Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 34. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْعُلَمَاءِ فِيمَا ادَّعَاهُ الْيَهُودُ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ: أَنَّ هَذَا الشَّرْطَ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ وَلَكِنَّهُ مَعَ شَرْطٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي التَّوْرَاةِ: مَنْ جَاءَكُمْ يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَلَا تُصَدِّقُوهُ حَتَّى يَأْتِيَكُمْ بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ إِلَّا الْمَسِيحَ وَمُحَمَّدًا ﵉. فَإِنَّهُمَا إِذَا أَتَيَا فَآمِنُوا بِهِمَا فَإِنَّهُمَا يَأْتِيَانِ بِغَيْرِ قُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ. قَالَ: وَكَانَتْ هَذِهِ الْعَادَةُ بَاقِيَةً إِلَى مَبْعَثِ الْمَسِيحِ ﵇، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ الْمَسِيحَ ارْتَفَعَتْ وَزَالَتْ.

Bil ki Yahudilerin bu iddiası hakkında âlimlerin iki görüşü vardır: Birincisi -ki bu es-Süddî'nin görüşüdür-: Bu şart Tevrat'ta yer almıştır; fakat bir kayıtla birlikte gelmiştir. Şöyle ki: Allah Teâlâ Tevrat'ta, “Sizden kim peygamber olduğunu iddia ederek gelirse, Mesih ve Muhammed (aleyhimesselâm) müstesna, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe onu tasdik etmeyin. Bu ikisi geldiğinde ise onlara iman edin; zira onlar ateşin yiyeceği bir kurban olmaksızın geleceklerdir” buyurmuştur. es-Süddî dedi ki: Bu uygulama Mesih'in (aleyhisselâm) gönderilmesine kadar devam etti; Allah Mesih'i gönderince ise yürürlükten kalktı ve sona erdi.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ ادِّعَاءَ هَذَا الشَّرْطِ كَذِبٌ عَلَى التَّوْرَاةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ حَقًّا لَكَانَتْ مُعْجِزَاتُ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ هَذَا الْقُرْبَانَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ مَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّ مُعْجِزَاتِ مُوسَى ﵇ عِنْدَ فِرْعَوْنَ كَانَتْ أَشْيَاءَ سِوَى هَذَا الْقُرْبَانِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ النَّارِ وَأَكْلَهَا لِلْقُرْبَانِ مُعْجِزَةٌ فَكَانَتْ هِيَ وَسَائِرُ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى السَّوَاءِ، فَلَمْ يَكُنْ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ وَتَخْصِيصِهَا فَائِدَةٌ، بَلْ لَمَّا ظَهَرَتِ الْمُعْجِزَةُ الْقَاهِرَةُ عَلَى يَدِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَجَبَ الْقَطْعُ بِنُبُوَّتِهِ سَوَاءٌ ظَهَرَتْ هَذِهِ الْمُعْجِزَةُ أَوْ لَمْ تَظْهَرْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ مُدَّعِيَ النُّبُوَّةِ وَإِنْ جَاءَ بِجَمِيعِ الْمُعْجِزَاتِ فَلَا تَقْبَلُوا قَوْلَهُ إِلَّا أَنْ يَجِيءَ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَةِ الْمُعَيَّنَةِ، أَوْ يُقَالَ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ مُدَّعِيَ النُّبُوَّةِ يُطَالِبُ بِالْمُعْجِزَةِ سَوَاءٌ كَانَتِ الْمُعْجِزَةُ هِيَ مَجِيءَ النَّارِ، أَوْ شَيْءٌ آخَرُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَكُنِ الْإِتْيَانُ بِسَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ دَالًّا عَلَى الصِّدْقِ، وَإِذَا جَازَ الطَّعْنُ فِي سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ جَازَ الطَّعْنُ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ الْمُعَيَّنَةِ.

İkinci görüş: Bu şartın iddia edilmesi Tevrat'a atılmış bir iftiradır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Şayet bu doğru olsaydı, bütün peygamberlerin mucizesi bu kurban olurdu. Hâlbuki durumun böyle olmadığı bilinmektedir; nitekim Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Firavun nezdindeki mucizeleri bu kurbandan başka şeylerdi. İkincisi: Bu ateşin inmesi ve kurbanı yemesi bir mucizedir; dolayısıyla bu da diğer mucizelerle aynı seviyededir. Bu mucizeyi tayin edip tahsis etmede bir fayda yoktur. Bilakis, Muhammed'in (aleyhisselâm) elinde karşı konulamaz mucize zuhur edince, bu kurban mucizesi ister ortaya çıksın ister çıkmasın, onun peygamberliğine kesin olarak inanmak vacip olmuştur. Üçüncüsü: Ya Tevrat'ta, peygamberlik iddia eden kimse bütün mucizeleri getirse bile bu belirli mucizeyi getirmedikçe sözünü kabul etmeyin denildiği söylenecektir; ya da Tevrat'ta, peygamberlik iddia eden kimseden -bu mucize ister ateşin gelmesi olsun ister başka bir şey olsun- sadece mucize isteneceği bildirilmiştir. Birinci ihtimal batıldır; çünkü bu takdirde diğer mucizelerin getirilmesi doğruluğa delalet etmezdi. Diğer mucizelere taan etmek caiz olunca, bu belirli mucizeye de taan etmek caiz olurdu.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَإِنَّهُ يَقْتَضِي تَوْقِيتَ الصِّدْقِ عَلَى ظُهُورِ مُطْلَقِ الْمُعْجِزَةِ، لَا عَلَى ظُهُورِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ الْمُعَيَّنَةِ، فَكَانَ اعْتِبَارُ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ عَبَثًا وَلَغْوًا، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا سُقُوطُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِالْكُلِّيَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci ihtimale gelince: Bu ise doğruluğun, bu muayyen mucizenin ortaya çıkmasına değil, mutlak anlamda mucizenin zuhuruna bağlanmasını gerektirir. Dolayısıyla bu [özel] mucizenin şart koşulması abes ve anlamsız olurdu. Zikrettiğimiz delillerle bu şüphenin tamamen düştüğü ortaya çıkmıştır. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَحَلِّ الَّذِينَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ الزَّجَّاجُّ: الْجَرُّ، وَهَذَا نَعْتُ الْعَبِيدِ، وَالتَّقْدِيرُ:

İkinci Mesele: { الَّذِينَ } lafzının [iraptaki] mahalli hususunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: ez-Zeccâc bunun cer mahallinde olduğunu söylemiştir; bu, “kullar” (el-abîd) kelimesinin sıfatıdır. Takdiri şöyledir:

وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ الَّذِينَ قَالُوا كَذَا وَكَذَا. وَثَانِيهَا: أَنَّ التَّقْدِيرَ: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ، وَقَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ وَالتَّقْدِيرُ: هُمُ الَّذِينَ قَالُوا ذَلِكَ.

[“Rabbin,] şöyle şöyle diyen [o kullara asla zulmedici değildir]”. İkincisi: Takdirin, “Şüphesiz Allah, 'Allah fakirdir' diyenlerin sözünü ve 'Allah bize ahdetti' diyenlerin sözünü işitti” şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: Mübteda (özne) olarak ref mahallinde olmasıdır; takdiri ise, “Bunu söyleyenler onlardır” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْقُرْبَانُ الْبِرُّ الَّذِي يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ، وَأَصْلُهُ الْمَصْدَرُ مِنْ قَوْلِكَ قَرُبَ قُرْبَانًا، كَالْكُفْرَانِ وَالرُّجْحَانِ وَالْخُسْرَانِ، ثُمَّ سَمَّى بِهِ نَفْسَ الْمُتَقَرَّبِ بِهِ، وَمِنْهُ

Üçüncü Mesele: el-Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Kurban (el-kurbân), kendisiyle Allah'a yaklaşılan taat ve ibadettir. Aslı, tıpkı kufrân, rüchân ve husrân gibi senin “karube kurbânen” (yaklaştı) sözünden türeyen bir mastardır. Daha sonra kendisiyle yakınlık aranan şeyin bizzat kendisine isim verilmiştir.

قَوْلُهُ ﵊ لِكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ «يَا كَعْبُ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَالصَّلَاةُ قُرْبَانٌ»

Peygamber'in (aleyhisselâm) Kâ‘b b. Ucre'ye: “Ey Kâ‘b! Oruç bir kalkandır, namaz ise kurbandır”

أَيْ بِهَا يُتَقَرَّبُ إِلَى اللَّهِ وَيُسْتَشْفَعُ فِي الْحَاجَةِ لَدَيْهِ.

hadisi de bundandır. Yani onunla Allah'a yaklaşılır ve ihtiyacın görülmesi için O'nun katında şefaat dilenir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ فَقَالَ: قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ bu şüpheye cevap vererek şöyle buyurmuştur: { قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: 'Benden önce size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle peygamberler gelmişti; eğer doğru sözlüler iseniz, peki onları niçin öldürdünüz?'”. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ هَذِهِ الْمُعْجِزَةَ لَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِرْشَادِ، بَلْ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَسْلَافَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ طَلَبُوا هَذَا الْمُعْجِزَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ مِثْلِ زَكَرِيَّا وَعِيسَى وَيَحْيَى ﵈، وَهُمْ أَظْهَرُوا هَذَا الْمُعْجِزَ، ثُمَّ إِنَّ الْيَهُودَ سَعَوْا فِي قَتْلِ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى، وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ قَتَلُوا عِيسَى ﵇ أَيْضًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولَئِكَ الْقَوْمَ إِنَّمَا طَلَبُوا هَذَا الْمُعْجِزَ مِنْ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى سبيل التعنت، إذ لو لم يكون كَذَلِكَ لَمَا سَعَوْا فِي قَتْلِهِمْ، ثُمَّ إِنَّ الْمُتَأَخِّرِينَ رَاضُونَ بِأَفْعَالِ أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَمُصَوِّبُونَ لَهُمْ فِي كُلِّ مَا فَعَلُوهُ، وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ هَؤُلَاءِ فِي طَلَبِ هَذَا الْمُعْجِزِ مِنْ مُحَمَّدٍ ﵊ مُتَعَنِّتِينَ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ طَلَبَهُمْ لِهَذَا الْمُعْجِزِ وَقَعَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ لَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِرْشَادِ، لَمْ يَجِبْ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ إِسْعَافُهُمْ بِذَلِكَ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْمُعْجِزَاتُ الْكَثِيرَةُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا الْجَوَابُ شَافٍ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu delillerle, onların bu mucizeyi gerçeği öğrenmek (istirşâd) için değil, inat ve taannüt (güçlük çıkarma) amacıyla istediklerini açıklamıştır. Çünkü bu Yahudilerin ataları, bu mucizeyi Zekeriyyâ, Îsâ ve Yahyâ (aleyhimesselâm) gibi önceki peygamberlerden istemişlerdi; o peygamberler de bu mucizeyi göstermişlerdi. Sonra Yahudiler Zekeriyyâ ve Yahyâ'yı öldürmeye yeltendiler, ayrıca Îsâ'yı (aleyhisselâm) da öldürdüklerini iddia etmektedirler. Bu durum, o kavmin söz konusu peygamberlerden bu mucizeyi sadece inat ve taannüt yoluyla istediklerine delalet eder; zira böyle olmasaydı onları öldürmeye girişmezlerdi. Üstelik sonraki nesiller de o önceki atalarının yaptıklarından razı olmakta ve yaptıkları her işte onları haklı görmektedirler. Bu da onların Muhammed'den (aleyhisselâm) bu mucizeyi isterken inat ve taannüt içinde olduklarını iktiza eder. Onların bu mucizeyi istemelerinin gerçeği öğrenmek için değil inat sebebiyle gerçekleştiği sabit olunca, Allah'ın hikmeti gereği onların bu talebini yerine getirmesi vacip olmaz; hele hele Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) için pek çok mucize önceden zahir olmuşken. İşte bu cevap, söz konusu şüpheyi tamamen gidericidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قَالَ: قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي وَلَمْ يَقُلْ جَاءَتْكُمْ رُسُلٌ لِأَنَّ فِعْلَ الْمُؤَنَّثِ يُذَكَّرُ إِذَا تَقَدَّمَهُ.

İkinci Mesele: Âyette { جَاءَتْكُمْ رُسُلٌ } denmeyip { قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي } buyrulmuştur; çünkü müennesin fiili, kendisinden önce geldiğinde müzekker yapılabilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَبِالَّذِي قُلْتُمْ هُوَ مَا طَلَبُوهُ مِنْهُ، وَهُوَ الْقُرْبَانُ الَّذِي تَأْكُلُهُ النَّارُ.

Üçüncü Mesele: { وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “ve söylediğiniz şeyle” buyruğundan murat, onların kendisinden istedikleri şeydir; o da ateşin yiyeceği kurbandır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالَّذِي قُلْتُمْ، بَلْ قَالَ: قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ وَالْفَائِدَةُ: أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَقَّفَ التَّصْدِيقَ بِالنُّبُوَّةِ عَلَى ظُهُورِ الْقُرْبَانِ الَّذِي تَأْكُلُهُ النَّارُ، فَلَوْ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ قَالَ لَهُمْ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ الْمُتَقَدِّمِينَ أَتَوْا/ بِهَذَا الْقُرْبَانِ، لَمْ يَلْزَمْ مِنْ هَذَا الْقَدْرِ وُجُوبُ الِاعْتِرَافِ بِنُبُوَّتِهِمْ، لِاحْتِمَالِ أَنَّ الْإِتْيَانَ بِهَذَا الْقُرْبَانِ شَرْطٌ لِلنُّبُوَّةِ لَا مُوجِبٌ لَهَا، وَالشَّرْطُ هُوَ الَّذِي يَلْزَمُ عِنْدَ عَدَمِهِ عَدَمُ الْمَشْرُوطِ، لَكِنْ لَا يَلْزَمُ عِنْدَ وُجُودِهِ وُجُودُ الْمَشْرُوطِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَوِ اكْتَفَى بِهَذَا الْقَدْرِ لَمَا كَانَ الْإِلْزَامُ وَارِدًا، أَمَّا لَمَّا قَالَ: قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ كَانَ الْإِلْزَامُ وَارِدًا، لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَتَوْا بِالْبَيِّنَاتِ فَقَدْ أَتَوْا بِالْمُوجِبِ لِلتَّصْدِيقِ، وَلَمَّا أَتَوْا بِهَذَا الْقُرْبَانِ فَقَدْ أَتَوْا بِالشَّرْطِ، وَعِنْدَ الْإِتْيَانِ بِهِمَا كَانَ الْإِقْرَارُ بِالنُّبُوَّةِ وَاجِبًا، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَوْلَا قَوْلُهُ: جاءَكُمْ ... بِالْبَيِّناتِ لَمْ يَكُنِ الْإِلْزَامُ وَارِدًا على القوم والله أعلم.

Bil ki Allah Teâlâ, “Benden önce size söylediğiniz şeyle peygamberler gelmişti” dememiş, bilakis { قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “Benden önce size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle peygamberler gelmişti” buyurmuştur. Bunun faydası şudur: O kavim, Allah Teâlâ'nın peygamberliği tasdik etmeyi ateşin yiyeceği kurbanın zuhuruna bağladığını söylemişti. Şayet Peygamber (aleyhisselâm) onlara, “Önceki peygamberler bu kurbanı getirmişlerdi” demiş olsaydı, sadece bu kadarıyla onların nübüvvetini ikrar etmek zorunlu hale gelmezdi. Çünkü bu kurbanı getirmenin peygamberliğin gerektiricisi (mûcib) değil, şartı olması muhtemeldir. Şart ise, yokluğunda meşrutun da yokluğu gereken, fakat varlığında meşrutun varlığı gerekmeyen şeydir. Dolayısıyla sâbit oldu ki sadece bu kadarıyla yetinilmiş olsaydı hasmı ilzam etme (susturma) gerçekleşmezdi. Ancak { قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “Benden önce size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle peygamberler gelmişti” buyurunca ilzam gerçekleşmiştir; zira onlar apaçık delilleri (el-beyyinât) getirmekle tasdiki gerektiren şeyi getirmişler, bu kurbanı getirmekle de şartı yerine getirmişlerdir. Her ikisi birden getirilince ise nübüvveti ikrar etmek vacip olmuştur. Böylece sabit oldu ki, { جاءَكُمْ ... بِالْبَيِّناتِ } “size apaçık delillerle ... gelmişti” ifadesi olmasaydı o kavmi ilzam etmek mümkün olmazdı. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٤ الى ١٨٥]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 184-185]

فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)

{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) } “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık mucizeler, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı. (184) Her nefis ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam ödenecektir. Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa o gerçekten kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir meta'dan başka bir şey değildir. (185)”

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ]

[Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık mucizeler, sahifeler getiren peygamberler de yalanlanmıştı” buyruğu hakkında]

فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: فَإِنْ كَذَّبُوكَ فِي قَوْلِكَ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ الْمُتَقَدِّمِينَ جَاءُوا إِلَى هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ بِالْقُرْبَانِ الَّذِي تَأْكُلُهُ النَّارُ فَكَذَّبُوهُمْ وَقَتَلُوهُمْ، فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ: نُوحٌ وَهُودٌ وَصَالِحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَشُعَيْبٌ وَغَيْرُهُمْ. وَالثَّانِي: ان المراد: فان كَذَّبُوكَ فِي أَصْلِ النُّبُوَّةِ وَالشَّرِيعَةِ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ، وَلَعَلَّ هَذَا الْوَجْهَ أَوْجَهُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُخَصِّصْ، وَلِأَنَّ تَكْذِيبَهُمْ فِي أَصْلِ النُّبُوَّةِ أَعْظَمُ، وَلِأَنَّهُ يَدْخُلُ تَحْتَهُ التَّكْذِيبُ فِي ذَلِكَ الْحِجَاجِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَسْلِيَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَبَيَانُ أَنَّ هَذَا التَّكْذِيبَ لَيْسَ أَمْرًا مُخْتَصًّا بِهِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، بَلْ شَأْنُ جَمِيعِ الْكُفَّارِ تَكْذِيبُ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَالطَّعْنُ فِيهِمْ، مَعَ أَنَّ حَالَهُمْ فِي ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَيْهِمْ وَفِي نُزُولِ الْكُتُبِ إِلَيْهِمْ كَحَالِكَ، وَمَعَ هَذَا فَإِنَّهُمْ صَبَرُوا عَلَى مَا نَالَهُمْ مِنْ أُولَئِكَ الْأُمَمِ وَاحْتَمَلُوا إِيذَاءَهُمْ فِي جَنْبِ تَأْدِيَةِ الرِّسَالَةِ، فَكُنْ مُتَأَسِّيًا بِهِمْ سَالِكًا مِثْلَ طَرِيقَتِهِمْ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَإِنَّمَا صَارَ ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِأَنَّ الْمُصِيبَةَ إِذَا عَمَّتْ طَابَتْ وَخَفَّتْ، فَأَمَّا الْبَيِّنَاتُ فَهِيَ الْحُجَجُ وَالْمُعْجِزَاتُ، وَأَمَّا الزُّبُرُ فَهِيَ الْكُتُبُ، وَهِيَ جَمْعُ زَبُورٍ، وَالزَّبُورُ الْكِتَابُ، بِمَعْنَى الْمَزْبُورِ أَيِ الْمَكْتُوبَ، يُقَالُ: زَبَرْتُ الْكِتَابَ/ أَيْ كَتَبْتُهُ، وَكُلُّ كِتَابٍ زَبُورٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الزَّبُورُ كُلُّ كِتَابٍ ذِي حِكْمَةٍ، وَعَلَى هَذَا: الْأَشْبَهُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الزَّبُورِ مِنَ الزَّبْرِ الَّذِي هُوَ الزَّجْرُ، يُقَالُ: زَبَرْتُ الرَّجُلَ إِذَا زَجَرْتَهُ عَنِ الْبَاطِلِ، وَسُمِّيَ الْكِتَابُ زَبُورًا لِمَا فِيهِ مِنَ الزَّبْرِ عَنْ خِلَافِ الْحَقِّ، وَبِهِ سُمِّيَ زَبُورُ دَاوُدَ لِكَثْرَةِ مَا فِيهِ مِنَ الزَّوَاجِرِ وَالْمَوَاعِظِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَبِالزُّبُرِ أَعَادَ الْبَاءَ لِلتَّأْكِيدِ وَأَمَّا «الْمُنِيرِ» فَهُوَ مِنْ قَوْلِكَ أَنَرْتُ الشَّيْءَ أَيْ أَوْضَحْتُهُ، وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ.

{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanladılarsa” buyruğu hakkında [şu] vecihler vardır: Birincisi: Eğer önceki peygamberlerin bu Yahudilere ateşin yiyeceği kurbanla geldiklerini, onların da o peygamberleri yalanlayıp öldürdüklerini söylediğin sözünde seni yalanladılarsa, [bil ki] senden önce Nûh, Hûd, Sâlih, İbrâhim, Şuayb ve başkaları gibi peygamberler de yalanlanmıştı. İkincisi: Murâdın şu olmasıdır: Eğer peygamberliğin ve şeriatın aslında seni yalanladılarsa, senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı. Muhtemelen bu vecih daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ tahsis yapmamıştır, hem nübüvvetin aslında yalanlamaları daha büyüktür hem de söz konusu tartışmadaki yalanlama bunun kapsamına girer. Bu kelamdan maksat Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek ve bu yalanlamanın diğer peygamberler arasından sadece kendisine mahsus bir durum olmadığını, bilakis bütün kâfirlerin âdetinin bütün peygamberleri yalanlamak ve onlara taan etmek olduğunu açıklamaktır. Hâlbuki o peygamberlerin kendilerinde mucizelerin zuhur etmesi ve kendilerine kitapların indirilmesi hususundaki durumları senin durumun gibidir. Buna rağmen onlar, o kavimlerden gördükleri şeylere sabretmişler ve elçiliği tebliğ uğrunda onların eziyetlerine katlanmışlardır. Öyleyse sen de bu hususta onlara uy ve onların gittiği yoldan git. Bunun bir teselli olmasının sebebi ise şudur: Musibet genelleşince hafifler ve katlanılması kolaylaşır. Beyyinâta (el-beyyinât) gelince, bunlar deliller ve mucizelerdir. Zübüre (ez-zübür) gelince, bunlar kitaplardır ve 'zebûr' kelimesinin çoğuludur. Zebûr kitap demektir; mezbûr yani yazılmış anlamındadır. “Zebertü'l-kitâbe” yani onu yazdım denir ve her kitaba zebûr denir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Zebûr hikmet dolu her kitaptır. Buna göre zebûr kelimesinin, men etmek (ez-zecr) anlamına gelen 'zebr' kökünden olması daha muhtemeldir. Kişiyi batıldan men ettiğinde “zebertü'r-racüle” denir. Kitap da hakka aykırı şeylerden nehyetme unsurlarını içerdiği için ona zebûr denilmiştir. Nitekim Dâvûd'un Zebûr'una da içindeki sakındırma ve öğütlerin çokluğundan ötürü bu isim verilmiştir. İbn Abbâs tekit için bâ harfini tekrarlayarak { وَبِالزُّبُرِ } şeklinde okumuştur. el-Münîr (aydınlatıcı) ise, bir şeyi açıkladığın zaman söylediğin “enertü'ş-şey'e” (şeyi aydınlattım/açıkladım) sözünden gelir. Ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ مِنَ الْبَيِّنَاتِ الْمُعْجِزَاتُ ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهَا الزُّبُرَ وَالْكِتَابَ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ إِنَّ مُعْجِزَاتِهِمْ كَانَتْ مُغَايِرَةً لِكُتُبِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَا كَانَتْ كُتُبُهُمْ مُعْجِزَةً لَهُمْ، فَالتَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالزَّبُورُ وَالصُّحُفُ مَا كَانَ شَيْءٌ مِنْهَا مُعْجِزَةً، وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ وَحْدَهُ كِتَابٌ وَمُعْجِزَةٌ، وَهَذَا أَحَدُ خَوَاصِّ الرَّسُولِ ﵊.

Birinci Mesele: el-Beyyinât'tan maksat mucizelerdir; sonra ez-Zübûr ve el-Kitâb bunun üzerine atfedilmiştir. Bu durum, onların mucizelerinin kitaplarından farklı olduğunu söylemeyi gerektirir. Bu da peygamberlerden hiçbirinin kitaplarının kendileri için birer mucize olmadığına delalet eder. Dolayısıyla Tevrat, İncil, Zebûr ve sahifelerin hiçbiri bizzat mucize değildi. Kur'ân'a gelince; o tek başına hem kitaptır hem de mucizedir. Bu da Peygamber'in (aleyhisselâm) hususiyetlerinden biridir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عَطْفُ «الْكِتَابِ الْمُنِيرِ» عَلَى «الزُّبُرِ» مَعَ أَنَّ الْكِتَابَ الْمُنِيرَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنَ الزُّبُرِ، وَإِنَّمَا حَسُنَ هَذَا الْعَطْفُ لِأَنَّ الْكِتَابَ الْمُنِيرَ أَشْرَفُ الْكُتُبِ وَأَحْسَنُ الزُّبُرِ، فَحَسُنَ الْعَطْفُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] وَقَالَ: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَوَجْهُ زِيَادَةِ الشَّرَفِ فِيهِ إِمَّا كَوْنُهُ مُشْتَمِلًا عَلَى جَمِيعِ الشَّرِيعَةِ، أَوْ كَوْنُهُ بَاقِيًا عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالزُّبُرِ: الصُّحُفَ، وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالزَّبُورَ.

İkinci Mesele: Aydınlatıcı kitabın (el-kitâbi'l-münîr) zübûrun bir parçası olması zorunlu olduğu halde, onun “ez-Zübûr” üzerine atfedilmesidir. Bu atfın güzel olması şundandır: Aydınlatıcı kitap, kitapların en şereflisi ve sahifelerin en güzelidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } [el-Ahzâb: 7] “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden ve Nûh'tan da...” ve: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } [el-Bakara: 98] “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrâil'e ve Mîkâîl'e düşman olursa...” buyruklarında olduğu gibi bu atıf da güzel olmuştur. Ondaki şerefin fazlalığının vechi, ya bütün şeriatı kapsıyor olması ya da zamanın akışı boyunca baki kalmasıdır. ez-Zübûr'dan muradın sahifeler; el-Kitâbi'l-münîr'den muradın ise Tevrat, İncil ve Zebûr olması da muhtemeldir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ.

Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَأْكِيدُ تَسْلِيَةِ الرَّسُولِ ﵊ وَالْمُبَالَغَةُ فِي إِزَالَةِ الْحُزْنِ مِنْ قَلْبِهِ وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ عَاقِبَةَ الْكُلِّ الْمَوْتُ، وَهَذِهِ الْغُمُومُ وَالْأَحْزَانُ تَذْهَبُ وَتَزُولُ وَلَا يَبْقَى شَيْءٌ مِنْهَا، وَالْحُزْنُ مَتَى كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَلْتَفِتِ الْعَاقِلُ إِلَيْهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ بَعْدَ هَذِهِ الدَّارِ دَارٌ يَتَمَيَّزُ فِيهَا الْمُحْسِنُ عَنِ الْمُسِيءِ، وَيَتَوَفَّرُ عَلَى عَمَلِ كُلِّ وَاحِدٍ مَا يَلِيقُ بِهِ مِنَ الْجَزَاءِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ فِي إِزَالَةِ الْحُزْنِ وَالْغَمِّ عَنْ قُلُوبِ الْعُقَلَاءِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayetten maksat, Peygamber'in (aleyhisselâm) tesellisini pekiştirmek ve kalbindeki hüznü gidermede mübalağa yapmaktır. Bu da iki yöndendir: Birincisi: Herkesin akıbeti ölümdür; bu gamlar ve kederler çekilip gidecek, zail olacak ve onlardan geriye hiçbir şey kalmayacaktır. Hüzün böyle olunca akıllı kimse ona iltifat etmez. İkincisi: Bu yurttan sonra, iyilik yapanın kötülük yapandan ayrılacağı ve herkesin ameline layık olan karşılığın tastamam verileceği bir yurt vardır. Bu iki vechinden her biri, akıl sahiplerinin kalplerinden hüzün ve kederi gidermede son derece güçlüdür. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُسَمَّى بِالنَّفْسِ قَالَ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [المائدة: ١١٦] وَأَيْضًا النَّفْسُ وَالذَّاتُ وَاحِدٌ فَعَلَى هَذَا يَدْخُلُ الْجَمَادَاتُ تَحْتَ اسْمِ النَّفْسِ، وَيَلْزَمُ عَلَى هَذَا عُمُومُ الْمَوْتِ فِي الْجَمَادَاتِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ

Birinci Mesele: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır” buyruğunda şöyle bir soru vardır: Allah Teâlâ nefis olarak isimlendirilir; nitekim: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } [el-Mâide: 116] “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise senin nefsinde olanı bilmem” buyurmuştur. Ayrıca nefis ile zat aynı şeydir. Buna göre cansız varlıklar (cemâdât) da nefis ismi altına girer; dolayısıyla buradan cansız varlıklarda da ölümün umumi olması lazım gelir. Ayrıca Allah Teâlâ: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ

وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ

وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Göklerde olanlar ve yerde olanlar -Allah'ın diledikleri müstesna- bayılıp yere serildi (öldü)”

[الزُّمَرِ: ٦٨] وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَمُوتَ الدَّاخِلُونَ فِي هَذَا/ الِاسْتِثْنَاءِ، وَهَذَا الْعُمُومُ يَقْتَضِي مَوْتَ الْكُلِّ، وَأَيْضًا يَقْتَضِي وُقُوعَ الْمَوْتِ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ وَلِأَهْلِ النَّارِ لِأَنَّ كُلَّهُمْ نُفُوسٌ.

[ez-Zümer: 68] buyurmuştur. Bu durum, bu istisnaya dahil olanların ölmemesini iktiza eder; bu umumi ifade ise herkesin ölümünü iktiza etmektedir. Ayrıca bu umumi ifade cennet ehli ile cehennem ehline de ölümün vaki olmasını iktiza eder; zira onların hepsi de nefistir.

وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ الْمُكَلَّفُونَ الْحَاضِرُونَ فِي دَارِ التَّكْلِيفِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ فَإِنَّ هَذَا الْمَعْنَى لَا يَتَأَتَّى إِلَّا فِيهِمْ، وَأَيْضًا الْعَامُّ بَعْدَ التَّخْصِيصِ يَبْقَى حُجَّةً.

Bunun cevabı şudur: Ayetten murat, teklif yurdunda hazır bulunan mükelleflerdir. Bunun delili ise Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonra: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa o gerçekten kurtulmuştur” buyurmasıdır; çünkü bu mana ancak onlar hakkında gerçekleşir. Ayrıca tahsis edildikten sonra genel lafız hüccet olmaya devam eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذائِقَةُ فَاعِلَةٌ مِنَ الذَّوْقِ، وَاسْمُ الْفَاعِلِ إِذَا أُضِيفَ إِلَى اسْمٍ وَأُرِيدَ بِهِ الْمَاضِي لَمْ يَجُزْ فِيهِ إِلَّا الْجَرُّ، كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ ضَارِبُ عَمْرٍو أَمْسِ، فَإِنْ أَرَدْتَ بِهِ الْحَالَ وَالِاسْتِقْبَالَ جَازَ الْجَرُّ وَالنَّصْبُ تَقُولُ: هُوَ ضَارِبُ زَيْدٍ غَدًا، وَضَارِبٌ زِيدًا غَدًا، قَالَ تعالى: هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ [الزمر: ٣٨] قُرِئَ بِالْوَجْهَيْنِ لِأَنَّهُ لِلِاسْتِقْبَالِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَرَأَ ذائِقَةُ الْمَوْتِ بِالتَّنْوِينِ وَنَصْبِ «الْمَوْتَ» وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ ذائِقَةُ الْمَوْتِ بِطَرْحِ التَّنْوِينِ مَعَ النَّصْبِ كَقَوْلِهِ:

İkinci Mesele: { ذائِقَةُ } kelimesi tatmak (ez-zevk) kökünden ism-i fâildir. İsm-i fâil bir isme muzaf kılındığında geçmiş zaman kastedilirse cerden başkası caiz olmaz; nitekim “Zeydün dâribu Amrin emsi” (Zeyd dün Amr'ı dövendir) sözün böyledir. Şayet şimdiki zaman veya gelecek zaman kastedilirse cer de nasb da caiz olur; “Hüve dâribu Zeydin gaden” veya “dâribün Zeyden gaden” (O yarın Zeyd'i dövecektir) dersin. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ } [ez-Zümer: 38] “Onlar O'nun zararını kaldırabilirler mi?” buyruğu, istikbale ait olduğu için iki vecihle de okunmuştur. el-Hasen'den { ذائِقَةُ الْمَوْتِ } ifadesini tenvin ile ve { الْمَوْتَ } kelimesini nasb ile okuduğu rivayet edilmiştir ki asıl olan da budur. el-A‘meş ise şu beyitte olduğu gibi:

وَلَا ذَاكِرَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

“...ve Allah'ı pek az anarlar”

وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ يَأْتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ: ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ [النساء: ٩٧] إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

tenvini atarak nasb ile { ذائِقَةُ الْمَوْتِ } şeklinde okumuştur. Bu mesele hakkındaki sözün tamamı, inşâallahu teâlâ Nisâ sûresinde { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } [en-Nisâ: 97] “kendi nefislerine zulmedenler” buyruğunda gelecektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: زَعَمَتِ الْفَلَاسِفَةُ أَنَّ الْمَوْتَ وَاجِبُ الْحُصُولِ عِنْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْحَيَاةَ الْجُسْمَانِيَّةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِالرُّطُوبَةِ الْغَرِيزِيَّةِ وَالْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ تُؤَثِّرُ فِي تَحْلِيلِ الرُّطُوبَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، وَلَا تَزَالُ تَسْتَمِرُّ هَذِهِ الْحَالَةُ إِلَى أَنْ تَفْنَى الرُّطُوبَةُ الْأَصْلِيَّةُ فَتَنْطَفِئَ الْحَرَارَةُ الْغَرِيزِيَّةُ وَيَحْصُلَ الْمَوْتُ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ كَانَ الْمَوْتُ ضَرُورِيًّا فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ. قَالُوا وَقَوْلُهُ: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النُّفُوسَ لَا تَمُوتُ بِمَوْتِ الْبَدَنِ، لِأَنَّهُ جَعَلَ النَّفْسَ ذَائِقَةَ الْمَوْتِ، وَالذَّائِقُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بَاقِيًا حَالَ حُصُولِ الذَّوْقِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ مَوْتِ الْبَدَنِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّفْسَ غَيْرُ الْبَدَنِ، وَعَلَى أَنَّ النَّفْسَ لَا تَمُوتُ بِمَوْتِ الْبَدَنِ، وَأَيْضًا: لَفْظُ النَّفْسِ مُخْتَصٌّ بِالْأَجْسَامِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ ضَرُورَةَ الْمَوْتِ مُخْتَصَّةٌ بِالْحَيَاةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَأَمَّا الْأَرْوَاحُ الْمُجَرَّدَةُ فَلَا، وَقَدْ جَاءَ فِي الرِّوَايَاتِ مَا هُوَ خِلَافُ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرَّحْمَنِ: ٢٦] قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ مَاتَ أَهْلُ الْأَرْضِ، وَلَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ مُتْنَا.

Üçüncü Mesele: Filozoflar, bu cismani hayatta ölümün gerçekleşmesinin zorunlu olduğunu iddia etmişlerdir. Çünkü bu cismani hayat ancak fıtrî rutubet ve fıtrî hararetle hâsıl olur. Sonra fıtrî hararet fıtrî rutubeti çözüp buharlaştırmada etkili olur. Bu durum, asıl rutubet tükenip fıtrî hararet sönünceye ve ölüm gerçekleşinceye kadar aralıksız sürer. İşte bu yolla bu hayatta ölüm zorunlu olmuştur. Onlar dediler ki: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır” buyruğu, bedenin ölümüyle nefislerin ölmeyeceğine delalet eder. Çünkü O, nefsi ölümü tadan kılmıştır; tadanın ise tatma anında baki olması gerekir. Manası, her nefsin bedenin ölümünü tadacağıdır. Bu da nefsin bedenden başka bir şey olduğuna ve bedenin ölümüyle nefsin ölmeyeceğine delalet eder. Ayrıca 'nefis' lafzı cisimlere mahsustur; bunda ölümün zorunluluğunun cismani hayata mahsus olduğuna, mücerret ruhlar için ise böyle olmadığına bir dikkat çekme vardır. Rivayetlerde ise buna aykırı olan hususlar nakledilmiştir; nitekim İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [er-Rahmân: 26] “Yer üzerinde bulunan her canlı yok olacaktır” buyruğu inince melekler: “Yeryüzü ehli öldü” dediler. Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } buyruğu inince ise melekler: “Biz de öldük” dediler.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْتُولَ يُسَمَّى بِالْمَيِّتِ وَإِنَّمَا لَا يُسَمَّى الْمُذَكَّى بِالْمَيِّتِ بِسَبَبِ التَّخْصِيصِ بِالْعُرْفِ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadacaktır” buyruğu, öldürülen kimseye de meyyit (ölü) deneceğine delalet eder. Boğazlanan hayvana ise sadece örfteki tahsis sebebiyle meyyit denilmez.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ تَمَامَ الْأَجْرِ وَالثَّوَابِ لَا يَصِلُ إِلَى الْمُكَلَّفِ إِلَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ كُلَّ مَنْفَعَةٍ تَصِلُ إِلَى الْمُكَلَّفِ فِي الدُّنْيَا فَهِيَ مُكَدَّرَةٌ بِالْغُمُومِ وَالْهُمُومِ وَبِخَوْفِ الِانْقِطَاعِ وَالزَّوَالِ، وَالْأَجْرُ التَّامُّ وَالثَّوَابُ الْكَامِلُ إِنَّمَا يَصِلُ إِلَى الْمُكَلَّفِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ هُنَاكَ يَحْصُلُ السُّرُورُ بِلَا غَمٍّ، وَالْأَمْنُ بِلَا خَوْفٍ، وَاللَّذَّةُ بِلَا أَلَمٍ وَالسَّعَادَةُ بِلَا خَوْفِ الِانْقِطَاعِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَانِبِ الْعِقَابِ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا أَلَمٌ خَالِصٌ عَنْ شَوَائِبِ اللَّذَّةِ، بَلْ يَمْتَزِجُ بِهِ رَاحَاتٌ وَتَخْفِيفَاتٌ، وَإِنَّمَا الْأَلَمُ التَّامُّ الْخَالِصُ الْبَاقِي هُوَ الَّذِي يَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir” buyurdu. Allah Teâlâ ecrin ve sevabın tam karşılığının mükellefe ancak kıyamet günü ulaşacağını beyan etti. Çünkü mükellefe dünyada ulaşan her fayda gamlar, kederler, kesilip yok olma korkusuyla bulanıktır. Tam ecir ve kâmil sevap ise mükellefe ancak kıyamet günü ulaşır; zira orada kedersiz sürur, korkusuz güven, acısız lezzet ve kesilme endişesi olmayan saadet gerçekleşir. Azap tarafında da durum böyledir; çünkü dünyada lezzet şaibelerinden büsbütün arınmış katıksız bir acı hâsıl olmaz, bilakis ona birtakım rahatlıklar ve hafifletmeler karışır. Tam, katıksız ve baki olan acı ise ancak kıyamet günü olandır. Ondan Allah'a sığınırız.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ الزَّحْزَحَةُ التَّنْحِيَةُ وَالْإِبْعَادُ، وَهُوَ تَكْرِيرُ

Sonra Allah Teâlâ: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa o gerçekten kurtulmuştur” buyurdu. Zehzeha (الزَّحْزَحَةُ) uzaklaştırmak ve berî kılmaktır. Bu kelime zehh (الزَّحِّ) kökünün tekrarıdır.

الزَّحِّ، وَالزَّحُّ هُوَ الْجَذْبُ بِعَجَلَةٍ، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ حِينَمَا كَانَ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّهُ كَانَ فِي النَّارِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِكَثْرَةِ آفَاتِهَا وَشِدَّةِ بَلِيَّاتِهَا، وَلِهَذَا

Zehh ise aceleyle çekip almaktır. Bu ifade, insanın dünyada bulunduğu sürece adeta ateşin içindeymiş gibi olduğuna bir uyarıdır; bu da dünyanın âfetlerinin çokluğu ve belalarının şiddetinden dolayı böyledir. Nitekim bundan ötürü

قَالَ ﵊: «الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ» .

Peygamber (aleyhisselâm): “Dünya müminin zindanıdır” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا مَقْصُودَ لِلْإِنْسَانِ وَرَاءَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، الْخَلَاصِ عَنِ الْعَذَابِ، وَالْوُصُولِ إِلَى الثَّوَابِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَنْ وَصَلَ إِلَى هَذَيْنِ الْمَطْلُوبَيْنِ فَقَدْ فَازَ بِالْمَقْصِدِ الْأَقْصَى وَالْغَايَةِ الَّتِي لَا مَطْلُوبَ بَعْدَهَا.

Bil ki insan için şu iki şeyin ötesinde başka bir maksat yoktur: Azaptan kurtulmak ve sevaba ulaşmak. Allah Teâlâ bu iki matluba ulaşan kimsenin en yüce gayeye ve ötesinde başka talep edilecek şey olmayan nihai hedefe eriştiğini beyan etmiştir.

وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا» وَقَرَأَ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَقَالَ ﵊: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُزَحْزَحَ عَنِ النَّارِ وَيَدْخُلَ الْجَنَّةَ فَلْتُدْرِكْهُ مَنِيَّتُهُ وَهُوَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلْيُؤْتِ إِلَى النَّاسِ مَا يُحِبُّ أَنْ يُؤْتَى إِلَيْهِ» .

Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Cennette bir kamçılık yer dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır.” Sonra Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } “Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa o gerçekten kurtulmuştur” buyruğunu okudu. Peygamber (aleyhisselâm) yine şöyle buyurmuştur: “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete konulmayı severse, Allah'a ve ahiret gününe inanır halde iken eceli onu bulsun ve insanlara kendisine yapılmasını istediği şeyleri yapsın.”

ثُمَّ قَالَ: وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ الْغُرُورُ مَصْدَرٌ مِنْ قَوْلِكَ: غَرَّرْتُ فُلَانًا غُرُورًا شَبَّهَ اللَّهُ الدُّنْيَا بِالْمَتَاعِ الَّذِي يُدَلَّسُ بِهِ عَلَى الْمُسْتَامِ وَيُغَرُّ عَلَيْهِ حَتَّى يَشْتَرِيَهُ ثُمَّ يَظْهَرُ لَهُ فَسَادُهُ وَرَدَاءَتُهُ وَالشَّيْطَانُ هُوَ الْمُدَلِّسُ الْغَرُورُ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّ هَذَا فِي حَقِّ مَنْ آثَرَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ، وَأَمَّا مَنْ طَلَبَ الْآخِرَةَ بِهَا فَإِنَّهَا نِعْمَ الْمَتَاعُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Sonra: { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Dünya hayatı ise aldatıcı bir meta'dan başka bir şey değildir” buyurdu. el-Gurûr, senin “garartü fülanen gurûran” (falanı aldattım) sözünden bir mastardır. Allah dünyayı, alıcıya kusuru gizlenip süslenen, onunla kandırılıp satın aldırılan, sonra da ona bozukluğu ve kötülüğü açığa çıkan mala benzetmiştir; şeytan ise insanı kandıran o aldatıcıdır. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: Bu durum, dünyayı ahirete tercih eden kimse hakkındadır. Dünya ile ahireti talep eden kimse için ise dünya ne güzel bir metadır! Doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فَسَادَ الدُّنْيَا مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ لَوْ حَصَلَ لِلْإِنْسَانِ جَمِيعُ مُرَادَاتِهِ لَكَانَ غَمُّهُ وَهَمُّهُ أَزْيَدَ مِنْ سُرُورِهِ، لِأَجْلِ قِصَرِ وَقْتِهِ وَقِلَّةِ الْوُثُوقِ بِهِ وَعَدَمِ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ هَلْ يَنْتَفِعُ بِهِ أَمْ لَا، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ كُلَّمَا كَانَ وِجْدَانُهُ بِمُرَادَاتِ الدُّنْيَا أَكْثَرَ كَانَ حصره في طلبها أكثر، ولكما كَانَ الْحِرْصُ أَكْثَرَ كَانَ تَأَلُّمُ الْقَلْبِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْحِرْصِ أَشَدَّ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَتَوَهَّمُ أَنَّهُ إِذَا فَازَ بِمَقْصُودِهِ سَكَنَتْ نَفْسُهُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ يَزْدَادُ طَلَبُهُ وَحِرْصُهُ وَرَغْبَتُهُ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ بِقَدْرِ مَا يَجِدُ مِنَ الدُّنْيَا يَبْقَى مَحْرُومًا عَنِ الْآخِرَةِ الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ السَّعَادَاتِ وَالْخَيْرَاتِ، وَمَتَى عَرَفْتَ هَذِهِ الْوُجُوهَ الثَّلَاثَةَ/ عَلِمْتَ أَنَّ الدُّنْيَا مَتَاعُ الْغُرُورِ، وَأَنَّهَا كَمَا

Bil ki dünyanın fesadı birkaç yöndendir: Birincisi: Şayet insana bütün istekleri verilseydi, vaktinin kısalığı, dünyaya güvenin azlığı ve ondan faydalanıp faydalanamayacağını bilmemesi sebebiyle onun kederi ve kaygısı sevincinden daha fazla olurdu. İkincisi: İnsan dünyanın muratlarına ne kadar çok nail olursa, onu elde etme hırsı o kadar artar; hırs ne kadar artarsa bu hırs sebebiyle kalbin elemi o derece şiddetli olur. Zira insan amacına ulaştığında nefsinin sükûnet bulacağını zanneder; fakat öyle olmaz, aksine talebi, hırsı ve rağbeti daha da artar. Üçüncüsü: İnsan dünyadan elde ettiği miktar nispetinde, en büyük saadetler ve hayırlar olan ahiretten mahrum kalır. Bu üç vechi bildiğinde dünyanın bir aldanma metaı olduğunu ve Müminlerin Emîri

وَصَفَهَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ حَيْثُ قَالَ: لِينُ مَسِّهَا قَاتِلُ سُمِّهَا.

Ali b. Ebî Tâlib'in (radıyallâhu anh) onu vasfettiği gibi olduğunu anlarsın; nitekim o şöyle demiştir: “Dokunuşu yumuşak, zehri ise öldürücüdür.”

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الدُّنْيَا ظَاهِرُهَا مَطِيَّةُ السُّرُورِ، وباطنها مطية الشرور.

Bazıları da şöyle demiştir: Dünyanın zahiri sevinç bineğidir, batını ise kötülükler bineğidir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٦]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 186]

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦)

{ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden de ortak koşanlardan da birçok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir. (186)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا سَلَّى الرَّسُولَ ﷺ بِقَوْلِهِ: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ [آل عمران: ١٨٥] زَادَ فِي تَسْلِيَتِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الْكُفَّارَ بَعْدَ أَنْ آذَوُا الرَّسُولَ وَالْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَسَيُؤْذُونَهُمْ أَيْضًا فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِكُلِّ طَرِيقٍ يُمْكِنُهُمْ، مِنَ الْإِيذَاءِ بِالنَّفْسِ وَالْإِيذَاءِ بِالْمَالِ، وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْإِعْلَامِ أَنْ يُوَطِّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الصَّبْرِ وَتَرْكِ الْجَزَعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا لَمْ يَعْلَمْ نُزُولَ الْبَلَاءِ عَلَيْهِ فَإِذَا أُنْزِلَ الْبَلَاءُ عَلَيْهِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ، أَمَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ سَيَنْزِلُ، فَإِذَا نَزَلَ لَمْ يَعْظُمْ وَقْعُهُ عَلَيْهِ.

Bil ki Allah Teâlâ, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem): { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } [Âl-i İmrân: 185] “Her nefis ölümü tadacaktır” buyruğuyla teselli edince, bu ayetle tesellisini daha da artırmıştır. Şöyle ki kâfirlerin Uhud günü Peygamber'e ve Müslümanlara eziyet ettikten sonra gelecekte de cana ve mala eziyet etmek suretiyle ellerinden gelen her yolla onlara eziyet edeceklerini beyan etmiştir. Bu bildiriden maksat, onların kendilerini sabretmeye ve feryat edip sızlanmayı terk etmeye alıştırmalarıdır. Zira insan başına bir belanın geleceğini bilmezse, o bela üzerine indiğinde bu ona çok ağır gelir; fakat onun geleceğini önceden bilirse, indiği zaman üzerindeki etkisi o kadar büyük olmaz.

أَمَّا قَوْلُهُ: لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: اللَّامُ لَامُ الْقَسَمِ، وَالنُّونُ دَخَلَتْ مُؤَكِّدَةً وَضُمَّتِ الْوَاوُ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ النُّونِ، وَلَمْ تُكْسَرْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ لِأَنَّهَا وَاوُ جَمْعٍ فَحُرِّكَتْ بِمَا كَانَ يَجِبُ لِمَا قَبْلَهَا مِنَ الضَّمِّ، وَمِثْلُهُ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ [الْبَقَرَةِ: ١٦] .

Birinci Mesele: el-Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Baştaki lâm kasem lâmıdır; nûn tekit için dahil olmuştur; kendisinin ve nûn harfinin sükûnundan ötürü vâv zamme ile harekelenmiştir. İki sakinin karşılaşmasından dolayı kesre ile harekelenmemiştir; çünkü o cemi vâvıdır, bu sebeple kendisinden önceki harfin gerektirdiği zamme ile harekelenmiştir. { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ } [el-Bakara: 16] “sapıklığı satın aldılar” buyruğu da bunun gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَتُبْلَوُنَّ لَتُخْتَبَرُنَّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي وَصْفِ اللَّهِ تَعَالَى الِاخْتِبَارُ لِأَنَّهُ طَلَبَ الْمَعْرِفَةَ لِيَعْرِفَ الْجَيِّدَ مِنَ الرَّدِيءِ، وَلَكِنَّ مَعْنَاهُ فِي وَصْفِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ يُعَامِلُ الْعَبْدَ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبَرِ.

İkinci Mesele: { لَتُبْلَوُنَّ } “mutlaka imtihan edileceksiniz” demektir. Bilinmektedir ki Allah Teâlâ hakkında [hakiki anlamda] imtihan caiz değildir; çünkü o, iyiyi kötüden ayırıp bilmek için bilgi aramaktır. Fakat Allah Teâlâ hakkında bunun manası, O'nun kula imtihan eden birinin muamelesi gibi muamele etmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى هَذَا الِابْتِلَاءِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ مَا يَنَالُهُمْ مِنَ الشِّدَّةِ وَالْفَقْرِ وَمَا يَنَالُهُمْ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَرْحِ وَالْهَزِيمَةِ مِنْ جِهَةِ الْكُفَّارِ، وَمِنْ حَيْثُ أُلْزِمُوا الصَّبْرَ فِي الْجِهَادِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ بِهِ التَّكَالِيفُ الشَّدِيدَةُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالْبَدَنِ وَالْمَالِ، وَهِيَ الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَالْجِهَادُ. قَالَ الْقَاضِي: وَالظَّاهِرُ يَحْتَمِلُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ فَلَا يَمْتَنِعُ حَمْلُهُ عَلَيْهِمَا.

Üçüncü Mesele: Bu imtihanın (ibtila) anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Murât, kâfirler tarafından onlara isabet eden darlık, fakirlik ve onlara ulaşan ölüm, yaralanma ve yenilgi ile cihadda sabretmekle yükümlü tutulmalarıdır. el-Hasen ise şöyle demiştir: Bundan maksat beden ve malla ilgili zorlu mükellefiyetlerdir ki bunlar namaz, zekât ve cihattır. Kādî demiştir ki: Zahir [lafız] bu iki durumun her birini de muhtemel kılmaktadır; binaenaleyh ayetin her ikisine birden hamledilmesine bir engel yoktur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنْوَاعُ الْإِيذَاءِ الْحَاصِلَةِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ لِلْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَالْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، وَكَانُوا يَطْعَنُونَ فِي الرَّسُولِ ﵊ بِكُلِّ مَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، وَلَقَدْ هَجَاهُ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ، وَكَانُوا يُحَرِّضُونَ النَّاسَ عَلَى مُخَالَفَةِ الرَّسُولِ ﷺ. وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَهُمْ كَانُوا يُحَرِّضُونَ النَّاسَ عَلَى مُخَالَفَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَيَجْمَعُونَ الْعَسَاكِرَ عَلَى مُحَارَبَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَيُثَبِّطُونَ الْمُسْلِمِينَ عَنْ نُصْرَتِهِ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ مَحْمُولًا عَلَى الْكُلِّ إِذْ لَيْسَ حَمْلُهُ عَلَى الْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الثاني.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً } “ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden de ortak koşanlardan da birçok incitici söz işiteceksiniz” buyruğuna gelince; bundan murat, Yahudilerden, Hristiyanlardan ve müşriklerden Müslümanlara yönelik gerçekleşen eziyet türleridir. Çünkü onlar “Üzeyr Allah'ın oğludur”, “Mesih Allah'ın oğludur” ve “[Allah] üçün üçüncüsüdür” diyorlardı; güçlerinin yettiği her şeyle Peygamber'e (aleyhisselâm) taan ediyorlardı, nitekim Kâ‘b b. el-Eşref onu hicvetmişti ve insanları Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet etmeye kışkırtıyorlardı. Müşriklere gelince; onlar insanları Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet etmeye kışkırtıyor, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile savaşmak için ordular topluyor ve Müslümanları ona yardım etmekten alıkoyuyorlardı. Dolayısıyla bu kelamın hepsine birden hamledilmesi vaciptir; zira onun bir kısma hamledilmesi diğer kısma hamledilmesinden daha evla değildir.

ثم قال عَطْفًا عَلَى الْأَمْرَيْنِ: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ bu iki hususa atıfla şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir”. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: بَعَثَ الرَّسُولُ ﷺ أَبَا بَكْرٍ إِلَى فِنْحَاصَ الْيَهُودِيِّ يَسْتَمِدُّهُ، فَقَالَ فِنْحَاصُ قَدِ احْتَاجَ رَبُّكَ إِلَى أَنْ نُمِدَّهُ، فَهَمَّ أَبُو بَكْرٍ ﵁ أَنْ يَضْرِبَهُ بِالسَّيْفِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهُ حِينَ بَعَثَهُ:

Müfessirler şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), yardım istemek üzere Ebû Bekir'i Yahudi Finhâs'a gönderdi. Finhâs: “Rabbin kendisine yardım etmemize muhtaç oldu öyle mi?” deyince, Ebû Bekir (radıyallâhu anh) ona kılıçla vurmaya yeltendi. Oysa Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu gönderirken kendisine şöyle buyurmuştu:

لَا تَغْلِبَنَّ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تَرْجِعَ إِلَيَّ، فَتَذَكَّرَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ ذَلِكَ وَكَفَّ عَنِ الضَّرْبِ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

“Bana dönünceye kadar hiçbir hususta [öfkene] yenik düşme.” Ebû Bekir (radıyallâhu anh) bunu hatırladı ve vurmaktan vazgeçti; [bunun üzerine] bu ayet indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِلْآيَةِ تَأْوِيلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَمْرُ الرَّسُولِ ﷺ بِالْمُصَابَرَةِ عَلَى الِابْتِلَاءِ فِي النَّفْسِ وَالْمَالِ، وَالْمُصَابَرَةِ عَلَى تَحَمُّلِ الْأَذَى وَتَرْكِ الْمُعَارَضَةِ وَالْمُقَابَلَةِ، وَإِنَّمَا أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى دُخُولِ الْمُخَالِفِ فِي الدِّينِ، كَمَا قَالَ: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وَقَالَ: قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ [الْجَاثِيَةِ: ١٤] وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْغُفْرَانِ الصَّبْرُ وَتَرْكُ الِانْتِقَامِ وَقَالَ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Ayetin iki tevili vardır: Birincisi: Bundan maksat, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) can ve mal konusundaki imtihana karşı sabır göstermesinin, eziyetlere katlanmada dirençli olmasının ve karşılık verip misillemede bulunmayı terk etmesinin emredilmesidir. Allah Teâlâ'nın bunu vacip kılmasının sebebi, bunun muhalifin dine girmesine daha yakın bir vesile olmasıdır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar.” [Tâhâ 44] ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } “İman edenlere söyle, Allah'ın günlerini ummayanları bağışlasınlar.” [Câsiye 14]. Bu bağışlamaktan maksat sabretmek ve intikamı terk etmektir. Allah Teâlâ [ayrıca] şöyle buyurmuştur:

وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] وَقَالَ: فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ [الْأَحْقَافِ:

{ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakarla geçip giderler.” [Furkān 72] ve şöyle buyurmuştur: { فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O hâlde, azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret.” [Ahkāf 35]

٣٥] وَقَالَ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فُصِّلَتْ: ٣٤] قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: كَانَ هَذَا قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ السَّيْفِ. قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: الَّذِي عِنْدِي أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِمَنْسُوخٍ وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا نَزَلَتْ عَقِيبَ قِصَّةِ أُحُدٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يُؤْذُونَ بِهِ الرَّسُولَ ﷺ عَلَى طَرِيقِ الْأَقْوَالِ الْجَارِيَةِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَاسْتِعْمَالِ مُدَارَاتِهِمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَالْأَمْرُ بِالْقِتَالِ لَا يُنَافِي الْأَمْرَ بِالْمُصَابَرَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ الْوَاحِدِيِّ ضَعِيفٌ، وَالْقَوْلُ مَا قَالَهُ الْقَفَّالُ.

ve şöyle buyurmuştur: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “Sen [kötülüğü] en güzel olanla sav; o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sımsıcak bir dost oluverir.” [Fussilet 34]. el-Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: “Bu, kılıç ayetinin inmesinden önceydi.” el-Kaffâl (rahimehullâh) ise şöyle demiştir: “Bana göre bu mensuh değildir; zahir olan, Uhud kıssasının akabinde indiğidir. Bunun manası, aralarında geçen sözler yoluyla Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) verdikleri eziyetlere sabretmekle ve pek çok durumda onlara müdârâ (idare etme yolu) uygulamakla emrolunmuş olmalarıdır. Savaş emri, bu şekildeki sabır emri ile çelişmez.” Bil ki Vâhidî'nin sözü zayıftır; doğru olan, Kaffâl'in söylediğidir.

الْوَجْهُ الثَّانِي فِي التَّأْوِيلِ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الصَّبْرِ وَالتَّقْوَى: الصَّبْرَ عَلَى مُجَاهَدَةِ الْكُفَّارِ وَمُنَابَذَتَهُمْ وَالْإِنْكَارَ عَلَيْهِمْ، فَأُمِرُوا بِالصَّبْرِ عَلَى مَشَاقِّ الْجِهَادِ، وَالْجَرْيَ عَلَى نَهْجِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ فِي الْإِنْكَارِ عَلَى الْيَهُودِ وَالِاتِّقَاءَ عَنِ الْمُدَاهَنَةِ مَعَ الْكُفَّارِ، وَالسُّكُوتِ عَنْ إِظْهَارِ الْإِنْكَارِ.

Tevildeki ikinci vecih: Sabır ve takvadan maksadın, kâfirlerle mücadeleye, onlarla çekişmeye ve onlara karşı münkeri inkâr etmeye (karşı çıkmaya) sabretmek olmasıdır. Dolayısıyla cihat meşakkatlerine sabretmekle, Yahudilere karşı çıkma konusunda Ebû Bekir es-Sıddîk'ın (radıyallâhu anh) tuttuğu yolu izlemekle, kâfirlere karşı müdâhenedan (dalkavukluktan/tavizden) ve inkârı açıkça ortaya koymaktan geri durmaktan sakınmakla emrolunmuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الصَّبْرُ عِبَارَةٌ عَنِ احْتِمَالِ الْمَكْرُوهِ، وَالتَّقْوَى عِبَارَةٌ عَنِ الِاحْتِرَازِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي/ فَقَدَّمَ ذِكْرَ الصَّبْرِ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِبَهُ التَّقْوَى، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَى الصَّبْرِ لِأَجْلِ أَنَّهُ يُرِيدُ الِاتِّقَاءَ عَمَّا لَا يَنْبَغِي، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الصَّبْرِ هُوَ أَنَّ مُقَابَلَةَ الْإِسَاءَةِ بِالْإِسَاءَةِ تُفْضِي إِلَى ازْدِيَادِ الْإِسَاءَةِ، فَأُمِرَ بِالصَّبْرِ تَقْلِيلًا

Üçüncü Mesele: Sabır hoşa gitmeyen şeylere katlanmaktan ibarettir; takva ise uygunsuz olandan sakınmaktan ibarettir. Önce sabrı zikretmiş, ardından takvayı zikretmiştir; zira insan sabra ancak uygunsuz olandan sakınmak istediği için yönelir. Bunda başka bir vecih daha vardır: Sabırdan maksat şudur; kötülüğe kötülükle karşılık vermek kötülüğün artmasına yol açar. Bu yüzden

لمضار الدنيا، وامر بالتقوى تقليلا تَقْلِيلًا لِمَضَارِّ الْآخِرَةِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ جَامِعَةً لِآدَابِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

dünya zararlarını azaltmak için sabır emredilmiş, ahiret zararlarını azaltmak için de takva emredilmiştir. Böylece ayet, bu tevile göre dünya ve ahiret edeplerini kendisinde toplamış olmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ أَيْ مِنْ صَوَابِ التَّدْبِيرِ الَّذِي لَا شَكَّ فِي ظُهُورِ الرُّشْدِ فِيهِ، وَهُوَ مِمَّا يَنْبَغِي لِكُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَعْزِمَ عَلَيْهِ، فَتَأْخُذُ نَفْسُهُ لَا مَحَالَةَ بِهِ، وَالْعَزْمُ كَأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْحَزْمِ وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِ الرَّجُلِ: عَزَمْتُ عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا، أَيْ أَلْزَمْتُهُ إِيَّاكَ لَا مَحَالَةَ عَلَى وَجْهٍ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ التَّرَخُّصُ فِي تَرْكِهِ، فَمَا كَانَ مِنَ الْأُمُورِ حَمِيدَ الْعَاقِبَةِ مَعْرُوفًا بِالرُّشْدِ وَالصَّوَابِ فَهُوَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ لِأَنَّهُ مِمَّا لَا يَجُوزُ لِعَاقِلٍ أَنْ يَتَرَخَّصَ فِي تَرْكِهِ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا قَدْ عُزِمَ عَلَيْكُمْ فِيهِ أي ألزمتم الأخذ به والله أعلم.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } buyruğu; doğruluğu ve isabeti apaçık olan, her akıl sahibinin azmetmesi ve nefsinin kaçınılmaz olarak sarılması gereken doğru tedbirden demektir. el-Azm (عزم), sanki el-hazm (ihtiyatlı ve kararlı davranma) cinsindendir. Aslı, bir kimsenin “şunu yapmanı sana azmettim” yani “terk edilmesine ruhsat verilmeyecek şekilde bunu sana kesin olarak yükümlülük kıldım” sözünden gelir. Dolayısıyla işlerden akıbeti övgüye değer olan, doğruluk ve isabetle bilinen her şey “azmedilmeye değer işlerdendir”; çünkü bu, akıl sahibinin terk etmesine ruhsat bulunmayan şeylerdendir. Başka bir vecih de muhtemeldir ki o da mananın şöyle olmasıdır: “Şüphesiz bu, size kesin olarak emredilen [ve tutunmanız gereken] hususlardandır.” En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 187]

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧)

{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür!” (187)

اعْلَمْ أَنَّ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْيَهُودِ شُبُهًا طَاعِنَةً فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَأَجَابَ عَنْهُ أَتْبَعَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى أُمَّةِ مُوسَى وَعِيسَى ﵉، أَنْ يَشْرَحُوا مَا فِي هَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ دِينِهِ وَصِدْقِ نُبُوَّتِهِ وَرِسَالَتِهِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّعَجُّبُ مِنْ حَالِهِمْ كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ يَلِيقُ بِكُمْ إِيرَادُ الطَّعْنِ فِي نُبُوَّتِهِ وَدِينِهِ مَعَ أَنَّ كُتُبَكُمْ نَاطِقَةٌ وَدَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْكُمْ ذِكْرُ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ نبوته وذينه. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ احْتِمَالَ الْأَذَى مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ إِيذَائِهِمْ لِلرَّسُولِ ﷺ أَنَّهُمْ كَانُوا يَكْتُمُونَ مَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّتِهِ، فَكَانُوا يُحَرِّفُونَهَا وَيَذْكُرُونَ لَهَا تَأْوِيلَاتٍ فَاسِدَةً، فَبَيَّنَ أَنَّ هَذَا مِنْ تِلْكَ الْجُمْلَةِ الَّتِي يَجِبُ فِيهَا الصَّبْرُ [في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki nazmın (ayetlerin dizilişinin) keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ Yahudilerden Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğini karalayan şüpheleri nakledip bunlara cevap verince, peşinden bu ayeti getirmiştir. Bunun sebebi, Allah Teâlâ'nın Tevrat'ta ve İncil'de Mûsâ ve Îsâ'nın (aleyhimesselâm) ümmetine, bu iki kitapta onun dininin sıhhatine, peygamberliğinin ve risaletinin doğruluğuna delalet eden delilleri açıklayıp beyan etmeyi farz kılmış olmasıdır. Bundan maksat onların durumuna şaşılmasını sağlamaktır; sanki şöyle denilmiştir: “Kitaplarınız onun peygamberliğinin ve dininin doğruluğuna delalet eden delilleri zikretmenizin üzerinize vacip olduğunu açıkça söyler ve gösterirken, onun peygamberliğine ve dinine taan yöneltmeniz size nasıl yakışır?” İkincisi: Allah Teâlâ önceki ayette Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ehl-i Kitap'tan gelen eziyetlere katlanmayı vacip kılmıştı. Onların Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptıkları eziyetlerin bir kısmı da Tevrat ve İncil'de onun peygamberliğine delalet eden delilleri gizlemeleriydi; bu delilleri tahrif ediyor ve onlar için bozuk tevillere başvuruyorlardı. İşte Allah Teâlâ: [ { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı”] buyruğunda bunun da uğrunda sabredilmesi gereken hususlardan olduğunu beyan etmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو عَمْرٍو لَيُبَيِّنُنَّهُ وَلَا يَكْتُمُونَهُ بِالْيَاءِ فِيهِمَا/ كِنَايَةً عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا عَلَى الْخِطَابِ الَّذِي كَانَ حَاصِلًا فِي وَقْتِ أَخْذِ الْمِيثَاقِ، أَيْ فَقَالَ لَهُمْ:

Birinci Mesele: İbn Kesîr, Ebû Bekr, Âsım ve Ebû Amr, Ehl-i Kitap'tan gaip olarak bahsederek her iki kelimeyi de ye ile { لَيُبَيِّنُنَّهُ وَلَا يَكْتُمُونَهُ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise misakın alındığı vakitte vaki olan hitaba binaen her ikisini de te ile okumuşlardır; yani [Allah] onlara şöyle buyurmuştur:

لَتُبَيِّنُنَّهُ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ [الْبَقَرَةِ: ٨٣] بِالتَّاءِ وَالْيَاءِ وَأَيْضًا قَوْلُهُ: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ [الْإِسْرَاءِ: ٤] .

{ لَتُبَيِّنُنَّهُ }. Bu ayetin benzeri, te ve ye ile okunan: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz' diye kesin söz almıştık” [Bakara 83] ayeti ve ayrıca: { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ } “Biz Kitap'ta İsrâiloğullarına bildirdik ki: 'Yeryüzünde mutlaka fesat çıkaracaksınız'” [İsrâ 4] ayetidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَلَامُ فِي كَيْفِيَّةِ أَخْذِ الْمِيثَاقِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَوْرَدُوا الدَّلَائِلَ فِي جَمِيعِ أَبْوَابِ التَّكَالِيفِ وَأَلْزَمُوهُمْ قَبُولَهَا، فَاللَّهُ ﷾ إِنَّمَا أَخَذَ الْمِيثَاقَ مِنْهُمْ عَلَى لِسَانِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فَذَلِكَ التَّوْكِيدُ وَالْإِلْزَامُ هُوَ الْمُرَادُ بِأَخْذِ الْمِيثَاقِ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:

İkinci Mesele: Misakın nasıl alındığına dair açıklama önceki ayette geçmişti. Şöyle ki; peygamberler (aleyhimüssalâtü vesselâm) mükellefiyetlerin bütün konularında delilleri ortaya koymuş ve onları bunları kabul etmekle yükümlü tutmuşlardır. Allah Teâlâ da onlardan misakı ancak peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) diliyle almıştır; dolayısıyla bu pekiştirme ve yükümlü kılma, misakın alınmasından murat edilen şeydir. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir:

قُلْتُ لِابْنِ عباس: إن أصحاب عبد الله يقرؤن وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ [آل عمران: ٨١] فَقَالَ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ عَلَى قَوْمِهِمْ. وَاعْلَمْ أَنَّ إِلْزَامَ هَذَا الْإِظْهَارِ لَا شَكَّ أَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِعُلَمَاءِ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ مَا فِي الْكِتَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İbn Abbâs'a: “Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] arkadaşları bu ayeti { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } [Âl-i İmrân 81] şeklinde okuyorlar” dedim. O da: “Allah peygamberlerin misakını kavimleri üzerine aldı” dedi. Bil ki bu açıklama yükümlülüğünün, kitapta olanı bilen o kavmin âlimlerine has olduğunda şüphe yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ عَائِدٌ إِلَى مُحَمَّدٍ ﵇، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى مَعْلُومٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: يَعُودُ إِلَى الْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ: أُوتُوا الْكِتابَ أَيْ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ بِأَنْ يُبَيِّنُوا لِلنَّاسِ مَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى صِدْقِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } buyruğundaki zamir neye dönmektedir? Bunda iki görüş vardır: Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî, zamirin Muhammed'e (aleyhisselâm) döndüğünü söylemişlerdir. Bu takdire göre zamir, lafzen zikredilmemiş olsa da bilinen bir varlığa racidir. el-Hasen ve Katâde ise şöyle demişlerdir: { أُوتُوا الْكِتابَ } buyruğundaki “el-Kitâb”a dönmektedir; yani Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğinin doğruluğuna dair Tevrat ve İncil'de bulunan delilleri insanlara açıklamaları hususunda onlardan kesin söz aldık demektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اللَّامُ لَامُ التَّأْكِيدِ يَدْخُلُ عَلَى الْيَمِينِ، تَقْدِيرُهُ: اسْتَحْلَفَهُمْ لَيُبَيِّنُنَّهُ.

Dördüncü Mesele: [Baştaki] lâm, yeminin cevabına dahil olan tekit lâmıdır. Takdiri şöyledir: “Onlara onu mutlaka açıklayacaklarına dair yemin ettirdi.”

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّمَا قَالَ: وَلَا تَكْتُمُونَهُ وَلَمْ يَقُلْ: وَلَا تَكْتُمْنَهُ، لِأَنَّ الْوَاوَ وَاوُ الْحَالِ دُونَ وَاوِ الْعَطْفِ، وَالْمَعْنَى لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ غَيْرَ كَاتِمِينَ.

Beşinci Mesele: { وَلَا تَكْتُمْنَهُ } demeyip { وَلَا تَكْتُمُونَهُ } buyurmuştur; çünkü buradaki vâv, atıf vâvı değil hâl vâvıdır. Manası: “Onu insanlara gizlemeksizin mutlaka açıklayacaksınız” demektir.

فَإِنْ قِيلَ: الْبَيَانُ يُضَادُّ الْكِتْمَانَ، فَلَمَّا أَمَرَ بِالْبَيَانِ كَانَ الْأَمْرُ بِهِ نَهْيًا عَنِ الْكِتْمَانِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ النَّهْيِ عَنِ الْكِتْمَانِ؟

Eğer: “Açıklamak (beyan), gizlemeye (kitman) zıttır. Açıklamayı emredince, bu emir zaten gizlemeyi yasaklamak demek olur; o hâlde gizleme yasağının ayrıca zikredilmesinin faydası nedir?” denilirse,

قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنَ الْبَيَانِ ذِكْرُ تِلْكَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَالْمُرَادُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْكِتْمَانِ أَنْ لَا يُلْقُوا فِيهَا التَّأْوِيلَاتِ الْفَاسِدَةَ وَالشُّبُهَاتِ الْمُعَطِّلَةَ.

Biz deriz ki: Açıklamaktan murat, Tevrat ve İncil'den Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine delalet eden o ayetleri zikretmektir; gizleme yasağından murat ise bu ayetlere bozuk teviller ve anlamı iptal edici şüpheler sokmamalarıdır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ كَانَ مُخْتَصًّا بِالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَإِنَّهُ لا يبعد أيضاً دخول المسلمين فيه، لأنه أَهْلُ الْقُرْآنِ وَهُوَ أَشْرَفُ الْكُتُبِ. حُكِيَ أَنَّ الْحَجَّاجَ أَرْسَلَ إِلَى الْحَسَنِ وَقَالَ: مَا الَّذِي بَلَغَنِي عَنْكَ؟ فَقَالَ: مَا كُلُّ الَّذِي بَلَغَكَ عَنِّي قُلْتُهُ: وَلَا كُلُّ مَا قُلْتُهُ بَلَغَكَ، قَالَ: أَنْتَ الَّذِي قُلْتَ: إِنَّ النِّفَاقَ كَانَ مَقْمُوعًا فَأَصْبَحَ قَدْ تَعَمَّمَ وَتَقَلَّدَ سَيْفًا، فَقَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ: وَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى هَذَا وَنَحْنُ نَكْرَهُهُ، قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُونَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَثَلُ عِلْمٍ لَا يُقَالُ بِهِ كَمَثَلِ كَنْزٍ لَا يُنْفَقُ مِنْهُ، وَمَثَلُ حِكْمَةٍ لَا تَخْرُجُ كَمَثَلِ/ صَنَمٍ قَائِمٍ لَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ، وَكَانَ يَقُولُ: طُوبَى لِعَالِمٍ نَاطِقٍ، وَلِمُسْتَمِعٍ وَاعٍ، هَذَا عَلِمَ عِلْمًا فَبَذَلَهُ، وَهَذَا سمع خيرا فوعاه،

Altıncı Mesele: Bil ki bu ayetin zahiri her ne kadar Yahudi ve Hristiyanlara mahsus olsa da Müslümanların da bunun kapsamına girmesi uzak bir ihtimal değildir; zira onlar da kitapların en şereflisi olan Kur'an'ın ehlidirler. Rivayet edildiğine göre Haccâc, Hasen'e haber gönderip: “Senin hakkında bana ulaşan bu sözler nedir?” dedi. Hasen şöyle cevap verdi: “Hakkımda sana ulaşan her şeyi söylemiş değilim; söylediğim her şey de sana ulaşmış değildir.” Haccâc: “'Nifak eskiden bastırılmıştı, şimdi ise sarık sarıp kılıç kuşandı' diyen sen misin?” deyince, “Evet” dedi. Haccâc: “Biz bundan hoşlanmadığımız hâlde seni bunu söylemeye sevk eden nedir?” diye sordu. Hasen: “Çünkü Allah, kendilerine kitap verilenlerden onu mutlaka insanlara açıklayacakları ve gizlemeyecekleri hususunda kesin söz almıştır” dedi. Katâde şöyle demiştir: “Kendisiyle amel edilip anlatılmayan ilmin misali, kendisinden infak edilmeyen bir hazine gibidir. Dışa vurulmayan hikmetin misali, yemeyen ve içmeyen dikili bir put gibidir.” Katâde şöyle derdi: “Ne mutlu hakkı söyleyen âlime ve dinleyip belleyen dinleyiciye! Biri bir ilim bildi ve onu cömertçe sarf etti; diğeri bir hayır işitti ve onu belledi.”

قال عليه الصلاة السلام: «مَنْ كَتَمَ عِلْمًا عَنْ أَهْلِهِ أُلْجِمَ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ»

Aleyhissalâtü vesselâm şöyle buyurmuştur: “Kim bir ilmi ehlinden gizlerse, [kıyamet günü] ateşten bir gem ile gemlenir.”

وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁: مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ يَتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُعَلِّمُوا.

Ali'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: “Allah ilim ehlinden öğretme sözü almadıkça, cahillerden öğrenme sözü almamıştır.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَمْ يُرَاعُوهُ وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ، وَالنَّبْذُ وَرَاءَ الظَّهْرِ مِثْلُ الطَّرْحِ وَتَرْكِ الِاعْتِدَادِ، وَنَقِيضُهُ: جَعْلُهُ نُصْبَ عَيْنِهِ وَإِلْقَاؤُهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَقَوْلُهُ: وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ أَخْفَوُا الْحَقَّ لِيَتَوَسَّلُوا بِهِ إِلَى وِجْدَانِ شَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا، فَكُلُّ مَنْ لَمْ يُبَيِّنِ الْحَقَّ لِلنَّاسِ وَكَتَمَ شَيْئًا مِنْهُ لِغَرَضٍ فَاسِدٍ، مِنْ تَسْهِيلٍ عَلَى الظَّلَمَةِ وَتَطْيِيبٍ لِقُلُوبِهِمْ، أَوْ لِجَرِّ مَنْفَعَةٍ، أَوْ لِتَقِيَّةٍ وَخَوْفٍ، أَوْ لِبُخْلٍ بِالْعِلْمِ دخل تحت هذا الوعيد.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ } “Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür!” Bundan murat, ona riayet etmemeleri ve ona iltifat etmemeleridir. Arkaya atmak (nebdü verâi'z-zahr); bir şeyi fırlatıp atmak ve hesaba katmamak gibidir. Zıddı ise onu gözünün önüne koymak ve iki gözünün arasına yerleştirmektir. Allah Teâlâ'nın: { وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “ona karşılık az bir değeri satın aldılar” buyruğunun manası şudur: Onlar dünyadan bir şey elde etmeye bunu vesile kılmak için hakkı gizlediler. Binaenaleyh, zalimlerin işini kolaylaştırmak, onların gönlünü hoş etmek, bir menfaat temin etmek, takiyye ve korku sebebiyle yahut ilimde cimrilik yüzünden insanlara hakkı açıklamayan ve haktan bir şeyi bozuk bir amaçla gizleyen herkes bu tehdidin kapsamına girer.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٨ الى ١٨٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 188-189]

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)

{ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların, [evet] onların azaptan kurtulacak bir yerde olduklarını sakın sanma! Onlar için elem verici bir azap vardır. (188) Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (189)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٦] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَنْوَاعِ هَذَا الْأَذَى أَنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا بِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْخَبَثِ وَالتَّلْبِيسِ عَلَى ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالصِّدْقِ وَالدِّيَانَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَتَأَذَّى بِمُشَاهَدَةِ مثل هذه الأحوال، فأمر النبي ﵊ بِالْمُصَابَرَةِ عَلَيْهَا، وَبَيَّنَ مَا لَهُمْ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً } “ve ortak koşanlardan da birçok incitici söz [işiteceksiniz]” [Âl-i İmrân 186] buyruğunun kapsamına giren hususlardandır. Allah Teâlâ bu eziyet türlerinden birinin de şu olduğunu beyan etmiştir: Onlar, zayıf Müslümanlara karşı sergiledikleri kötülük ve yanıltma çeşitlerine sevinirler; ayrıca iyilik, takva, doğruluk ve dindarlık ehli oldukları gerekçesiyle övülmeyi severler. Hiç şüphe yok ki insan bu gibi durumları müşahede etmekten eziyet duyar. Bu sebeple Peygamber'e (aleyhisselâm) bunlara sabretmesini emretmiş ve onlar için hazırlanmış olan şiddetli tehdidi açıklamıştır. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ، وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى فَفِيهَا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقْرَأَ كِلَاهُمَا بِفَتْحِ الْبَاءِ. وَالثَّانِي: أَنْ يُقْرَأَ كِلَاهُمَا بِضَمِّ الْبَاءِ، فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ وَفَتَحَ الْبَاءَ فِيهِمَا جَعَلَ التَّقْدِيرَ: لا

Birinci Mesele: Hamza, Âsım ve Kisâî üstten iki noktalı te ile [ { لَا تَحْسَبَنَّ } ]; İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir ise alttan iki noktalı ye ile [ { لَا يَحْسَبَنَّ } ] okumuşlardır. Aynı durum { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } buyruğunda da geçerlidir. Birinci kıraate gelince bunda iki vecih vardır: Birincisi: Her ikisinin de bâ harfinin fethasıyla okunmasıdır. İkincisi: Her ikisinin de bâ harfinin zammesiyle [ { لَا تَحْسَبُنَّ } ] okunmasıdır. Te ile okuyup her ikisinde bâ'yı fethalı okuyan kimse takdiri şöyle yapmıştır: “Sakın

تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ، أَوْ أَيُّهَا السَّامِعُ، وَمَنْ ضَمَّ الْبَاءَ فِيهِمَا جَعَلَ الْخِطَابَ لِلْمُؤْمِنِينَ: وَجَعَلَ أَحَدَ الْمَفْعُولَيْنِ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ، وَالثَّانِي: بِمَفَازَةٍ وَقَوْلُهُ: فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ تَأْكِيدٌ/ لِلْأَوَّلِ وَحَسُنَتْ إِعَادَتُهُ لِطُولِ الْكَلَامِ، كَقَوْلِكَ: لَا تَظُنَّ زَيْدًا إِذَا جَاءَكَ وَكَلَّمَكَ فِي كَذَا وَكَذَا فَلَا تَظُنَّهُ صَادِقًا، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحْسَبَنَّ فَفِيهَا أَيْضًا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: بِفَتْحِ الْبَاءِ وَبِضَمِّهَا فِيهِمَا جَعَلَ الْفِعْلَ لِلرَّسُولِ ﷺ وَالْبَاقِي كَمَا عَلِمْتَ.

sanma ey Muhammed, yahut ey dinleyen kimse!” Her ikisinde de bâ'yı zammeli okuyan kimse ise hitabı müminlere yöneltmiş ve iki mef'ûlden birini { الَّذِينَ يَفْرَحُونَ }, ikincisini ise { بِمَفَازَةٍ } kılmıştır. { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ } buyruğu birincinin tekitidir; kelam uzadığı için tekrarlanması güzel olmuştur; tıpkı senin: “Zeyd sana gelip de seninle şöyle şöyle konuştuğunda sakın sanma, sakın onu doğru sözlü sanma” demen gibidir. İkinci kıraate, yani { لَا يَحْسَبَنَّ } buyruğunda alttan iki noktalı ye ile olan kıraate gelince, bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Her iki fiilde de bâ'nın fethasıyla yahut zammesiyle okunmasıdır; bu durumda fiili Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) isnat etmiş olur, geri kalanı ise bildiğin gibidir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: بِفَتْحِ الْبَاءِ فِي الْأَوَّلِ وَضَمِّهَا فِي الثَّانِي وَهُوَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو، وَوَجْهُهُ أَنَّهُ جَعَلَ الْفِعْلَ لِلَّذِينَ يَفْرَحُونَ وَلَمْ يَذْكُرْ وَاحِدًا مِنْ مَفْعُولَيْهِ، ثُمَّ أَعَادَ قَوْلَهُ: فَلا تَحْسَبَنَّ بِضَمِّ الْبَاءِ وَقَوْلُهُ: (هُمْ) رُفِعَ بِإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَيْهِ، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَحْسَبَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ أَنْفُسَهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ.

İkinci vecih: Birincisinde bâ'nın fethasıyla [ { لَا يَحْسَبَنَّ } ], ikincisinde zammesiyle [ { فَلَا يَحْسَبُنَّهُمْ } ] okunmasıdır ki bu Ebû Amr'ın kıraatidir. Bunun gerekçesi şudur: Fiili sevinenlere isnat etmiş ve iki mef'ûlünden hiçbirini zikretmemiştir. Sonra { فَلا تَحْسَبَنَّ } buyruğunu bâ'nın zammesiyle tekrarlamıştır. [Zamirden bedel olan] { هُمْ } lafzı fiilin kendisine isnat edilmesiyle fail olarak merfû kılınmıştır; birinci mef'ûl ise hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “O sevinenler kendilerini azaptan kurtulacak bir yerde sakın sanmasınlar.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ بِأَنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِفِعْلِهِمْ وَيُحِبُّونَ أَيْضًا أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا، وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ يُحَرِّفُونَ نُصُوصَ التَّوْرَاةِ وَيُفَسِّرُونَهَا بِتَفْسِيرَاتٍ بَاطِلَةٍ وَيُرَوِّجُونَهَا عَلَى الْأَغْمَارِ مِنَ النَّاسِ، وَيَفْرَحُونَ بِهَذَا الصُّنْعِ ثُمَّ يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الدِّينِ وَالدِّيَانَةِ وَالْعَفَافِ وَالصِّدْقِ وَالْبُعْدِ عَنِ الْكَذِبِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنْتَ إِذَا أَنْصَفْتَ عَرَفْتَ أَنَّ أَحْوَالَ أَكْثَرِ الْخَلْقِ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ يَأْتُونَ بِجَمِيعِ وُجُوهِ الْحِيَلِ فِي تَحْصِيلِ الدُّنْيَا وَيَفْرَحُونَ بِوِجْدَانِ مَطْلُوبِهِمْ، ثُمَّ يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْعَفَافِ وَالصِّدْقِ وَالدِّينِ وَالثَّانِي:

İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu kavmi, yaptıklarıyla sevinmeleri ve ayrıca yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevmeleriyle nitelemiştir. Müfessirler bu hususta şu vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Bu Yahudiler Tevrat'ın nasslarını tahrif ediyor, onları batıl yorumlarla tefsir ediyor, bu tahrifleri halkın tecrübesiz kesimine yutturuyor ve bu yaptıklarına seviniyorlardı; sonra da din, dindarlık, iffet, doğruluk ve yalandan uzak olma ehli oldukları gerekçesiyle övülmek istiyorlardı. Bu İbn Abbâs'ın görüşüdür. İnsafla bakacak olursan insanların çoğunun durumunun böyle olduğunu görürsün; zira onlar dünyayı elde etmek için her türlü hileye başvururlar, istediklerini elde edince sevinirler, sonra da iffet, doğruluk ve dindarlık ehli olarak övülmek isterler. İkincisi:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ سَأَلَ الْيَهُودَ عَنْ شَيْءٍ مِمَّا فِي التَّوْرَاةِ فَكَتَمُوا الْحَقَّ وَأَخْبَرُوا بِخِلَافِهِ، وَأَرَوْهُ أَنَّهُمْ قَدْ صَدَّقُوهُ وَفَرِحُوا بِذَلِكَ التَّلْبِيسِ، وَطَلَبُوا مِنَ الرَّسُولِ ﵊ أَنَّ يُثْنِيَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ، فَأَطْلَعَ اللَّهُ رَسُولَهُ عَلَى هَذَا السِّرِّ.

Rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) Yahudilere Tevrat'ta bulunan bir şeyi sordu; onlar ise hakkı gizleyip aksini haber verdiler ve kendisini tasdik etmiş gibi göründüler, bu hile ve yanıltmalarına da sevindiler. Üstelik Resûl'den (aleyhisselâm) bu hususta kendilerini övmesini istediler. Bunun üzerine Allah Resûlü'nü bu sırdan haberdar etti.

وَالْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ فَرِحُوا بِمَا فَعَلُوا مِنَ التَّلْبِيسِ وَتَوَقَّعُوا منك أن تثني عليهم بالصدق والوفاء. والثالث: يَفْرَحُونَ بِمَا فَعَلُوا مِنْ كِتْمَانِ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا مِنَ اتِّبَاعِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ، حَيْثُ ادَّعَوْا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ وَأَنَّهُمْ عَلَى دِينِهِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ نَزَلَ فِي الْمُنَافِقِينَ فَإِنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا مِنْ إِظْهَارِ الْإِيمَانِ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى سَبِيلِ النِّفَاقِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَصَّلُونَ بِذَلِكَ إِلَى تَحْصِيلِ مَصَالِحِهِمْ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ كَانُوا يَتَوَقَّعُونَ مِنَ النَّبِيِّ ﵊ أَنْ يَحْمَدَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ الَّذِي مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي قُلُوبِهِمْ. الْخَامِسُ:

Manası şudur: Bu Yahudiler yaptıkları bu yanıltmaya sevindiler ve senden kendilerini doğruluk ve vefa ile övmeni beklediler. Üçüncüsü: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilmesine delalet eden nassları gizlemekle yaptıkları şeye sevinirler ve İbrâhim'in (aleyhisselâm) Yahudi olduğunu, kendilerinin de onun dininde bulunduğunu iddia ederek, yapmadıkları hâlde İbrâhim'in dinine uymakla övülmekten hoşlanırlar. Dördüncüsü: Ayet münafıklar hakkında inmiştir; çünkü onlar münafıklık yoluyla Müslümanlara iman gösterisinde bulunmalarına sevinirlerdi; zira bu yolla dünyadaki maslahatlarını elde etmeye ulaşırlardı. Sonra da Peygamber'den (aleyhisselâm) kalplerinde bulunmayan o iman sebebiyle kendilerini övmesini beklerlerdi. Beşincisi:

قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ نَزَلَتْ فِي رِجَالٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَتَخَلَّفُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْغَزْوِ، وَيَفْرَحُونَ بِقُعُودِهِمْ عَنْهُ فَإِذَا قَدِمَ اعْتَذَرُوا إِلَيْهِ فَيَقْبَلُ عُذْرَهُمْ، ثُمَّ طَمِعُوا أَنْ يُثْنِيَ عَلَيْهِمْ كَمَا كَانَ يُثْنِي عن الْمُسْلِمِينَ الْمُجَاهِدِينَ. السَّادِسُ: الْمُرَادُ مِنْهُ كِتْمَانُهُمْ مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ أَخْذِ الْمِيثَاقِ عَلَيْهِمْ بِالِاعْتِرَافِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، / وَبِالْإِقْرَارِ بِنُبُوَّتِهِ وَدِينِهِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ فَرِحُوا بِكِتْمَانِهِمْ لِذَلِكَ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْ نُصُوصِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، وَقَالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً.

Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Ayet münafıklardan birtakım adamlar hakkında inmiştir. Onlar gazvelerde Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalırlar ve savaşa katılmayıp oturmalarına sevinirlerdi. Resûlullah döndüğünde ise ona özür beyan ederler, o da özürlerini kabul ederdi. Sonra da Müslüman mücahitleri övdüğü gibi kendilerini de övmesine tamah ederlerdi. Altıncısı: Bundan murat, Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tanıma, onun peygamberliğini ve dinini ikrar etme hususunda Tevrat'ta kendilerinden alınan misakı gizlemeleridir. Sonra onlar bunu gizlemelerine ve Allah Teâlâ'nın nasslarından yüz çevirmelerine sevinmişler; ardından da kendilerinin Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduğunu iddia ederek “Bize ateş sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır” demişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْكُلِّ، لِأَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الْأُمُورِ مُشْتَرِكَةٌ فِي قَدْرٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَأْتِي بِالْفِعْلِ الَّذِي لَا يَنْبَغِي وَيَفْرَحُ بِهِ، ثُمَّ يَتَوَقَّعُ مِنَ النَّاسِ أَنْ يَصِفُوهُ بِسَدَادِ السِّيرَةِ وَاسْتِقَامَةِ الطَّرِيقَةِ وَالزُّهْدِ وَالْإِقْبَالِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ.

Bil ki ayetin hepsine birden hamledilmesi daha evladır; çünkü bütün bu hususlar tek bir ortak noktada birleşir: İnsanın yapılmaması gereken uygunsuz bir fiili işlemesi ve buna sevinmesi, sonra da insanlardan kendisini doğru gidişatlı, istikamet sahibi, zahit ve Allah'a itaate yönelmiş biri olarak nitelemelerini beklemesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: بِما أَتَوْا بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: قَوْلُهُ: بِما أَتَوْا يريد فعلوه كقوله:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { بِما أَتَوْا } buyruğunda iki inceleme vardır: Birincisi: el-Ferrâ şöyle demiştir: “{ بِما أَتَوْا } buyruğu 'yaptıkları şeyle' anlamındadır; tıpkı şu ayetlerde olduğu gibi:

وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ١٦] وَقَوْلِهِ: لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا [مَرْيَمَ: ٢٧] أَيْ فَعَلْتِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَتَى وَجَاءَ، يُسْتَعْمَلَانِ بِمَعْنَى فَعَلَ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا [مَرْيَمَ: ٦١] لَقَدْ جِئْتِ

{ وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } “İçinizden o fuhşu işleyenlerin her ikisine de...” [Nisâ 16] ve { لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا } “Andolsun sen çok çirkin bir şey yaptın!” [Meryem 27] yani işledin, yaptın demektir.” el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Etâ (أتى) ve Câe (جاء) kelimeleri 'fe'ale' (yaptı, işledi) anlamında kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا } “Şüphesiz O'nun vaadi yerine getirilmiş olandır” [Meryem 61] ve { لَقَدْ جِئْتِ

شَيْئاً فَرِيًّا

شَيْئاً فَرِيًّا } “Andolsun sen çok çirkin bir şey yaptın!” [Meryem 27] buyurmuştur.”

وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ يَفْرَحُونَ بِمَا فَعَلُوا.

Übeyy'in { يَفْرَحُونَ بِمَا فَعَلُوا } “yaptıkları şeyle sevinenler” şeklindeki kıraati de buna delalet eder.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قُرِئَ آتَوْا بِمَعْنَى أَعْطَوْا، وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ بِما أُوتُوا.

İkinci İnceleme: “Verdiler” anlamında { آتَوْا } şeklinde de okunmuştur. Ali'den (radıyallâhu anh) ise { بِما أُوتُوا } “kendilerine verilen şeyle” şeklinde rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ أَيْ بِمَنْجَاةٍ مِنْهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: فَازَ فُلَانٌ إِذَا نَجَا، وَقَالَ الْفَرَّاءُ:

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } buyruğu, ondan kurtulacak bir yerde [değillerdir] demektir; bu, Arapların bir kimse kurtulduğunda söylediği “falan fâze oldu (kurtuldu)” sözünden gelir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir:

أَيْ بِبُعْدٍ مِنَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ الْفَوْزَ مَعْنَاهُ التَّبَاعُدُ مِنَ الْمَكْرُوهِ، وَذَكَرَ ذَلِكَ في قوله: فَقَدْ فازَ ثُمَّ حَقَّقَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْآيَةَ وَارِدَةٌ فِي الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِالصَّبْرِ عَلَى أَذَاهُمْ.

Yani “azaptan uzak bir yerde [değillerdir]”; zira fevz (فوز), hoşa gitmeyen şeyden uzaklaşmak demektir. Bunu { فَقَدْ فازَ } buyruğu hakkında da zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlar için elem verici bir azap vardır” buyruğuyla bunu pekiştirmiştir. Şüphe yoktur ki ayet, Allah'ın Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) eziyetlerine sabretmesini emrettiği kâfirler ve münafıklar hakkında vârit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ أَيْ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ مِمَّنْ له ملك السموات وَالْأَرْضِ، فَكَيْفَ يَرْجُو النَّجَاةَ مَنْ كَانَ مُعَذِّبُهُ هذا القادر الغالب.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyurmuştur; yani onlar için, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan zattan elem verici bir azap vardır. Kendisini cezalandıracak olan zat bu mutlak kudret ve galebe sahibi olunca, kişi kurtuluşu nasıl umabilir!

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 190]

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠)

{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice deliller vardır.” (190)

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ جَذْبُ الْقُلُوبِ وَالْأَرْوَاحِ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالْخَلْقِ إِلَى الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ الْحَقِّ، فَلَمَّا طَالَ الْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ الْأَحْكَامِ وَالْجَوَابِ عَنْ شُبُهَاتِ الْمُبْطِلِينَ عَادَ إِلَى إِنَارَةِ الْقُلُوبِ بِذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِلَهِيَّةِ وَالْكِبْرِيَاءِ وَالْجَلَالِ، فَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ.

Bil ki bu yüce Kitab'ın asıl maksadı; kalpleri ve ruhları mahlukatla meşgul olmaktan çekip Hakk'ı tanımaya dalmaya yöneltmektir. Hükümlerin takriri ve batıl ehlinin şüphelerine cevap verme sadedindeki kelam uzayınca, tevhidi, ilahlığı, kibriyayı ve celali gösteren delilleri zikrederek kalpleri nurlandırmaya geri dönmüş ve bu ayeti zikretmiştir.

قَالَ ابْنُ عُمَرَ: قُلْتُ لِعَائِشَةَ: أَخْبِرِينِي بِأَعْجَبِ مَا رَأَيْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَبَكَتْ وَأَطَالَتْ ثُمَّ قَالَتْ: كُلُّ أَمْرِهِ عَجَبٌ، أَتَانِي فِي لَيْلَتِي فَدَخَلَ فِي لِحَافِي حَتَّى أَلْصَقَ جِلْدَهُ بِجِلْدِي، / ثُمَّ قَالَ لِي: يَا عَائِشَةُ هَلْ لَكِ أَنْ تَأْذَنِي لِي اللَّيْلَةَ فِي عِبَادَةِ رَبِّي، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَأُحِبُّ قُرْبَكَ وَأُحِبُّ مُرَادَكَ قَدْ أَذِنْتُ لَكَ. فَقَامَ إِلَى قِرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ فِي الْبَيْتِ فَتَوَضَّأَ وَلَمْ يُكْثِرْ مِنْ صَبِّ الْمَاءِ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَقَرَأَ مِنَ الْقُرْآنِ وَجَعَلَ يَبْكِي، ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَبْكِي حَتَّى رَأَيْتُ دُمُوعَهُ قَدْ بَلَّتِ الْأَرْضَ، فَأَتَاهُ بِلَالٌ يُؤْذِنُهُ بِصَلَاةِ الْغَدَاةِ فَرَآهُ يَبْكِي، فَقَالَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَبْكِي وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ، فَقَالَ: يَا بِلَالُ أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا، ثُمَّ قَالَ: مَا لِي لَا أَبْكِي وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ: وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَهَا وَلَمْ يَتَفَكَّرْ فِيهَا. وَرُوِيَ: وَيْلٌ لِمَنْ لَاكَهَا بَيْنَ فَكَّيْهِ وَلَمْ يَتَأَمَّلْ فِيهَا.

İbn Ömer şöyle demiştir: Âişe'ye: “Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) gördüğün en hayret verici şeyi bana anlat” dedim. Ağladı ve uzun süre ağlamasını sürdürdü, sonra şöyle dedi: “Onun her işi hayret vericiydi. Benim gecemde yanıma geldi, örtümün altına girdi; hatta tenini tenime değdirdi. Sonra bana: 'Ey Âişe, bu gece Rabbime ibadet etmem için bana izin verir misin?' dedi. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben senin yakınlığını severim, senin istediğin şeyi de severim; sana izin verdim' dedim. Odadaki bir su tulumuna doğru kalktı, abdest aldı; suyu çok fazla döküp israf etmedi. Sonra kalkıp namaz kıldı. Kur'an okudu ve ağlamaya başladı. Sonra ellerini kaldırdı ve ağlamaya devam etti; öyle ki gözyaşlarının yeri ıslattığını gördüm. Sabah namazını bildirmek üzere Bilâl ona geldiğinde kendisini ağlarken gördü ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamışken ağlıyor musun?' dedi. Resûlullah: 'Ey Bilâl, çok şükreden bir kul olmayayım mı?' buyurdu. Sonra da şöyle dedi: 'Nasıl ağlamayayım ki! Allah bu gece: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ayetini indirdi.' Sonra da: 'Onu okuyup da üzerinde tefekkür etmeyen kimseye yazıklar olsun!' buyurdu.” Bir rivayette de: “Onu iki çenesi arasında çiğneyip [diliyle geveleyip] de üzerinde düşünmeyen kimseye yazıklar olsun!” şeklinde rivayet edilmiştir.

وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَتَسَوَّكُ ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ وَيَقُولُ: إن في خلق السموات وَالْأَرْضِ.

Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) gece kalktığında misvaklanır, sonra gökyüzüne bakar ve: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” ayetini okurdu.

وَحُكِيَ أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ إِذَا عَبَدَ اللَّهَ ثَلَاثِينَ سَنَةً أَظَلَّتْهُ سَحَابَةٌ فَعَبَدَهَا فَتًى مِنْ فِتْيَانِهِمْ فَمَا أَظَلَّتْهُ السَّحَابَةُ، فَقَالَتْ لَهُ أُمُّهُ: لَعَلَّ فَرْطَةً صَدَرَتْ مِنْكَ فِي مُدَّتِكَ، قَالَ: مَا أَذْكُرُ، قَالَتْ: لَعَلَّكَ نَظَرْتَ مَرَّةً إِلَى السَّمَاءِ وَلَمْ تَعْتَبِرْ قَالَ نَعَمْ، قَالَتْ: فَمَا أُتِيتَ إِلَّا مِنْ ذَلِكَ.

Rivayet edildiğine göre İsrâiloğullarından bir kimse otuz yıl Allah'a ibadet ettiğinde bir bulut ona gölge yapardı. Onların gençlerinden bir genç bu süre kadar ibadet etti fakat bulut ona gölge yapmadı. Annesi ona: “Belki de bu süren boyunca senden bir kusur ve hata sadır olmuştur” dedi. Genç: “Hatırlamıyorum” dedi. Annesi: “Belki bir defasında göğe ibretsiz ve düşünmeksizin bakmışsındır” dedi. Genç: “Evet” dedi. Annesi: “İşte sana bu durum ancak bundan dolayı isabet etmiştir” dedi.