Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 33. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: وَهُوَ تَمَسُّكُهُمْ بِقَوْلِهِ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ [النِّسَاءِ: ٦٤] .

İkinci soruya, yani onların { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât 56] ve Allah Teâlâ'nın { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ } “Biz hiçbir elçiyi, ancak kendisine itaat edilsin diye göndermedik” [Nisâ 64] buyruklarına tutunmalarına gelince;

فَجَوَابُهُ: أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي تَمَسَّكْنَا بِهَا خَاصٌّ، وَالْآيَةَ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا عَامٌّ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ.

Bunun cevabı şudur: Bizim delil getirdiğimiz ayet hastır (özeldir), sizin zikrettiğiniz ayet ise âmdır (geneldir); has olan ise âm olana takdim edilir (öncelenir).

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ حَمْلُ اللَّامِ عَلَى لَامِ الْعَاقِبَةِ فَهُوَ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْبُرْهَانَ الْعَقْلِيَّ يُبْطِلُهُ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِيرُوا مَوْصُوفِينَ بِازْدِيَادِ الْغَيِّ وَالطُّغْيَانِ، كَانَ ذَلِكَ وَاجِبَ الْحُصُولِ لِأَنَّ حُصُولَ مَعْلُومِ اللَّهِ وَاجِبٌ، وَعَدَمُ حُصُولِهِ مُحَالٌ، وَإِرَادَةُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يُرِيدَ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ، وَيَجِبُ أَنْ يُرِيدَ مِنْهُمُ ازْدِيَادَ الْغَيِّ وَالطُّغْيَانِ، وَحِينَئِذٍ ثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ التَّعْلِيلُ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَى لَامِ الْعَاقِبَةِ.

Üçüncü soruya, yani lâm harfini akıbet lâmına hamletmeye gelince: Bu, zahirden sapmaktır. Ayrıca aklî delil de bunu iptal eder; zira Allah Teâlâ onların mutlaka azgınlık ve taşkınlıklarını artırma vasfına bürüneceklerini bildiğinde, bunun gerçekleşmesi vacip (zorunlu) olur. Çünkü Allah'ın malumunun gerçekleşmesi vacip, gerçekleşmemesi ise muhaldir (imkânsızdır). Muhali irade etmek de muhaldir; bu sebeple O'nun onlardan imanı irade etmesi imkânsızdır ve onlardan azgınlık ile taşkınlığı artırmalarını irade etmesi vacip olur. Bu durumda maksadın ta‘lîl olduğu ve akıbet lâmına yönelmenin caiz olmadığı sabit olur.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الرَّابِعُ: وَهُوَ التَّقْدِيمُ وَالتَّأْخِيرُ.

Dördüncü soruya, yani takdim ve tehir [iddiasına] gelince:

فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ التَّقْدِيمَ وَالتَّأْخِيرَ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: هَذَا إِنَّمَا يَحْسُنُ لَوْ جَازَتْ قِرَاءَةُ أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ بِكَسْرِ «إِنَّمَا» وَقِرَاءَةُ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً بِالْفَتْحِ. وَلَمْ تُوجَدْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ الْبَتَّةَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّا بَيَّنَّا بِالْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ الْعَقْلِيِّ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُ اللَّهِ مِنْ هَذَا الْإِمْلَاءِ حُصُولَ الطُّغْيَانِ لَا حُصُولَ الْإِيمَانِ، فَالْقَوْلُ بِالتَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ وَالْتِزَامٌ لِمَا هُوَ عَلَى خِلَافِ الْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ.

Buna üç vecihle cevap verilir: Birincisi: Takdim ve tehir, zahiri terk etmektir. İkincisi: Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Bu ancak { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } ifadesinin “innemâ”nın kesresiyle ({ إِنَّمَا }), { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } ifadesinin de fetha ile ({ أَنَّمَا }) okunması caiz olsaydı güzel olurdu; oysa bu kıraat kesinlikle mevcut değildir. Üçüncüsü: Biz kat'î aklî delille Allah'ın bu mühlet vermekten muradının imanın gerçekleşmesi değil, taşkınlığın gerçekleşmesi olması gerektiğini açıkladık. Dolayısıyla takdim ve tehir olduğunu söylemek, zahiri terk etmek ve kat'î delile aykırı olan bir şeyi benimsemektir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الْخَامِسُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: هَذِهِ اللَّامُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهَا عَلَى التَّعْلِيلِ.

Beşinci soruya, yani onun: “Bu lâmın ta‘lîle hamledilmesi mümkün değildir” sözüne gelince:

فَجَوَابُهُ أَنَّ عِنْدَنَا يَمْتَنِعُ تَعْلِيلُ أَفْعَالِ اللَّهِ لِغَرَضٍ يَصْدُرُ مِنَ الْعِبَادِ، فَأَمَّا أَنْ يَفْعَلَ تَعَالَى فِعْلًا لِيَحْصُلَ مِنْهُ شَيْءٌ آخَرُ فَهَذَا غَيْرُ مُمْتَنِعٍ، وَأَيْضًا قَوْلُهُ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً تَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْإِمْلَاءِ إِيصَالَ الْخَيْرِ لَهُمْ وَالْإِحْسَانَ إِلَيْهِمْ، وَالْقَوْمُ لَا يَقُولُونَ بِذَلِكَ، فَتَصِيرُ الْآيَةُ حُجَّةً عَلَيْهِمْ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

Bunun cevabı şudur: Bize göre Allah'ın fiillerinin kullardan sâdır olan bir gaye için illetlendirilmesi imkânsızdır; fakat O'nun kendisinden başka bir şey hâsıl olsun diye bir fiil işlemesi ise imkânsız değildir. Ayrıca O'nun { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } buyruğu, bu mühlet vermekten maksadın onlara hayır ulaştırmak ve ihsanda bulunmak olmadığına dair açık bir nastır. O topluluk (Mu‘tezile) ise bunu söylememektedir; dolayısıyla ayet bu yönden onlara karşı bir delil olmaktadır.

وَأَمَّا السُّؤَالُ السَّادِسُ: وَهُوَ الْمُعَارَضَةُ بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى.

Altıncı soruya, yani Allah Teâlâ'nın fiiliyle yapılan itiraza gelince:

فَالْجَوَابُ: أَنَّ تَأْثِيرَ قُدْرَةِ اللَّهِ فِي إِيجَادِ الْمُحْدَثَاتِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى تَعَلُّقِ عِلْمِهِ بِعَدَمِهِ، فَلَمْ يُمْكِنْ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ مَانِعًا عَنِ الْقُدْرَةِ. أَمَّا فِي حَقِّ الْعَبْدِ فَتَأْثِيرُ قُدْرَتِهِ فِي إِيجَادِ الْفِعْلِ مُتَأَخِّرٌ عَنْ تَعَلُّقِ عِلْمِ اللَّهِ بِعَدَمِهِ، فَصَلَحَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْعِلْمُ مَانِعًا لِلْعَبْدِ عَنِ الْفِعْلِ، فَهَذَا تَمَامُ الْمُنَاظَرَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Cevap şudur: Allah'ın kudretinin sonradan yaratılanları icat etmedeki tesiri, ilminin onların yokluğuna taalluk etmesinden öncedir; bu sebeple ilmin kudrete engel olması mümkün değildir. Kul hakkında ise, onun kudretinin fiili icat etmedeki tesiri, Allah'ın ilminin o fiilin yokluğuna taalluk etmesinden sonradır; dolayısıyla bu ilmin kulun fiiline engel olması mümkündür. İşte bu ayet hakkındaki münazaranın tamamı budur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اتَّفَقَ أَصْحَابُنَا أَنَّهُ لَيْسَ لِلَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّ الْكَافِرِ شَيْءٌ مِنَ النِّعَمِ الدِّينِيَّةِ، وَهَلْ لَهُ فِي حَقِّهِ شَيْءٌ مِنَ النِّعَمِ الدُّنْيَوِيَّةِ، اخْتَلَفَ فِيهِ قَوْلُ أَصْحَابِنَا، فَالَّذِينَ قَالُوا لَيْسَ لَهُ فِي حَقِّهِ شَيْءٌ مِنَ/ النِّعَمِ الدُّنْيَوِيَّةِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ إِطَالَةَ الْعُمُرِ وَإِيصَالَهُ إِلَى مُرَادَاتِهِ فِي الدُّنْيَا لَيْسَ شَيْءٌ مِنْهَا نِعْمَةً، لِأَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى أَنَّ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ لَيْسَ بِخَيْرٍ، وَالْعَقْلُ أَيْضًا يُقَرِّرُهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ أَطْعَمَ إِنْسَانًا خَبِيصًا مَسْمُومًا فَإِنَّهُ لَا يُعَدُّ ذَلِكَ الْإِطْعَامُ إِنْعَامًا، فَإِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِعْطَاءِ نِعَمِ الدُّنْيَا عِقَابَ الآخرة لم يكن شيء منها نعمة حقيقة، وَأَمَّا الْآيَاتُ الْوَارِدَةُ فِي تَكْثِيرِ النِّعَمِ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ فَهِيَ مَحْمُولَةٌ عَلَى مَا يَكُونُ نِعَمًا فِي الظَّاهِرِ، وَأَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى التَّوْفِيقِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ تِلْكَ الْآيَاتِ إِلَّا أَنْ نَقُولَ: تِلْكَ النِّعَمُ نِعَمٌ فِي الظَّاهِرِ وَلَكِنَّهَا نِقَمٌ وَآفَاتٌ فِي الْحَقِيقَةِ وَاللَّهُ أعلم.

Altıncı Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın kâfir hakkında hiçbir dinî nimetinin bulunmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Kâfir hakkında dünyevî nimetlerden bir şey olup olmadığı konusunda ise ashabımızın görüşü ihtilaflıdır. Kâfir hakkında dünyevî / nimetlerden hiçbir şeyin olmadığını söyleyenler bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: Bu ayet, ömrün uzatılmasının ve dünyadaki arzularına ulaştırılmasının hiçbirinin nimet olmadığına delalet etmektedir; zira Allah Teâlâ bunlardan hiçbirinin hayır olmadığını açıkça belirtmiştir. Akıl da bunu teyit eder; çünkü bir kimseye zehirli bir helva yediren kimsenin bu yedirmesi bir nimet (lütuf) sayılmaz. Dünya nimetlerini vermekten maksat ahiret azabı olunca, bunlardan hiçbiri hakikatte nimet olmaz. Kâfirler hakkında nimetlerin çokluğuna dair vârid olan ayetlere gelince, bunlar zahirde nimet olan şeylere hamledilir. Bu ayet ile o ayetlerin arasını uzlaştırmanın tek yolu şudur: O nimetler zahirde nimettir, fakat hakikatte azap (nıkmet) ve felaketlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 179]

مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩)

{ مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu durum üzere bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir; fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. O halde Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız, sizin için büyük bir mükâfat vardır.” (179)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ] اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ بَقِيَّةِ الْكَلَامِ فِي قِصَّةِ أُحُدٍ، فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ الْأَحْوَالَ الَّتِي وَقَعَتْ فِي تِلْكَ الْحَادِثَةِ مِنَ الْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ، ثُمَّ دُعَاءِ النَّبِيِّ ﷺ إِيَّاهُمْ مَعَ مَا كَانَ بِهِمْ مِنَ الْجِرَاحَاتِ إِلَى الْخُرُوجِ لِطَلَبِ الْعَدُوِّ، ثُمَّ دُعَائِهِ إِيَّاهُمْ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى بَدْرٍ الصُّغْرَى لِمَوْعِدِ أَبِي سُفْيَانَ، فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ صَارَ دَلِيلًا عَلَى امْتِيَازِ الْمُؤْمِنِ مِنَ الْمُنَافِقِ، لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ خَافُوا وَرَجَعُوا وَشَمَتُوا بِكَثْرَةِ الْقَتْلَى مِنْكُمْ، ثُمَّ ثَبَّطُوا وَزَهَّدُوا الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْعَوْدِ إِلَى الْجِهَادِ، فَأَخْبَرَ ﷾ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي حِكْمَتِهِ أَنْ يَذَرَكُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ اخْتِلَاطِ الْمُنَافِقِينَ بِكُمْ وَإِظْهَارِهِمْ أَنَّهُمْ مِنْكُمْ وَمِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ بَلْ كَانَ يَجِبُ فِي حِكْمَتِهِ إِلْقَاءُ هَذِهِ الْحَوَادِثِ وَالْوَقَائِعِ حَتَّى يَحْصُلَ هَذَا الِامْتِيَازُ، فَهَذَا وَجْهُ النَّظْمِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu durum üzere bırakacak değildir” buyruğuna gelince:] Bil ki bu ayet Uhud kıssasına dair sözlerin devamındandır. Allah Teâlâ o hadisede meydana gelen öldürülme ve hezimet gibi durumların, ardından Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaralı olmalarına rağmen onları düşmanı takip etmek üzere çıkmaya çağırmasının, daha sonra Ebû Süfyân ile olan randevu sebebiyle onları bir kez daha Küçük Bedir'e davet etmesinin; işte bütün bu durumların müminin münafıktan ayrılmasına birer delil olduğunu haber vermiştir. Zira münafıklar korkmuş, geri dönmüş, sizden öldürülenlerin çokluğuna sevinmiş (kına yakmış), ardından müminleri cihada dönmekten alıkoyup vazgeçirmeye çalışmışlardır. Bunun üzerine [Allah] (celle celâluhû), münafıkların sizinle iç içe bulunması ve sizdenmiş gibi görünüp iman ehlinden sayılması haliniz üzere sizi bırakmasının hikmetine uygun düşmeyeceğini, bilakis bu ayrışmanın hâsıl olması için hikmeti gereği bu hadise ve olayların meydana getirilmesinin gerekli olduğunu haber vermiştir. İşte nazmın (ayetler arası tertibin) vechi budur. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ بِالتَّشْدِيدِ، وَكَذَلِكَ فِي الْأَفْعَالِ وَالْبَاقُونَ يَمِيزَ بِالتَّخْفِيفِ وَفَتْحِ الْيَاءِ الْأُولَى وَكَسْرِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الْيَاءِ الْأَخِيرَةِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَهُمَا لُغَتَانِ يُقَالُ مِزْتُ الشَّيْءَ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ فَأَنَا أُمَيِّزُهُ مَيْزًا أَوْ أُمَيِّزُهُ تَمْيِيزًا، وَمِنْهُ

Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, fiillerde olduğu gibi şedde ile { حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ } [şeklinde (yumeyyize)] okumuşlardır. Diğerleri ise birinci yânın fethası, mîmin kesresi ve son yânın sükûnu ile hafif olarak (yemîze) okumuşlardır. Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Bunlar iki lügattir (kullanımdır); bir şeyin bir kısmını diğerinden ayırdım anlamında “miztü'ş-şey'e ba‘dahû min ba‘dın” denir ve muzarisi “fe-ene emîzuhû meyzen” veya “ümeyyizühû temyîzen” şeklinde gelir. Nitekim

الْحَدِيثُ «مَنْ مَازَ أَذًى عَنْ طَرِيقٍ فَهُوَ لَهُ صَدَقَةٌ»

Hadiste de: “Kim yoldan bir eziyeti ayırıp kaldırırsa bu kendisi için bir sadakadır” buyrulmuştur.

وَحُجَّةُ من قرأ بالتخفيف وفتح الباء أَنَّ الْمَيْزَ يُفِيدُ فَائِدَةَ التَّمْيِيزِ وَهُوَ أَخَفُّ/ فِي اللَّفْظِ فَكَانَ أَوْلَى، وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: التَّشْدِيدُ لِلْكَثْرَةِ، فَأَمَّا وَاحِدٌ مِنْ وَاحِدٍ فَيَمِيزُ بِالتَّخْفِيفِ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَالَ: حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ فَذَكَرَ شَيْئَيْنِ، وَهَذَا كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ فِي الْفَرْقِ وَالتَّفْرِيقِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: وَامْتازُوا الْيَوْمَ [يس: ٥٩] وَهُوَ مُطَاوِعُ الْمَيْزِ، وَحُجَّةُ مَنْ قَرَأَ بِالتَّشْدِيدِ: أَنَّ التَّشْدِيدَ لِلتَّكْثِيرِ وَالْمُبَالَغَةِ، وَفِي المؤمنين والمنافقين كثرة، فلفظ التمييز هاهنا أَوْلَى، وَلَفْظُ الطَّيِّبِ وَالْخَبِيثِ وَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا إِلَّا أَنَّهُ لِلْجِنْسِ، فَالْمُرَادُ بِهِمَا جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ لَا اثْنَانِ مِنْهُمَا.

Hafif ve [yânın] fethasıyla okuyanların delili şudur: Meyz (sülâsî masdar), temyiz (tef‘îl masdarı) faydasını verir ve lafızda / daha hafiftir; bu sebeple daha evladır. Ebû Zeyd, Ebû Amr'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Şedde çokluk içindir; bir şeyi bir şeyden ayırmaya gelince hafif olarak (yemîz) denir.” Allah Teâlâ ise { حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } buyurarak iki şeyi zikretmiştir. Bu, bazılarının fark ve tefrîk kelimeleri hakkında söylediği gibidir. Ayrıca Allah Teâlâ: { وَامْتازُوا الْيَوْمَ } “Ayrılın bugün” [Yâsîn 59] buyurmuştur ki bu da “meyz”in mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Şedde ile okuyanların delili ise şudur: Şedde çokluk ve mübalağa içindir; müminler ile münafıklarda ise çokluk vardır, dolayısıyla burada temyiz lafzı daha evladır. Tayyib ve habîs lafzı müfret (tekil) olsa da cins içindir; binaenaleyh bunlarla murat edilen, onlardan iki fert değil bütün müminler ve münafıklardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ اخْتِلَاطِ الْمُؤْمِنِ بِالْمُنَافِقِ وَأَشْبَاهِهِ حَتَّى يُمَيِّزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ، أَيِ الْمُنَافِقَ مِنَ الْمُؤْمِنِ. وَاخْتَلَفُوا بِأَيِّ شَيْءٍ مَيَّزَ بَيْنَهُمْ وَذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: بِإِلْقَاءِ الْمِحَنِ وَالْمَصَائِبِ وَالْقَتْلِ وَالْهَزِيمَةِ، فَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا ثَبَتَ عَلَى إِيمَانِهِ وَعَلَى

İkinci Mesele: Ayetin manasının şu olduğunu belirtmiştik: “Ey müminler topluluğu! Allah, pisi temizden yani münafığı müminden ayırıncaya kadar, müminin münafıkla ve benzerleriyle karışık bulunduğu bu durum üzere sizi bırakacak değildir.” Onları ne ile ayırdığı hususunda ihtilaf etmiş ve birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İmtihanlar, musibetler, öldürülme ve hezimet vermek suretiyle [ayırmıştır]. Mümin olan kimse imanında ve

تَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﷺ، وَمَنْ كَانَ مُنَافِقًا ظَهَرَ نِفَاقُهُ وَكُفْرُهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ وَعَدَ بِنُصْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِذْلَالِ الْكَافِرِينَ، فَلَمَّا قَوِيَ الْإِسْلَامُ عَظُمَتْ دَوْلَتُهُ وَذَلَّ الْكُفْرُ وَأَهْلُهُ، وَعِنْدَ ذَلِكَ حَصَلَ هَذَا الِامْتِيَازُ وَثَالِثُهَا: الْقَرَائِنُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ، مِثْلُ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَفْرَحُونَ بِنُصْرَةِ الْإِسْلَامِ وَقُوَّتِهِ، وَالْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَغْتَمُّونَ بسبب ذلك.

Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdikte sebat göstermiş; münafık olanın ise nifakı ve küfrü ortaya çıkmıştır. İkincisi: Allah müminlere yardım etmeyi ve kâfirleri zelil kılmayı vaat etmiştir. İslam güçlenip devleti büyüyünce, küfür ve ehli de zelil olmuş; işte o zaman bu ayrışma gerçekleşmiştir. Üçüncüsü: Buna delalet eden karinelerdir; örneğin Müslümanlar İslam'ın zaferi ve gücüyle seviniyor, münafıklar ise bu sebeple kederleniyorlardı.

المسألة الثالثة: هاهنا سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ هَذَا التَّمْيِيزَ إِنْ ظَهَرَ وَانْكَشَفَ فَقَدْ ظَهَرَ كُفْرُ الْمُنَافِقِينَ، وَظُهُورُ الْكُفْرِ مِنْهُمْ يَنْفِي كَوْنَهُمْ مُنَافِقِينَ، وَإِنْ لَمْ يَظْهَرْ لَمْ يَحْصُلْ مَوْعُودُ اللَّهِ.

Üçüncü Mesele: Burada şöyle bir soru vardır: Bu ayrışma ortaya çıkıp açığa kavuştuğunda münafıkların küfrü zahir olmuş demektir; onlardan küfrün zahir olması ise onların münafık olma vasfını nefyeder (kaldırır). Şayet zahir olmamışsa Allah'ın vaadi gerçekleşmemiş olur.

وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ ظَهَرَ بِحَيْثُ يُفِيدُ الِامْتِيَازَ الظَّنِّيَّ، لَا الِامْتِيَازَ الْقَطْعِيَّ.

Bunun cevabı şudur: O, kat'î (kesin) bir ayrışmayı değil, zannî bir ayrışmayı ifade edecek şekilde zahir olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَمَ بِأَنْ يَظْهَرَ هَذَا التَّمْيِيزُ، ثُمَّ بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحْصُلَ ذَلِكَ التَّمْيِيزُ بِأَنْ يُطْلِعَكُمُ اللَّهُ عَلَى غَيْبِهِ فَيَقُولُ: إِنَّ فُلَانًا مُنَافِقٌ وَفُلَانًا مُؤْمِنٌ، وَفُلَانًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَفُلَانًا مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَإِنَّ سُنَّةَ اللَّهِ جَارِيَةٌ بِأَنَّهُ لَا يَطَّلِعُ عَوَامُّ النَّاسِ عَلَى غَيْبِهِ، بَلْ لَا سَبِيلَ لَكُمْ إِلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ الِامْتِيَازِ إِلَّا بِالِامْتِحَانَاتِ مِثْلُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ وُقُوعِ الْمِحَنِ وَالْآفَاتِ، حَتَّى يَتَمَيَّزَ عِنْدَهَا الْمُوَافِقُ مِنَ الْمُنَافِقِ، فَأَمَّا مَعْرِفَةُ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاطِّلَاعِ مِنَ الْغَيْبِ فَهُوَ مِنْ خَوَاصِّ الْأَنْبِيَاءِ، فَلِهَذَا قَالَ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ أَيْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَصْطَفِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَخَصَّهُمْ بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّ هَذَا مُؤْمِنٌ وَهَذَا مُنَافِقٌ. وَيُحْتَمَلُ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَيَمْتَحِنُ خَلْقَهُ بِالشَّرَائِعِ عَلَى أَيْدِيهِمْ حَتَّى يَتَمَيَّزَ الْفَرِيقَانِ بِالِامْتِحَانِ، وَيُحْتَمَلَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَجْعَلَكُمْ كُلَّكُمْ عَالِمِينَ بِالْغَيْبِ مِنْ حَيْثُ يُعْلِمُ الرَّسُولَ حَتَّى تَصِيرُوا مُسْتَغْنِينَ عَنِ الرَّسُولِ، بَلِ اللَّهُ يَخُصُّ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ بِالرِّسَالَةِ، ثُمَّ يُكَلِّفُ الْبَاقِينَ طَاعَةَ هَؤُلَاءِ الرُّسُلِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah size gaybı bildirecek de değildir” buyurmuştur. Bunun manası şudur: O Sübhân, bu ayrışmanın ortaya çıkmasına hükmetmiş, ardından bu ayetle söz konusu ayrışmanın, Allah'ın sizi gaybına muttali kılıp “Falanca münafıktır, falanca mümindir; falanca cennetliktir, falanca cehennemliktir” demesi suretiyle meydana gelmesinin mümkün olmadığını beyan etmiştir. Zira Allah'ın sünneti, insanların avamının O'nun gaybına muttali olmaması şeklinde cereyan etmektedir. Bilakis sizin için bu ayrışmayı bilmenin, imtihanlar ile sadık müminin münafıktan ayrışması için zikrettiğimiz mihnet ve felaketlerin vuku bulması dışında bir yolu yoktur. Bunun gayba muttali olma yoluyla bilinmesine gelince, bu peygamberlerin has özelliklerindendir. İşte bu yüzden: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer” buyurmuştur; yani Allah peygamberlerinden dilediğini seçkin kılar da hangisinin mümin, hangisinin münafık olduğunu onlara bildirmek suretiyle onları tahsis eder. Şöyle olması da muhtemeldir: “Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer” ve onların eliyle kullarını şeriatlerle imtihan eder; ta ki iki fırka bu imtihanla birbirinden ayrılsın. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Peygambere bildirdiği şekilde hepinizi gaybı bilir kılarak peygambere muhtaç olmaktan müstağni hale getirecek değildir; bilakis Allah kullarından dilediğini risaletle tahsis eder, sonra da diğerlerini bu elçilere itaatle mükellef tutar.

ثُمَّ قَالَ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ طَعَنُوا فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِوُقُوعِ/ الْحَوَادِثِ الْمَكْرُوهَةِ فِي قِصَّةِ أُحُدٍ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ كَانَ فِيهَا مَصَالِحُ مِنْهَا تَمْيِيزُ الْخَبِيثِ مِنَ الطَّيِّبِ، فَلَمَّا أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا قَالَ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ يَعْنِي لَمَّا دَلَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى نُبُوَّتِهِ وَهَذِهِ الشُّبْهَةُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا فِي الطَّعْنِ فِي نُبُوَّتِهِ فَقَدْ أَجَبْنَا عَنْهَا، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ، وَإِنَّمَا قَالَ: وَرُسُلِهِ وَلَمْ يَقُلْ: وَرَسُولِهِ لِدَقِيقَةٍ، وَهِيَ أَنَّ الطَّرِيقَ الَّذِي بِهِ يُتَوَصَّلُ إِلَى الْإِقْرَارِ بِنُبُوَّةِ أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لَيْسَ إِلَّا الْمُعْجِزُ وَهُوَ حَاصِلٌ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَوَجَبَ الْإِقْرَارُ بِنُبُوَّةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَلِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ قَالَ:

Sonra: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “O halde Allah’a ve peygamberlerine iman edin” buyurmuştur. Maksat şudur: Münafıklar, Uhud kıssasında hoşa gitmeyen hadiselerin / meydana gelmesi sebebiyle Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine ta‘nda bulunmuşlardı (dil uzatmışlardı). Allah Teâlâ ise onda maslahatların bulunduğunu, bunlardan birinin de pisin temizden ayrılması olduğunu beyan etti. Zikrettiğiniz bu şüpheye cevap verince de: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } buyurdu; yani onun nübüvvetine deliller delalet edip nübüvvetine dil uzatma hususunda zikrettiğiniz bu şüpheye de tarafımızdan cevap verildiğine göre, artık Allah'a ve elçilerine iman etmekten başka bir şey kalmamıştır. Ayette “ve rasûlihî” (elçisine) demeyip { وَرُسُلِهِ } (elçilerine) buyurması ince bir nükteye dayanır: Peygamberlerden (aleyhimüsselâm) herhangi birinin nübüvvetini ikrara ulaştıran yol ancak mucizedir ve bu da Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında mevcuttur; binaenaleyh peygamberlerin her birinin nübüvvetini ikrar etmek vacip olmuştur. İşte bu ince nükte sebebiyle şöyle buyurmuştur:

وَرُسُلِهِ وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ طَرِيقَ إِثْبَاتِ نُبُوَّةِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَاحِدٌ، فَمَنْ أَقَرَّ بِنُبُوَّةِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَزِمَهُ الْإِقْرَارُ بِنُبُوَّةِ الْكُلِّ، وَلَمَّا أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ قَرَنَ بِهِ الْوَعْدَ بِالثَّوَابِ فَقَالَ: وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ وهو ظاهر.

{ وَرُسُلِهِ } buyurmuş olup maksat, bütün peygamberlerin nübüvvetini ispat yolunun bir olduğuna dikkat çekmektir. Dolayısıyla onlardan birinin nübüvvetini ikrar eden kimsenin hepsinin nübüvvetini ikrar etmesi gerekir. Onlara bunu emredince, yanına sevap vaadini ekleyerek: { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız, sizin için büyük bir mükâfat vardır” buyurmuştur ki bu gayet açıktır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 180]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, sakın bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar; bilakis bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (180)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي التَّحْرِيضِ عَلَى بَذْلِ النَّفْسِ فِي الْجِهَادِ فِي الْآيَاتِ المتقدمة شرع هاهنا فِي التَّحْرِيضِ عَلَى بَذْلِ الْمَالِ فِي الْجِهَادِ، وَبَيَّنَ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ لِمَنْ يَبْخَلُ بِبَذْلِ الْمَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, sakın bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar; bilakis bu onlar için bir şerdir” buyruğuna gelince:] Bil ki Allah Teâlâ önceki ayetlerde cihadda canı feda etmeye son derece teşvik ettikten sonra, burada cihadda malı feda etmeye teşvik etmeye başlamış ve Allah yolunda mal sarf etmekte cimrilik edenler için şiddetli tehdidi beyan etmiştir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَلَا تَحْسَبَنَّ بِالتَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، أَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ فَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ وَلَا تَحْسَبَنَّ بُخْلَ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ خَيْرًا لَهُمْ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ لِدَلَالَةِ يَبْخَلُونَ عَلَيْهِ، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ فَاعِلُ يَحْسَبَنَّ ضَمِيرَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ ضَمِيرَ أَحَدٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا يَحْسَبَنَّ رَسُولُ اللَّهِ أَوْ لَا يَحْسَبَنَّ أحد بخل الذين يبخلون خيراً لهم. الثاني: أن يكون فاعل يَحْسَبَنَّ هم الذين يبخلون، وعلى هذا التقدير يكون المفعول محذوفا، وتقديره: ولا يحسبن الذين يبخلون بخلهم هو خَيْرًا لَهُمْ، وَإِنَّمَا جَازَ حَذْفُهُ لِدَلَالَةِ يَبْخَلُونَ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: مَنْ كَذَبَ كَانَ شَرًّا لَهُ، أَيِ الْكَذِبُ، وَمِثْلُهُ:

Birinci Mesele: Hamza üstten iki noktalı tâ ile { وَلَا تَحْسَبَنَّ } okumuş, diğerleri ise yâ ile okumuşlardır. Hamza’nın üstten noktalı tâ ile kıraatine gelince, Zeccâc şöyle demiştir: Manası “Cimrilik edenlerin cimriliğini onlar için sakın hayırlı sanma” şeklindedir; { يَبْخَلُونَ } ifadesinin delaleti sebebiyle muzâf (buhl/cimrilik kelimesi) hazfedilmiştir. Alttan iki noktalı yâ ile okuyanların kıraatinde ise iki vecih vardır: Birincisi: { يَحْسَبَنَّ } fiilinin failinin Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamiri veya “herhangi bir kimse” zamiri olmasıdır. Takdiri şöyledir: “Resûlullah cimrilik edenlerin cimriliğini onlar için sakın hayırlı sanmasın” yahut “Hiç kimse cimrilik edenlerin cimriliğini onlar için sakın hayırlı sanmasın.” İkincisi: { يَحْسَبَنَّ } fiilinin failinin cimrilik edenlerin kendileri olmasıdır. Bu takdire göre meful hazfedilmiştir ve takdiri şöyledir: “Cimrilik edenler kendi cimriliklerinin kendileri için hayırlı olduğunu sakın sanmasınlar.” Bunun hazfedilmesi ise { يَبْخَلُونَ } fiilinin ona delalet etmesinden dolayı caiz olmuştur; nitekim “Kim yalan söylerse [bu] onun için bir şer olur” denildiğinde “yalan” kastedilir. Şunun gibi:

إِذَا نُهِيَ السَّفِيهُ جَرَى إِلَيْهِ

“Sefih yasaklandığında ona koşar.”

أَيِ السَّفَهُ وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ

Yani sefahate [koşar]. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

هُمُ الْمُلُوكُ وَأَبْنَاءُ الْمُلُوكِ هُمُ ... وَالْآخِذُونَ بِهِ وَالسَّادَةُ الْأُوَلُ

“Onlar hükümdarlardır, hükümdarların oğullarıdır; / Ona sahip olanlar ve ilk efendilerdir.”

فَقَوْلُهُ بِهِ: يُرِيدُ بِالْمُلْكِ وَلَكِنَّهُ اكْتَفَى عَنْهُ بِذِكْرِ الْمُلُوكِ.

Şairin “bihî” (ona) sözüyle kastettiği mülktür (hükümdarlıktır); ancak hükümdarların zikriyle yetinmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هُوَ فِي قَوْلِهِ: هُوَ خَيْراً لَهُمْ تُسَمِّيهِ الْبَصْرِيُّونَ فَصْلًا، وَالْكُوفِيُّونَ عِمَادًا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ «يَبْخَلُونَ» فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ مَا إِذَا ذَكَرَ الْبُخْلَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ الْبُخْلَ خَيْرًا لَهُمْ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ لِلْمُبْتَدَأِ حَقِيقَةً، وَلِلْخَبَرِ حَقِيقَةً، وَكَوْنُ حَقِيقَةُ الْمُبْتَدَأِ مَوْصُوفًا بِحَقِيقَةِ الْخَبَرِ أَمْرٌ زَائِدٌ عَلَى حَقِيقَةِ الْمُبْتَدَأِ وَحَقِيقَةِ الْخَبَرِ، فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْمَوْصُوفِيَّةُ أَمْرًا زَائِدًا عَلَى الذَّاتَيْنِ فَلَا بُدَّ مِنْ صِيغَةٍ ثَالِثَةٍ دَالَّةٍ عَلَى هَذِهِ الْمَوْصُوفِيَّةِ وَهِيَ كَلِمَةُ «هُوَ» .

İkinci Mesele: { هُوَ خَيْراً لَهُمْ } buyruğundaki “hüve” zamirini Basralılar fasl zamiri, Kûfeliler ise imâd olarak isimlendirirler. Bunun sebebi şudur: { يَبْخَلُونَ } fiili zikredilince bu, “buhl” (cimrilik) kelimesinin zikredilmesi mesabesindedir; dolayısıyla sanki: “Cimrilik edenler cimriliği kendileri için hayırlı sanmasınlar” denilmiş gibidir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Mübtedanın bir hakikati, haberin de bir hakikati vardır. Mübtedanın hakikatinin haberin hakikati ile vasıflanması ise hem mübtedanın hem de haberin hakikati üzerine zâid (ek) bir durumdur. Bu vasıflanma iki zât üzerine zâid bir durum olunca, bu vasıflanmaya delalet eden üçüncü bir sîgaya ihtiyaç duyulur ki o da “hüve” kelimesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى ذَمِّ الْبُخْلِ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَيْرَاتِ وَالْمَنَافِعِ، وَذَلِكَ الْخَيْرُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَالًا، وَأَنْ يَكُونَ عِلْمًا.

Üçüncü Mesele: Bil ki bu ayet hayırlardan ve menfaatlerden herhangi birinde cimrilik yapmanın kınanmasına delalet eder; bu hayrın mal olması muhtemel olduğu gibi ilim olması da muhtemeldir.

فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ هَذَا الْوَعِيدَ وَرَدَ عَلَى الْبُخْلِ بِالْمَالِ، وَالْمَعْنَى: لَا يَتَوَهَّمَنَّ هَؤُلَاءِ الْبُخَلَاءُ أَنَّ بُخْلَهُمْ هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ، بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَبْقَى عِقَابُ بُخْلِهِمْ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَعَ أَنَّهُ لَا تَبْقَى تِلْكَ الْأَمْوَالُ عَلَيْهِمْ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.

Birinci görüş: Bu tehdit malda cimrilik yapılması hakkında vârid olmuştur. Manası şudur: Bu cimriler, cimriliklerinin kendileri için hayırlı olduğunu asla zannetmesinler; bilakis bu onlar için bir şerdir. Zira cimriliklerinin cezası üzerlerinde baki kalacaktır; nitekim: { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” buyruğundan murat budur; bununla birlikte o mallar da yanlarında kalmayacaktır. { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” buyruğundan murat da budur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْبُخْلِ: الْبُخْلُ بِالْعِلْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَكْتُمُونَ نَعْتَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصِفَتَهُ، فَكَانَ ذَلِكَ الْكِتْمَانُ بُخْلًا، يُقَالُ فُلَانٌ يَبْخَلُ بِعِلْمِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْعِلْمَ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً

İkinci görüş: Bu cimrilikten murat, ilimde cimriliktir. Zira Yahudiler Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfını ve sıfatını gizliyorlardı; bu gizleme de bir cimrilikti. Nitekim “Falanca ilmini kıskanıyor/esirgiyor (cimrilik ediyor)” denir. Şüphe yok ki ilim, Allah Teâlâ'dan bir lütuftur (fazıldır). Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً

[النِّسَاءِ: ١١٣] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّمَ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَإِذَا كَتَمُوا مَا فِي هَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ مِنَ الْبِشَارَةِ بِمَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ ذَلِكَ بُخْلًا.

} “Ve sana bilmediklerini öğretti. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.” [Nisâ 113]. Ayrıca Allah Teâlâ Yahudi ve Hristiyanlara Tevrat ve İncil'dekileri öğretmiştir; onlar bu iki kitaptaki Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilişine dair müjdeyi gizlediklerinde bu bir cimrilik olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ وَلَوْ فَسَّرْنَا الْآيَةَ بِالْعِلْمِ احْتَجْنَا إِلَى تَحَمُّلِ الْمَجَازِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَوْ فَسَّرْنَاهَا بِالْمَالِ لَمْ نَحْتَجْ إِلَى الْمَجَازِ فَكَانَ هَذَا أَوْلَى. الثَّانِي: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْمَالِ كَانَ ذَلِكَ تَرْغِيبًا فِي بَذْلِ الْمَالِ فِي الْجِهَادِ فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ لِهَذِهِ الْآيَةِ مَعَ مَا قَبْلَهَا نَظْمٌ حَسَنٌ، وَلَوْ حَمَلْنَاهَا عَلَى أَنَّ الْيَهُودَ كَتَمُوا مَا عَرَفُوهُ مِنَ التَّوْرَاةِ انْقَطَعَ النَّظْمُ، إِلَّا عَلَى سَبِيلِ التَّكَلُّفِ، فَكَانَ الْأَوَّلُ أَوْلَى.

Bil ki birinci görüş daha evladır ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ: { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ } “Cimrilik ettikleri şey boyunlarına dolanacaktır” buyurmuştur. Şayet ayeti ilim ile tefsir etseydik, bu ayetin tefsirinde mecazı yüklenmeye muhtaç olurduk; mal ile tefsir ettiğimizde ise mecaza muhtaç olmayız. Dolayısıyla bu daha evladır. İkincisi: Biz bu ayeti mala hamledersek bu, cihadda malı infak etmeye bir teşvik olur; böylece bu ayet ile öncesi arasında güzel bir nazım (bağlantı) hâsıl olur. Şayet ayeti Yahudilerin Tevrat'tan bildiklerini gizlemelerine hamledersek -zorlama bir tevil dışında- nazım kopmuş olur. Bu sebeple birinci görüş daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْبُخْلَ عِبَارَةٌ عَنْ مَنْعِ الْوَاجِبِ، وَأَنَّ مَنْعَ التَّطَوُّعِ/ لَا يَكُونُ بُخْلًا، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ فِي البخل، والوعيد لا يليق إلا الْوَاجِبِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ الْبُخْلَ وَعَابَهُ، وَمَنْعُ التَّطَوُّعِ لَا يَجُوزُ أَنْ يُذَمَّ فَاعِلُهُ وَأَنْ يُعَابَ بِهِ. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَنْفَكُّ عَنْ تَرْكِ التَّفَضُّلِ لِأَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لِمَقْدُورَاتِهِ فِي التَّفَضُّلِ، وَكُلُّ مَا يَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، فَيَكُونُ لَا مَحَالَةَ تَارِكًا التَّفَضُّلَ، فَلَوْ كَانَ تَرْكُ التَّفَضُّلِ بُخْلًا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى مَوْصُوفًا بِالْبُخْلِ لَا مَحَالَةَ، تَعَالَى اللَّهُ ﷿ عَنْهُ عُلُوًّا كَبِيرًا. وَرَابِعُهَا:

Dördüncü Mesele: Âlimlerin çoğu, cimriliğin vacip olanı vermemekten ibaret olduğu ve nâfile olanı / vermemenin cimrilik sayılmayacağı görüşündedir. Buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Ayet cimrilik hakkında şiddetli bir tehdide delalet etmektedir; tehdit ise ancak vacibin terki için uygundur. İkincisi: Allah Teâlâ cimriliği yermiş ve ayıplamıştır; nâfile olanı vermeyenin ise yerilmesi ve ayıplanması caiz değildir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ fazl u ihsanı terk etmekten hâlî değildir; zira O'nun lütufta bulunma konusundaki makduratının (güç yetirdiklerinin) sonu yoktur, varlığa giren her şey ise sonludur; dolayısıyla O mutlaka [daha fazla] lütufta bulunmayı terk etmiş olur. Şayet lütufta bulunmayı terk etmek cimrilik olsaydı, Allah Teâlâ'nın -hâşâ- cimrilikle vasıflanması gerekirdi; Allah (azze ve celle) bundan pek yücedir. Dördüncüsü:

قَالَ ﵊: «وَأَيُّ دَاءٍ أَدْوَأُ مِنَ الْبُخْلِ»

[Peygamber] (aleyhisselâm): “Cimrilikten daha kötü hangi hastalık vardır!” buyurmuştur.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَارِكَ التَّطَوُّعِ لَا يَلِيقُ بِهِ هَذَا الْوَصْفُ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ تَارِكُ التَّفَضُّلِ بَخِيلًا لَوَجَبَ فِيمَنْ يَمْلِكُ الْمَالَ كُلَّهُ الْعَظِيمَ أَنْ لَا يَتَخَلَّصُ مِنَ الْبُخْلِ إِلَّا بِإِخْرَاجِ الْكُلِّ. وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣] وَكَلِمَةُ «مِنْ» لِلتَّبْعِيضِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ بَعْضَ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَتِهِمْ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَةِ: ٥] فَوَصَفَهُمْ بِالْهُدَى وَالْفَلَاحِ، وَلَوْ كَانَ تَارِكُ التَّطَوُّعِ بَخِيلًا مَذْمُومًا لَمَا صَحَّ ذَلِكَ. فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْبُخْلَ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْكِ الْوَاجِبِ، إِلَّا أَنَّ الْإِنْفَاقَ الْوَاجِبَ أَقْسَامٌ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا إِنْفَاقُهُ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى أَقَارِبِهِ الَّذِينَ يَلْزَمُهُ مُؤْنَتُهُمْ، وَمِنْهَا مَا يَتَّصِلُ بِأَبْوَابِ الزَّكَاةِ، وَمِنْهَا مَا إِذَا احْتَاجَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى دَفْعِ عَدُوٍّ يَقْصِدُ قَتْلَهُمْ وَمَالَهُمْ، فَهَهُنَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ إِنْفَاقُ الْأَمْوَالِ عَلَى مَنْ يَدْفَعُهُ عَنْهُمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَجْرِي مَجْرَى دَفْعِ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ، وَمِنْهَا إِذَا صَارَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مُضْطَرًّا فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَدْفَعَ إِلَيْهِ مِقْدَارَ مَا يَسْتَبْقِي بِهِ رَمَقَهُ، فَكُلُّ هَذِهِ الاتفاقات مِنَ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكُهُ مِنْ بَابِ الْبُخْلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Malumdur ki nâfileyi terk eden kimseye bu vasıf uygun düşmez. Beşincisi: Şayet lütufta bulunmayı terk eden kimse cimri olsaydı, büyük bir servete malik olan kimsenin tamamını infak etmedikçe cimrilikten kurtulamaması gerekirdi. Altıncısı: Allah Teâlâ: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” [Bakara 3] buyurmuştur ve “min” edatı teb‘îz (kısmîlik) içindir; binaenaleyh bu ayetten murat: “Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği şeylerin bir kısmını infak edenler”dir. Sonra Allah Teâlâ onların vasfı hakkında: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve kurtuluşa erenler de ancak onlardır” [Bakara 5] buyurarak onları hidayet ve kurtuluşla vasıflamıştır. Şayet nâfileyi terk eden kimse kınanmış bir cimri olsaydı bu vasıflandırma sahih olmazdı. Böylece bu ayetle cimriliğin vacibi terk etmekten ibaret olduğu sabit olmuştur. Ancak vacip olan infak birçok kısımdır: Bunlardan biri, kişinin kendisine ve nafakasını karşılaması gereken yakınlarına harcamasıdır; biri zekât bablarıyla ilgili olanlardır; biri de Müslümanların canlarına ve mallarına kasteden bir düşmanı defetmeye ihtiyaç duyduklarında onları defedecek kimselere mal harcamalarının vacip olmasıdır; zira bu durum candan zararı defetmek mesabesindedir. Yine bunlardan biri, Müslümanlardan birinin muztar (çaresiz/açlıktan ölmek üzere) kalması durumunda, kişinin ona hayatta kalabileceği miktarı vermesinin vacip olmasıdır. Bütün bu infaklar vaciplerdendir ve bunları terk etmek cimrilik kabilindendir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْوَعِيدِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُحْمَلَ هَذَا عَلَى ظَاهِرِهِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُطَوِّقُهُمْ بِطَوْقٍ يَكُونُ سَبَبًا لِعَذَابِهِمْ. قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى يُصَيِّرُ تِلْكَ الْأَمْوَالَ فِي أَعْنَاقِهِمْ حَيَّاةً تَكُونُ لَهُمْ كَالْأَطْوَاقِ تَلْتَوِي فِي أَعْنَاقِهِمْ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ تَلْتَوِيَ تِلْكَ الْحَيَّاتُ فِي سَائِرِ أَبْدَانِهِمْ، فَأَمَّا مَا يَصِيرُ مِنْ ذَلِكَ فِي أَعْنَاقِهِمْ فَعَلَى جِهَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا الْتَزَمُوا أَدَاءَ الزَّكَاةِ ثُمَّ امْتَنَعُوا عَنْهَا، وَأَمَّا مَا يَلْتَوِي مِنْهَا فِي سَائِرِ أَبْدَانِهِمْ فَعَلَى جِهَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَضُمُّونَ تِلْكَ الْأَمْوَالَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، فَعُوِّضُوا مِنْهَا بِأَنْ جُعِلَتْ حَيَّاتٌ الْتَوَتْ عَلَيْهِمْ كَأَنَّهُمْ قَدِ الْتَزَمُوهَا وَضَمُّوهَا إِلَى أَنْفُسِهِمْ. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الطَّوْقُ طَوْقًا مِنْ نَارٍ يُجْعَلُ فِي أَعْنَاقِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ [التَّوْبَةِ: ٣٥] وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: تُجْعَلُ تِلْكَ الزَّكَاةُ الْمَمْنُوعَةُ فِي عُنُقِهِمْ كَهَيْئَةِ الطَّوْقِ شُجَاعًا ذَا زَبِيبَتَيْنِ يَلْدَغُ بِهِمَا خَدَّيْهِ وَيَقُولُ: أَنَا الزَّكَاةُ الَّتِي بَخِلْتَ فِي الدُّنْيَا بِي.

Birinci Mesele: Bu tehdidin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunun zahirine hamledilmesidir; o da Allah Teâlâ'nın azaplarına sebep olacak bir tasmayı boyunlarına geçirmesidir. Şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ o malları boyunlarında birer tasma gibi dolanan yılanlara dönüştürür. Bu yılanların onların bedenlerinin diğer kısımlarına dolanması da caizdir. Boyunlarında olan kısım, onların zekâtı vermeyi yüklenip sonra bundan kaçınmaları yönüyledir; bedenlerinin diğer kısımlarına dolanan kısım ise o malları kendilerine sarıp sarmalamış olmaları yönüyledir; buna karşılık sanki kendilerine sarıp yapıştırmışlar gibi üzerlerine dolanan yılanlar kılınmıştır. Bu tasmanın boyunlarına takılan ateşten bir tasma olması da mümkündür. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ } “O gün bunlar cehennem ateşinde kızdırılır ve bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanır” [Tevbe 35] buyruğudur. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet edilmiştir: “Verilmeyen o zekât, boyunlarında tasma şeklinde, iki zehir kesesi (noktası) bulunan ve iki yanağını sokan ve: ‘Ben dünyada kendisinde cimrilik ettiğin zekâtınım’ diyen zehirli bir yılan kılınır.”

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: سَيُطَوَّقُونَ قَالَ مُجَاهِدٌ: سَيُكَلَّفُونَ أَنْ يَأْتُوا بِمَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَنَظِيرُهُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ وَعَلَى الذين يطوقونه فدية [البقرة: ١٨٤] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يُكَلَّفُونَهُ وَلَا يُطِيقُونَهُ، فَكَذَا قَوْلُهُ: سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ يُؤْمَرُونَ بِأَدَاءِ مَا مَنَعُوا حِينَ لَا يُمْكِنُهُمُ الْإِتْيَانُ بِهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَوْبِيخًا عَلَى مَعْنَى: هَلَّا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ حِينَ كَانَ مُمْكِنًا.

İkinci görüş: { سَيُطَوَّقُونَ } buyruğunun tefsirinde Mücâhid şöyle demiştir: “Kıyamet günü cimrilik ettikleri şeyi getirmekle mükellef tutulacaklardır.” Bunun benzeri, İbn Abbâs'tan rivayet edilen { وَعَلَى الَّذِينَ يُطَوَّقُونَهُ فِدْيَةٌ } [Bakara 184] şeklindeki kıraatidir; müfessirler bunu: “Onunla mükellef tutulurlar fakat güç yetiremezler” diye açıklamışlardır. İşte { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } buyruğu da böyledir; yani getirmeleri mümkün olmadığı bir zamanda vermedikleri şeyi ödemekle emrolunurlar. Bu da: “Bunu mümkün olduğu zamanda yapsaydınız ya!” manasında bir azarlama olur.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ أَيْ سَيَلْزَمُونَ إِثْمَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَهَذَا عَلَى طريق

Üçüncü görüş: { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ } buyruğunun manası: “Ahirette onun günahı onlara yapışıp ayrılmayacaktır” şeklindedir. Bu,

التَّمْثِيلِ لَا عَلَى أَنَّ ثَمَّ أَطْوَاقًا، يُقَالُ مِنْهُ: فُلَانٌ كَالطَّوْقِ فِي رَقَبَةِ فُلَانٍ، وَالْعَرَبُ يُعَبِّرُونَ عَنْ تَأْكِيدِ إِلْزَامِ الشَّيْءِ بِتَصْيِيرِهِ فِي الْعُنُقِ، وَمِنْهُ يُقَالُ: قَلَّدْتُكَ هَذَا الْأَمْرَ، وَجَعَلْتُ هَذَا الْأَمْرَ فِي عُنُقِكَ قَالَ تَعَالَى: وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١٣] .

orada [gerçek] tasmaların bulunması anlamında değil, temsil yoluyladır. Nitekim: “Falanca, falancanın boynundaki tasma gibidir” denir. Araplar bir şeyin ayrılmaz bir şekilde yüklenmesini, onun boyna konulmasıyla ifade ederler; nitekim: “Bu işi sana gerdanlık yaptım (seni görevlendirdim)” ve “Bu işi senin boynuna astım” denir. Allah Teâlâ: { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Biz her insanın amelini kendi boynuna doladık” [İsrâ 13] buyurmuştur.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: إِذَا فَسَّرْنَا هَذَا الْبُخْلَ بِالْبُخْلِ بِالْعِلْمِ كَانَ مَعْنَى سَيُطَوَّقُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَجْعَلُ فِي رِقَابِهِمْ طَوْقًا مِنْ نَارٍ،

Dördüncü görüş: Şayet bu cimriliği ilimde cimrilik olarak tefsir edersek, { سَيُطَوَّقُونَ } ifadesinin manası: “Allah Teâlâ boyunlarına ateşten bir tasma koyar” şeklinde olur.

قَالَ ﵊: «مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ يَعْلَمُهُ فَكَتَمَهُ أَلْجَمَهُ اللَّهُ بِلِجَامٍ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

[Peygamber] (aleyhisselâm): “Kime bildiği bir ilim sorulur da onu gizlerse, Allah kıyamet günü onun ağzına ateşten bir gem vurur” buyurmuştur.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ عُوقِبُوا فِي أَفْوَاهِهِمْ وَأَلْسِنَتِهِمْ بِهَذَا اللِّجَامِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَنْطِقُوا بِأَفْوَاهِهِمْ وَأَلْسِنَتِهِمْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْحَقِّ.

Manası şudur: Onlar ağızları ve dilleriyle hakka delalet eden şeyleri söylemedikleri için, ağızları ve dillerinde bu gem ile cezalandırılmışlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ هَذَا الْبُخْلِ بِكِتْمَانِ دَلَائِلِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ غَيْرُ بَعِيدٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مَوْصُوفُونَ بِالْبُخْلِ فِي الْقُرْآنِ مَذْمُومُونَ بِهِ. قَالَ تَعَالَى فِي صِفَتِهِمْ: أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً [النِّسَاءِ: ٥٣] وَقَالَ أَيْضًا فِيهِمْ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ [النِّسَاءِ: ٣٧] وَأَيْضًا ذَكَرَ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨١] وَذَلِكَ مِنْ أَقْوَالِ الْيَهُودِ، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ عَامَّةً فِي الْبُخْلِ بِالْعِلْمِ، وَفِي الْبُخْلِ بِالْمَالِ، وَيَكُونُ الْوَعِيدُ حَاصِلًا عَلَيْهِمَا مَعًا.

Bil ki bu cimriliği Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvet delillerini gizlemekle tefsir etmek uzak bir ihtimal değildir. Zira Yahudi ve Hristiyanlar Kur'an'da cimrilikle nitelenmiş ve bununla kınanmışlardır. Allah Teâlâ onların vasfı hakkında: { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً } “Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdek filizi kadar bir şey bile vermezlerdi” [Nisâ 53] buyurmuştur. Onlar hakkında yine: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “Onlar cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler” [Nisâ 37] buyurmuştur. Ayrıca bu ayetin hemen peşinden: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah, ‘Allah fakirdir, biz ise zenginiz’ diyenlerin sözünü işitmiştir” [Âl-i İmrân 181] buyruğunu zikretmiştir ki bu da Yahudilerin sözlerindendir. Ayetin hem ilimde cimrilik hem de malda cimrilik hakkında genel olması ve tehdidin her ikisini birden kapsaması da uzak bir ihtimal değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَلْزَمُهُ هَذِهِ الْحُقُوقُ وَلَا تَسْقُطُ عَنْهُ هُوَ الْمُصَدِّقُ بِالرَّسُولِ وَبِالشَّرِيعَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ فَلِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى حِرْمَانِ الثَّوَابِ وَحُصُولِ النَّارِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَهُوَ صَرِيحٌ بِالْوَعِيدِ.

İkinci Mesele: Mu‘tezile şöyle demiştir: Bu ayet, fâsıklar hakkındaki vaîdin (tehdidin) kesin olduğuna delalet eder. Çünkü bu hakların kendisine terettüp ettiği ve üzerinden düşmediği kimse, Resûl'ü ve şeriatı tasdik eden kimsedir. Ayetteki { بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } “Bilakis bu onlar için bir şerdir” buyruğuna gelince, [bu şerdir] zira sevaptan mahrumiyete ve cehenneme girmeye yol açar. { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır” buyruğu ise açıkça tehdittir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Bil ki bu meseleyle ilgili açıklama daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَلَهُ مَا فِيهَا مِمَّا يَتَوَارَثُهُ أَهْلُهُمَا مِنْ مَالٍ وَغَيْرِهِ فَمَا لَهُمْ يَبْخَلُونَ عَلَيْهِ بِمِلْكِهِ وَلَا يُنْفِقُونَهُ فِي سَبِيلِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ [الْحَدِيدِ: ٧] وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ يَفْنَى أهل/ السموات وَالْأَرْضِ وَتَبْقَى الْأَمْلَاكُ وَلَا مَالِكَ لَهَا إِلَّا اللَّهُ، فَجَرَى هَذَا مَجْرَى الْوِرَاثَةِ إِذْ كَانَ الْخَلْقُ يَدَعُونَ الْأَمْلَاكَ، فَلَمَّا مَاتُوا عَنْهَا وَلَمْ يُخْلِفُوا أَحَدًا كَانَ هُوَ الْوَارِثَ لَهَا، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ يَبْطُلُ مِلْكُ جَمْعِ الْمَالِكِينَ إِلَّا مِلْكَ اللَّهِ ﷾، فَيَصِيرُ كَالْمِيرَاثِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُقَالُ: وَرِثَ فُلَانٌ عِلْمَ فُلَانٍ إِذَا انْفَرَدَ بِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ مُشَارِكًا فِيهِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ [النَّمْلِ: ١٦] وَكَانَ الْمَعْنَى انْفِرَادَهُ بِذَلِكَ الْأَمْرِ بَعْدَ أَنْ كَانَ دَاوُدُ مُشَارِكًا لَهُ فِيهِ وَغَالِبًا عَلَيْهِ.

Daha sonra Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Göklerde ve yerde bulunan, bu ikisinin ehlinin birbirine miras bıraktığı mallar ve diğer şeyler O'nundur. Öyleyse O'nun mülkü olan şeyde O'na karşı nasıl cimrilik ediyorlar da onu O'nun yolunda harcamıyorlar? Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ } “Sizi vekil kıldığı şeylerden infak edin” [Hadîd 7] ayetidir. İkincisi ki çoğunluğun görüşü de budur: Kastedilen, göklerin ve yerin ehlinin yok olup geriye mülklerin kalacağı ve Allah'tan başka hiçbir malikin bulunmayacağıdır. Bu durum miras hükmünde olmuştur; zira yaratılmışlar mülkleri terk etmiş, onlardan ölüp ayrıldıklarında da yerlerine kimseyi bırakmamışlardır, böylece onların varisi O olmuştur. Ayetten kastedilen, Allah (azze ve celle)'nin mülkü müstesna, bütün maliklerin mülkiyetinin bâtıl olacağıdır; böylece [bu durum] mirasa benzer. İbnu'l-Enbârî şöyle demiştir: Bir kimse daha önce ortak olduğu bir şeyde tek kaldığı zaman 'falan kişi falanın ilmine varis oldu' denir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ } “Süleyman Dâvûd'a varis oldu” [Neml 16] buyurmuştur. Buradaki mana; Dâvûd'un o hususta Süleyman'la ortak ve ona üstün olmasından sonra, [Dâvûd'un vefatıyla] Süleyman'ın o işte tek başına kalmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِمَا يَعْمَلُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْمُغَايَبَةِ كِنَايَةً عَنِ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ، وَالْمَعْنَى وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ مِنْ مَنْعِهِمُ الْحُقُوقَ فَيُجَازِيهِمْ عَلَيْهِ، وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ خِطَابٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ [آل عمران:

Daha sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr, cimrilik edenlere kinaye olmak üzere gıyap sigasıyla { بِمَا يَعْمَلُونَ } “yaptıklarından” şeklinde 'ye' ile okumuşlardır. Bu takdirde mana; “Allah hakları vermekten kaçınma hususunda onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır ve bunun karşılığını onlara verecektir” şeklindedir. Diğer kıraat imamları ise muhatap sigasıyla 'te' ile okumuşlardır. Çünkü bu ayetten önceki kısım muhatap sigasıyladır; o da: { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükafat vardır” [Âl-i İmrân 179] ayetidir.

١٧٩] وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ فَيُجَازِيكُمْ عَلَيْهِ، وَالْغَيْبَةُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنَ الْخِطَابِ قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: الْيَاءُ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ وَهِيَ أَبْلَغُ فِي الوعيد.

Buna göre [mana]: “Allah yaptıklarınızdan haberdardır ve bunun karşılığını size verecektir” şeklinde olur. Gıyap sigası ise [ayet metnindeki cimrilik konusuna] hitaptan daha yakındır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Ye' harfi [yani gıyap sigası] iltifat yoluyladır ve tehdit bakımından daha etkilidir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨١ الى ١٨٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 181-182. Ayetler]

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢)

{ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) } “Andolsun Allah, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir. Onların söylediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz. (181) Bu, kendi ellerinizin önceden yapıp takdim ettiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir. (182)”

[في قوله تَعَالَى لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ]

[Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Andolsun Allah, 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitmiştir” buyruğu hakkında]

اعْلَمْ أَنَّ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْمُكَلَّفِينَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِبَذْلِ النَّفْسِ وَبَذْلِ الْمَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَبَالَغَ فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ، شَرَعَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي حِكَايَةِ شُبُهَاتِ الْقَوْمِ فِي الطَّعْنِ فِي نُبُوَّتِهِ.

Bil ki bu âyetlerin nazmının (tertibinin) keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ bu ayetlerde mükelleflere Allah yolunda canlarını ve mallarını vermelerini emredip bunu pekiştirmede mübalağa edince, bundan sonra o kavmin Peygamber'in nübüvvetine taan etme konusundaki şüphelerini aktarmaya başlamıştır.

فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِإِنْفَاقِ الْأَمْوَالِ فِي سَبِيلِهِ قَالَتِ الْكُفَّارُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَوْ طَلَبَ الْإِنْفَاقَ فِي تَحْصِيلِ مَطْلُوبِهِ لَكَانَ فَقِيرًا عَاجِزًا، لَأَنَّ الَّذِي يَطْلُبُ الْمَالَ مِنْ غَيْرِهِ يَكُونُ فَقِيرًا، وَلَمَّا كَانَ الْفَقْرُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالًا، كَانَ كَوْنُهُ طَالِبًا لِلْمَالِ مِنْ عَبِيدِهِ مُحَالًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا كَاذِبٌ فِي إِسْنَادِ هَذَا الطَّلَبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci şüphe: Allah Teâlâ kendi yolunda malların infak edilmesini emredince kâfirler şöyle dediler: “Şayet Allah kendi istediği şeyin elde edilmesi için infakta bulunulmasını talep ediyorsa, O fakir ve aciz demektir; çünkü başkasından mal talep eden kimse fakir olur. Allah Teâlâ hakkında fakirlik muhal olduğuna göre, O'nun kullarından mal talep etmesi de muhaldir. Bu durum, Muhammed'in bu talebi Allah Teâlâ'ya nispet etme hususunda yalancı olduğuna delalet eder.”

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي طَرِيقِ النَّظْمِ أَنَّ أُمَّةَ مُوسَى ﵇ كَانُوا إِذَا أَرَادُوا التَّقَرُّبَ بِأَمْوَالِهِمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَتْ تَجِيءُ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَتُحْرِقُهَا، فَالنَّبِيُّ ﷺ لَمَّا طَلَبَ مِنْهُمْ بَذْلَ الْأَمْوَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالُوا لَهُ لَوْ كُنْتَ نَبِيًّا لَمَا طَلَبْتَ الْأَمْوَالَ لِهَذَا الْغَرَضِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِفَقِيرٍ حَتَّى يَحْتَاجَ فِي إِصْلَاحِ دِينِهِ إِلَى أَمْوَالِنَا، بَلْ لَوْ كُنْتَ نَبِيًّا لَكُنْتَ تَطْلُبُ أَمْوَالَنَا لِأَجْلِ أَنْ تَجِيئَهَا نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَتُحْرِقُهَا، فَلَمَّا لَمْ تَفْعَلْ ذَلِكَ عَرَفْنَا أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ، فَهَذَا هُوَ وَجْهُ النَّظْمِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Nazmın keyfiyetinde ikinci vecih şudur: Mûsâ (aleyhisselâm)'ın ümmeti mallarıyla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak istediklerinde gökten bir ateş gelir ve o malları yakardı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlardan Allah yolunda mallarını sarf etmelerini isteyince ona şöyle dediler: “Eğer sen bir peygamber olsaydın bu amaçla mal talep etmezdin. Çünkü Allah Teâlâ, dinini düzeltme hususunda bizim mallarımıza muhtaç olacak derecede fakir değildir; bilakis sen bir peygamber olsaydın, gökten bir ateş gelip yaksın diye mallarımızı isterdin. Bunu yapmadığına göre, peygamber olmadığını anlamış bulunuyoruz.” İşte nazmın vechi budur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ يَبْعُدُ مِنَ الْعَاقِلِ أَنْ يَقُولَ إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ، بَلِ الْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَذْكُرُ ذَلِكَ إِمَّا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْزَامِ، وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ إِنَّمَا صَدَرَ عَنِ الْيَهُودِ،

Birinci Mesele: Bil ki akıllı bir kimsenin 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' demesi uzak bir ihtimaldir; insan bunu ancak ya alay yoluyla veya hasmını ilzam etmek (çıkmaza sokmak) amacıyla söyler. Rivayetlerin çoğuna göre bu söz Yahudilerden sâdır olmuştur.

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ كَتَبَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ إِلَى يَهُودِ بَنِي قَيْنُقَاعَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ وَإِلَى إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَأَنْ يُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا، فَقَالَ فِنْحَاصُ الْيَهُودِيُّ: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ حَتَّى سَأَلَنَا الْقَرْضَ، فَلَطَمَهُ أَبُو بَكْرٍ فِي وَجْهِهِ وَقَالَ: لَوْلَا الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ مِنَ الْعَهْدِ لَضَرَبْتُ عُنُقَكَ، فَشَكَاهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَجَحَدَ مَا قَالَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَصْدِيقًا لِأَبِي بَكْرٍ ﵁.

Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Bekir ile Benî Kaynukâ Yahudilerine bir mektup göndererek onları İslâm'a, namazı kılmaya, zekâtı vermeye ve Allah'a güzel bir borç vermeye (karz-ı hasen) davet etti. Bunun üzerine Yahudi Finhâs: “Allah bizden borç isteyecek kadar fakir düştü [öyle mi]?” dedi. Ebû Bekir onun yüzüne bir tokat attı ve: “Aramızdaki antlaşma olmasaydı boynunu vururdum!” dedi. Finhâs, Ebû Bekir'i Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şikâyet etti ve söylediği sözü inkâr etti. Bunun üzerine Ebû Bekir (radıyallâhu anh)'ı doğrulamak üzere bu ayet nazil oldu.

وَقَالَ آخَرُونَ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً [الْبَقَرَةِ: ٢٤٥] قَالَتِ الْيَهُودُ: نَرَى إِلَهَ مُحَمَّدٍ يَسْتَقْرِضُ مِنَّا، فَنَحْنُ إِذَنْ أَغْنِيَاءُ وَهُوَ فَقِيرٌ، وَهُوَ يَنْهَانَا عَنِ الرِّبَا ثُمَّ يُعْطِينَا الرِّبَا، وَأَرَادُوا قَوْلَهُ: فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da ona kat kat fazlasıyla ödesin?” [Bakara 245] ayetini indirince Yahudiler: “Görüyoruz ki Muhammed'in ilahı bizden borç istiyor; öyleyse biz zenginiz, O ise fakirdir. Bizi faizden nehyediyor, sonra kendisi bize faiz veriyor” dediler ve O'nun { فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “ona kat kat fazlasıyla ödesin” buyruğunu kastettiler.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ تَعْيِينُ هَذَا الْقَائِلِ، إِلَّا أَنَّ الْعُلَمَاءَ نَسَبُوا هَذَا الْقَوْلَ إِلَى الْيَهُودِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ يَدَ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ: يَعْنُونَ أَنَّهُ بَخِيلٌ بِالْعَطَاءِ وَذَلِكَ الْجَهْلُ مُنَاسِبٌ لِلْجَهْلِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَثَانِيهَا: مَا رُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُمْ تَكَلَّمُوا بِذَلِكَ عَلَى مَا رَوَيْنَاهُ فِي قِصَّةِ أَبِي بَكْرٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّشْبِيهِ غَالِبٌ عَلَى الْيَهُودِ، وَمَنْ قَالَ بِالتَّشْبِيهِ لَا يُمْكِنُهُ إِثْبَاتَ كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ، وَإِذَا عَجَزَ عَنْ إِثْبَاتِ هَذَا الْأَصْلِ عَجَزَ عَنْ بَيَانِ أَنَّهُ غَنِيٌّ وَلَيْسَ بِفَقِيرٍ.

Bil ki ayette bu sözü söyleyen kişi bizzat tayin edilmemiştir; ancak âlimler bu sözü Yahudilere nispet etmişler ve buna dair şu vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ onların: “Allah'ın eli bağlıdır” dediklerini nakletmiştir; bununla O'nun ihsan etmekte cimri olduğunu kastetmişlerdir. Bu cehalet, bu ayette zikredilen cehalete uygundur. İkincisi: Ebû Bekir kıssasında rivayet ettiğimiz üzere, onların bu sözü söylediklerine dair haberde vârit olan rivayettir. Üçüncüsü: Teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) görüşü Yahudilerde galiptir. Teşbihi savunan kimse ise Allah Teâlâ'nın bütün kudret dairesindeki şeylere kâdir olduğunu ispat edemez. Bu esası ispat etmekten aciz kaldığında da O'nun zengin olup fakir olmadığını beyan etmekten aciz kalır.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ مُوسَى ﵊ لَمَّا طَلَبَ مِنْهُمْ أَنْ يُوَافِقُوهُ فِي مجاهدة الأعداء قالوا:

Dördüncü vecih: Mûsâ (aleyhisselâm) onlardan düşmanlarla cihad etme hususunda kendisine uymalarını talep ettiğinde şöyle demişlerdi:

اذهب أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ. فَمُوسَى ﵇ لَمَّا طَلَبَ مِنْهُمُ الْجِهَادَ بِالنَّفْسِ قَالُوا: لَمَّا كَانَ الْإِلَهُ قَادِرًا فَأَيُّ حَاجَةٍ به الى جهادنا، وكذا هاهنا أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ لَمَّا طَلَبَ مِنْهُمُ الْجِهَادَ بِبَذْلِ الْمَالِ قَالُوا: لَمَّا كَانَ الْإِلَهُ غَنِيًّا فَأَيُّ حَاجَةٍ بِهِ إِلَى أَمْوَالِنَا فَكَانَ إِسْنَادُهُمْ هَذِهِ الشُّبْهَةَ إِلَى الْيَهُودِ لَائِقًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَإِنْ كَانَ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُمْ مِنَ الْجُهَّالِ قَدْ قَالَ ذَلِكَ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمْ قَالُوهُ عَلَى سَبِيلِ الطَّعْنِ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، يَعْنِي لَوْ صَدَقَ مُحَمَّدٌ فِي/ أَنَّ الْإِلَهَ يَطْلُبُ الْمَالَ مِنْ عَبِيدِهِ لَكَانَ فَقِيرًا، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُحَالًا ثَبَتَ أَنَّهُ كَاذِبٌ فِي هذه الْإِخْبَارِ، أَوْ ذَكَرُوهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ، فَأَمَّا أَنْ يَقُولَ الْعَاقِلُ مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ عَنِ اعْتِقَادٍ فَهُوَ بَعِيدٌ.

“Sen ve Rabbin gidin, savaşın! Biz burada oturucularız.” Mûsâ (aleyhisselâm) onlardan canlarıyla cihad etmelerini isteyince: “İlah madem kâdirdir, o halde bizim cihadımıza ne ihtiyacı var?” demişlerdi. Burada da aynı şekilde, Muhammed (aleyhisselâm) onlardan mal sarf ederek cihad etmelerini isteyince: “İlah madem zengindir, o halde bizim mallarımıza ne ihtiyacı var?” demişlerdir. Dolayısıyla onların bu şüpheyi Yahudilere nispet etmeleri bu açıdan gayet münasiptir; gerçi onların dışındaki birtakım cahillerin de bunu söylemiş olması imkânsız değildir. Daha kuvvetli olan görüşe göre onlar bunu, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in nübüvvetine taan etmek amacıyla söylemişlerdir; yani: “Şayet Muhammed, ilahın kullarından mal talep ettiği hususunda doğru söylüyor olsaydı, [ilah] fakir olurdu. Bu durum muhal olduğuna göre, onun bu haberinde yalancı olduğu sabit olur” demek istemişlerdir; yahut bunu alay ve eğlence yoluyla söylemişlerdir. Yoksa akıllı bir kimsenin böyle bir sözü gerçekten inanarak söylemesi uzak bir ihtimaldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى سَمِيعٌ لِلْأَقْوَالِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ [الْمُجَادَلَةِ: ١] .

İkinci Mesele: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın sözleri hakkıyla işitici olduğuna delalet eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ } “Allah, seninle tartışan kadının sözünü işitmiştir” [Mücâdele 1] ayetidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ كَانُوا جَمَاعَةً، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: الَّذِينَ قالُوا وظاهر هذا القول يفيد الجميع. وَأَمَّا مَا رُوِيَ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ فِنْحَاصُ الْيَهُودِيُّ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ، فَلَمَّا شَهِدَ الْكِتَابُ أَنَّ الْقَائِلِينَ كَانُوا جَمَاعَةً وَجَبَ الْقَطْعُ بِذَلِكَ.

Üçüncü Mesele: Ayetin zahiri bu sözü söyleyenlerin bir topluluk olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ: { الَّذِينَ قالُوا } “O kimseler ki dediler” buyurmuştur ve bu ifadenin zahiri çoğulluk bildirir. Bu sözü söyleyenin Yahudi Finhâs olduğuna dair rivayete gelince; bu rivayet onun dışındakilerin bunu söylemediğini gösterir. Ancak Kitab (Kur'an) söyleyenlerin bir topluluk olduğuna şehadet edince, kesin olarak buna hükmetmek vacip olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Daha sonra Allah Teâlâ: { سَنَكْتُبُ مَا قالُوا } “Onların söylediklerini yazacağız” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ سَيُكْتَبُ بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَقَتْلُهُمُ الْأَنْبِيَاءِ بِرَفْعِ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى سَيُكْتَبُ قَتْلُهُمْ، وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ وَفَتْحِ اللَّامِ إِضَافَةً إِلَيْهِ تَعَالَى. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ سَيَكْتُبُ بِالْيَاءِ وَتَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ.

Birinci Mesele: Hamza, meçhul fiil kalıbında 'ye' harfinin ötresiyle { سَيُكْتَبُ } ve 'onların öldürmesi yazılacaktır' manasında lâm harfinin merfû oluşuyla { وَقَتْلُهُمُ الْأَنْبِيَاءِ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise Allah Teâlâ'ya isnat ile 'nûn' ile ve lâm harfinin fethasıyla [ { سَنَكْتُبُ } ve { وَقَتْلَهُمُ } şeklinde] okumuşlardır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Hasan[-ı Basrî] ve el-A‘rec ise malum fiil kalıbında faili belirterek 'ye' harfiyle { سَيَكْتُبُ } şeklinde okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا وَعِيدٌ عَلَى ذَلِكَ الْقَوْلِ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ كَتْبِهِ عَلَيْهِمْ إِثْبَاتَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَأَنْ لَا يُلْغَى وَلَا يُطْرَحَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّاسَ إِذَا أَرَادُوا إِثْبَاتَ الشَّيْءِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَزُولُ وَلَا يُنْسَى وَلَا يَتَغَيَّرُ كَتَبُوهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْكَتْبَةَ مَجَازًا عَنْ إِثْبَاتِ حُكْمِ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ. الثَّانِي: سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا فِي الْكُتُبِ الَّتِي تُكْتَبُ فِيهَا أعمالهم ليقرؤا ذَلِكَ فِي جَرَائِدِ أَعْمَالِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالثَّالِثُ: عِنْدِي فِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ: سَنَكْتُبُ عَنْهُمْ هَذَا الْجَهْلَ فِي الْقُرْآنِ حَتَّى يَعْلَمَ الْخَلْقُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ شِدَّةَ تَعَنُّتِ هَؤُلَاءِ وَجَهْلَهُمْ وَجُهْدَهُمْ فِي الطَّعْنِ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِكُلِّ مَا قَدَرُوا عَلَيْهِ.

İkinci Mesele: Bu, mezkûr söze karşı bir vaîddir (tehdittir) ve birkaç veçhe ihtimali vardır. Birincisi: Bunun aleyhlerine yazılmasından kastedilen, aleyhlerine sabit kılınması, hükümsüz bırakılıp bir kenara atılmamasıdır. Zira insanlar bir şeyi yok olmayacak, unutulmayacak ve değişmeyecek şekilde sabitleştirmek istediklerinde onu yazarlar. Allah Teâlâ da bunun hükmünü aleyhlerine sabit kılmaktan mecaz olarak yazmayı kullanmıştır. İkincisi: “Kıyamet gününde amel defterlerinde bunu okusunlar diye söyledikleri şeyleri amellerinin yazıldığı kitaplara yazacağız.” Üçüncüsü: Benim nazarımda bunda başka bir ihtimal daha vardır ki o da şudur: Kastedilen mana; kıyamet gününe kadar yaratılmışlar bunların ne derece inatçı, cahil olduklarını ve Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in nübüvvetine güçlerinin yettiği her yolla taan etmek için ne kadar çabaladıklarını bilsinler diye bu cehaleti onlar aleyhine Kur'an'da yazıp kaydedeceğimizdir.

ثُمَّ قَالَ: وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ أَيْ وَنَكْتُبُ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Daha sonra Allah Teâlâ: { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini [de yazacağız]” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْفَائِدَةُ فِي ضَمِّ أَنَّهُمْ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ إِلَى أَنَّهُمْ وَصَفُوا اللَّهَ تَعَالَى بِالْفَقْرِ، هِيَ بَيَانُ أَنَّ جَهْلَ هَؤُلَاءِ لَيْسَ مَخْصُوصًا بِهَذَا الْوَقْتِ، بَلْ هُمْ مُنْذُ كَانُوا، مُصِرُّونَ عَلَى الْجَهَالَاتِ وَالْحَمَاقَاتِ.

Birinci Mesele: Peygamberleri öldürmüş olmalarının, Allah Teâlâ'yı fakirlikle nitelemelerine eklenmesindeki fayda şudur: Bunların cehaletinin sadece bu vakte mahsus olmadığını, bilakis var olduklarından beri sürekli cehaletler ve ahmaklıklar üzerinde ısrar ettiklerini beyan etmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي إِضَافَةِ قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى هَؤُلَاءِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: سَنَكْتُبُ مَا قَالَ هَؤُلَاءِ وَنَكْتُبُ مَا فَعَلَهُ أَسْلَافُهُمْ فَنُجَازِي الْفَرِيقَيْنِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، كقوله تعالى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً أَيْ قَتَلَهَا أَسْلَافُكُمْ وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [الْبَقَرَةِ: ٤٩] وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ [الْبَقَرَةِ: ٥٠] وَالْفَاعِلُ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ هُوَ أَسْلَافُهُمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سَيَحْفَظُ عَلَى الْفَرِيقَيْنِ مَعًا أَقْوَالَهُمْ وَأَفْعَالَهُمْ.

İkinci Mesele: Peygamberlerin öldürülmesinin bunlara nispet edilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunların söylediklerini yazacağımız gibi geçmişlerinin yaptıklarını da yazacağız ve her iki gruba da hak ettikleri cezayı vereceğiz. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Hani bir cana kıymıştınız” [Bakara 72] yani geçmişleriniz kıymıştı, { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” [Bakara 49] ve { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” [Bakara 50] buyurmuştur. Bu işleri yapanlar onların geçmişleridir. Mana şudur: Her iki grubun da sözlerini ve fiillerini bir arada muhafaza edecektir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: سَنَكْتُبُ عَلَى هَؤُلَاءِ مَا قَالُوا بِأَنْفُسِهِمْ، وَنَكْتُبُ عَلَيْهِمْ رِضَاهُمْ بِقَتْلِ آبَائِهِمُ/ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ. وَعَنِ الشَّعْبِيِّ أَنْ رَجُلًا ذَكَرَ عِنْدَهُ عُثْمَانَ ﵁ وَحَسَّنَ قَتْلَهُ، فَقَالَ الشَّعْبِيُّ:

İkinci vecih: Bunların bizzat söylediklerini aleyhlerine yazacağımız gibi, babalarının peygamberleri -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun- öldürmesine razı olmalarını da aleyhlerine yazacağız. Şa‘bî'den rivayet edildiğine göre, bir adam onun yanında Osman (radıyallâhu anh)'ı anıp öldürülmesini güzel bir şeymiş gibi göstermişti. Bunun üzerine Şa‘bî şöyle demiştir:

صِرْتَ شَرِيكًا فِي دَمِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الشَّعْبِيُّ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٣] فَنَسَبَ لِهَؤُلَاءِ قَتْلَهُمْ وَكَانَ بَيْنَهُمَا قَرِيبٌ مِنْ سَبْعُمِائَةِ سَنَةٍ.

“Sen onun kanına ortak oldun!” Sonra Şa‘bî: { قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ } “De ki: 'Benden önce size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle peygamberler gelmişti; peki onları niçin öldürdünüz?'” [Âl-i İmrân 183] ayetini okumuştur. Aralarında yaklaşık yedi yüz yıl olmasına rağmen onların öldürülmesini bunlara nispet etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Daha sonra Allah Teâlâ: { وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ سَيُكْتَبُ عَلَى لَفْظِ مَا لم يسم فاعله وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ برفع اللام وَيَقُولُ ذُوقُوا بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ، وَالْبَاقُونَ سَنَكْتُبُ ونَقُولُ بِالنُّونِ.

Birinci Mesele: Hamza meçhul fiil kalıbıyla { سَيُكْتَبُ }, lâm harfinin merfû oluşuyla { وَقَتْلُهُمُ الْأَنْبِيَاءِ } ve alttan iki noktalı 'ye' ile { وَيَقُولُ ذُوقُوا } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise 'nûn' ile { سَنَكْتُبُ } ve { وَنَقُولُ } şeklinde okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يَنْتَقِمُ مِنْ هَذَا الْقَائِلِ بِأَنْ يَقُولَ لَهُ ذُقْ عَذَابَ الْحَرِيقِ، كَمَا أَذَقْتَ الْمُسْلِمِينَ الْغُصَصَ، وَالْحَرِيقُ هُوَ الْمُحْرِقُ كَالْأَلِيمِ بِمَعْنَى الْمُؤْلِمِ.

İkinci Mesele: Kastedilen mana, Müslümanlara kederleri tattırdığın gibi “Tad yakıcı azabı!” demek suretiyle Allah Teâlâ'nın bu sözü söyleyenden intikam alacağıdır. el-Harîk (الْحَرِيقُ) yakıcı demektir; nitekim el-elîm (الْأَلِيمُ) de elem verici manasındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ لَهُ هَذَا الْقَوْلُ عِنْدَ الْمَوْتِ أَوْ عِنْدَ الْحَشْرِ أَوْ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا كِنَايَةً عَنْ حُصُولِ الْوَعِيدِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ قَوْلٌ:

Üçüncü Mesele: Bu sözün ona ölüm anında veya haşir esnasında yahut amel defteri okunurken söylenmesi muhtemel olduğu gibi, ortada sözlü bir hitap olmaksızın vaîdin gerçekleşmesinden kinaye olması da muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُمْ أَوْرَدُوا سُؤَالًا وَهُوَ أَنَّ مَنْ يَطْلُبُ الْمَالَ مِنْ غَيْرِهِ كَانَ فَقِيرًا مُحْتَاجًا، فَلَوْ طَلَبَ اللَّهُ الْمَالَ مِنْ عَبِيدِهِ لَكَانَ فَقِيرًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَطْلُبِ الْمَالَ مِنْ عَبِيدِهِ، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي كَوْنِ مُحَمَّدٍ ﵊ صَادِقًا فِي ادعاء النبوة فهو هُوَ شُبْهَةُ الْقَوْمِ فَأَيْنَ الْجَوَابُ عَنْهَا؟ وَكَيْفَ يَحْسُنُ ذِكْرُ الْوَعِيدِ عَلَى ذِكْرِهَا قَبْلَ ذِكْرِ الْجَوَابِ عَنْهَا؟

Dördüncü Mesele: Biri şöyle diyebilir: Onlar bir itiraz ileri sürdüler; o da şudur ki, başkasından mal talep eden kimse fakir ve muhtaç olur; şayet Allah kullarından mal talep etmişse fakir olur, bu ise muhaldir. Dolayısıyla O'nun kullarından mal talep etmediğinin söylenmesi gerekir; bu durum ise Muhammed (aleyhisselâm)'ın nübüvvet iddiasında doğru sözlü olmasına halel getirir. İşte o kavmin şüphesi budur. Peki buna verilen cevap nerededir? Cevabı zikredilmeden önce bu şüphenin zikredilmesinin peşinden vaîdin yer alması nasıl uygun olur?

فَنَقُولُ: إِذَا فَرَّعْنَا عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِنَا مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ قُلْنَا: يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ تَعَالَى عَبِيدَهُ بِبَذْلِ الْأَمْوَالِ مَعَ كَوْنِهِ تَعَالَى أَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ.

Biz de deriz ki: Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ten olan arkadaşlarımızın görüşüne dayandırırsak şöyle deriz: Allah dilediğini yapar ve istediği gibi hükmeder. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın zenginlerin en zengini olmasıyla birlikte kullarına mallarını sarf etmelerini emretmesi uzak bir ihtimal değildir.

وَإِنْ فَرَّعْنَا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي أَنَّهُ تَعَالَى يُرَاعِي الْمَصَالِحَ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَكُونَ فِي هَذَا التَّكْلِيفِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمَصَالِحِ الْعَائِدَةِ إِلَى الْعِبَادِ: مِنْهَا: أَنَّ إِنْفَاقَ الْمَالِ يُوجِبُ زَوَالَ حُبِّ الْمَالِ عَنِ الْقَلْبِ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمَنَافِعِ، فَإِنَّهُ إِذَا مَاتَ فَلَوْ بَقِيَ فِي قَلْبِهِ حُبُّ الْمَالِ مَعَ أَنَّهُ تَرَكَ الْمَالَ لَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَأَلُّمِ رُوحِهِ بِتِلْكَ الْمُفَارَقَةِ، وَمِنْهَا: أَنْ يَتَوَسَّلَ بِذَلِكَ الْإِنْفَاقِ إِلَى الثَّوَابِ الْمُخَلَّدِ الْمُؤَبَّدِ، وَمِنْهَا: أَنَّ بِسَبَبِ الْإِنْفَاقِ يَصِيرُ الْقَلْبُ فَارِغًا عَنْ حُبِّ مَا سِوَى اللَّهِ، وَبِقَدْرِ مَا يَزُولُ عَنِ الْقَلْبِ حُبُّ غَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ يَقْوَى فِي حُبِّ اللَّهِ، وَذَلِكَ رَأْسُ السَّعَادَاتِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ قَدْ ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ وَبَيَّنَهَا مِرَارًا وَأَطْوَارًا، كَمَا قَالَ: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً [الْكَهْفِ:

Eğer Allah Teâlâ'nın maslahatları gözettiği hususundaki Mu‘tezile görüşüne dayandırırsak; bu mükellefiyette kullara dönecek olan birtakım maslahat çeşitlerinin bulunması uzak bir ihtimal değildir: Bunlardan biri: Malı infak etmek, kalpten mal sevgisinin çıkmasını gerektirir ki bu en büyük menfaatlerdendir. Çünkü insan öldüğünde, malı terk etmiş olmasına rağmen şayet kalbinde mal sevgisi kalmış olsaydı, bu durum o ayrılıktan ötürü ruhunun elem duymasına sebep olurdu. Bir diğeri: Bu infak vasıtasıyla ebedî ve daimi mükâfata erişilmesidir. Bir başkası da: İnfak sebebiyle kalbin Allah'tan gayrısının sevgisinden arınmasıdır; zira kalpten Allah'ın dışındakilerin sevgisi ne kadar çıkarsa, Allah sevgisi o nisbette güçlenir ki bu da mutlulukların başıdır. Bütün bu vecihleri Allah Kur'an'da zikretmiş, defalarca ve farklı şekillerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً } “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır” [Kehf 46],

٤٦] وَقَالَ: وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى [الْأَعْلَى: ١٧] وَقَالَ: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَةِ: ٧٢] وَقَالَ:

{ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Ahiret ise daha hayırlı ve daha süreklidir” [A‘lâ 17], { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın rızası ise en büyüktür” [Tevbe 72] ve

فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ [يُونُسَ: ٥٨] فَلَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ كَانَ إِيرَادُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بَعْدَ تَقَدُّمِ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ مَحْضَ التَّعَنُّتِ، فَلِهَذَا اقْتَصَرَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ ذِكْرِهَا عَلَى مُجَرَّدِ الْوَعِيدِ.

{ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Artık bununla sevinsinler! Bu, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır” [Yûnus 58] buyurmuştur. Bu vecihlerin etraflıca zikri daha önce geçmiş olunca, bu apaçık delillerin takdiminden sonra bu şüphenin ileri sürülmesi sırf bir inatlaşmadan ibaret olmuştur; işte bundan dolayı Allah Teâlâ bu şüpheyi zikrettiğinde sadece vaîd ile yetinmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Daha sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Bu, kendi ellerinizin önceden yapıp takdim ettiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” buyurmuştur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ ذَكَرَ سَبَبَهُ فَقَالَ: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ أَيْ هَذَا الْعَذَابُ الْمُحْرِقُ جَزَاءُ فِعْلِكُمْ حَيْثُ وَصَفْتُمُ اللَّهَ وَأَقْدَمْتُمْ عَلَى قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ، فَيَكُونُ هَذَا الْعِقَابُ عَدْلًا لَا جَوْرًا.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ şiddetli vaîdi zikredince onun sebebini de zikrederek: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Bu, ellerinizin takdim ettiği şeyler sebebiyledir” buyurmuştur; yani bu yakıcı azap, Allah'ı [fakirlikle] nitelediğiniz ve peygamberleri öldürmeye cüret ettiğiniz için kendi fiilinizin cezasıdır. Dolayısıyla bu ceza zulüm değil, adalettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعِقَابِ بِهِمْ كَانَ يَكُونُ ظُلْمًا بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَقَعَ مِنْهُمْ تِلْكَ الذُّنُوبُ، وَفِيهِ بُطْلَانُ قَوْلِ الْمُجَبِّرَةِ: إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الْأَطْفَالَ بِغَيْرِ جُرْمٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يُعَذِّبَ الْبَالِغِينَ بِغَيْرِ ذَنْبٍ، وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ فَاعِلًا، وَإِلَّا لَكَانَ الظُّلْمُ حَاصِلًا.

İkinci Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Ayet, onlardan bu günahların sâdır olmaması takdirinde onlara azap etmenin zulüm olacağına delalet eder. Bunda, 'Allah çocuklara suçsuz yere azap eder ve bülûğa erenlere de günahsız yere azap etmesi caizdir' diyen Mücebbire'nin (Cebriye'nin) sözünün bâtıl olduğuna delil vardır; ayrıca kulun kendi fiilini yapan olduğuna delalet eder, aksi takdirde zulüm gerçekleşmiş olurdu.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ مُعَارَضٌ بِمَسْأَلَةِ الدَّاعِي وَمَسْأَلَةِ الْعِلْمِ عَلَى مَا شَرَحْنَاهُ مِرَارًا وَأَطْوَارًا.

Cevap: Sizin zikrettiğiniz bu husus, defalarca ve farklı şekillerde açıkladığımız üzere dâî (yönlendirici irade/saik) meselesi ve ilim meselesi ile muaraza edilmiştir (çürütülmüştür).

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فُصِّلَتْ: ٤٦] يُفِيدُ نَفْيَ كَوْنِهِ ظَلَّامًا، وَنَفْيُ الصِّفَةِ يُوهِمُ بَقَاءَ الْأَصْلِ، فَهَذَا يَقْتَضِي ثُبُوتَ أَصْلِ الظُّلْمِ.

Üçüncü Mesele: Biri şöyle diyebilir: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet 46] ifadesi O'nun çok zulmedici olmasını nefyetmeyi ifade eder; bir sıfatın (mübalağanın) nefyi ise asıl fiilin kaldığı vehmini doğurur, bu da zulmün aslının sübutunu gerektirir.

أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِأَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي تَوَعَّدَ بِأَنْ يَفْعَلَهُ بِهِمْ لَوْ كَانَ ظُلْمًا لَكَانَ عَظِيمًا، فَنَفَاهُ عَلَى حَدِّ عِظَمِهِ لَوْ كَانَ ثَابِتًا، وَهَذَا يُؤَكِّدُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ إِيصَالَ الْعِقَابِ إِلَيْهِمْ يَكُونُ ظُلْمًا لَوْ لَمْ يَكُونُوا مُذْنِبِينَ.

Kādî buna şöyle cevap vermiştir: Onlara yapacağını tehdit ettiği azap şayet haksız olsaydı pek büyük bir zulüm olurdu; dolayısıyla şayet sabit olsaydı ulaşacağı o büyüklük derecesiyle onu nefyetmiştir. Bu da günahkâr olmasalardı onlara azap ulaştırmanın zulüm olacağına dair zikrettiğimiz hususu pekiştirir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ذِكْرَ الْأَيْدِي عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، لِأَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ الْإِنْسَانُ لَا الْيَدُ، إِلَّا أَنَّ الْيَدَ لَمَّا كَانَتْ آلَةَ الْفِعْلِ حَسُنَ إِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَيْهَا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، ثُمَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرَ الْيَدَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ فقال: بِما

Dördüncü Mesele: Bil ki ellerin zikredilmesi mecaz yoluyladır; zira fail olan el değil, insandır. Ancak el fiilin aleti olduğu için, fiilin ona isnat edilmesi mecazen güzel olmuştur. Sonra bu ayette el çoğul lafzıyla zikredilerek: { بِما }

قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ

{ قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “ellerinizin önceden yapıp takdim ettiği şeyler sebebiyle” buyrulmuştur.

وَفِي آيَةٍ أُخْرَى ذُكِرَ بِلَفْظِ التَّثْنِيَةِ فَقَالَ: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ [الْحَجِّ: ١٠] والكل حسن متعارف في اللغة.

Başka bir ayette ise tesniye (ikil) lafzıyla zikredilerek: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ } “Bu, iki elinin önceden yapıp takdim ettiği şeyler sebebiyledir” [Hac 10] buyrulmuştur. Bunların hepsi güzeldir ve dilde bilinen kullanımlardır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 183. Ayet]

الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣)

{ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) } “Onlar: 'Şüphesiz Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti' dediler. De ki: 'Benden önce size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle peygamberler gelmişti; eğer doğru sözlüler iseniz, peki onları niçin öldürdünüz?' (183)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ] اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ هِيَ الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ لِلْكُفَّارِ فِي الطَّعْنِ فِي نُبُوَّتِهِ ﷺ، وتقريرها أنهم قالوا: إن الله عهد إلينا أَنْ لَا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ، وَأَنْتَ يَا مُحَمَّدُ مَا فَعَلْتَ ذَلِكَ/ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَهَذَا بَيَانُ وَجْهِ النَّظْمِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ.

[Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ } “Onlar: 'Şüphesiz Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti' dediler” buyruğu hakkında] Bil ki bu, kâfirlerin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine taan etme hususundaki ikinci şüpheleridir. Bunun takriri şudur: Onlar “Şüphesiz Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti. Ey Muhammed, sen ise bunu yapmadın; öyleyse peygamberlerden olmaman gerekir” dediler. İşte nazmın vechinin beyanı budur. Bu ayette birtakım meseleler vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَكَعْبِ بْنِ أَسَدٍ وَمَالِكِ بْنِ الصَّيْفِ، وَوَهْبِ بْنِ يَهُوذَا، وزيد بن التابوب، وَفِنْحَاصَ بْنِ عَازُورَاءَ وَغَيْرِهِمْ، أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ تَزْعُمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ وَأَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ عليك كتاباً، وقد عهد الله إِلَيْنَا فِي التَّوْرَاةِ أَنْ لَا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ، وَيَكُونُ لَهَا دَوِيٌّ خَفِيفٌ، تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ، فَإِنْ جِئْتَنَا بِهَذَا صَدَّقْنَاكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet Kâ‘b b. el-Eşref, Kâ‘b b. Esed, Mâlik b. es-Sayf, Vehb b. Yehûzâ, Zeyd b. et-Tâbûb, Finhâs b. Âzûrâ ve başkaları hakkında indi. Onlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip şöyle dediler: “Ey Muhammed! Sen Allah'ın elçisi olduğunu ve O'nun sana bir kitap indirdiğini iddia ediyorsun. Oysa Allah Tevrat'ta bize, hafif bir uğultusu olan ve gökten inen bir ateşin yiyeceği kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti. Eğer bize bunu getirirsen seni tasdik ederiz.” Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

قَالَ عَطَاءٌ: كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَذْبَحُونَ لِلَّهِ، فَيَأْخُذُونَ الثُّرُوبَ وَأَطَايِبَ اللَّحْمِ فَيَضَعُونَهَا فِي وَسَطِ بَيْتٍ، وَالسَّقْفُ مَكْشُوفٌ فَيَقُومُ النَّبِيُّ فِي الْبَيْتِ وَيُنَاجِي رَبَّهُ، وَبَنُو إِسْرَائِيلَ خَارِجُونَ وَاقِفُونَ حَوْلَ الْبَيْتِ فَتَنْزِلُ نَارٌ بَيْضَاءُ لَهَا دَوِيٌّ خَفِيفٌ وَلَا دُخَانَ لَهَا فَتَأْكُلُ كُلَّ ذَلِكَ الْقُرْبَانِ.

Atâ şöyle demiştir: İsrâiloğulları Allah için kurban keserler, sonra iç yağlarını ve etin en lezzetli kısımlarını alıp tavanı açık bir evin ortasına koyarlardı. Peygamber evin içinde durup Rabbine münacatta bulunur, İsrâiloğulları ise evin etrafında dışarıda beklerlerdi. Derken hafif bir uğultusu olan, dumansız, beyaz bir ateş iner ve o kurbanın tamamını yerdi.