُلَ ذَلِكَ الْإِثْبَاتُ فِي وَقْتٍ آخَرَ، هَذَا هُوَ الَّذِي صَحَّ عِنْدِي فِي الْجَوَابِ، وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ أَجْوِبَةً ثَلَاثَةً سِوَى مَا ذَكَرْنَاهُ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ نَقَلَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالثَّوْرِيِّ وَقَتَادَةَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ مَخْصُوصٌ بِمَنْ يَدْخُلُ النَّارَ لِلْخُلُودِ، وَهَذَا الْجَوَابُ عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّ مَذْهَبَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ كُلَّ فَاسِقٍ دَخَلَ النَّارَ فَإِنَّمَا دَخَلَهَا لِلْخُلُودِ، فَهَذَا لَا يَكُونُ سُؤَالًا عَنْهُمْ. ثَانِيهَا: قَالَ: الْمُدْخَلُ فِي النَّارِ مَخْزِيٌّ فِي حَالِ دُخُولِهِ وَإِنْ كَانَتْ عَاقِبَتُهُ أَنْ يَخْرُجَ مِنْهَا، وَهَذَا ضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّ مَوْضِعَ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ قَوْلَهُ:

Cevap şudur: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rüsvay etmez” [Tahrîm 8] buyruğu, rüsvaylığı mutlak olarak nefyetmeyi gerektirmez; sadece Peygamber ile beraber olduğu halde rüsvaylığın vuku bulmamasını gerektirir. Bu nefyetme ise genel olarak rüsvaylığın sübut bulmasıyla çelişmez; zira o sübutun başka bir vakitte vuku bulma ihtimali vardır. Cevap konusunda bana göre doğru olan budur. Vâhidî el-Basît'te bizim zikrettiğimizin dışında üç cevap daha zikretmiştir: Birincisi: Said b. el-Müseyyeb, Sevrî ve Katâde'den { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir” buyruğunun ateşe ebedi kalmak üzere giren kimselere mahsus olduğunu nakletmesidir. Bu cevap bana göre zayıftır; zira Mutezile'nin mezhebi, ateşe giren her fasıkın oraya ancak ebedi kalmak üzere girdiğidir. Dolayısıyla bu, onlara karşı bir cevap teşkil etmez. İkincisi: O şöyle demiştir: Ateşe sokulan kimse, akıbeti oradan çıkmak olsa bile, oraya girdiği esnada rüsvay olmuştur. Bu da zayıftır; zira istidlal noktası şudur:

يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التَّحْرِيمِ: ٨] يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْخِزْيِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى حُصُولِ الْخِزْيِ لِكُلِّ مَنْ دَخَلَ النَّارَ، فَحَصَلَ بِحُكْمِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ بَيْنَ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا وَبَيْنَ كَوْنِهِ كَافِرًا مِمَّنْ يَدْخُلُ النَّارَ مُنَافَاةٌ، وَثَالِثُهَا: قَالَ: الْإِخْزَاءُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْإِهَانَةُ وَالْإِهْلَاكُ، وَالثَّانِي:

{ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rüsvay etmez” [Tahrîm 8] buyruğu, rüsvaylığın müminlerden mutlak surette nefyedildiğine delalet eder. Bu ayet ise ateşe giren herkes için rüsvaylığın hasıl olduğuna delalet etmiştir. Böylece bu iki ayetin hükmüyle, kişinin mümin olması ile ateşe giren kafirlerden olması arasında bir tenakuz meydana gelmiştir. Üçüncüsü: O şöyle demiştir: İhzâ (ihzâ) iki ihtimal taşır: Birincisi zelil kılmak ve helak etmek, ikincisi:

التَّخْجِيلُ، يُقَالُ: خَزِيَ خِزَايَةً إِذَا اسْتَحْيَا، وَأَخْزَاهُ غَيْرُهُ إِذَا عَمِلَ بِهِ عَمَلًا يُخْجِلُهُ وَيَسْتَحْيِي مِنْهُ.

Utandırmaktır. Bir kimse utandığında “hazaye hızâyeten (خزي خزاية)” denilir; başkası onu utandıracak ve mahcup edecek bir iş yaptığında ise “ahzâhu gayruhû (أخزاه غيره)” denilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الْجَوَابِ: أَنَّ لَفْظَ الْإِخْزَاءِ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ التَّخْجِيلِ وَبَيْنَ الْإِهْلَاكِ، وَاللَّفْظُ الْمُشْتَرَكُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ فِي طَرَفَيِ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ جَمِيعًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ جَازَ أَنْ يَكُونَ الْمَنْفِيُّ بِقَوْلِهِ: يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ غَيْرَ الْمُثْبَتِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَعَلَى هَذَا يَسْقُطُ الِاسْتِدْلَالُ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ إِنَّمَا يَتَمَشَّى إِذَا كَانَ لَفْظُ الْإِخْزَاءِ مُشْتَرَكًا بَيْنَ هَذَيْنِ الْمَفْهُومَيْنِ، أَمَّا إِذَا كَانَ لَفْظًا مُتَوَاطِئًا مُفِيدًا لِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَكَانَ الْمَعْنَيَانِ اللَّذَانِ ذَكَرَهُمَا الْوَاحِدِيُّ نَوْعَيْنِ تَحْتَ جِنْسٍ وَاحِدٍ، سَقَطَ هذا الجواب لأن قوله: لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ لِنَفْيِ الْجِنْسِ وَقَوْلَهُ: فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ لِإِثْبَاتِ النَّوْعِ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ بَيْنَهُمَا مُنَافَاةٌ.

Bil ki bu cevabın özeti şudur: İhzâ (ihzâ) lafzı, utandırmak ile helak etmek arasında müşterek bir lafızdır (eş sesli/çok anlamlı). Müşterek lafız ise olumsuzluk ve olumluluk taraflarında her iki manasına birden yüklenemez. Durum böyle olunca, { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rüsvay etmez” buyruğunda nefyedilen şeyin, { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir” buyruğunda sübut bulan şeyden farklı olması caizdir. Buna göre istidlal düşer. Ne var ki bu cevap, ancak ihzâ lafzı bu iki mefhum arasında müşterek olduğu takdirde geçerlidir. Şayet mütevâtî (tek bir anlama delalet eden) bir lafız olur ve Vâhidî'nin zikrettiği iki mana tek bir cinsin altındaki iki tür olursa, bu cevap düşer; çünkü { لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rüsvay etmez” buyruğu cinsi nefyetmek, { فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir” buyruğu ise türü ispat etmek içindir; bu durumda aralarında bir tenakuz hasıl olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّتِ الْمُرْجِئَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الْقَطْعِ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يُخْزَى وَكُلُّ مَنْ دَخَلَ النَّارَ فَإِنَّهُ يَخْزَى، فَيَلْزَمُ الْقَطْعُ بِأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَدْخُلُ النَّارَ، إِنَّمَا قُلْنَا صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يُخْزَى لِأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، وَالْمُؤْمِنُ لَا يَخْزَى. إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ مُؤْمِنٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ [الْحُجُرَاتِ: ٩] سُمِّيَ الْبَاغِي حَالَ كَوْنِهِ بَاغِيًا مُؤْمِنًا، وَالْبَغْيُ مِنَ الْكَبَائِرِ بِالْإِجْمَاعِ، وَأَيْضًا/ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] سُمِّيَ الْقَاتِلُ بِالْعَمْدِ الْعُدْوَانِ مُؤْمِنًا، فَثَبَتَ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ

Dördüncü Mesele: Mürcie, büyük günah sahibinin asla rüsvay edilmeyeceğine ve ateşe giren herkesin de mutlaka rüsvay edileceğine dayanarak, büyük günah sahibinin ateşe girmeyeceğini kesin olarak ifade etmek hususunda bu ayetle istidlal etmiştir. Büyük günah sahibinin rüsvay edilmeyeceğini söylememizin sebebi, büyük günah sahibinin mümin olması ve müminin de rüsvay edilmeyeceğidir. Onun mümin olduğunu söylememizin sebebi ise Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine haksızca saldırırsa, saldıran tarafla Allah'ın emrine dönünceye kadar savaşın” [Hucurât 9] buyruğudur; burada bağy eden taraf (isyancı), bağy ettiği halde mümin olarak isimlendirilmiştir; bağy ise icmâ ile büyük günahlardandır. Ayrıca / Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” [Bakara 178] buyurmuş ve kasten ve düşmanca adam öldüreni mümin olarak isimlendirmiştir. Böylece büyük günah sahibinin mümin olduğu sabit olmuştur.

مُؤْمِنٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يُخْزَى لِقَوْلِهِ: يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التَّحْرِيمِ: ٨] وَلِقَوْلِهِ: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٤] .

Müminin rüsvay edilmeyeceğini söylememizin sebebi ise Allah'ın: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rüsvay etmez” [Tahrîm 8] buyruğu ve: { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde bizi rüsvay etme” [Âl-i İmrân 194] buyruğudur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ [آل عمران: ١٩٥] وَهَذِهِ الِاسْتِجَابَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُخْزِي الْمُؤْمِنِينَ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَخْزَى بِالنَّارِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ كُلَّ مَنْ دَخَلَ النَّارَ فَإِنَّهُ يَخْزَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَحِينَئِذٍ يَتَوَلَّدُ مِنْ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ الْقَطْعُ بِأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَدْخُلُ النَّارَ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara icabet etti” [Âl-i İmrân 195] buyurmuştur. Bu icabet, O Teâlâ'nın müminleri rüsvay etmeyeceğine delalet eder. Zikrettiğimiz delillerle büyük günah sahibinin ateşle rüsvay edilmeyeceği sabit olmuştur. Ateşe giren herkesin rüsvay edileceğini söylememizin sebebi ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir” buyruğudur. Bu durumda bu iki öncülden, büyük günah sahibinin ateşe girmeyeceğine dair kesin bir hüküm doğar.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مَا تَقَدَّمَ: أَنَّ قَوْلَهُ: يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التَّحْرِيمِ: ٨] لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْإِخْزَاءِ مُطْلَقًا، بَلْ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْإِخْزَاءِ حَالَ كَوْنِهِمْ مَعَ النَّبِيِّ، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي حُصُولَ الْإِخْزَاءِ فِي وَقْتٍ آخَرَ.

Buna verilecek cevap daha önce geçtiği gibidir: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rüsvay etmez” [Tahrîm 8] buyruğu rüsvaylığı mutlak olarak nefyetmeye delalet etmez; bilakis onların Peygamber ile beraber oldukları haldeki rüsvaylığı nefyetmeye delalet eder. Bu ise rüsvaylığın başka bir vakitte vuku bulmasıyla çelişmez.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ عَامٌّ دَخَلَهُ الْخُصُوصُ فِي مَوَاضِعَ مِنْهَا: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا [مَرْيَمَ: ٧١، ٧٢] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْمُؤْمِنِينَ يَدْخُلُونَ النَّارَ، وَأَهْلُ الثَّوَابِ يُصَانُونَ عَنِ الْخِزْيِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ يَكُونُونَ فِي النَّارِ، وَهُمْ أَيْضًا يُصَانُونَ عَنِ الْخِزْيِ. قَالَ تَعَالَى: عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ [التَّحْرِيمِ:

Beşinci Mesele: { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir” buyruğu, birkaç hususta tahsise uğramış (özelleştirilmiş) genel bir ifadedir: Bunlardan biri: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin kesinleşmiş bir hükmüdür. Sonra biz takva sahiplerini kurtarırız” [Meryem 71-72] buyruğunun, bütün müminlerin ateşe gireceğine delalet etmesidir; oysa sevap ehli rüsvaylıktan korunurlar. İkincisi: Cehennem bekçileri olan melekler de ateşte bulunacaklardır; onlar da rüsvaylıktan korunmuşlardır. Allah Teâlâ: { عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ } “Onun başında katı ve şiddetli melekler vardır” [Tahrîm

٦] .

6] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: احْتَجَّ حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ الرُّوحَانِيَّ أَشَدُّ وَأَقْوَى مِنَ الْعَذَابِ الْجُسْمَانِيِّ، قَالُوا: لِأَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى التَّهْدِيدِ بَعْدَ عَذَابِ النَّارِ بِالْخِزْيِ، وَالْخِزْيُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّخْجِيلِ وَهُوَ عَذَابٌ رُوحَانِيٌّ، فَلَوْلَا أَنَّ الْعَذَابَ الرُّوحَانِيَّ أَقْوَى مِنَ الْعَذَابِ الْجُسْمَانِيِّ وَإِلَّا لَمَا حَسُنَ تَهْدِيدُ مَنْ عُذِّبَ بِالنَّارِ بِعَذَابِ الْخِزْيِ وَالْخَجَالَةِ.

Altıncı Mesele: İslam filozofları (hükemâ), ruhani azabın cismani azaptan daha şiddetli ve daha güçlü olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Onlar dediler ki: Çünkü ayet, ateş azabından sonra rüsvaylıkla tehdit edildiğine delalet etmektedir. Hızy (rüsvaylık) ise utandırılmaktan ibarettir ve bu da ruhani bir azaptır. Şayet ruhani azap cismani azaptan daha güçlü olmasaydı, ateşle azap edilen kimsenin rüsvaylık ve utanç azabıyla tehdit edilmesi uygun olmazdı.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْفُسَّاقَ الَّذِينَ دَخَلُوا النَّارَ لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا بَلْ يَبْقُونَ هُنَاكَ مُخَلَّدِينَ، وَقَالُوا: الْخِزْيُ هُوَ الْهَلَاكُ، فَقَوْلُهُ: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ مَعْنَاهُ فَقَدْ أَهْلَكْتَهُ، وَلَوْ كَانُوا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ إِلَى الْجَنَّةِ لَمَا صَحَّ أَنَّ كُلَّ مَنْ دَخَلَ النَّارَ فَقَدْ هَلَكَ. وَالْجَوَابُ: أَنَّا لَا نُفَسِّرُ الْخِزْيَ بِالْإِهْلَاكِ بَلْ نُفَسِّرُهُ بِالْإِهَانَةِ وَالتَّخْجِيلِ، وَعِنْدَ هَذَا يَزُولُ كَلَامُكُمْ.

Yedinci Mesele: Mutezile, ateşe giren fasıkların oradan çıkamayacaklarına, bilakis orada ebedi kalacaklarına bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demiştir: Hızy (الخزي) helaktir; dolayısıyla { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir” buyruğunun manası “onu helak etmişsindir” demektir. Eğer onlar ateşten cennete çıkacak olsalardı, ateşe giren herkesin helak olduğu sözü doğru olmazdı. Cevap şudur: Biz hızyı helak etmekle değil, bilakis zelil kılmak ve utandırmakla tefsir ediyoruz; bu durumda sözünüz boşa çıkar.

أَمَّا قوله تعالى: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ وفيه مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُعْتَزِلَةُ تَمَسَّكُوا بِهِ فِي نَفْيِ الشَّفَاعَةِ لِلْفُسَّاقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّفَاعَةَ نَوْعُ نُصْرَةٍ، وَنَفْيُ الْجِنْسِ يَقْتَضِي نَفْيَ النَّوْعِ.

Birinci Mesele: Mutezile, fasıklar için şefaatin bulunmadığını savunmak üzere bu ayete sarılmıştır. Zira şefaat bir nevi yardımdır ve cinsin nefyedilmesi türün de nefyedilmesini gerektirir.

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الظَّالِمَ بِالْإِطْلَاقِ هُوَ الْكَافِرُ، قَالَ تَعَالَى:

Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Kur'an, mutlak olarak zalimin kafir olduğuna delalet etmiştir. Allah Teâlâ:

وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٤] وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ خَصَّصُوا أَنْفُسَهُمْ بِنَفْيِ الشُّفَعَاءِ وَالْأَنْصَارِ حَيْثُ قَالُوا: فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [الشعرا: ١٠١] وَثَانِيهَا: أَنَّ الشَّفِيعَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَشْفَعَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، قَالَ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الشَّفِيعُ قَادِرًا عَلَى النُّصْرَةِ إِلَّا بَعْدَ الْإِذْنِ، وَإِذَا حَصَلَ الْإِذْنُ لَمْ يَكُنْ فِي شَفَاعَتِهِ فَائِدَةٌ فِي الْحَقِيقَةِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ أَنَّ الْعَفْوَ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَتِلْكَ الشَّفَاعَةُ مَا كَانَ لَهَا تَأْثِيرٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَلَيْسَ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ، فَقَوْلُهُ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ يُفِيدُ أَنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ كَمَا قَالَ: أَلا لَهُ الْحُكْمُ [الْأَنْعَامِ: ٦٢] وَقَالَ:

{ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kafirler zalimlerin ta kendileridir” [Bakara 254] buyurmuştur. Bunu pekiştiren bir husus da Allah Teâlâ'nın kafirlerin: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim ne şefaatçilerimiz vardır ne de candan bir dostumuz” [Şuarâ 100-101] diyerek şefaatçileri ve yardımcıları nefyetme durumunu kendilerine has kıldıklarını nakletmesidir. İkincisi: Şefaatçinin ancak Allah'ın izniyle şefaat etmesi mümkündür. Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?” [Bakara 255] buyurmuştur. Durum böyle olunca, şefaatçi ancak izin verildikten sonra yardım etmeye muktedir olur. İzin hasıl olduğunda ise hakikatte onun şefaatinin bir tesiri kalmaz. O vakit affın ancak Allah Teâlâ'dan hasıl olduğu ve o şefaatin işin aslında bir tesirinin bulunmadığı ortaya çıkar; hüküm ise yalnız Allah'ındır. Dolayısıyla: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğu, O'nun: { أَلا لَهُ الْحُكْمُ } “Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur” [En'âm 62] ve:

وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الِانْفِطَارِ: ١٩] لَا يُقَالُ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى لِتَخْصِيصِ الظَّالِمِينَ بِهَذَا الْحُكْمِ فَائِدَةٌ، لِأَنَّا نَقُولُ: بَلْ فِيهِ فَائِدَةٌ لِأَنَّهُ وَعَدَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ فِي الدُّنْيَا بِالْفَوْزِ بِالثَّوَابِ وَالنَّجَاةِ مِنَ الْعِقَابِ، فَلَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَذِهِ الْحُجَّةُ. أَمَّا الْفُسَّاقُ فَلَيْسَ لَهُمْ ذَلِكَ، فَصَحَّ تَخْصِيصُهُمْ بِنَفْيِ الْأَنْصَارِ عَلَى الْإِطْلَاقِ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ وَوَارِدَةٌ بِثُبُوتِ الشَّفَاعَةِ خاصة وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün buyruk yalnız Allah'ındır” [İnfitâr 19] buyurduğu gibi, hükmün yalnız Allah'a ait olduğunu ifade eder. “Bu takdirde zalimlerin bu hükümle tahsis edilmesinin hiçbir faydası kalmaz” denilemez; zira biz deriz ki: Bilakis bunda bir fayda vardır; çünkü O, dünyada takva sahibi müminlere sevaba nail olmayı ve cezadan kurtulmayı vadetmiştir, dolayısıyla kıyamet gününde bu hüccet onların lehinedir. Fasıklara gelince, onların böyle bir hücceti yoktur; bu sebeple yardımcıların mutlak olarak onlardan nefyedilmesiyle tahsis edilmeleri doğru olmuştur. Üçüncüsü: Bu ayet geneldir (âmm), şefaatin sübutuna dair deliller ise özeldir (hâss); hâss olan ise âmm olandan önce gelir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ تَمَسَّكُوا فِي أَنَّ الْفَاسِقَ لَا يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ، قَالُوا: لَوْ خَرَجَ مِنَ النَّارِ لَكَانَ مَنْ أَخْرَجَهُ مِنْهَا نَاصِرًا لَهُ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا نَاصِرَ لَهُ الْبَتَّةَ.

İkinci Mesele: Mutezile, fasıkın ateşten çıkmayacağı görüşüne tutunarak şöyle demiştir: Eğer o ateşten çıksaydı, onu oradan çıkaran kimse ona bir yardımcı olurdu; oysa ayet onun kesinlikle hiçbir yardımcısının bulunmadığına delalet etmektedir.

وَالْجَوَابُ: الْمُعَارَضَةُ بِالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعَفْوِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Cevap: Bakara Suresi'nde zikrettiğimiz üzere, affa delalet eden ayetlerle buna muarazada bulunulmasıdır.

النَّوْعُ الثالث: من دعواتهم.

Onların dualarının üçüncü türü.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 193]

رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣)

{ رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ } “Rabbimiz! Doğrusu biz, ‘Rabbinize iman edin’ diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Artık bizim günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al!” (193)

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا } “Rabbimiz! Doğrusu biz, ‘Rabbinize iman edin’ diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik” buyruğu hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْمُنَادِي قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُحَمَّدٌ ﵊ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ [الأحزاب: ٤٦] أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ [يُوسُفَ: ١٠٨] وَالثَّانِي: أَنَّهُ هُوَ الْقُرْآنُ، قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مُؤْمِنِي الْإِنْسِ ذَلِكَ كَمَا حَكَى عَنْ مُؤْمِنِي الْجِنِّ قَوْلَهُ: إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ [الْجِنِّ: ١، ٢] قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ تَفْسِيرَ الْآيَةِ بِهَذَا الْوَجْهِ أَوْلَى لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ أَحَدٍ لَقِيَ النَّبِيَّ ﷺ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَكُلُّ أَحَدٍ سَمِعَهُ وَفَهِمَهُ، قَالُوا:

Birinci Mesele: Çağrıcı (el-münâdî) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Çoğunluğun görüşü olup onun Muhammed (aleyhisselâm) olduğudur. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ } “Rabbinin yoluna çağır” [Nahl 125], { وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ } “Ve O'nun izniyle Allah'a çağıran bir davetçi” [Ahzâb 46] ve { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ } “Ben Allah'a davet ederim” [Yûsuf 108] buyruklarıdır. İkincisi: Onun Kur'an olduğudur. Dediler ki: Allah Teâlâ mümin cinlerden naklettiği: { إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ } “Şüphesiz biz, doğru yola ileten hayret verici bir Kur'an dinledik de ona iman ettik” [Cin 1-2] buyruğu gibi, insan müminlerden de bunu nakletmiştir. Yine dediler ki: Ayetin bu vech ile tefsir edilmesinin daha evla olduğuna delil, herkesin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile karşılaşmamış olmasıdır; Kur'an'ı ise herkes işitmiş ve anlamıştır. Şöyle devam ettiler:

وَهَذَا/ وَإِنْ كَانَ مَجَازًا إِلَّا أَنَّهُ مَجَازٌ مُتَعَارَفٌ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى الرُّشْدِ، وَكَانَ كُلُّ مَنْ تَأَمَّلَهُ وَصَلَ بِهِ إِلَى الْهُدَى إِذَا وَفَّقَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِذَلِكَ، فَصَارَ كَأَنَّهُ يَدْعُو إِلَى نَفْسِهِ وَيُنَادِي بِمَا فِيهِ مِنْ أَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ، كَمَا قِيلَ فِي جَهَنَّمَ: تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى [الْمَعَارِجِ: ١٧] إِذْ كَانَ مَصِيرُهُمْ إِلَيْهَا، وَالْفُصَحَاءُ وَالشُّعَرَاءُ يَصِفُونَ الدَّهْرَ بِأَنَّهُ يُنَادِي وَيَعِظُ، وَمُرَادُهُمْ مِنْهَا دَلَالَةُ تَصَارِيفِ الزَّمَانِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu / her ne kadar mecaz olsa da bilinen ve alışılmış bir mecazdır. Çünkü Kur'an doğru yolu (rüşdü) ihtiva ettiği ve Allah Teâlâ muvaffak kıldığı takdirde onu düşünen herkes onun vasıtasıyla hidayete ulaştığı için, âdeta kendi nefsine çağırıyor ve içindeki çeşitli delillerle sesleniyor gibi olmuştur. Nitekim varış yerleri orası olduğu için cehennem hakkında da: { تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى } “O [ateş], sırtını dönüp gideni çağırır” [Meâric 17] denilmiştir. Belagat ehli ve şairler de zamanı (dehri) seslenen ve öğüt veren biri olarak nitelendirirler; bundan maksatları ise zamanın değişkenliklerinin gösterdiği delalettir. Şair şöyle demiştir:

يَا وَاضِعَ الْمَيِّتَ فِي قَبْرِهِ ... خَاطَبَكَ الدَّهْرُ فَلَمْ تَسْمَعْ

Ey ölüyü kabrine koyan kişi! ... Zaman sana hitap etti de sen duymadın.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: يُنادِي لِلْإِيمانِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّامَ بِمَعْنَى «إِلَى» كَقَوْلِهِ: ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ [الْمُجَادَلَةِ: ٨] ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا [الْمُجَادَلَةِ: ٣] بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها [الزَّلْزَلَةِ: ٥] الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا [الْأَعْرَافِ: ٤٣] وَيُقَالُ: دَعَاهُ لِكَذَا وَإِلَى كَذَا، وَنَدَبَهُ لَهُ وَإِلَيْهِ، وَنَادَاهُ لَهُ وَإِلَيْهِ، وَهَدَاهُ لِلطَّرِيقِ وَإِلَيْهِ، وَالسَّبَبُ فِي إِقَامَةِ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ اللَّفْظَتَيْنِ مَقَامَ الْأُخْرَى: أَنَّ مَعْنَى انْتِهَاءِ الْغَايَةِ وَمَعْنَى الِاخْتِصَاصِ حَاصِلَانِ جَمِيعًا. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ سَمِعْنَا مُنَادِيًا لِلْإِيمَانِ يُنَادِي بِأَنْ آمِنُوا، كَمَا يُقَالُ: جَاءَنَا مُنَادِي الْأَمِيرِ يُنَادِي بِكَذَا وَكَذَا. وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ اللَّامَ لَامُ الْأَجَلِ وَالْمَعْنَى: سَمِعْنَا مُنَادِيًا كَانَ نِدَاؤُهُ لِيُؤْمِنَ النَّاسُ، أَيْ كَانَ الْمُنَادِي يُنَادِي لِهَذَا الْغَرَضِ، أَلَا تَرَاهُ قَالَ: أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ أَيْ لِتُؤْمِنَ النَّاسُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ [النِّسَاءِ: ٦٤] .

İkinci Mesele: { يُنادِي لِلْإِيمانِ } “imana çağıran” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Lâm (لـ) harfinin “ilâ (إلى)” manasında olmasıdır; nitekim: { ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ } “Sonra yasaklandıkları şeye dönerler” [Mücâdele 8], { ثُمَّ يَعُودُونَ لِما قالُوا } “Sonra söyledikleri şeyden dönerler” [Mücâdele 3], { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } “Rabbinin ona vahyetmesiyle” [Zilzâl 5] ve { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun” [A'râf 43] ayetlerinde de böyledir. Arapçada “deâhu li-kezâ (دعاه لكذا)” ve “ilâ kezâ (إلى كذا)”, “nedebehû lehû (ندبه له)” ve “ileyhi (إليه)”, “nâdâhu lehû (ناداه له)” ve “ileyhi (إليه)”, “hedâhu li't-tarîk (هداه للطريق)” ve “ileyhi (إليه)” denilir. Bu iki kelimeden her birinin diğerinin yerine kullanılmasının sebebi şudur: Gayenin son bulması (intihâü'l-gâye) manası ile tahsis (ihtisas) manası birlikte hasıl olmaktadır. İkincisi: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bu takdim ve tehir üzeredir; yani “İman edin diye çağıran bir iman davetçisini işittik” demektir. Nitekim “Emirin münadisi falan ve filan şeyi ilan ederek bize geldi” denilmesine benzer. Üçüncüsü: Bu lâm harfi ta'lil (illet) lâmıdır; manası: “Nidası insanların iman etmesi için olan bir davetçiyi işittik”, yani münadi bu gaye için çağırıyordu demektir. Baksana O: { أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ } “Rabbinize iman edin diye”, yani insanlar iman etsin diye buyurmuştur. Bu, tıpkı: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz her peygamberi ancak Allah'ın izniyle itaat olunsun diye gönderdik” [Nisâ 64] buyruğu gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي نَظِيرُهُ قَوْلُكَ: سَمِعْتُ رَجُلًا يَقُولُ كَذَا، وَسَمِعْتُ زَيْدًا يَتَكَلَّمُ، فَيُوقَعُ الْفِعْلُ عَلَى الرَّجُلِ وَيُحْذَفُ الْمَسْمُوعُ، لِأَنَّكَ وَصَفْتَهُ بِمَا يَسْمَعُ وَجَعَلْتَهُ حَالًا عَنْهُ فَأَغْنَاكَ عَنْ ذِكْرِهِ،

Üçüncü Mesele: { سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي } “Çağıran bir davetçiyi işittik” buyruğunun benzeri senin: “Bir adamın şöyle dediğini işittim” ve “Zeyd'in konuştuğunu işittim” demendir; burada fiil adama yöneltilir ve işitilen şey hazfedilir. Çünkü sen onu işitilen şeyle nitelemiş ve onu ondan bir hâl kılmışsındır; bu da seni onu ayrıca zikretmekten müstağni kılmıştır;

وَلِأَنَّ الْوَصْفَ أَوِ الْحَالَ لَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْهُ، وَأَنَّهُ يُقَالُ: سَمِعْتُ كَلَامَ فُلَانٍ أَوْ قوله.

ve sıfat veya hâlin bulunması kaçınılmaz olduğu içindir. Nitekim: “Falancanın kelamını veya sözünü işittim” de denilir.

المسألة الرابعة: هاهنا سُؤَالٌ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْمُنَادِي وَيُنَادِي؟

Dördüncü Mesele: Burada şöyle bir soru vardır: Münâdî (çağrıcı) ile yünâdî (çağırıyor) kelimelerini bir arada toplamanın faydası nedir?

وَجَوَابُهُ: ذُكِرَ النِّدَاءُ مُطْلَقًا ثَمَّ مُقَيَّدًا بِالْإِيمَانِ تَفْخِيمًا لِشَأْنِ الْمُنَادِي، لِأَنَّهُ لَا مُنَادِيَ أَعْظَمُ مِنْ مُنَادٍ يُنَادِي لِلْإِيمَانِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ: مَرَرْتُ بِهَادٍ يَهْدِي لِلْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَادِيَ إِذَا أُطْلِقَ ذَهَبَ الْوَهْمُ إِلَى مُنَادٍ لِلْحَرْبِ، أَوْ لِإِطْفَاءِ النَّائِرَةِ، أَوْ لِإِغَاثَةِ الْمَكْرُوبِ، أَوِ الْكِفَايَةِ لِبَعْضِ النَّوَازِلِ، وَكَذَلِكَ الهادي، وقد يُطْلَقُ عَلَى مَنْ يَهْدِي لِلطَّرِيقِ، وَيَهْدِي لِسَدَادِ الرَّأْيِ، فَإِذَا قُلْتَ يُنَادِي لِلْإِيمَانِ وَيَهْدِي لِلْإِسْلَامِ فَقَدْ رَفَعْتَ مِنْ شَأْنِ الْمُنَادِي وَالْهَادِي وَفَخَّمْتَهُ.

Cevabı şudur: Çağrıcının şanını yüceltmek için nida önce mutlak olarak zikredilmiş, sonra da iman ile kayıtlanmıştır; zira imana çağıran bir münadiden daha büyüğü yoktur. Bunun benzeri senin: “İslâm'a hidayet eden bir rehbere rastladım” demendir. Çünkü münadi mutlak bırakıldığında akla savaşa çağıran, yangını/fitneyi söndürmeye çağıran, zorda kalana imdada çağıran veya bazı hadiseleri bertaraf etmeye çağıran bir davetçi gelir. Hâdî (rehber) kelimesi de böyledir; bazen yola hidayet eden, bazen de doğru görüşe hidayet eden kişi için mutlak olarak kullanılır. “İmana çağırıyor” ve “İslâm'a hidayet ediyor” dediğin zaman ise çağrıcının ve rehberin şanını yüceltmiş ve onu tebcil etmiş olursun.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: أَنْ آمِنُوا فِيهِ حَذْفٌ أَوْ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: آمِنُوا أَوْ بِأَنْ آمِنُوا، ثُمَّ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ: فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Beşinci Mesele: { أَنْ آمِنُوا } “iman edin diye” buyruğunda bir hazif veya zamir takdiri vardır; takdiri: “İman edin” veya “İman etmeniz hususunda” şeklindedir. Sonra Allah onların bundan sonra şöyle dediklerini nakletmiştir: { فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ } “Artık bizim günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al!” Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي هَذَا الدُّعَاءِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: غُفْرَانُ الذُّنُوبِ، وَثَانِيهَا: تَكْفِيرُ السَّيِّئَاتِ، وَثَالِثُهَا: أَنْ تَكُونَ وَفَاتُهُمْ مَعَ الْأَبْرَارِ. أَمَّا الْغُفْرَانُ فَهُوَ السَّتْرُ وَالتَّغْطِيَةُ، وَالتَّكْفِيرُ أَيْضًا هُوَ التَّغْطِيَةُ، يُقَالُ: رَجُلٌ مُكَفَّرٌ بِالسِّلَاحِ، أَيْ مُغَطًّى بِهِ، وَالْكُفْرُ مِنْهُ أَيْضًا، وَقَالَ لَبِيدٌ:

Birinci Mesele: Bil ki onlar bu duada Allah Teâlâ'dan üç şey istemişlerdir: Birincisi: Günahların bağışlanması (mağfiret), ikincisi: Kötülüklerin örtülmesi (tekfîr), üçüncüsü ise: Vefatlarının iyilerle (ebrâr) birlikte olmasıdır. Mağfirete gelince, o perdelemek ve örtmektir. Tekfîr de aynı şekilde örtmektir; “Silahla bürünmüş adam” için “raculün mükefferün bi's-silâh (رجل مكفر بالسلاح)” denilir, yani onunla örtülmüş demektir. Küfr kelimesi de buradan gelir. Lebîd şöyle demiştir:

فِي لَيْلَةٍ كَفَرَ النُّجُومَ ظَلَامُهَا

Karanlığı yıldızları örten bir gecede...

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا: فَالْمَغْفِرَةُ وَالتَّكْفِيرُ بِحَسَبِ اللُّغَةِ مَعْنَاهُمَا شَيْءٌ وَاحِدٌ.

Bunu bildiğinde: Dil bakımından mağfiret ile tekfîrin manası tek bir şeydir.

أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمَا شَيْءٌ وَاحِدٌ وَإِنَّمَا أُعِيدَ ذَلِكَ لِلتَّأْكِيدِ لِأَنَّ الْإِلْحَاحَ فِي الدُّعَاءِ وَالْمُبَالَغَةَ فِيهِ مَنْدُوبٌ، وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الذُّنُوبِ، وَبِالثَّانِي الْمُسْتَأْنَفُ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يُرِيدَ بِالْغُفْرَانِ مَا يَزُولُ بِالتَّوْبَةِ، وَبِالْكُفْرَانِ مَا تُكَفِّرُهُ الطَّاعَةُ الْعَظِيمَةُ، وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ مَا أَتَى بِهِ الْإِنْسَانُ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ مَعْصِيَةً وَذَنْبًا، وَبِالثَّانِي: مَا أَتَى بِهِ الْإِنْسَانُ مَعَ جَهْلِهِ بِكَوْنِهِ مَعْصِيَةً وَذَنْبًا.

Müfessirler ise bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İkisiyle de kastedilenin tek bir şey olması ve bunun sadece pekiştirme (tekit) için tekrarlanmış bulunmasıdır; zira duada ısrarcı ve mubalağalı olmak menduptur. İkincisi: Birincisiyle geçmiş günahların, ikincisiyle ise gelecekteki günahların kastedilmesidir. Üçüncüsü: Mağfiret ile tövbe vasıtasıyla zail olan şeyin, tekfîr (küfran) ile de büyük itaatin örttüğü şeyin kastedilmesidir. Dördüncüsü: Birincisiyle insanın günah ve masiyet olduğunu bilerek işlediği şeylerin, ikincisiyle ise günah ve masiyet olduğunu bilmeden (cehaletle) işlediği şeylerin kastedilmiş olmasıdır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ فَفِيهِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَبْرَارَ جَمْعُ بَرٍّ أَوْ بَارٍّ، كَرَبٍّ وَأَرْبَابٍ، وَصَاحِبٍ وَأَصْحَابٍ، الثَّانِي: ذَكَرَ الْقَفَّالُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْمَعِيَّةِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ وَفَاتَهُمْ مَعَهُمْ هِيَ أَنْ يَمُوتُوا عَلَى مِثْلِ أَعْمَالِهِمْ حَتَّى يَكُونُوا فِي دَرَجَاتِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، قَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ أَنَا مَعَ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَيُرِيدُ بِهِ كَوْنَهُ مُسَاوِيًا لَهُ فِي ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ، وَالثَّانِي: يُقَالُ فُلَانٌ فِي الْعَطَاءِ مَعَ أَصْحَابِ الْأُلُوفِ، أَيْ هُوَ مُشَارِكٌ لَهُمْ فِي أَنَّهُ يُعْطِي أَلْفًا. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنَهُمْ فِي جُمْلَةِ أَتْبَاعِ الْأَبْرَارِ وَأَشْيَاعِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ [النِّسَاءِ: ٦٩] .

{ وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ } “ve canımızı iyilerle beraber al” buyruğuna gelince; bunda iki inceleme vardır: Birincisi: Ebrâr (الْأَبْرَار), “rabb/erbâb” ve “sâhib/ashâb” gibi “berr (بَرّ)” veya “bârr (بَارّ)” kelimesinin çoğuludur. İkincisi: Kaffâl bu beraberliğin (maiyyet) tefsirinde iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Onların ebrâr ile birlikte vefat etmeleri, kıyamet gününde onların derecelerinde olabilmeleri için onların amelleri gibi ameller üzere ölmeleridir. Nitekim bir kimse o itikatta onunla eşit olduğunu kastederek “Bu meselede ben Şâfiî ile beraberim” der. İkincisi: Bir kimse için “Bağışta binlik alanlarla beraberdir” denilir; yani bin dinar verilmesi hususunda onlara ortaktır demektir. Üçüncüsü: Bundan maksadın, onların ebrârın cemaati ve taraftarları arasında bulunmaları olmasıdır; Nisa Suresi'ndeki: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler ve sıddıklarla beraberdirler” [Nisâ 69] buyruğu da bu kabildendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ بِدُونِ التَّوْبَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ:

İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), tövbe olmaksızın affın hasıl olacağına dair bu ayetle, yani Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu buyruğuyla istidlal etmişlerdir:

فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ طَلَبُوا غُفْرَانَ الذُّنُوبِ وَلَمْ يَكُنْ لِلتَّوْبَةِ فِيهِ ذِكْرٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ طَلَبُوا الْمَغْفِرَةَ مُطْلَقًا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَابَهُمْ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ:

{ فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “Artık bizim günahlarımızı bağışla”. Bununla istidlal iki yöndendir: Birincisi: Onlar günahların bağışlanmasını istemişler ve bunda tövbeye dair hiçbir zikir geçmemiştir; bu da onların mağfireti mutlak olarak talep ettiklerine delalet eder. Sonra Allah Teâlâ ayetin sonunda:

فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٥] . وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ وَإِنْ لَمْ تُوجَدِ التَّوْبَةُ.

{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara icabet etti” [Âl-i İmrân 195] buyurarak onların bu talebini kabul etmiştir. Bu da tövbe bulunmasa bile Allah Teâlâ'nın günahı affedebileceğine dair açıktır.

وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَمَّا أَخْبَرُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا، فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا: فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاغْفِرْ فَاءُ الْجَزَاءِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الْإِيمَانِ سَبَبٌ لِحُسْنِ طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ مِنَ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَابَهُمْ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الْإِيمَانِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْغُفْرَانِ، إِمَّا مِنَ الِابْتِدَاءِ وَهُوَ بِأَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَلَا يُدْخِلَهُمُ النَّارَ أَوْ بِأَنْ يُدْخِلَهُمُ النَّارَ وَيُعَذِّبَهُمْ مُدَّةً ثُمَّ يَعْفُو عَنْهُمْ

İkincisi ise şudur: Allah Teâlâ, onların iman ettiklerini kendileri adına haber vermelerinden sonra { فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “Artık bizim günahlarımızı bağışla” dediklerini nakletmiştir. “Fagfir (فَاغْفِرْ)” kelimesindeki fâ (فـ) harfi ceza/bağlantı fâ'sıdır; bu da sırf imanın, Allah'tan mağfiret talebinde bulunmanın güzelliğine bir sebep olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara icabet etti” buyruğuyla onların bu talebine icabet etmiştir. Dolayısıyla bu ayet, sırf imanın; ya baştan itibaren onları affedip ateşe sokmaması suretiyle, yahut da ateşe sokup bir müddet azap ettikten sonra affetmesi

وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ، فَثَبَتَ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ/ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ.

ve onları ateşten çıkarması suretiyle mağfiretin hasıl olmasına bir sebep teşkil ettiğine delalet etmiştir. Böylece bu ayetin bu iki yönden / affın hasıl olacağına delaleti sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ شَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي حَقِّ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ مَقْبُولَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ غُفْرَانَ الذُّنُوبِ مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ أَنْ قَيَّدُوا ذَلِكَ بِالتَّوْبَةِ، فَأَجَابَ اللَّهُ قَوْلَهُمْ وَأَعْطَاهُمْ مَطْلُوبَهُمْ فَإِذَا قَبِلَ شَفَاعَةَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْعَفْوِ عَنِ الذَّنْبِ، فَلِأَنْ يَقْبَلَ شَفَاعَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِيهِ كان أولى.

Üçüncü Mesele: Ashabımız, kıyamet gününde Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in büyük günah sahipleri hakkındaki şefaatinin makbul olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Çünkü bu ayet, bu müminlerin Allah'tan bunu tövbe ile kayıtlamaksızın mutlak olarak günahların bağışlanmasını istediklerine delalet etmiştir. Allah da onların bu sözüne icabet etmiş ve istediklerini onlara vermiştir. O, günahın affedilmesi hususunda müminlerin şefaatini (duasını) kabul ettiğine göre, bu hususta Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şefaatini kabul etmesi evleviyetle geçerlidir.