Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 32. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١)

{ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } (171) “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini müjdeleyip sevinirler.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } “Onlar Allah'tan bir nimeti ve bir lütfu müjdeleyip sevinirler” buyruğuna dair] ve bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَمَا يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ عَلَى مَا ذَكَرَ فَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بِمَا رُزِقُوا مِنَ النَّعِيمِ، وَإِنَّمَا أَعَادَ لَفْظَ يَسْتَبْشِرُونَ لِأَنَّ الِاسْتِبْشَارَ الْأَوَّلَ كَانَ بِأَحْوَالِ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ، وَالِاسْتِبْشَارُ الثَّانِي كَانَ بِأَحْوَالِ أَنْفُسِهِمْ خَاصَّةً.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ, onların zikrettiği üzere arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlarla sevindikleri gibi, kendilerine rızık olarak verilen nimetler sebebiyle bizzat kendileri için de müjdelenip sevindiklerini beyan etmiştir. { يَسْتَبْشِرُونَ } “Müjdeleyip sevinirler” lafzını tekrar etmesi ise, birinci müjdelenip sevinmenin arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanların halleriyle, ikinci müjdelenip sevinmenin ise özellikle kendi halleriyle ilgili olmasındandır.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ ذَكَرَ فَرَحَهُمْ بِأَحْوَالِ أَنْفُسِهِمْ وَالْفَرَحُ عَيْنُ الِاسْتِبْشَارِ؟

Eğer: “O, onların bizzat kendi hallerine sevindiklerini zikretmemiş miydi? Ferah (sevinç) ise istibşârın (müjdelenip sevinmenin) ta kendisidir?” denilirse,

قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الِاسْتِبْشَارَ هُوَ الْفَرَحُ التَّامُّ فَلَا يَلْزَمُ التَّكْرَارُ. وَالثَّانِي: لَعَلَّ الْمُرَادَ حُصُولُ الْفَرَحِ بِمَا حَصَلَ فِي الْحَالِ، وَحُصُولُ الِاسْتِبْشَارِ بِمَا عَرَفُوا أَنَّ النِّعْمَةَ الْعَظِيمَةَ تَحْصُلُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ.

Deriz ki: Cevap iki yöndendir: Birincisi: İstibşâr, tam bir sevinçtir; dolayısıyla tekrar gerekmez. İkincisi: Muhtemelen murat, hâlihazırda elde edilenle sevincin hâsıl olması; ahirette kendileri için büyük bir nimetin gerçekleşeceğini bilmeleriyle de istibşârın (müjdelenip sevinmenin) hâsıl olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ النِّعْمَةُ هِيَ الثَّوَابُ وَالْفَضْلُ هُوَ التَّفَضُّلُ الزَّائِدُ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } “Allah'tan bir nimet ve bir lütufla” buyruğunda nimet, sevaptır; fazl (lütuf) ise fazladan olan ihsandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْتِبْشَارَهُمْ بِسَعَادَةِ إِخْوَانِهِمْ أَتَمُّ مِنِ اسْتِبْشَارِهِمْ بِسَعَادَةِ أَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّ الِاسْتِبْشَارَ الْأَوَّلَ فِي الذِّكْرِ هُوَ بِأَحْوَالِ الْإِخْوَانِ، وَهَذَا، تَنْبِيهٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنَّ فَرَحَ الْإِنْسَانِ بِصَلَاحِ أَحْوَالِ إِخْوَانِهِ وَمُتَعَلِّقِيهِ، يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ مِنْ فَرَحِهِ بِصَلَاحِ أَحْوَالِ نَفْسِهِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, onların din kardeşlerinin mutluluğuyla müjdelenip sevinmelerinin kendi mutluluklarıyla sevinmelerinden daha tam olduğuna delalet eder. Zira zikirde ilk geçen istibşâr, kardeşlerin halleriyledir. Bu da Allah Teâlâ'dan, insanın din kardeşlerinin ve yakınlarının hallerinin düzgünlüğüne sevinmesinin, kendi halinin düzgünlüğüne sevinmesinden daha tam ve daha yetkin olması gerektiğine dair bir uyarıdır.

ثُمَّ قَالَ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra [Allah Teâlâ]: { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَإِنَّ اللَّهَ بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا عَلَى مَعْنَى:

Birinci Mesele: Kisâî istînâf (başlangıç cümlesi) olarak elifin kesresiyle { وَإِنَّ اللَّهَ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise şu anlamda fetha ile [ { وَأَنَّ } şeklinde] okumuşlardır:

وَبِأَنَّ اللَّهَ، وَالتَّقْدِيرُ: يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَبِأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى أَتَمُّ وَأَكْمَلُ لِأَنَّ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ الِاسْتِبْشَارُ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَقَطْ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ يَكُونُ الِاسْتِبْشَارُ بِالْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ وَطَلَبِ الْأَجْرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَقَامَ الْأَوَّلَ أَكْمَلُ لِأَنَّ كَوْنَ الْعَبْدِ مُشْتَغِلًا بِطَلَبِ اللَّهِ أَتَمُّ مِنِ اشْتِغَالِهِ بِطَلَبِ أَجْرِ عَمَلِهِ.

{ وَبِأَنَّ اللَّهَ } anlamındadır. Takdiri ise: { يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَبِأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini müjdeleyip sevinirler” şeklindedir. Birinci kıraat daha tam ve daha yetkindir; zira bu kıraate göre istibşâr (sevinç) sadece Allah'ın lütfu ve rahmetiyle olur. İkinci kıraate göre ise istibşâr, lütuf, rahmet ve mükâfat talebiyle olur. Şüphe yok ki birinci makam daha kâmildir; çünkü kulun Allah'ı talep etmekle meşgul olması, amelinin mükâfatını talep etmekle meşgul olmasından daha tamdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ مِنْ إِيصَالِ الثَّوَابِ وَالسُّرُورِ الْعَظِيمِ إِلَى الشُّهَدَاءِ لَيْسَ حُكْمًا مَخْصُوصًا بِهِمْ، بَلْ كُلُّ مُؤْمِنٍ يَسْتَحِقُّ شَيْئًا مِنَ الْأَجْرِ وَالثَّوَابِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُوصِلُ إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَجْرَ وَالثَّوَابَ وَلَا يُضِيعُهُ أَلْبَتَّةَ.

İkinci Mesele: Ayetten kastedilen, şehitlere büyük bir sevap ve sevincin ulaştırılmasına dair daha önce geçen hususun sadece onlara mahsus bir hüküm olmadığını, bilakis ecir ve sevaptan bir şeye hak kazanan her mümine Allah Sübhânehu'nun o ecir ve sevabı ulaştıracağını ve bunu asla zayi etmeyeceğini beyan etmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ عِنْدَنَا دَالَّةٌ عَلَى الْعَفْوِ عَنْ فُسَّاقِ أَهْلِ الصَّلَاةِ لِأَنَّهُ بِإِيمَانِهِ اسْتَحَقَّ الْجَنَّةَ/ فَلَوْ بَقِيَ بِسَبَبِ فِسْقِهِ فِي النَّارِ مُؤَبَّدًا مُخَلَّدًا لَمَا وَصَلَ إِلَيْهِ أَجْرُ إِيمَانِهِ، فَحِينَئِذٍ يَضِيعُ أَجْرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى إِيمَانِهِمْ وذلك خلاف الآية.

Üçüncü Mesele: Ayet bize göre ehl-i kıblenin fasıklarının affedileceğine delalet eder. Zira o, imanı sebebiyle cenneti hak etmiştir; / şayet fıskı sebebiyle ebedî ve temelli olarak cehennemde kalsaydı, imanının mükâfatı kendisine ulaşmamış olurdu. Bu durumda da müminlerin imanları karşılığındaki mükâfatı zayi olurdu ki bu ayete aykırıdır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 172. Ayet]

الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢)

{ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } (172) “Kendilerine yara isabet ettikten sonra Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar; onlardan iyilik edenler ve takva sahibi olanlar için büyük bir mükâfat vardır.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ] اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَحَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى غَزْوَتَيْنِ، تُعْرَفُ إِحْدَاهُمَا بِغَزْوَةِ حَمْرَاءِ الْأَسَدِ، وَالثَّانِيَةُ بِغَزْوَةِ بَدْرٍ الصُّغْرَى، وَكِلَاهُمَا مُتَّصِلَةٌ بِغَزْوَةِ أُحُدٍ، أَمَّا غَزْوَةُ حَمْرَاءِ الْأَسَدِ فَهِيَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا سَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ } “Kendilerine yara isabet ettikten sonra Allah'ın ve Peygamber'in çağrısına uyanlar” buyruğuna dair] Bil ki Allah Teâlâ müminleri iki gazve sebebiyle övmüştür; bunlardan biri Hamrâülesed Gazvesi, ikincisi ise Bedrüssugrâ (Küçük Bedir) Gazvesi olarak bilinir. İkisi de Uhud Gazvesi ile bağlantılıdır. Hamrâülesed Gazvesi, inşâallahu teâlâ zikredeceğimiz üzere bu ayetten murat edilen gazvedir. Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَحَلِّ الَّذِينَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ إِلَى آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَحَلُّهُ هُوَ الْخَفْضَ عَلَى النَّعْتِ لِلْمُؤْمِنِينَ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْمَدْحِ.

Birinci Mesele: { الَّذِينَ } lafzının iraptaki yeri hakkında vecihler vardır: Birincisi: Zeccâc'ın görüşü olup, mübteda (özne) olarak merfû olmasıdır; haberi (yüklemi) ise bu ayetin sonuna kadar olan { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ } kısmıdır. İkincisi: { لِلْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin sıfatı olarak iraptaki yerinin cer (mecrûr) olmasıdır. Üçüncüsü: Medih (övgü) üzere mensûb olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ لَمَّا انْصَرَفُوا مِنْ أُحُدٍ وَبَلَغُوا الرَّوْحَاءَ نَدِمُوا، وَقَالُوا إِنَّا قَتَلْنَا أَكْثَرَهُمْ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَلِيلُ فَلِمَ تَرَكْنَاهُمْ؟ بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ نَرْجِعَ وَنَسْتَأْصِلَهُمْ، فَهَمُّوا بِالرُّجُوعِ فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَأَرَادَ أَنْ يُرْهِبَ الْكُفَّارَ وَيُرِيَهُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَمِنْ أَصْحَابِهِ قُوَّةً، فَنَدَبَ أَصْحَابَهُ إِلَى الْخُرُوجِ فِي طَلَبِ أَبِي سُفْيَانَ وَقَالَ: لَا أُرِيدُ أَنْ يَخْرُجَ الْآنَ مَعِي إِلَّا مَنْ كَانَ

İkinci Mesele: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında iki görüş vardır: Birincisi ve en sahih olanı şudur: Ebû Süfyân ve arkadaşları Uhud'dan ayrılıp Ravhâ'ya vardıklarında pişman oldular ve: “Biz onların çoğunu öldürdük, geriye pek azı kaldı; öyleyse onları niçin bıraktık? Bilakis geri dönüp köklerini kazımamız gerekir” dediler ve geri dönmeye yeltendiler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca kâfirlere korku salmak, kendisinden ve ashabından bir güç göstermek istedi. Ashabını Ebû Süfyân'ı takip etmek üzere çıkmaya çağırdı ve: “Şimdi benimle birlikte sadece

مَعِي فِي الْقِتَالِ، فَخَرَجَ الرَّسُولُ ﷺ مَعَ قَوْمٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، قِيلَ كَانُوا سَبْعِينَ رَجُلًا حَتَّى بَلَغُوا حَمْرَاءَ الْأَسَدِ وَهُوَ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ، فَأَلْقَى اللَّهُ الرُّعْبَ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ فَانْهَزَمُوا، وَرُوِيَ أَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَحْمِلُ صَاحِبَهُ عَلَى عُنُقِهِ سَاعَةً، ثُمَّ كَانَ الْمَحْمُولُ يَحْمِلُ الْحَامِلَ سَاعَةً أُخْرَى، وَكَانَ كُلُّ ذَلِكَ لِإِثْخَانِ الْجِرَاحَاتِ فِيهِمْ، وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ يَتَوَكَّأُ عَلَى صَاحِبِهِ سَاعَةً، وَيَتَوَكَّأُ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ سَاعَةً. وَالثَّانِي:

savaşta benimle olanlar çıksın” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir toplulukla çıktı; rivayete göre yetmiş kişiydiler. Medine'ye üç mil mesafede bulunan Hamrâülesed'e vardılar. Allah müşriklerin kalplerine korku saldı, onlar da hezimete uğrayıp kaçtılar. Rivayet edildiğine göre, müminler arasında bir müddet arkadaşını boynunda taşıyan, sonra taşınan kişinin taşıyanı bir müddet taşıdığı kimseler vardı; bütün bunlar kendilerindeki yaraların ağırlığından ileri geliyordu. Yine aralarında bir müddet arkadaşına yaslanan, sonra arkadaşının kendisine yaslandığı kimseler vardı. İkincisi:

قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي يَوْمِ أُحُدٍ لَمَّا رَجَعَ النَّاسُ إِلَيْهِ ﷺ بَعْدَ الْهَزِيمَةِ فَشَدَّ بِهِمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ حَتَّى كَشَفَهُمْ، وَكَانُوا قَدْ هَمُّوا بِالْمُثْلَةِ فَدَفَعَهُمْ عَنْهَا بَعْدَ أَنْ مَثَّلُوا بِحَمْزَةَ، فَقَذَفَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَانْهَزَمُوا، وَصَلَّى عَلَيْهِمْ، ﷺ وَدَفَنَهُمْ بِدِمَائِهِمْ، وَذَكَرُوا/ أَنَّ صَفِيَّةَ جَاءَتْ لِتَنْظُرَ إِلَى أَخِيهَا حَمْزَةَ فَقَالَ ﵊ لِلزُّبَيْرِ: رُدَّهَا لِئَلَّا تَجْزَعَ مِنْ مُثْلَةِ أَخِيهَا، فَقَالَتْ: قَدْ بَلَغَنِي مَا فُعِلَ بِهِ وَذَلِكَ يَسِيرٌ فِي جَنْبِ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ لِلزُّبَيْرِ: فَدَعْهَا تَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَقَالَتْ خَيْرًا وَاسْتَغْفَرَتْ لَهُ. وَجَاءَتِ امْرَأَةٌ قَدْ قُتِلَ زَوْجُهَا وَأَبُوهَا وَأَخُوهَا وَابْنُهَا فَلَمَّا رَأَتِ النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ حَيٌّ قَالَتْ: إِنَّ كُلَّ مُصِيبَةٍ بَعْدَكَ هَدَرٌ،

Ebû Bekir el-Esamm şöyle demiştir: Bu ayet Uhud günü, bozgundan sonra insanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına döndüklerinde inmiştir. Peygamber onlarla birlikte müşriklerin üzerine hücum edip onları püskürttü. Müşrikler müsle (cesetlerin uzuvlarını kesme) yapmaya yeltenmişlerdi; Hamza'ya müsle yaptıktan sonra [Resûlullah] onları bundan menetti. Allah onların kalplerine korku saldı ve hezimete uğradılar. [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şehitlerin cenaze namazını kıldı ve onları kanlarıyla defnetti. Naklettiklerine göre / Safiyye kardeşi Hamza'ya bakmak için gelmişti; [Resûlullah] aleyhisselâm Zübeyr'e: “Kardeşine yapılan müsleden dolayı feryat edip sarsılmasın diye onu geri çevir” buyurdu. Safiyye: “Ona yapılanlar bana ulaştı; bu, Allah Teâlâ'ya itaatin yanında pek önemsizdir” dedi. Bunun üzerine Zübeyr'e: “Bırak ona baksın” buyurdu. Safiyye hayır söyledi ve onun için mağfiret diledi. Kocası, babası, erkek kardeşi ve oğlu öldürülmüş bir kadın geldi; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i hayatta görünce: “Senden sonra [sen sağ olduktan sonra] her musibet hiçtir” dedi.

فَهَذَا مَا قِيلَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.

İşte bu ayetin nüzul sebebi hakkında söylenenler bunlardır; rivayetlerin çoğu birinci vecih üzeredir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اسْتَجَابَ: بِمَعْنَى أَجَابَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي [البقرة: ١٨٦] وَقِيلَ: أَجَابَ، فَعَلَ الْإِجَابَةَ وَاسْتَجَابَ طَلَبَ أَنْ يَفْعَلَ الْإِجَابَةَ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الِاسْتِفْعَالِ طَلَبُ الْفِعْلِ، وَالْمَعْنَى أَجَابُوا وَأَطَاعُوا اللَّهَ فِي أَوَامِرِهِ وَأَطَاعُوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْجِرَاحَاتُ الْقَوِيَّةُ.

Üçüncü Mesele: İstecebe (اسْتَجَابَ), ecâbe (أَجَابَ - icabet etti/cevap verdi) anlamındadır; Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } [el-Bakara: 186] “O halde onlar da benim çağrıma uysunlar” buyruğu da bu kabildendir. Şöyle de denilmiştir: Ecâbe, icabeti fiilen gerçekleştirdi; istecebe ise icabet fiilini yapmayı talep etti demektir; çünkü istif‘âl babında asıl olan fiili talep etmektir. Anlamı ise: Kendilerine ağır yaralar isabet ettikten sonra Allah'ın emirlerine icabet edip boyun eğdiler ve Resûl'e itaat ettiler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ.

Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Onlardan iyilik edenler ve takva sahibi olanlar için büyük bir mükâfat vardır” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَحْسَنُوا دَخَلَ تَحْتَهُ الِائْتِمَارُ بِجَمِيعِ الْمَأْمُورَاتِ، وَقَوْلُهُ: وَاتَّقَوْا دَخَلَ تَحْتَهُ الِانْتِهَاءُ عَنْ جَمِيعِ الْمَنْهِيَّاتِ، وَالْمُكَلَّفُ عِنْدَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ. الثَّانِي: أَحْسَنُوا فِي طَاعَةِ الرَّسُولِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَاتَّقَوُا اللَّهَ فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الرَّسُولِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَلْزَمُهُمُ الِاسْتِجَابَةُ لِلرَّسُولِ وَإِنْ بَلَغَ الْأَمْرُ بِهِمْ فِي الْجِرَاحَاتِ مَا بَلَغَ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَتَمَكَّنُوا مَعَهُ مِنَ النُّهُوضِ. الثَّالِثُ: أَحْسَنُوا: فِيمَا أَتَوْا بِهِ مِنْ طَاعَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَاتَّقَوُا ارْتِكَابَ شَيْءٍ مِنَ الْمَنْهِيَّاتِ بَعْدَ ذَلِكَ.

Birinci Mesele: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } “Onlardan iyilik edenler ve takva sahibi olanlar için büyük bir mükâfat vardır” buyruğu hakkında [şu] vecihler vardır: Birincisi: “İyilik ettiler” ifadesinin kapsamına bütün emredilenlere uymak; { وَاتَّقَوْا } “Ve takva sahibi oldular” ifadesinin kapsamına ise bütün yasaklananlardan sakınmak girer. Mükellef bu iki durum gerçekleştiğinde büyük mükâfatı hak eder. İkincisi: O vakitte Resûl'e itaatte ihsanda bulundular (iyilik ettiler) ve Resûl'den geri kalma hususunda Allah'tan sakındılar. Bu da gösterir ki, yaraları nereye varırsa varsın, onunla birlikte kalkıp gitmeye güç yetirebildikleri sürece Resûl'e icabet etmeleri kendilerine vaciptir. Üçüncüsü: “İyilik ettiler”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gösterdikleri itaatte; “takva sahibi oldular” ise bundan sonra yasaklanan şeylerden herhangi birini işlemekten sakındılar demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ لِلتَّبْيِينِ لِأَنَّ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ قَدْ أَحْسَنُوا واتقوا كلهم لا بعضهم.

İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ } buyruğundaki { مِنْ } edatı tebyîn (açıklama) içindir; zira Allah'a ve Resûl'e icabet edenlerin bazısı değil, tamamı ihsanda bulunmuş ve takva sahibi olmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧٣ الى ١٧٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 173-174. Ayetler]

الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤)

{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } (173) { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ } (174) “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: «İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!» dediklerinde bu onların imanını artırdı ve: «Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!» dediler. Bundan dolayı Allah'tan bir nimet ve lütufla kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan geri döndüler, Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük lütuf sahibidir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ.

[Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ } “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: «İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!» dediler” buyruğuna dair] ve ayette [birkaç] mesele vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ الصُّغْرَى،

Birinci Mesele: Bu ayet Bedrüssugrâ (Küçük Bedir) Gazvesi hakkında inmiştir.

رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ لَمَّا عَزَمَ عَلَى أَنْ يَنْصَرِفَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ نَادَى: يَا مُحَمَّدُ مَوْعِدُنَا مَوْسِمَ بَدْرٍ الصُّغْرَى فَنَقْتَتِلُ بِهَا إِنْ شِئْتَ، فَقَالَ ﵊ لِعُمَرَ: قُلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، فَلَمَّا حَضَرَ الْأَجَلُ خَرَجَ أَبُو سُفْيَانَ مَعَ قَوْمِهِ حَتَّى نَزَلَ بِمَرِّ

İbn Abbâs rivayet etti ki: Ebû Süfyân Medine'den Mekke'ye dönmeye azmettiğinde şöyle seslendi: “Ey Muhammed! Buluşma yerimiz Küçük Bedir panayırıdır; dilersen orada savaşırız.” Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm Ömer'e: “Aramızdaki randevu inşâallahu teâlâ orasıdır, de” buyurdu. Vakit gelince Ebû Süfyân kavmiyle birlikte çıktı ve nihayet Merru

الظَّهْرَانِ، وَأَلْقَى اللَّهُ تَعَالَى الرُّعْبَ فِي قَلْبِهِ، فَبَدَا لَهُ أَنْ يَرْجِعَ، فَلَقِيَ نُعَيْمَ بْنَ مَسْعُودٍ الْأَشْجَعِيَّ وَقَدْ قَدِمَ نُعَيْمٌ مُعْتَمِرًا، فَقَالَ: يَا نُعَيْمُ إِنِّي وَعَدْتُ مُحَمَّدًا أَنْ نَلْتَقِيَ بِمَوْسِمِ بَدْرٍ، وَإِنَّ هَذَا عَامُ جَدْبٍ وَلَا يُصْلِحُنَا إِلَّا عَامٌ نَرْعَى فِيهِ الشَّجَرَ وَنَشْرَبُ فِيهِ اللَّبَنَ، وَقَدْ بَدَا لِي أَنْ أَرْجِعَ، وَلَكِنْ إِنْ خَرَجَ مُحَمَّدٌ وَلَمْ أَخْرُجْ زَادَ بِذَلِكَ جَرَاءَةً، فَاذْهَبْ إِلَى الْمَدِينَةِ فَثَبِّطْهُمْ وَلَكَ عِنْدِي عَشَرَةٌ مِنَ الْإِبِلِ، فَخَرَجَ نُعَيْمٌ فَوَجَدَ الْمُسْلِمِينَ يَتَجَهَّزُونَ فَقَالَ لَهُمْ: مَا هَذَا بِالرَّأْيِ، أتوكم في دياركم وقتلوا أكثرهم فَإِنْ ذَهَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لَمْ يَرْجِعْ مِنْكُمْ أَحَدٌ، فَوَقَعَ هَذَا الْكَلَامُ فِي قُلُوبِ قَوْمٍ مِنْهُمْ، فَلَمَّا عَرَفَ الرَّسُولُ ﵊ ذَلِكَ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَأَخْرُجَنَّ إِلَيْهِمْ وَلَوْ وَحْدِي» ثُمَّ خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ، ومعه نحو من سَبْعِينَ رَجُلًا فِيهِمُ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَذَهَبُوا إِلَى أَنْ وَصَلُوا إِلَى بَدْرٍ الصُّغْرَى، وَهِيَ مَاءٌ لِبَنِي كِنَانَةَ، وَكَانَتْ مَوْضِعَ سُوقٍ لَهُمْ يَجْتَمِعُونَ فِيهَا كُلَّ عَامٍ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ، وَلَمْ يَلْقَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ أَحَدًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَوَافَقُوا السُّوقَ، وَكَانَتْ مَعَهُمْ نَفَقَاتٌ وَتِجَارَاتٌ، فَبَاعُوا وَاشْتَرَوْا أُدْمًا وَزَبِيبًا وَرَبِحُوا وَأَصَابُوا بِالدِّرْهَمِ دِرْهَمَيْنِ، وَانْصَرَفُوا إِلَى الْمَدِينَةِ سَالِمِينَ غَانِمِينَ، وَرَجَعَ أَبُو سُفْيَانَ إِلَى مَكَّةَ فَسَمَّى أَهْلُ مَكَّةَ جَيْشَهُ جَيْشَ السَّوِيقِ، وَقَالُوا: إِنَّمَا خَرَجْتُمْ لِتَشْرَبُوا السَّوِيقَ،

zzahrân mevkiine konakladı. Allah Teâlâ onun kalbine korku düşürdü ve geri dönmek aklına yattı. Bu sırada umre için gelmiş olan Nuaym b. Mes‘ûd el-Eşcaî ile karşılaştı ve ona şöyle dedi: “Ey Nuaym! Ben Muhammed ile Bedir panayırında buluşmak üzere sözleştim. Oysa bu yıl kuraklık yılıdır; bize ancak ağaçlardan otlatacağımız ve süt içeceğimiz [bolluk] bir yıl yarar. Ben geri dönmeyi uygun gördüm. Fakat Muhammed çıkar da ben çıkmazsam bu onun cesaretini artırır. Sen Medine'ye git, onları vazgeçir; sana on deve vereyim.” Nuaym yola çıkıp Medine'ye vardı ve Müslümanları hazırlanırken buldu. Onlara: “Bu doğru bir fikir değil; onlar sizin yurdunuza geldiler ve çoğunuzu öldürdüler. Şayet onların üzerine giderseniz hiçbiriniz geri dönemezsiniz” dedi. Bu söz onlardan bir grubun kalbine düştü. Resûl aleyhisselâm bunu fark edince: “Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, tek başıma kalsam bile onların üzerine çıkacağım” buyurdu. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, yanlarında İbn Mes‘ûd'un da bulunduğu yaklaşık yetmiş kişiyle çıktı. Küçük Bedir'e varıncaya kadar gittiler. Burası Benî Kinâne'ye ait bir su başıydı ve her yıl sekiz gün toplandıkları bir pazar yeriydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı müşriklerden kimseyle karşılaşmadı. Pazara denk geldiler; yanlarında harçlıkları ve ticaret malları vardı; deri ve kuru üzüm alıp sattılar, kâr ettiler ve her bir dirheme karşılık iki dirhem kazandılar. Medine'ye esenlikle ve kazançla döndüler. Ebû Süfyân ise Mekke'ye döndü; Mekkeliler onun ordusuna “Sevîk (kavrulmuş un çorbası) Ordusu” adını verdiler ve: “Siz ancak sevîk içmek için çıktınız” dediler.

فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.

İşte bu ayetin nüzul sebebi hakkındaki açıklama budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَحَلِّ الَّذِينَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ جَرٌّ، صِفَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِتَقْدِيرِ: وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ. الثَّانِي: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الثَّالِثُ: أَنَّهُ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ فَزادَهُمْ إِيماناً.

İkinci Mesele: { الَّذِينَ } lafzının iraptaki yeri hakkında vecihler vardır: Birincisi: { وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ } takdiriyle { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesinin sıfatı olarak cer (mecrûr) olmasıdır. İkincisi: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } buyruğundan bedel olmasıdır. Üçüncüsü: Mübteda olarak merfû olmasıdır; haberi ise { فَزادَهُمْ إِيماناً } cümlesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ، وَفِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: قالَ لَهُمُ النَّاسُ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ هُوَ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا جَازَ إِطْلَاقُ لَفْظِ النَّاسِ عَلَى الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ، لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ الْوَاحِدُ قَوْلًا وَلَهُ أَتْبَاعٌ يَقُولُونَ مِثْلَ قَوْلِهِ أَوْ يَرْضَوْنَ بِقَوْلِهِ، حَسُنَ حِينَئِذٍ إِضَافَةُ ذَلِكَ الْفِعْلِ إِلَى الْكُلِّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها [الْبَقَرَةِ: ٧٢] وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَةِ: ٥٥] وَهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ وَإِنَّمَا فَعَلَهُ أَسْلَافُهُمْ، إِلَّا أَنَّهُ أُضِيفَ إِلَيْهِمْ لِمُتَابَعَتِهِمْ لَهُمْ على تصويبهم في تلك الأفعال/ فكذا هاهنا يَجُوزُ أَنْ يُضَافَ الْقَوْلُ إِلَى الْجَمَاعَةِ الرَّاضِينَ بِقَوْلِ ذَلِكَ الْوَاحِدِ. الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ: أَنَّ رَكْبًا مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ مَرُّوا بِأَبِي سُفْيَانَ، فَدَسَّهُمْ إِلَى الْمُسْلِمِينَ لِيُجَبِّنُوهُمْ وَضَمِنَ لَهُمْ عَلَيْهِ جُعْلًا. الثَّالِثُ: قَالَ السُّدِّيُّ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ، قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ حِينَ تجهزوا للمسير إلى بعد لِمِيعَادِ أَبِي سُفْيَانَ: الْقَوْمُ قَدْ أَتَوْكُمْ فِي دِيَارِكُمْ، فَقَتَلُوا الْأَكْثَرِينَ مِنْكُمْ، فَإِنْ ذَهَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لَمْ يَبْقَ مِنْكُمْ أَحَدٌ.

Üçüncü Mesele: { الَّذِينَ } buyruğundan murat, daha önce zikri geçenler olup onlar Allah'a ve Resûl'e icabet edenlerdir. { قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “İnsanlar onlara dedi” buyruğundan murat hakkında ise [şu] vecihler vardır: Birincisi: Bu sözü söyleyen kişi, ayetin nüzul sebebinde zikrettiğimiz üzere Nuaym b. Mes‘ûd'dur. “İnsanlar” (en-nâs) lafzının tek bir kişi hakkında kullanılması ise caizdir; çünkü bir kimse bir söz söylediğinde onun gibi söyleyen veya onun sözüne rıza gösteren takipçileri varsa, o fiilin hepsine nispet edilmesi güzel düşer. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها } [el-Bakara: 72] “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında çekişmiştiniz” ve { وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } [el-Bakara: 55] “Hani siz: «Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız» demiştiniz” buyurmuştur. Oysa bunu onlar yapmamış, ataları yapmıştı; fakat bu fiillerde onları tasvip edip onların peşinden gittikleri için fiil kendilerine nispet edilmiştir. / Aynı şekilde burada da sözün, o tek kişinin sözüne razı olan topluluğa nispet edilmesi caizdir. İkincisi, İbn Abbâs ve Muhammed b. İshâk'ın görüşü olup şöyledir: Abdülkays kabilesinden bir süvari kafilesi Ebû Süfyân'a uğramıştı; Ebû Süfyân Müslümanları korkutup yıldırmaları için onları Müslümanlara gönderdi ve karşılığında kendilerine bir mükâfat vadetti. Üçüncüsü: Süddî şöyle demiştir: Onlar münafıklardır; Müslümanlar Ebû Süfyân'ın randevusu için Bedir'e gitmeye hazırlandıklarında onlara şöyle dediler: “O topluluk yurdunuza kadar gelip çoğunuzu öldürdü; şayet onların üzerine giderseniz hiçbiriniz sağ kalmaz.”

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ هُوَ أَبُو سُفْيَانَ وَأَصْحَابُهُ وَرُؤَسَاءُ عَسْكَرِهِ، وَقَوْلُهُ: قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ أَيْ جَمَعُوا لَكُمُ الْجُمُوعَ، فَحُذِفَ الْمَفْعُولُ لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْجَيْشَ جَمْعًا وَيَجْمَعُونَهُ جُمُوعًا، وَقَوْلُهُ: فَاخْشَوْهُمْ أَيْ فَكُونُوا خَائِفِينَ مِنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا سَمِعُوا هَذَا الْكَلَامَ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ وَلَمْ يُقِيمُوا لَهُ وَزْنًا، فَقَالَ تَعَالَى: فَزادَهُمْ إِيماناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “Şüphesiz insanlar size karşı toplandılar” buyruğunda “insanlar”dan murat, Ebû Süfyân, arkadaşları ve ordusunun komutanlarıdır. { قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } ifadesi ise “sizin için ordular topladılar” demektir; burada meful hazfedilmiştir, zira Araplar orduya “cem‘” (topluluk) derler ve çoğulunu “cümû‘” (ordular) yaparlar. { فَاخْشَوْهُمْ } buyruğu ise “onlardan korkun” demektir. Sonra Allah Teâlâ Müslümanların bu sözü işittiklerinde ona aldırmadıklarını ve ona hiçbir değer vermediklerini haber vererek: { فَزادَهُمْ إِيماناً } “Bu onların imanını artırdı” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَزادَهُمْ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ ذَكَرُوا هَذِهِ التَّخْوِيفَاتِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى نَفْسِ قَوْلِهِمْ، وَالتَّقْدِيرُ: فَزَادَهُمْ ذَلِكَ الْقَوْلُ إِيمَانًا، وَإِنَّمَا حَسُنَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ لِأَنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ فِي الْإِيمَانِ لَمَّا حَصَلَتْ عِنْدَ سَمَاعِ هَذَا الْقَوْلِ حَسُنَتْ إِضَافَتُهَا إِلَى هَذَا الْقَوْلِ وَإِلَى هَذَا

Birinci Mesele: { فَزادَهُمْ } buyruğundaki zamir neye racidir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu korkutmaları dile getirenlere racidir. İkincisi: Bizzat onların sözlerine racidir; takdiri ise “o söz onların imanını artırdı” şeklindedir. Bu nispetin güzel düşmesi şundandır: İmandaki bu artış söz konusu sözü işitme anında hâsıl olduğu için, bu söze ve bu

الْقَائِلِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نُوحٍ: ٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً [فَاطِرٍ: ٤٢] الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِالزِّيَادَةِ فِي الْإِيمَانِ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا هَذَا الْكَلَامَ الْمُخَوِّفَ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ، بَلْ حَدَثَ فِي قُلُوبِهِمْ عَزْمٌ مُتَأَكِّدٌ عَلَى مُحَارَبَةِ الْكُفَّارِ، وَعَلَى طَاعَةِ الرَّسُولِ ﷺ فِي كُلِّ مَا يَأْمُرُ بِهِ وَيَنْهَى عَنْهُ ثَقُلَ ذَلِكَ أَوْ خَفَّ، لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ بِهِ جِرَاحَاتٌ عَظِيمَةٌ، وَكَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى الْمُدَاوَاةِ، وَحَدَثَ فِي قُلُوبِهِمْ وُثُوقٌ بِأَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ وَيُؤَيِّدُهُمْ فِي هَذِهِ الْمُحَارَبَةِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَزادَهُمْ إِيماناً.

sözü söyleyene nispet edilmesi güzel olmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً } [Nûh: 6] “Fakat benim davetim onların sadece kaçışını artırdı” ve { فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } [Fâtır: 42] “Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince bu onların sadece nefretini artırdı” buyruklarıdır. İkinci Mesele: İmandaki artıştan murat şudur: Onlar bu korkutucu sözü işittiklerinde ona aldırmadılar; bilakis kalplerinde kâfirlerle savaşmaya ve ister ağır ister hafif gelsin emrettiği ve yasakladığı her hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmeye dair kesin bir azim meydana geldi. Zira aralarında ağır yaraları olanlar vardı ve tedaviye muhtaç idiler. Yine kalplerinde Allah'ın kendilerini düşmanlarına karşı muzaffer kılacağına ve bu savaşta teyit edeceğine dair bir güven ve kesin inanç meydana geldi. İşte Allah Teâlâ'nın: { فَزادَهُمْ إِيماناً } “Bu onların imanını artırdı” buyruğundan murat budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ لَا عَنِ التَّصْدِيقِ بَلْ عَنِ الطَّاعَاتِ، وَإِنَّهُ يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنُّقْصَانَ، احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى وُقُوعِ الزِّيَادَةِ، وَالَّذِينَ لَا يَقُولُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالُوا: الزِّيَادَةُ إِنَّمَا وَقَعَتْ فِي مَرَاتِبِ الْإِيمَانِ وَفِي شَعَائِرِهِ، فَصَحَّ الْقَوْلُ بِوُقُوعِ الزِّيَادَةِ فِي الْإِيمَانِ مَجَازًا.

Üçüncü Mesele: İmanın tasdikten değil taatlerden ibaret olduğunu, dolayısıyla artma ve eksilmeyi kabul ettiğini söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir; zira Allah Teâlâ artışın vuku bulduğunu açıkça belirtmiştir. Bu görüşü kabul etmeyenler ise şöyle demişlerdir: Artış ancak imanın mertebelerinde ve şiarlarında vuku bulmuştur; binaenaleyh imanda artışın vuku bulduğunu söylemek mecazen sahihtir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْوَاقِعَةُ تَدُلُّ دَلَالَةً ظَاهِرَةً عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا قَدِ انْهَزَمُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَالْعَادَةُ جَارِيَةٌ بِأَنَّهُ إِذَا انْهَزَمَ أَحَدُ الْخَصْمَيْنِ عَنِ/ الْآخَرِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ فِي قَلْبِ الْغَالِبِ قُوَّةٌ وَشِدَّةُ اسْتِيلَاءٍ، وَفِي قَلْبِ الْمَغْلُوبِ انْكِسَارٌ وَضَعْفٌ، ثُمَّ إِنَّهُ سبحانه قلب القضية هاهنا، فَأَوْدَعَ قُلُوبَ الْغَالِبِينَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الْخَوْفَ وَالرُّعْبَ، وَأَوْدَعَ قُلُوبَ الْمَغْلُوبِينَ الْقُوَّةَ وَالْحَمِيَّةَ وَالصَّلَابَةَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدَّوَاعِيَ وَالصَّوَارِفَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهَا مَتَى حَدَثَتْ فِي الْقُلُوبِ وَقَعَتِ الْأَفْعَالُ عَلَى وَفْقِهَا.

Dördüncü Mesele: Bu hadise, her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğuna açıkça delalet eder. Şöyle ki: Müslümanlar Uhud günü müşrikler karşısında hezimete uğramışlardı. Âdet gereği iki taraftan biri diğerine karşı / hezimete uğradığında galibin kalbinde bir güç ve üstünlük duygusu, mağlubun kalbinde ise kırgınlık ve zaaf hâsıl olur. Sonra Allah Sübhânehu burada durumu tersine çevirdi; galip olan müşriklerin kalplerine korku ve dehşet, mağlup olanların kalplerine ise güç, gayret ve metanet yerleştirdi. Bu da sevk edici (devâ‘î) ve vazgeçirici (savârif) amillerin Allah Teâlâ'dan olduğuna ve bunlar kalplerde meydana geldiğinde fiillerin de buna uygun olarak gerçekleştiğine delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كُلَّمَا ازْدَادُوا إِيمَانًا فِي قُلُوبِهِمْ أَظْهَرُوا مَا يُطَابِقُهُ فَقَالُوا: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: حَسْبُنَا اللَّهُ أَيْ كَافِينَا اللَّهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “Ve: «Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!» dediler” buyurmuştur. Murat şudur: Onlar kalplerinde iman arttıkça buna uygun olanı izhar edip: “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!” dediler. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: { حَسْبُنَا اللَّهُ } yani “Allah bize kâfidir” demektir. İmruülkays'ın şu sözü de böyledir:

وَحَسْبُكَ مِنْ غِنًى شِبَعٌ وَرِيٌّ

وَحَسْبُكَ مِنْ غِنًى شِبَعٌ وَرِيٌّ (Zenginlik olarak sana doymak ve suya kanmak yeter)

أَيْ يَكْفِيكَ الشِّبَعُ وَالرِّيُّ، وَأَمَّا (الْوَكِيلُ) فَفِيهِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ الْكَفِيلُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Yani “Doymak ve suya kanmak sana yeter” demektir. “el-Vekîl” (الْوَكِيلُ) lafzına gelince, bunda [şu] görüşler vardır: Birincisi: Onun kefil (üstlenici/güvence) olduğudur. Şair şöyle demiştir:

ذَكَرْتُ أَبَا أَرْوَى فَبِتُّ كَأَنَّنِي ... بِرَدِّ الْأُمُورِ الْمَاضِيَاتِ وَكِيلُ

ذَكَرْتُ أَبَا أَرْوَى فَبِتُّ كَأَنَّنِي ... بِرَدِّ الْأُمُورِ الْمَاضِيَاتِ وَكِيلُ (Ebû Ervâ'yı andım da geceyi sanki geçmiş işleri geri döndürmeye kefilmişim gibi geçirdim)

أَرَادَ كَأَنَّنِي بِرَدِّ الْأُمُورِ كَفِيلٌ. الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْوَكِيلُ: الْكَافِي، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ «نِعْمَ» سَبِيلُهَا أَنْ يَكُونَ الَّذِي بَعْدَهَا مُوَافِقًا لِلَّذِي قَبْلَهَا، تَقُولُ: رَازِقُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الرَّازِقُ، وَخَالِقُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْخَالِقُ، وَهَذَا أَحْسَنُ مِنْ قَوْلِ مَنْ يقول: خالقنا الله ونعم الرازق، فكذا هاهنا تَقْدِيرُ الْآيَةِ: يَكْفِينَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْكَافِي. الثَّالِثُ: الوكيل، فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَهُوَ الْمَوْكُولُ إِلَيْهِ، وَالْكَافِي وَالْكَفِيلُ يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى وَكِيلًا، لِأَنَّ الْكَافِيَ يَكُونُ الْأَمْرُ مَوْكُولًا إِلَيْهِ، وَكَذَا الْكَفِيلُ يَكُونُ الْأَمْرُ مَوْكُولًا إِلَيْهِ.

Şair “sanki geçmiş işleri geri getirmeye kefilim” demek istemiştir. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Vekil, kâfi (yeten) demektir. Bu görüşün sıhhatine delil şudur: “Ni‘me” (نِعْمَ) edatının kuralı, sonrasındakinin öncesindekine uygun olmasıdır. “Rızık verenimiz Allah'tır, O ne güzel rızık verendir” ve “Yaratıcımız Allah'tır, O ne güzel yaratandır” dersin; bu, “Yaratıcımız Allah'tır, O ne güzel rızık verendir” diyenin sözünden daha güzeldir. İşte burada da ayetin takdiri: “Allah bize kâfidir ve O ne güzel kâfidir (yetendir)” şeklindedir. Üçüncüsü: Vekil, mef‘ûl anlamında faîl veznindedir; o da kendisine iş havale edilen (el-mevkûlü ileyh) kimsedir. Kâfi ve kefil olan kimseye de vekil denilmesi caizdir; çünkü kâfi olan zata iş havale edilir, aynı şekilde kefil olan zata da iş havale edilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ [إلى آخر الآية] وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ وَالْمَعْنَى: وَخَرَجُوا فَانْقَلَبُوا، فَحَذَفَ الْخُرُوجَ لِأَنَّ الِانْقِلَابَ يَدُلُّ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاءِ: ٦٣] أَيْ فَضُرِبَ فَانْفَلَقَ، وَقَوْلُهُ: بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: النعمة هاهنا الْعَافِيَةُ، وَالْفَضْلُ التِّجَارَةُ، وَقِيلَ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } [ayetin sonuna kadar] “Bundan dolayı Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler” buyurmuştur. Bu şöyledir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktı. Mana şudur: “Çıktılar ve geri döndüler”; dönmek çıkmaya delalet ettiği için çıkış fiili hazfedilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } [eş-Şu‘arâ: 63] “Asanla denize vur; hemen yarıldı” yani “vurdu da yarıldı” buyruğu da böyledir. Allah Teâlâ'nın: { بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } “Allah'tan bir nimet ve lütufla” buyruğunda Mücâhid ve Süddî şöyle demişlerdir: Nimet burada afiyet, fazl (lütuf) ise ticarettir. Şöyle de denilmiştir:

النِّعْمَةُ مَنَافِعُ الدُّنْيَا، وَالْفَضْلُ ثَوَابُ الْآخِرَةِ، وَقَوْلُهُ: لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ لَمْ يُصِبْهُمْ قَتْلٌ وَلَا جِرَاحٌ فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ فِي طَاعَةِ رَسُولِهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ قَدْ تَفَضَّلَ عَلَيْهِمْ بِالتَّوْفِيقِ فِيمَا فَعَلُوا، وَفِي ذَلِكَ إِلْقَاءُ الْحَسْرَةِ في قلوب المتخلفين عنهم إظهار لِخَطَأِ رَأْيِهِمْ حَيْثُ حَرَمُوا أَنْفُسَهُمْ مِمَّا فَازَ به هؤلاء،

Nimet dünya menfaatleri, fazl ise ahiret sevabıdır. { لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } “Kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan” buyruğu ise ittifakla “onlara ne bir ölüm ne de bir yara isabet etmedi” demektir. { وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasına uydular” yani O'nun Resûlü'ne itaatte [rızasına uydular]. { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ } “Allah büyük lütuf sahibidir”, yaptıkları şeylerde onlara muvaffakiyet bahşetmiştir. Bunda, geride kalanların kalplerine bir hasret düşürmek ve bu kimselerin kazandığı şeylerden kendilerini mahrum bırakmaları sebebiyle görüşlerinin yanlışlığını ortaya koymak vardır.

وَرُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا: هَلْ يَكُونُ هَذَا غَزْوًا، فَأَعْطَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الْغَزْوِ وَرَضِيَ عَنْهُمْ.

Rivayet edildiğine göre onlar: “Bu [yaptığımız] bir gazve sayılır mı?” dediler; Allah da onlara gazve sevabı verdi ve onlardan razı oldu.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْمَغَازِي اخْتَلَفُوا، فَذَهَبَ الْوَاقِدِيُّ إِلَى تَخْصِيصِ الْآيَةِ الْأُولَى بِوَاقِعَةِ حَمْرَاءِ الْأَسَدِ، وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ بِبَدْرٍ الصُّغْرَى، وَمِنْهُمْ مَنْ يَجْعَلُ الْآيَتَيْنِ فِي وَقْعَةِ بَدْرٍ الصُّغْرَى، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ كَأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى قُرْبِ عَهْدٍ بِالْقَرْحِ، فَالْمَدْحُ فِيهِ أَكْثَرُ مِنَ الْمَدْحِ/ عَلَى الْخُرُوجِ عَلَى الْعَدُوِّ مِنْ وَقْتِ إِصَابَةِ الْقَرْحِ لِمَسِّهِ، وَالْقَوْلُ الْآخَرُ أَيْضًا مُحْتَمَلٌ. وَالْقَرْحُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَجِبُ أَنْ يُفَسَّرَ بِالْهَزِيمَةِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الَّذِينَ انْهَزَمُوا ثُمَّ أَحْسَنُوا الْأَعْمَالَ بِالتَّوْبَةِ وَاتَّقَوُا اللَّهَ فِي سَائِرِ أُمُورِهِمْ، ثُمَّ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ عَازِمِينَ عَلَى الثَّوَابِ مُوَطِّنِينَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى لِقَاءِ الْعَدُوِّ، بِحَيْثُ لَمَّا بَلَغَهُمْ كَثْرَةُ جُمُوعِهِمْ لَمْ يَفْتَرُوا وَلَمْ يَفْشَلُوا، وَتَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ وَرَضُوا بِهِ كَافِيًا وَمُعِينًا فَلَهُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ لَا يَحْجُبُهُمْ عَنْهُ مَا كَانَ مِنْهُمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ إِذْ كَانُوا قَدْ تَابُوا عَنْهَا وَاللَّهُ أعلم.

Bil ki megâzî (siyer) âlimleri ihtilaf etmişlerdir: Vâkıdî birinci ayeti Hamrâülesed hadisesine, ikinci ayeti ise Küçük Bedir'e tahsis etmiştir. Onlardan her iki ayeti de Küçük Bedir hadisesine hamletmiş olanlar da vardır. Birincisi daha evladır; zira Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ } “Kendilerine yara isabet ettikten sonra” buyruğu, yaranın tazeliğine delalet eder gibidir. Dolayısıyla buradaki övgü, yaranın taze olduğu vakitte düşmana karşı çıkma hususunda yapılan övgüden / daha fazladır. Diğer görüş de muhtemeldir; bu görüşe göre “el-karh” (yara) kelimesinin hezimet ile tefsir edilmesi gerekir. Sanki şöyle denilmiştir: Hezimete uğrayan, ardından tevbe ile amellerini güzelleştiren, diğer bütün işlerinde Allah'tan sakınan, sonra da sevaba azmetmiş ve düşmanla karşılaşmaya nefislerini hazırlamış olarak Allah'a ve Resûl'e icabet eden; öyle ki düşman ordularının çokluğu kendilerine ulaştığında gevşemeyen, yılgınlığa kapılmayan, Allah'a tevekkül edip O'nun kâfi ve yardımcı olmasına razı olan kimseler için büyük bir mükâfat vardır; başlarına gelen hezimet -ondan tevbe etmiş oldukları için- onları bu mükâfattan alıkoymaz. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 175. Ayet]

إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥)

{ إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } (175) “İşte o şeytan ancak kendi dostlarını korkutur. Öyleyse onlardan korkmayın, eğer inanıyorsanız benden korkun.”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: الشَّيْطانُ خَبَرُ ذلِكُمُ بِمَعْنَى: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الْمُثَبِّطُ هو الشيطان ويُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ بَيَانٌ لِتَثْبِيطِهِ، أَوِ الشَّيْطانُ صفة لاسم الإشارة ويُخَوِّفُ الْخَبَرُ، وَالْمُرَادُ بِالشَّيْطَانِ الرَّكْبُ، وَقِيلَ: نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ، وَسُمِّيَ شَيْطَانًا لِعُتُوِّهِ وَتَمَرُّدِهِ فِي الْكُفْرِ، كَقَوْلِهِ: شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ [الْأَنْعَامِ:

Bil ki { الشَّيْطانُ } lafzı, “Sizi vazgeçirmeye çalışan kişi ancak şeytandır” anlamında { ذلِكُمُ } lafzının haberidir (yüklemidir). { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } ise onun vazgeçirme çabasını açıklayan müste’nef (yeni) bir cümledir. Yahut { الشَّيْطانُ } işaret isminin sıfatı, { يُخَوِّفُ } ise haberdir. Şeytandan murat süvari kafilesidir; Nuaym b. Mes‘ûd olduğu da söylenmiştir. Küfürdeki azgınlığı ve taşkınlığı sebebiyle şeytan olarak isimlendirilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } [el-En‘âm: “İnsan ve cin şeytanları” buyruğunda olduğu gibi.

١١٢] وَقِيلَ: هُوَ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ بِالْوَسْوَسَةِ.

112] Bir görüşe göre de o, vesvese vererek korkutan şeytandır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ الَّذِينَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ بِالشَّيْطَانِ إِنَّمَا خَوَّفُوا الْمُؤْمِنِينَ، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُكُمْ بِأَوْلِيَائِهِ، فَحُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي وَحُذِفَ الْجَارُّ، وَمِثَالُ حَذْفِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي قَوْلُهُ تَعَالَى:

Allah Teâlâ'nın: { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } “Dostlarını korkutur” buyruğuna gelince, burada bir soru [ortaya çıkmaktadır]: Allah'ın şeytan olarak isimlendirdiği kimseler ancak müminleri korkutmuşlardı. O halde O'nun: { الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } “Şeytan ancak dostlarını korkutur” buyruğunun manası nedir? Müfessirler bu hususta üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Sözün takdiri: “İşte o şeytan sizi dostlarıyla korkutur” şeklindedir; böylece ikinci meful ve harf-i cer hazfedilmiştir. İkinci mefulün hazfedilmesine misal Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ [الْقَصَصِ: ٧] أَيْ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فِرْعَوْنَ، وَمِثَالُ حَذْفِ الْجَارِّ قَوْلُهُ تَعَالَى:

{ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ } [el-Kasas: 7] “Ondan korktuğun zaman onu denize bırak”; yani Firavun'dan korktuğun zaman. Harf-i cerrin hazfedilmesine misal ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً [الْكَهْفِ: ٢] مَعْنَاهُ: لِيُنْذِرَكُمْ بِبَأْسٍ وَقَوْلُهُ: لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ [غَافِرٍ: ١٥] أَيْ لِيُنْذِرَكُمْ بِيَوْمِ التَّلَاقِ، وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ، وَالزَّجَّاجِ، وَأَبِي عَلِيٍّ. قَالُوا: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ يُخَوِّفُكُمْ بِأَوْلِيَائِهِ.

{ لِيُنْذِرَ بَأْساً شَدِيداً } [el-Kehf: 2] “Çetin bir azapla uyarmak için”; bunun manası: “Sizi çetin bir azapla uyarmak için” demektir. Bir de O'nun: { لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ } [el-Mü'min/Gâfir: 15] “Kavuşma günü ile uyarmak için” buyruğudur; yani “Sizi kavuşma günü ile uyarmak için” demektir. Bu, Ferrâ, Zeccâc ve Ebû Ali'nin görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Übey b. Ka‘b'ın { يُخَوِّفُكُمْ بِأَوْلِيَائِهِ } “Sizi dostlarıyla korkutur” kıraati de buna delalet etmektedir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا عَلَى قَوْلِ الْقَائِلِ: خَوَّفْتُ زَيْدًا عَمْرًا، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ، فَحَذَفَ الْمَفْعُولَ الْأَوَّلَ، كَمَا تَقُولُ: أَعْطَيْتُ الْأَمْوَالَ، أَيْ أَعْطَيْتُ الْقَوْمَ الْأَمْوَالَ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا أَوْلَى مِنِ ادِّعَاءٍ جَارٍ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: لِيُنْذِرَ بَأْساً أَيْ لِيُنْذِرَكُمْ بَأْسًا وَقَوْلُهُ: لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ أَيْ لِيُنْذِرَكُمْ يَوْمَ التَّلَاقِ وَالتَّخْوِيفُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ غَيْرِ حَرْفِ جَرٍّ تَقُولُ: خَافَ زَيْدٌ الْقِتَالَ، وَخَوَّفْتُهُ الْقِتَالَ وَهَذَا الْوَجْهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ.

İkinci görüş: Bu, bir kimsenin: “Zeyd'i Amr ile korkuttum” sözü gibidir. Ayetin takdiri: “Sizi dostlarıyla korkutur” şeklindedir. Nitekim: “Malları verdim” yani “Kavme malları verdim” dediğin gibi burada da birinci meful hazfedilmiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bu, üzerinde hiçbir delil bulunmayan bir harf-i cer iddiasında bulunmaktan daha evladır. O'nun: { لِيُنْذِرَ بَأْساً } buyruğu “Sizi azapla uyarmak için”, { لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ } buyruğu da “Sizi kavuşma günü ile uyarmak için” takdirindedir. Korkutmak (tahvîf) fiili harf-i cer olmaksızın iki mefule geçişli (müteaddî) olur. Şöyle dersin: “Zeyd savaştan korktu” (hâfe Zeydün el-kıtâl) ve “Onu savaştan korkuttum” (havveftühü el-kıtâl). Bu veche İbn Mes‘ûd'un { يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ } “Sizi dostlarından korkutur” kıraati delalet eder.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ الْمُنَافِقِينَ لِيَقْعُدُوا عَنْ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَالْمَعْنَى الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ الَّذِينَ يُطِيعُونَهُ وَيُؤْثِرُونَ أَمْرَهُ، فَأَمَّا أَوْلِيَاءُ اللَّهِ، فَإِنَّهُمْ لَا يَخَافُونَهُ إِذَا خَوَّفَهُمْ وَلَا يَنْقَادُونَ لِأَمْرِهِ وَمُرَادِهِ مِنْهُمْ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ، فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ فِيهِ مَحْذُوفَانِ، وَالثَّانِي فِيهِ مَحْذُوفٌ وَاحِدٌ، وَالثَّالِثُ لَا حَذْفَ فِيهِ. وَأَمَّا الْأَوْلِيَاءُ فَهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَالْكُفَّارُ، وَقَوْلُهُ: فَلا تَخافُوهُمْ الْكِنَايَةُ فِي الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ عَائِدَةٌ إِلَى الْأَوْلِيَاءِ. وَفِي الْقَوْلِ الثَّالِثِ عَائِدَةٌ إِلَى النَّاسُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٣] فَلا تَخافُوهُمْ فتقعدوا عن القتال وتجنبوا وَخافُونِ فَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِي وَسَارِعُوا إِلَى مَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يَعْنِي أَنَّ الْإِيمَانَ يَقْتَضِي أَنْ تُؤْثِرُوا خَوْفَ اللَّهِ عَلَى خوف الناس.

Üçüncü görüş: Ayetin manası: Müşriklerle savaşmaktan geri dursunlar diye münafık olan kendi dostlarını korkutur. Manası: Şeytan kendisine itaat eden ve emrini tercih eden dostlarını korkutur. Allah'ın dostlarına gelince; şeytan onları korkuttuğunda onlar ondan korkmazlar, onun emrine ve onlardan istediği şeye boyun eğmezler. Bu, Hasan ve Süddî'nin görüşüdür. Buna göre birinci görüşte iki mahzûf (düşmüş öge), ikinci görüşte bir mahzûf vardır; üçüncü görüşte ise hiç mahzûf yoktur. Evliyâ (dostlar) ise müşrikler ve kâfirlerdir. O'nun: { فَلا تَخافُوهُمْ } “Onlardan korkmayın” buyruğundaki zamir ilk iki görüşe göre evliyâya (dostlara) dönmektedir. Üçüncü görüşe göre ise: { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } [Âl-i İmrân: 173] “İnsanlar size karşı toplandı” buyruğundaki “insanlar” lafzına dönmektedir. { فَلا تَخافُوهُمْ } “Onlardan korkmayın” [ki] savaştan geri durup kaçınmayasınız. { وَخافُونِ } “Benden korkun”, Resûlüm ile birlikte cihad edin ve size emrettiği şeye koşun, { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız”; yani iman, Allah korkusunu insanların korkusuna tercih etmenizi gerektirir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 176. Ayet]

وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦)

{ وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } (176) “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir zarar veremezler. Allah, onlara ahirette bir pay bırakmamayı murat eder. Onlar için büyük bir azap vardır.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ] فيه مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin” buyruğuna dair] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ يُحْزِنْكَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ، وَكَذَلِكَ فِي جَمِيعِ مَا فِي الْقُرْآنِ إِلَّا قَوْلَهُ:

Birinci Mesele: Nâfi‘, yânın zammesi ve zânın kesresiyle { يُحْزِنْكَ } şeklinde okumuştur. Kur'an'daki bütün yerlerde de şu buyruk müstesna böyle okumuştur:

لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٣] فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ، فَإِنَّهُ فَتَحَ الْيَاءَ وَضَمَّ الزَّايَ، وَالْبَاقُونَ كُلُّهُمْ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: اللُّغَةُ الْجَيِّدَةُ: حَزَنَهُ يَحْزُنُهُ عَلَى مَا قَرَأَ بِهِ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ، وَحُجَّةُ نَافِعٍ أَنَّهُمَا لُغَتَانِ يُقَالُ: حَزَنَ يَحْزُنُ كَنَصَرَ يَنْصُرُ، وَأَحْزَنَ يُحْزِنُ كَأَكْرَمَ يُكْرِمُ لُغَتَانِ.

Enbiyâ Suresi'ndeki { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } [el-Enbiyâ: 103] “En büyük korku onları üzmez” ayetinde yâyı fetha ve zâyı damme ile okumuştur. Diğer [kıraat imamlarının] hepsi ise yânın fethası ve zânın dammesiyle okumuşlardır. Ezherî şöyle demiştir: Kurrânın çoğunun okuduğu şekilde “hazene yahzünühü” (حَزَنَهُ يَحْزُنُهُ) fasih dildir. Nâfi‘in delili ise bunların iki ayrı lügat olmasıdır: “Nasara yansuru” gibi “hazene yahzünü” ve “ekrame yükrimu” gibi “ahzene yuhzinu” denilir ki bunlar iki lügattir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى جَعَلَ رَسُولَهُ آمِنًا مِنْ شَرِّهِمْ، وَالْمَعْنَى: لَا يَحْزُنْكَ مَنْ يُسَارِعُ فِي الْكُفْرِ بِأَنْ يَقْصِدَ جَمْعَ الْعَسَاكِرِ لِمُحَارَبَتِكَ، فَإِنَّهُمْ بِهَذَا الصَّنِيعِ إِنَّمَا يَضُرُّونَ أَنْفُسَهُمْ وَلَا يَضُرُّونَ اللَّهَ، وَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا النَّبِيَّ وَأَصْحَابَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ شَيْئًا، وَإِذَا حُمِلَ عَلَى ذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى ضَرَرٍ مَخْصُوصٍ، لِأَنَّ مِنَ الْمَشْهُورِ أَنَّهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ أَلْحَقُوا أَنْوَاعًا مِنَ الضَّرَرِ بِالنَّبِيِّ ﵊، وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَحْمُولًا عَلَى أَنَّ مَقْصُودَهُمْ مِنْ جَمْعِ الْعَسَاكِرِ إِبْطَالُ هَذَا الدِّينِ وَإِزَالَةُ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ لَا يَحْصُلُ لَهُمْ، بَلْ يَضْمَحِلُّ أَمْرُهُمْ وَتَزُولُ شَوْكَتُهُمْ، وَيَعْظُمُ أَمْرُكَ وَيَعْلُو شَأْنُكَ. الثَّانِي: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ، وَمُسَارَعَتُهُمْ هِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُخَوِّفُونَ الْمُؤْمِنِينَ/ بِسَبَبِ وَقْعَةِ أُحُدٍ وَيُؤَيِّسُونَهُمْ مِنَ النُّصْرَةِ وَالظَّفَرِ، أَوْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ مُحَمَّدًا طَالِبُ مُلْكٍ، فَتَارَةً يَكُونُ الْأَمْرُ لَهُ، وَتَارَةً عَلَيْهِ، وَلَوْ كَانَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مَا غُلِبَ، وَهَذَا كَانَ يُنَفِّرُ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْإِسْلَامِ، فَكَانَ الرَّسُولُ يَحْزَنُ بِسَبَبِهِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ قَوْمًا مِنَ الْكُفَّارِ أَسْلَمُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا خَوْفًا مِنْ قُرَيْشٍ فَوَقَعَ الْغَمُّ فِي قَلْبِ الرَّسُولِ ﷺ بِذَلِكَ السَّبَبِ، فَإِنَّهُ ﵇ ظَنَّ أَنَّهُمْ بِسَبَبِ تِلْكَ الرِّدَّةِ يُلْحِقُونَ بِهِ مَضَرَّةً فَبَيَّنَ اللَّهُ أَنَّ رِدَّتَهُمْ لَا تُؤَثِّرُ فِي لُحُوقِ ضَرَرٍ بِكَ قَالَ الْقَاضِي: وَيُمْكِنُ أَنْ يَقْوَى هَذَا الْوَجْهُ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُسْتَمِرَّ عَلَى الْكُفْرِ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ يُسَارِعُ فِي الْكُفْرِ، وَإِنَّمَا يُوصَفُ بِذَلِكَ مَنْ يَكْفُرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ. الثَّانِي: أَنَّ إِرَادَتَهُ تَعَالَى أَنْ لَا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ قَدْ آمَنَ، فَاسْتَوْجَبَ ذَلِكَ، ثُمَّ أُحْبِطَ الثَّالِثُ: أَنَّ الْحُزْنَ إِنَّمَا يَكُونُ عَلَى فَوَاتِ أَمْرٍ مَقْصُودٍ، فَلَمَّا قَدَّرَ النَّبِيُّ ﷺ الِانْتِفَاعَ بِإِيمَانِهِمْ، ثُمَّ كَفَرُوا حَزِنَ ﷺ عِنْدَ ذَلِكَ لِفَوَاتِ التَّكْثِيرِ بِهِمْ، فَآمَنُهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ وَعَرَّفَهُ أَنَّ وُجُودَ إِيمَانِهِمْ كَعَدَمِهِ فِي أَنَّ أَحْوَالَهُ لَا تَتَغَيَّرُ.

İkinci Mesele: Ayetin iniş sebebi hususunda muhtelif görüşler ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Ayet Kureyş kâfirleri hakkında inmiştir ve Allah Teâlâ Resûlü'nü onların şerrinden emin kılmıştır. Manası şudur: Seninle savaşmak için ordular toplamaya girişerek küfürde yarışan kimse seni üzmesin; zira onlar bu yaptıklarıyla ancak kendilerine zarar verirler, Allah'a hiçbir zarar veremezler. Bunun, onların Peygamber'e ve müminlerden olan ashabına hiçbir zarar veremeyecekleri manasına hamledilmesi gerekir. Böyle hamledildiğinde de özel bir zarara hamledilmesi zorunludur; çünkü onların bundan sonra Peygamber'e (aleyhisselâm) çeşitli zararlar verdikleri meşhurdur. Bunun, onların ordu toplamakla hedeflerinin bu dini iptal etmek ve bu şeriatı ortadan kaldırmak olduğu, fakat bu hedefe asla ulaşamayacakları, bilakis durumlarının sönüp güçlerinin yok olacağı, senin davanın büyüyeceği ve şanının yüceleceği manasına hamledilmesi daha evladır. İkincisi: Ayet münafıklar hakkında inmiştir; onların [küfürde] yarışması ise Uhud hadisesi sebebiyle müminleri korkutmaları / ve onları zafer ve nusretten ümitsizliğe düşürmeleriydi. Yahut: “Muhammed mülk (hükümranlık) peşindedir; bazen iş onun lehine, bazen de aleyhine olur. Şayet Allah katından bir elçi olsaydı mağlup olmazdı” demeleri sebebiyleydi. Bu durum Müslümanları İslam'dan soğutuyordu ve Resûlullah bu sebeple üzülüyordu. Bazıları şöyle demiştir: Kâfirlerden bir topluluk Müslüman oldu, sonra Kureyş'ten korkarak dinden döndüler (irtidat ettiler). Bu sebeple Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbine keder düştü; zira o (aleyhisselâm), bu irtidat sebebiyle kendisine bir zarar vereceklerini zannetti. Allah Teâlâ da onların dinden dönmelerinin sana bir zarar gelmesinde hiçbir tesiri olmayacağını açıkladı. Kādî şöyle demiştir: Bu vecih şu hususlarla kuvvet kazanabilir: Birincisi: Küfrü devam eden kimse “küfürde yarışan” diye vasfedilmez; bu ancak imandan sonra küfre sapan kimse için kullanılır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın ahirette onlara bir pay bırakmamayı murat etmesi, ancak iman edip buna hak kazanan, sonra da amelleri boşa çıkan kimseye layık olur. Üçüncüsü: Üzüntü ancak hedeflenen bir şeyin elden kaçması üzerine olur. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların imanıyla fayda sağlanacağını takdir edip onlar da küfre sapınca, onlarla çoğalma imkânı elden gittiği için üzüldü; Allah da onu bundan emin kıldı ve durumunun değişmemesi bakımından onların imanının varlığı ile yokluğunun eşit olduğunu bildirdi.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمُرَادَ رُؤَسَاءُ الْيَهُودِ: كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابُهُ الَّذِينَ كَتَمُوا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ لِمَتَاعِ الدُّنْيَا. قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَلَا يَبْعُدُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ أصناف الكفار بدليل قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِلَى قَوْلِهِ: وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا [الْمَائِدَةِ: ٤١] فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ حُزْنَهُ كَانَ حَاصِلًا مِنْ كُلِّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ.

Dördüncü görüş: Muradı, dünya menfaati uğruna Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatını gizleyen Ka‘b b. el-Eşref ve arkadaşları gibi Yahudi reisleridir. Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } ayetinden { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } [el-Mâide: 41] buyruğuna kadar olan delil sebebiyle ayetin bütün kâfir sınıflarına hamledilmesi uzak bir ihtimal değildir. Nitekim bu ayet, onun üzüntüsünün bütün bu kâfirlerden kaynaklandığına delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ الْحُزْنَ عَلَى كُفْرِ الْكَافِرِ وَمَعْصِيَةِ الْعَاصِي طَاعَةٌ، فَكَيْفَ نَهَى اللَّهُ عَنِ الطَّاعَةِ؟

Üçüncü Mesele: Ayette şöyle bir soru vardır: Kâfirin küfrüne ve günahkârın günahına üzülmek bir taattir (ibadettir); o halde Allah Teâlâ taatten nasıl nehyetmiştir?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ يُفَرِّطُ وَيُسْرِفُ فِي الْحُزْنِ عَلَى كُفْرِ قَوْمِهِ حَتَّى كَادَ يُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى

Cevap iki yöndendir: Birincisi: O, kavminin küfrüne üzülmede aşırıya kaçıyor ve haddi aşıyordu; öyle ki bu durum neredeyse

لُحُوقِ الضَّرَرِ بِهِ، فَنَهَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْإِسْرَافِ فِيهِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ [فَاطِرٍ: ٨] الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى لَا يُحْزِنُوكَ بِخَوْفِ أَنْ يَضُرُّوكَ وَيُعِينُوا عَلَيْكَ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ:

kendisine zarar verecek boyuta varıyordu. Bu sebeple Allah Teâlâ onu bu hususta aşırıya gitmekten nehyetti. Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } [Fâtır: 8] “Onlar için duyduğun hasretlerle kendini helak etme” buyruğunu görmez misin? İkincisi: Manası, sana zarar verirler veya sana karşı [başkalarına] yardım ederler korkusuyla seni üzmesinler demektir. O'nun şu buyruğunu görmez misin:

إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يَعْنِي أَنَّهُمْ لَا يَضُرُّونَ بِمُسَارَعَتِهِمْ فِي الْكُفْرِ غَيْرَ أَنْفُسِهِمْ، وَلَا يَعُودُ وَبَالُ ذَلِكَ عَلَى غَيْرِهِمْ أَلْبَتَّةَ.

{ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir zarar veremezler”; yani onlar küfürde yarışmalarıyla ancak kendilerine zarar verirler ve bunun vebali kesinlikle başkalarına dönmez.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا النَّبِيَّ وَأَصْحَابَهُ شَيْئًا، وَقَالَ عَطَاءٌ: يُرِيدُ: لَنْ يَضُرُّوا أَوْلِيَاءَ اللَّهِ شَيْئًا.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “Şüphesiz onlar Allah'a hiçbir zarar veremezler” buyurmuştur. Manası: Onlar Peygamber'e ve ashabına hiçbir zarar veremezler demektir. Atâ ise şöyle demiştir: “Allah'ın dostlarına hiçbir zarar veremezler” manasını kastetmektedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ } “Allah, onlara ahirette bir pay bırakmamayı murat eder” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ رَدٌّ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ، وَتَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ الْقَاضِي:

Birinci Mesele: Bu, Mu‘tezile'ye bir reddiye olup hayrın ve şerrin Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna dair açık bir nastır (hükümdür). Kādî şöyle demiştir:

الْمُرَادُ أَنَّهُ يُرِيدُ الْإِخْبَارَ بِذَلِكَ وَالْحُكْمَ بِهِ.

Murat, O'nun bunu haber vermeyi ve buna hükmetmeyi irade etmesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، وَالثَّانِي: بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ، لَكِنَّ الْإِتْيَانَ بِضِدِّ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَكَمَ بِهِ مُحَالٌ فَيَعُودُ الْإِشْكَالُ.

Bil ki bu cevap iki bakımdan zayıftır: Birincisi: Lafzın zahirinden sapmaktır. İkincisi: Durumun onun dediği gibi olduğu takdir edilse bile, Allah'ın haber verdiği ve hükmettiği şeyin zıddını ortaya koymak imkânsızdır; dolayısıyla işkâl (itiraz) yine geri döner.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْإِرَادَةُ لَا تَتَعَلَّقُ بِالْعَدَمِ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا ذَلِكَ جَائِزٌ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِنَا لِأَنَّهُ قَالَ: يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ فَبَيَّنَ أَنَّ إِرَادَتَهُ مُتَعَلِّقَةٌ بِهَذَا الْعَدَمِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ ذَلِكَ كَمَا قَالَ: وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] قُلْنَا: هَذَا عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ.

İkinci Mesele: Mu‘tezile: “İrade, ademe (yokluğa) taalluk etmez” demiştir. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise bunun caiz olduğunu söylemiştir. Ayet bizim ashabımızın görüşüne delalet etmektedir; zira Allah Teâlâ: { يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ } buyurarak iradesinin bu yokluğa taalluk ettiğini beyan etmiştir. Mu‘tezile: “Manası, O'nun bunu irade etmemiş olmasıdır; nitekim: { وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [el-Bakara: 185] buyurmuştur” dedi. Biz deriz ki: Bu, zahirden sapmaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّكِرَةَ فِي مَوْضِعِ النَّفْيِ تَعُمُّ، إِذْ لَوْ لَمْ يَحْصُلِ الْعُمُومُ لَمْ يَحْصُلْ تَهْدِيدُ الْكُفَّارِ بِهَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ قَالَ: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وَهَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ كَمَا لَا حَظَّ لَهُمُ الْبَتَّةَ مِنْ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ فَلَهُمُ الحظ العظيم من مضار الآخرة.

Üçüncü Mesele: Ayet, nefy (olumsuzluk) makamındaki nekirenin umum (genellik) ifade ettiğine delalet eder; çünkü şayet umum gerçekleşmeseydi, kâfirlerin bu ayetle tehdit edilmesi gerçekleşmezdi. Sonra Allah Teâlâ: { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Ve onlar için büyük bir azap vardır” buyurmuştur. Bu yeni bir cümledir. Manası şudur: Ahiretin menfaatlerinden onlar için hiçbir nasip bulunmadığı gibi, ahiretin zararlarından da onlar için pek büyük bir pay vardır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 177. Ayet]

إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } (177) “İman karşılığında küfrü satın alanlar, Allah'a hiçbir zarar veremezler. Onlar için elem verici bir azap vardır.”

اعْلَمْ أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ الْأُولَى عَلَى الْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودِ، وَحَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْمُرْتَدِّينَ لَا يَبْعُدُ أَيْضًا حَمْلُ الْآيَةِ الْأُولَى عَلَى الْمُرْتَدِّينَ، وَحَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْيَهُودِ، وَمَعْنَى اشْتِرَاءِ الْكُفْرِ بِالْإِيمَانِ مِنْهُمْ، أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْرِفُونَ النَّبِيَّ ﷺ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ قَبْلَ مَبْعَثِهِ وَيَسْتَنْصِرُونَ بِهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، فَلَمَّا بُعِثَ كَفَرُوا بِهِ وَتَرَكُوا مَا كَانُوا عَلَيْهِ، فَكَأَنَّهُمْ أَعْطَوُا الْإِيمَانَ وَأَخَذُوا الْكُفْرَ بَدَلًا عَنْهُ كَمَا يَفْعَلُ الْمُشْتَرِي مِنْ إِعْطَاءِ شَيْءٍ وَأَخْذِ غَيْرِهِ بَدَلًا عَنْهُ، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ مَتَى كَانُوا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ، فَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ كَفَرُوا وَتَرَكُوا الْإِيمَانَ، فَكَانَ ذَلِكَ كَأَنَّهُمُ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ.

Bil ki biz birinci ayeti münafıklara ve Yahudilere, bu ayeti de mürtedlere hamledebileceğimiz gibi, birinci ayeti mürtedlere, bu ayeti de Yahudilere hamletmek de uzak bir ihtimal değildir. Onların iman karşılığında küfrü satın almalarının manası şudur: Onlar Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tanıyor, peygamber olarak gönderilmesinden önce ona iman ediyor ve düşmanlarına karşı onunla zafer diliyorlardı. Peygamber olarak gönderilince onu inkâr ettiler ve üzerinde bulundukları hali terk ettiler. Sanki bir alıcının bir şeyi verip onun yerine başka bir şeyi alması gibi, imanı verip onun yerine küfrü aldılar. Bu ayetin münafıklara hamledilmesi de uzak bir ihtimal değildir; zira onlar müminlerle beraber olduklarında imanı açığa vuruyor, şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise küfre sapıp imanı terk ediyorlardı. Dolayısıyla bu durum, sanki onların iman karşılığında küfrü satın almaları gibi olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً [آل عمران:

Bil ki Allah Teâlâ birinci ayette: { الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } [Âl-i İmrân:

١٧٦] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّكْرَارِ أُمُورٌ:

176] “Küfürde yarışanlar Allah'a hiçbir zarar veremezler” buyurmuş; bu ayette ise: { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } “İman karşılığında küfrü satın alanlar Allah'a hiçbir zarar veremezler” buyurmuştur. Bu tekrardaki fayda birtakım hususlardır:

أَحَدُهَا: أَنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَا شَكَّ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ أَوَّلًا، ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا بَعْدَ ذَلِكَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاضْطِرَابِ وَضَعْفِ الرَّأْيِ وَقِلَّةِ الثَّبَاتِ، وَمِثْلُ هَذَا الْإِنْسَانِ لَا خَوْفَ مِنْهُ وَلَا هَيْبَةَ لَهُ وَلَا قُدْرَةَ لَهُ الْبَتَّةَ عَلَى إِلْحَاقِ الضَّرَرِ بِالْغَيْرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ أَمْرَ الدِّينِ أَهَمُّ/ الْأُمُورِ وَأَعْظَمُهَا، وَمِثْلُ هَذَا مِمَّا لَا يُقْدِمُ الْإِنْسَانُ فِيهِ

Birincisi: İman karşılığında küfrü satın alanların önceden kâfir oldukları, sonra iman ettikleri, daha sonra da küfre saptıkları şüphesizdir. Bu durum, son derece çalkantılı oluşa, görüş zayıflığına ve sebat azlığına delalet eder. Böyle bir kimseden ne korkulur, ne ona heybet duyulur, ne de onun başkasına zarar vermeye hiçbir gücü yeter. İkincisi: Din meselesi işlerin en mühimi / ve en büyüğüdür. İnsan böyle bir konuda ancak etraflıca inceledikten ve çokça düşündükten sonra

عَلَى الْفِعْلِ أَوْ عَلَى التَّرْكِ إِلَّا بَعْدَ إِمْعَانِ النَّظَرِ وَكَثْرَةِ الْفِكْرِ، وَهَؤُلَاءِ يُقْدِمُونَ عَلَى الْفِعْلِ أَوْ عَلَى التَّرْكِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمُهِمِّ الْعَظِيمِ بِأَهْوَنِ الْأَسْبَابِ وَأَضْعَفِ الْمُوجِبَاتِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قِلَّةِ عَقْلِهِمْ وَشِدَّةِ حَمَاقَتِهِمْ، فَأَمْثَالُ هَؤُلَاءِ لَا يَلْتَفِتُ الْعَاقِلُ إِلَيْهِمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَكْثَرَهُمْ إِنَّمَا يُنَازِعُونَكَ فِي الدِّينِ، لَا بِنَاءً عَلَى الشُّبُهَاتِ، بَلْ بِنَاءً عَلَى الْحَسَدِ وَالْمُنَازَعَةِ فِي مَنْصِبِ الدُّنْيَا، وَمَنْ كَانَ عَقْلُهُ هَذَا الْقَدْرَ، وَهُوَ أَنَّهُ يَبِيعُ بِالْقَلِيلِ مِنَ الدُّنْيَا السَّعَادَةَ الْعَظِيمَةَ فِي الْآخِرَةِ كَانَ فِي غَايَةِ الْحَمَاقَةِ، وَمِثْلُهُ لَا يَقْدِرُ فِي إِلْحَاقِ الضَّرَرِ بِالْغَيْرِ، فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ فِي إِعَادَةِ هَذِهِ الآية والله أعلم بمراده.

bir şeyi yapmaya veya terk etmeye girişir. Bunlar ise bu derece mühim ve büyük bir meselede en basit sebepler ve en zayıf gerekçelerle fiile veya terke girişmektedirler. Bu da onların akıllarının kıtlığına ve ahmaklıklarının şiddetine delalet eder. Dolayısıyla akıllı kimse böylelerine iltifat etmez. Üçüncüsü: Onların çoğu seninle din hususunda birtakım şüphelere binaen değil, bilakis haset ve dünyalık makam çekişmesi sebebiyle mücadele etmektedir. Aklı bu kadarcık olan, yani pek az bir dünyalık karşılığında ahiretteki muazzam saadeti satan kimse son derece ahmaktır; böylesi bir kimse de başkasına zarar vermeye muktedir olamaz. İşte bu ayetin tekrar edilmesindeki fayda budur. Murat ettiği şeyi en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 178. Ayet]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } (178) “O inkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu asla sanmasınlar! Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الَّذِينَ ذَهَبُوا إِلَى الْمَدِينَةِ لِتَثْبِيطِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُمْ إِنَّمَا ثَبَّطُوهُمْ لِأَنَّهُمْ خَوَّفُوهُمْ بِأَنْ يُقْتَلُوا كَمَا قُتِلَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ أَقْوَالَ هَؤُلَاءِ الشَّيَاطِينِ لَا يَقْبَلُهَا الْمُؤْمِنُ وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا، وَإِنَّمَا الْوَاجِبُ عَلَى الْمُؤْمِنِ أَنْ يَعْتَمِدَ عَلَى فَضْلِ اللَّهِ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ بَقَاءَ هَؤُلَاءِ الْمُتَخَلِّفِينَ لَيْسَ خَيْرًا مِنْ قَتْلِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قُتِلُوا بِأُحُدٍ، لِأَنَّ هَذَا الْبَقَاءَ صَارَ وَسِيلَةً إِلَى الْخِزْيِ فِي الدُّنْيَا وَالْعِقَابِ الدَّائِمِ فِي الْقِيَامَةِ، وَقَتْلُ أُولَئِكَ الَّذِينَ قُتِلُوا يَوْمَ أُحُدٍ صَارَ وَسِيلَةً إِلَى الثَّنَاءِ الْجَمِيلِ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابِ الْجَزِيلِ فِي الْآخِرَةِ، فَتَرْغِيبُ أُولَئِكَ الْمُثَبِّطِينَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَيَاةِ وَتَنْفِيرُهُمْ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْقَتْلِ لَا يَقْبَلُهُ إِلَّا جَاهِلٌ. فَهَذَا بَيَانُ وَجْهِ النَّظْمِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabını vazgeçirmek için Medine'ye gidenlerin onları ancak Uhud günü Müslümanların öldürüldüğü gibi öldürülmekle korkutarak vazgeçirmeye çalıştıklarını haber vermiştir. Allah Teâlâ da müminin bu şeytanların sözlerini kabul etmeyeceğini ve onlara iltifat etmeyeceğini açıklamıştır. Müminin üzerine vacip olan ancak Allah'ın lütfuna güvenmektir. Sonra bu ayette, savaştan geri kalan bu kimselerin hayatta kalmasının Uhud'da öldürülen o kimselerin öldürülmesinden daha hayırlı olmadığını beyan etmiştir; çünkü bu hayatta kalış dünyada rezilliğe ve kıyamette ebedî azaba vesile olmuştur. Uhud günü öldürülen o kimselerin öldürülmesi ise dünyada güzel bir övgüye ve ahirette bol bir mükâfata vesile olmuştur. Dolayısıyla o vazgeçiricilerin böylesi bir hayata rağbet ettirmesini ve böylesi bir ölümden soğutmasını ancak bir cahil kabul eder. İşte nazmın (ayetler arası uyumun) vechi budur. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَلَا تَحْسَبُنَّ الَّذِينَ كفروا ولا تحسبن الذين يبخلون [آل عمران: ١٨٠] لا تحسبن الذين يفرحون ... فلا تحسبنهم [آل عمران: ١٨٨] فِي الْأَرْبَعَةِ بِالتَّاءِ وَضَمَّ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: تَحْسَبُنَّهُمْ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِالْيَاءِ إِلَّا قوله: فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ فَإِنَّهُ بِالتَّاءِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ كُلَّهَا بِالتَّاءِ، وَاخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي فَتْحِ السِّينِ وَكَسْرِهَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، أَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ: فَقَوْلُهُ:

Birinci Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, { وَلَا تَحْسَبُنَّ الَّذِينَ كفروا } [Âl-i İmrân: 178], { ولا تحسبن الذين يبخلون } [Âl-i İmrân: 180] ve { لا تحسبن الذين يفرحون ... فلا تحسبنهم } [Âl-i İmrân: 188] olmak üzere bu dört yerde tâyı fethalı ve { تَحْسَبُنَّهُمْ } kavlinde bânın zammesiyle okumuşlardır. Nâfi‘ ve İbn Âmir ise { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } hariç [hepsini] yâ ile okumuşlar, bu lafzı ise tâ ile okumuşlardır. Hamza ise hepsini tâ ile okumuştur. Kurrânın sînin fethası ve kesresi hususundaki ihtilafını daha önce Bakara Suresi'nde takdim etmiştik. Alttan iki noktalı yâ ile okuyanlara gelince; O'nun:

يَحْسَبَنَّ فِعْلٌ، وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا فَاعِلٌ يَقْتَضِي مَفْعُولَيْنِ أَوْ مَفْعُولًا يَسُدُّ مَسَدَّ مَفْعُولَيْنِ نَحْوُ حَسِبْتُ، وَقَوْلُهُ: حَسِبْتُ أَنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ، وَحَسِبْتُ أَنْ يَقُومَ عَمْرٌو، فَقَوْلُهُ فِي الْآيَةِ: أَنَّما نُمْلِي/ لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ يَسُدُّ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ [الْفُرْقَانِ: ٤٤] وَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقُ فَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ مَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ، وَهُوَ أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا نصب بأنه المفعول الاول، وأَنَّما نُمْلِي لَهُمْ بدل عنه. وخَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ إِمْلَاءَ الَّذِينَ كَفَرُوا خَيْرًا لَهُمْ. وَمِثْلُهُ مِمَّا جَعَلَ «أَنَّ» مَعَ الْفِعْلِ بَدَلًا مِنَ الْمَفْعُولِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٧] فَقَوْلُهُ: أَنَّها لَكُمْ بَدَلٌ مِنْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ.

{ يَحْسَبَنَّ } lafzı fiil, { الَّذِينَ كَفَرُوا } kavli ise faildir; bu fiil iki meful yahut “Zeyd'in gittiğini sandım” (hasibtü enne Zeyden müntaligun) ve “Amr'ın kalkacağını sandım” (hasibtü en yekûme Amr) misallerinde olduğu gibi iki mefulün yerine geçen bir meful gerektirir. Ayetteki { أَنَّما نُمْلِي / لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } kavli de iki mefulün yerine geçmektedir. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ } [el-Furkān: 44] “Yoksa sen onların çoğunun dinlediğini mi sanıyorsun?” buyruğudur. Hamza'nın üstten iki noktalı tâ ile okuyuşuna gelince; bu hususta söylenmiş en güzel söz Zeccâc'ın zikrettiğidir. O da şudur: { الَّذِينَ كَفَرُوا } birinci meful olarak mansubdur; { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ } ondan bedeldir; { خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } ise ikinci mefuldür. Takdiri şöyledir: “Ey Muhammed! İnkâr edenlere mühlet verilmesini onlar için hayırlı sanma.” “Enne” ile birlikte fiilin mefulden bedel kılınmasının misali Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } [el-Enfâl: 7] “Hani Allah size iki fırkadan birinin sizin olacağını vaad ediyordu” buyruğudur. Buradaki { أَنَّها لَكُمْ } kavli { إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ } lafzından bedeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: «مَا» فِي قَوْلِهِ: أَنَّما يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الَّذِي فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ:

İkinci Mesele: { أَنَّما } lafzındaki “mâ” iki vechi muhtemeldir: Birincisi: “ellezî” (ism-i mevsûl) manasında olmasıdır; buna göre takdir:

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ الَّذِي نُمْلِيهِ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ، وَحَذَفَ الْهَاءَ مِنْ «نُمْلِي» لِأَنَّهُ يَجُوزُ حَذْفُ الْهَاءِ مِنْ صِلَةِ الَّذِي كَقَوْلِكَ: الَّذِي رَأَيْتُ زَيْدٌ، وَالْآخَرُ: أَنْ يُقَالَ: «مَا» مَعَ مَا بَعْدَهَا فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ إِمْلَائِي لَهُمْ خَيْرٌ.

“İnkâr edenler kendilerine verdiğimiz mühletin kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar” şeklinde olur. “Nümlî” fiilindeki “hâ” zamiri hazfedilmiştir; zira “Gördüğüm [kimse] Zeyd'dir” (ellezî raeytü Zeydün) sözünde olduğu gibi ellezînin sılasından hâ zamirinin hazfedilmesi caizdir. Diğeri ise: “Mâ”nın kendisinden sonraki ile birlikte masdar takdirinde olduğunu söylemektir. Takdiri: “İnkâr edenler kendilerine mühlet vermemin hayırlı olduğunu sanmasınlar” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «مَا» مَصْدَرِيَّةٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَانَ حَقُّهَا فِي قِيَاسِ عِلْمِ الْخَطِّ أَنْ

Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Mâ” masdariyyedir. Böyle olduğuna göre yazı kuralları kıyasına göre onun

تُكْتَبَ مَفْصُولَةً وَلَكِنَّهَا وَقَعَتْ فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ مُتَّصِلَةً، وَاتِّبَاعُ خَطِّ الْمَصَاحِفِ لِذَلِكَ الْمُصْحَفِ وَاجِبٌ، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ فَهَهُنَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُتَّصِلَةً لِأَنَّهَا كَافَّةٌ بِخِلَافِ الأولى.

ayrı yazılması gerekirdi; lâkin Hz. Osman'ın mushafında bitişik olarak yer almıştır ve mushafların hattında o mushafa uymak vaciptir. O'nun: { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ } kavline gelince; buradaki [mâ] birincisinin aksine kâffe (amelden engelleyen mâ) olduğu için bitişik olması vaciptir.

المسألة الرابعة: معنى نُمْلِي لَهُمْ فَهَهُنَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُتَّصِلَةً لِأَنَّهَا كَافَّةٌ بِخِلَافِ الْأُولَى.

Dördüncü Mesele: { نُمْلِي لَهُمْ } kavlinin manası... Burada kâffe olduğu için birincisinin aksine bitişik olması vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَعْنَى «نُمْلِي» نُطِيلُ وَنُؤَخِّرُ، وَالْإِمْلَاءُ الْإِمْهَالُ وَالتَّأْخِيرُ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀:

Dördüncü Mesele: “Nümlî” kelimesinin manası, uzatırız ve erteleriz demektir. İmlâ ise mühlet vermek ve ertelemektir. Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir:

وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْمَلْوَةِ وَهِيَ الْمُدَّةُ مِنَ الزَّمَانِ، يُقَالُ: مَلَوْتُ مِنَ الدَّهْرِ مَلْوَةً وَمُلْوَةً وَمِلَاوَةً وَمُلَاوَةً بِمَعْنًى وَاحِدٍ، قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ: أَمْلَى عَلَيْهِ الزَّمَانُ أَيْ طَالَ، وَأَمْلَى لَهُ أَيْ طَوَّلَ لَهُ وَأَمْهَلَهُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَمِنْهُ الْمَلَا لِلْأَرْضِ الْوَاسِعَةِ الطَّوِيلَةِ وَالْمَلَوَانِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ.

Bunun iştikakı (türeyişi) zamandan bir müddet anlamına gelen “melve” kelimesindendir. Aynı manada “melveten”, “mülveten”, “milâveten” ve “mülâveten mine'd-dehr” denilir. Asmaî şöyle demiştir: Zaman ona uzadı anlamında “emlâ aleyhi'z-zamânu”, ona süre tanıdı ve mühlet verdi anlamında da “emlâ lehû” denilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Geniş ve uzun arazi için “el-melâ” ve gece ile gündüz için “el-melevân” kelimeleri de bundandır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْإِمْلَاءَ عِبَارَةٌ عَنْ إِطَالَةِ الْمُدَّةِ، وَهِيَ لَا شَكَّ أَنَّهَا مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْآيَةُ نَصٌّ فِي بَيَانِ أَنَّ هَذَا الْإِمْلَاءَ لَيْسَ بِخَيْرٍ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ فَاعِلُ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هذا الإملاء هو أن يزدادوا الْإِثْمِ وَالْبَغْيِ وَالْعُدْوَانِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْمَعَاصِيَ بِإِرَادَةِ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:

Beşinci Mesele: Ashabımız kaza ve kader meselesinde bu ayetle birtakım yönlerden delil getirmişlerdir: Birincisi: Bu imlâ (mühlet verme), sürenin uzatılmasından ibarettir ve bunun Allah Teâlâ'nın fiili olduğu şüphesizdir. Ayet ise bu mühlet vermenin hayır olmadığını beyan eden açık bir nastır. Bu da Sübhânehu ve Teâlâ'nın hayrın ve şerrin faili olduğuna delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ bu mühlet vermeden maksadın günahı, azgınlığı ve düşmanlığı artırmaları olduğunu açıkça belirtmiştir; bu da küfrün ve masiyetlerin Allah'ın iradesiyle olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ bunu şu buyruğuyla pekiştirmiştir:

وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ أَيْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلِيَكُونَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا خَيْرَ لَهُمْ فِي هَذَا الْإِمْلَاءِ، أنهم لَا يَحْصُلُونَ إِلَّا عَلَى ازْدِيَادِ الْبَغْيِ وَالطُّغْيَانِ، وَالْإِتْيَانُ بِخِلَافِ مُخْبَرِ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ بَقَاءِ ذَلِكَ الْخَيْرِ جَمْعٌ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِذَا لَمْ يَكُونُوا قَادِرِينَ مَعَ ذَلِكَ الْإِمْلَاءِ عَلَى الْخَيْرِ وَالطَّاعَةِ مَعَ أَنَّهُمْ مُكَلَّفُونَ بِذَلِكَ لَزِمَ فِي نَفْسِهِ بُطْلَانُ مَذْهَبِ الْقَوْمِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ:

{ وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “Onlar için alçaltıcı bir azap vardır”; yani Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar ve onlar için alçaltıcı bir azap olsun diye mühlet veriyoruz. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu mühlet vermede onlar için bir hayır olmadığını, onların ancak azgınlık ve taşkınlıklarını artırmaktan başka bir şey elde edemeyeceklerini haber vermiştir. O hayrın varlığıyla birlikte Allah Teâlâ'nın haber verdiğinin aksinin meydana gelmesi ise iki zıddın birleşmesidir ki bu imkânsızdır. Kendilerine bu mühlet verilmekle beraber hayra ve taate güç yetiremedikleri ve bununla birlikte bununla mükellef oldukları halde, onların (Mu‘tezile'nin) mezhebinin bizatihi batıl olması lazım gelir. Mu‘tezile demiştir ki:

أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا الْإِمْلَاءَ لَيْسَ بِخَيْرٍ، إِنَّمَا الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الْإِمْلَاءَ لَيْسَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَنْ يَمُوتُوا كَمَا مَاتَ الشُّهَدَاءُ يَوْمَ أُحُدٍ، لِأَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي شَأْنِ أُحُدٍ وَفِي تَثْبِيطِ الْمُنَافِقِينَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْجِهَادِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ شَرْحُهُ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إِبْقَاءَ الْكَافِرِينَ فِي الدُّنْيَا وَإِمْلَاءَهُ لَهُمْ لَيْسَ بِخَيْرٍ لَهُمْ مِنْ أَنْ يَمُوتُوا كَمَوْتِ الشُّهَدَاءِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ كَوْنِ هَذَا الْإِمْلَاءِ أَكْثَرَ خَيْرِيَّةً مِنْ ذَلِكَ الْقَتْلِ، أَنْ لَا يَكُونَ هَذَا الْإِمْلَاءُ فِي نَفْسِهِ خَيْرًا.

Birinci veche gelince: Bu ayetten murat bu mühlet vermenin bizatihi hayır olmadığı değildir; murat ancak bu mühlet vermenin onlar için Uhud günü şehitlerin öldüğü gibi ölmekten daha hayırlı olmadığıdır. Çünkü önceki ayetlerde açıklandığı üzere bu ayetlerin tamamı Uhud hadisesi ve münafıkların müminleri cihaddan vazgeçirmesi hakkındadır. Allah Teâlâ kâfirleri dünyada yaşatmanın ve onlara mühlet vermenin, şehitlerin ölümü gibi ölmekten kendileri için daha hayırlı olmadığını açıklamıştır. Bu mühlet vermenin o ölümden daha hayırlı oluşunun nefyedilmesinden, bu mühlet vermenin kendi zatında hayır olmaması gerekmez.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: فَقَدْ قَالُوا: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الْإِمْلَاءِ إِقْدَامُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَقَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ [النِّسَاءِ: ٦٤] بَلِ الْآيَةُ تَحْتَمِلُ وُجُوهًا مِنَ التَّأْوِيلِ: أَحَدُهَا: أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ اللَّامُ عَلَى لَامِ الْعَاقِبَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَقَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٠] وَهُمْ مَا فَعَلُوا ذَلِكَ لِطَلَبِ الْإِضْلَالِ، بَلْ لِطَلَبِ الِاهْتِدَاءِ، وَيُقَالُ: مَا كَانَتْ مَوْعِظَتِي لَكَ إِلَّا لِزِيَادَةٍ فِي تَمَادِيكَ فِي الْفِسْقِ إِذَا كَانَتْ عَاقِبَةُ الْمَوْعِظَةِ ذَلِكَ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمْهَلَهُمْ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ لَا يَزْدَادُونَ عِنْدَ هَذَا الْإِمْهَالِ إِلَّا تَمَادِيًا فِي الْغَيِّ وَالطُّغْيَانِ، أَشْبَهَ هَذَا حَالَ مَنْ فَعَلَ الْإِمْلَاءَ لِهَذَا الْغَرَضِ وَالْمُشَابَهَةُ أَحَدُ أَسْبَابِ حُسْنِ الْمَجَازِ. وَرَابِعُهَا: وَهُوَ السُّؤَالُ الَّذِي ذَكَرْتُهُ لِلْقَوْمِ وَهُوَ أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لِيَزْدادُوا إِثْماً غَيْرُ مَحْمُولٍ عَلَى الْغَرَضِ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، أَمَّا عَلَى قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ فَلِأَنَّهُمْ يُحِيلُونَ تَعْلِيلَ أَفْعَالِ اللَّهِ بِالْأَغْرَاضِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَلِأَنَّا لَا نَقُولُ بِأَنَّ فِعْلَ اللَّهِ مُعَلَّلٌ بِغَرَضِ التَّعَبِ وَالْإِيلَامِ، بَلْ عِنْدَنَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَفْعَلْ فِعْلًا إِلَّا لِغَرَضِ الْإِحْسَانِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ اللَّامَ غَيْرُ مَحْمُولَةٍ عَلَى التَّعْلِيلِ وَالْغَرَضِ، وَعِنْدَ هَذَا يَسْقُطُ مَا

İkinci veche gelince: Onlar şöyle demişlerdir: Ayetten murat, mühlet vermenin gayesinin onların küfre ve fıska girişmeleri demek değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } [ez-Zâriyât: 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” ve: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } [en-Nisâ: 64] “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle itaat edilsin diye göndermekten başka bir amaçla göndermedik” buyrukları buna delildir. Bilakis ayet birtakım tevil vecihlerini muhtemeldir: Birincisi: Bu lâmın, Allah Teâlâ'nın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [el-Kasas: 8] “Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve hüzün olsun diye aldılar”, { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ } [el-A‘râf: 179] “Andolsun ki cehennem için yarattık” ve: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ } [İbrâhîm: 30] “Allah'ın yolundan saptırmak için O'na ortaklar koştular” buyruklarında olduğu gibi akıbet lâmına (lâm-ı âkıbet) hamledilmesidir. Zira onlar bunu saptırmayı talep etmek için değil, hidayeti talep etmek için yapmışlardı. Nitekim nasihatin akıbeti o olduğunda: “Sana nasihatim ancak fıskında daha da ileri gitmen için oldu” denilir. İkincisi: Sözün takdim ve tehir üzere olmasıdır; takdiri şöyledir: “İnkâr edenler günahlarını artırsınlar diye kendilerine mühlet vermemizi kendileri için hayırlı sanmasınlar.” Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu mühlet esnasında onların azgınlık ve taşkınlıkta ileri gitmekten başka bir şey artırmayacaklarını bildiği halde onlara mühlet verince, bu durum mühlet vermeyi bu gaye için yapan kimsenin haline benzemiştir; benzerlik ise mecazın güzellik sebeplerinden biridir. Dördüncüsü: Ki bu, o kavme (Ehl-i Sünnet'e) yönelttiğim sorudur: Ümmetin icmasıyla { لِيَزْدادُوا إِثْماً } buyruğundaki lâm gayeye hamledilemez. Ehl-i Sünnet'in kavline göre bu böyledir; çünkü onlar Allah'ın fiillerinin gayelerle illetlendirilmesini imkânsız görürler. Bizim kavlimize göre de böyledir; çünkü biz Allah'ın fiilinin meşakkat ve elem verme gayesiyle illetlendirildiğini söylemeyiz, bilakis bize göre Allah Teâlâ bir fiili ancak ihsan gayesiyle yapmıştır. Durum böyle olunca, bu lâmın ta‘lîle ve gayeye hamledilmeyeceği hususunda icma hâsıl olmuştur. Bu durumda

ذَكَرْتُمْ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ، ثُمَّ بَعْدَ هَذَا: قَوْلُ الْقَائِلِ: مَا الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ اللَّامِ غَيْرَ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْمُسْتَدِلَّ إِنَّمَا بَنَى اسْتِدْلَالَهُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ اللَّامَ لِلتَّعْلِيلِ، فَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ سَقَطَ اسْتِدْلَالُهُ.

sizin zikrettiğiniz istidlal düşer. Bundan sonra bir kimsenin: “Bu lâmdan murat nedir?” sözüne iltifat edilmez; zira delil getiren kimse istidlalini ancak bu lâmın ta‘lîl için olduğuna bina etmiştir; bu batıl olunca onun istidlali de düşer.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْإِخْبَارُ وَالْعِلْمُ فَهُوَ مُعَارَضٌ بِأَنَّ هَذَا لَوْ مَنَعَ الْعَبْدَ مِنَ الْفِعْلِ لَمَنَعَ اللَّهُ مِنْهُ، وَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ مُوجِبًا لَا مُخْتَارًا، وَهُوَ بِالْإِجْمَاعِ بَاطِلٌ.

Üçüncü veche, yani haber verme ve ilim meselesine gelince: Buna karşı şöyle denilir: Şayet bu durum kulu fiilden menetseydi, Allah'ı da fiilden menederdi ve Allah'ın muhtar (irade sahibi) değil mecbur (mûcib) olması gerekirdi ki bu da icma ile batıldır.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ مَعْنَاهُ نَفْيُ الْخَيْرِيَّةِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَيْسَ خَيْرًا مِنْ شَيْءٍ آخَرَ، لِأَنَّ بِنَاءَ الْمُبَالَغَةِ لَا يَجُوزُ ذِكْرُهُ إِلَّا عِنْدَ ذِكْرِ الرَّاجِحِ وَالْمَرْجُوحِ، فَلَمَّا لم يذكر الله هاهنا إِلَّا أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ عَرَفْنَا أَنَّهُ لِنَفْيِ الْخَيْرِيَّةِ/ لَا لِنَفْيِ كَوْنِهِ خَيْرًا مِنْ شَيْءٍ آخَرَ.

Birinciye cevap şudur: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ } buyruğunun manası işin aslında hayır oluşun nefyedilmesidir; yoksa başka bir şeyden daha hayırlı oluşunun nefyedilmesi demek değildir. Çünkü mübalağa kalıbının (ism-i tafdîlin) zikredilmesi ancak râcih ve mercûh (üstün ve zayıf olan) zikredildiğinde caiz olur. Allah Teâlâ burada iki durumdan sadece birini zikrettiğine göre, bunun başka bir şeyden hayırlı oluşu nefyetmek için değil, / [bizatihi] hayır oluşu nefyetmek için olduğunu anlarız.