ثُمَّ قَالَ: وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَالْمَعْنَى لِيُمَيِّزَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْمُنَافِقِينَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا } “...müminleri bilsin ve münafıklık edenleri de bilsin [diye].” Mana, müminleri münafıklardan ayırt etsin [diyedir]. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ: نَافَقَ الرَّجُلُ فَهُوَ مُنَافِقٌ إِذَا أَظْهَرَ كَلِمَةَ الْإِيمَانِ وَأَضْمَرَ خِلَافَهَا، وَالنِّفَاقُ اسْمٌ إِسْلَامِيٌّ اخْتُلِفَ فِي اشْتِقَاقِهِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ مِنْ نَافِقَاءِ الْيَرْبُوعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جُحْرَ الْيَرْبُوعِ لَهُ بَابَانِ: الْقَاصِعَاءُ وَالنَّافِقَاءُ، فَإِذَا طُلِبَ مِنْ أَيِّهِمَا كَانَ خَرَجَ مِنَ الْآخَرِ فَقِيلَ لِلْمُنَافِقِ إِنَّهُ مُنَافِقٌ، لِأَنَّهُ وَضَعَ لِنَفْسِهِ طَرِيقَيْنِ، إِظْهَارَ الْإِسْلَامِ وَإِضْمَارَ الْكُفْرِ، فَمِنْ أَيِّهِمَا طَلَبْتَهُ خَرَجَ مِنَ الْآخَرِ: الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْمُنَافِقُ مِنَ النَّفَقِ وَهُوَ السِّرْبُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يَتَسَتَّرُ بِالْإِسْلَامِ كَمَا يَتَسَتَّرُ الرَّجُلُ فِي السِّرْبِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ النَّافِقَاءِ، لَكِنْ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَهُوَ أَنَّ النَّافِقَاءَ جُحْرٌ يَحْفِرُهُ الْيَرْبُوعُ فِي داخل الأرض، ثم إنه يرقق بما فَوْقَ الْجُحْرِ، حَتَّى إِذَا رَابَهُ رَيْبٌ دَفَعَ التُّرَابَ بِرَأْسِهِ وَخَرَجَ، فَقِيلَ لِلْمُنَافِقِ مُنَافِقٌ لِأَنَّهُ يُضْمِرُ الْكُفْرَ فِي بَاطِنِهِ، فَإِذَا فَتَّشَتْهُ رَمَى عَنْهُ ذَلِكَ الْكُفْرَ وَتَمَسَّكَ بِالْإِسْلَامِ.
Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Bir kimse iman sözünü açığa vurup hilafını gizlediğinde *nâfeka'r-raculü fe-hüve münâfikun* (نَافَقَ الرَّجُلُ فَهُوَ مُنَافِقٌ) denir. Nifak, İslâmî bir isim (ıstılah) olup türeyişi hakkında birkaç vecih üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bu kelime, çöl sıçanının (yerbû) *nâfikâ*sından (نَافِقَاء) gelmektedir. Çünkü çöl sıçanının yuvasının iki kapısı vardır: *Kâsı‘â* (الْقَاصِعَاءُ) ve *nâfikâ* (النَّافِقَاءُ). Bu ikisinden hangisinden aranırsa diğerinden çıkar. Münafığa da münafık denmiştir; çünkü o kendisi için iki yol koymuştur: İslâm'ı açığa vurmak ve küfrü gizlemek. Dolayısıyla onu hangisinden ararsan diğerinden çıkar. İkincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Münafık, *nefak* (النَّفَق) kelimesinden gelir ki o da yer altı tünelidir (*serb*). Manası şudur: Kişi tünelde gizlendiği gibi o da İslâm ile gizlenir. Üçüncüsü: Bu kelime *nâfikâ*dan türemiştir; ancak Ebû Ubeyde'nin zikrettiği şekilden farklı olarak. Şöyle ki: *Nâfikâ*, çöl sıçanının yerin altında kazdığı bir deliktir; sonra deliğin üst kısmını iyice inceltir, öyle ki bir şüpheye kapıldığında başıyla toprağı iter ve çıkar. Münafığa da münafık denmiştir; çünkü o içten içe küfrü gizler, onu araştırdığında ise o küfrü üzerinden atar ve İslâm'a sarılır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ ظَاهِرُهُ يُشْعِرُ بِأَنَّهُ لِأَجْلِ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ هَذَا الْعِلْمُ أَذِنَ فِي تِلْكَ الْمُصِيبَةِ، وَهَذَا يُشْعِرُ بِتَجَدُّدِ عِلْمِ اللَّهِ، وَهَذَا مُحَالٌ فِي حَقِّ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فالمراد هاهنا مِنَ الْعِلْمِ الْمَعْلُومُ، وَالتَّقْدِيرُ: لِيَتَبَيَّنَ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْمُنَافِقِ، وَلِيَتَمَيَّزَ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ حَصَلَ الْإِذْنُ فِي تِلْكَ الْمُصِيبَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرُ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } “...ve müminleri bilsin [diye]” buyruğunun zahiri, Kendisinde bu ilmin hâsıl olması için o musibete izin verdiği hissini uyandırır. Bu da Allah'ın ilminin sonradan yenilendiği (teceddüd ettiği) vehmini doğurur; oysa bu, Allah Teâlâ'nın ilmi hakkında muhaldir. Dolayısıyla burada ilim ile kastedilen malumdur (ortaya çıkan şeydir). Takdiri şöyledir: Mümin münafıktan açıkça ayrılsın ve biri diğerinden temyiz edilsin diye o musibete izin verilmiştir. Bu mananın izahı önceki ayetlerde geçmişti; en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ، تَقْدِيرُهُ: وَلِيَعْلَمَ إِيمَانَ الْمُؤْمِنِينَ وَنِفَاقَ الْمُنَافِقِينَ.
Üçüncü Mesele: Ayette bir hazif vardır; takdiri: “Müminlerin imanını ve münafıkların nifakını bilsin [diye]” şeklindedir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَلَمْ يَقُلْ: وَلِيَعْلَمَ الْمُنَافِقِينَ.
Eğer: “Niçin { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا } buyurdu da { وَلِيَعْلَمَ الْمُنَافِقِينَ } demedi?” denilirse;
قُلْنَا: الِاسْمُ يَدُلُّ عَلَى تَأْكِيدِ ذَلِكَ الْمَعْنَى، وَالْفِعْلُ يَدُلُّ عَلَى تَجَدُّدِهِ، وَقَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ مُسْتَقِرِّينَ عَلَى إِيمَانِهِمْ مُتَثَبِّتِينَ فِيهِ، وَأَمَّا نافَقُوا فَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ إِنَّمَا شَرَعُوا فِي الْأَعْمَالِ اللَّائِقَةِ بِالنِّفَاقِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Şöyle deriz: İsim o mananın teyidine delalet eder, fiil ise onun yenilenmesine (teceddüdüne) delalet eder. Allah Teâlâ'nın { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu, onların imanları üzere sebat etmiş ve onda kökleşmiş olduklarına delalet eder. { نافَقُوا } ifadesi ise onların nifaka uygun amellere tam o vakitte başladıklarına delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا } “Onlara: ‘Gelin, Allah yolunda savaşın veya savunun!’ dendi” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ مَنْ هُوَ؟ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّهُ الرَّسُولُ ﵊ كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْقِتَالِ. الثَّانِي: رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ الله بن أبي بن سَلُولٍ لَمَّا خَرَجَ بِعَسْكَرِهِ إِلَى أُحُدٍ قَالُوا: لِمَ نُلْقِي أَنْفُسَنَا فِي الْقَتْلِ، فَرَجَعُوا وَكَانُوا ثَلَاثُمِائَةً مِنْ جُمْلَةِ الْأَلْفِ الَّذِينَ خَرَجَ بِهِمْ رسول الله ﷺ، فقال لهم عبد الله
Birinci Mesele: Bu söyleyenin kim olduğu hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Asamm şöyle demiştir: Bu, onları savaşa davet eden Resûl aleyhisselâm idi. İkincisi: Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Übey b. Selûl ordusuyla Uhud'a çıktığında: “Neden kendimizi öldürtmeye atalım?” dediler ve geri döndüler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıkan bin kişinin içinden üç yüz kişiydiler. Bunun üzerine onlara Abdullah...
ابن عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ أَبُو جَابِرِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ: أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ أَنْ تَخْذُلُوا نَبِيَّكُمْ وَقَوْمَكُمْ عِنْدَ حُضُورِ الْعَدُوِّ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقِيلَ لَهُمْ يَعْنِي قَوْلَ عَبْدِ اللَّهِ هَذَا.
...b. Amr b. Harâm -Câbir b. Abdillâh el-Ensârî'nin babası- şöyle dedi: “Düşman gelip çatmışken Peygamberinizi ve kavminizi yüzüstü bırakmaktan ötürü size Allah'ı hatırlatırım!” İşte Allah Teâlâ'nın: { وَقِيلَ لَهُمْ } “Onlara dendi” buyruğundan murad budur; yani Abdullah'ın bu sözüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا يَعْنِي إِنْ كَانَ فِي قَلْبِكُمْ حُبُّ الدِّينِ وَالْإِسْلَامِ فَقَاتِلُوا لِلدِّينِ وَالْإِسْلَامِ، وَإِنْ لَمْ تَكُونُوا كَذَلِكَ، فَقَاتِلُوا دَفْعًا عَنْ أَنْفُسِكُمْ وَأَهْلِيكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ، يَعْنِي كُونُوا إِمَّا مِنْ رِجَالِ الدِّينِ، أَوْ مِنْ رِجَالِ الدُّنْيَا. قَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: ادْفَعُوا عَنَّا الْعَدُوَّ بِتَكْثِيرِ سَوَادِنَا إِنْ لَمْ تُقَاتِلُوا مَعَنَا، قَالُوا: لِأَنَّ الْكَثْرَةَ أَحَدُ أَسْبَابِ الْهَيْبَةِ وَالْعَظَمَةِ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْوَجْهُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا } “Allah yolunda savaşın veya savunun” buyruğu şu demektir: Eğer kalbinizde din ve İslâm sevgisi varsa din ve İslâm için savaşın; eğer böyle değilseniz kendinizi, ailelerinizi ve mallarınızı savunmak için savaşın! Yani ya din adamlarından olun yahut dünya adamlarından olun. Süddî ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir: “Bizimle savaşmasanız bile sayımızı çok göstererek düşmanı bizden savuşturun.” Demişlerdir ki: Zira çokluk, heybet ve azametin sebeplerinden biridir. Birinci görüş ise en uygun olanıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُمْ قَدَّمُوا طَلَبَ الدِّينِ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا بُدَّ وَأَنْ يُقَدِّمَ الدِّينَ عَلَى الدُّنْيَا فِي كُلِّ الْمُهِمَّاتِ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا } “Allah yolunda savaşın veya savunun” buyruğu, din talebini dünya talebinin önüne geçirdiklerine dair açık bir ifadedir. Bu da gösterir ki Müslümanın her mühim işte dini dünyaya takdim etmesi şarttır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُنَافِقُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْفَرِيقَيْنِ لَا يَقْتَتِلَانِ الْبَتَّةَ، فَلِهَذَا رَجَعْنَا. الثَّانِي:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } “Dediler ki: ‘Savaş olacağını bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik.’ Onlar o gün imandan çok küfre yakındılar.” Bu, münafıkların verdiği cevaptır ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Muradın, “İki taraf kesinlikle savaşmayacak, bundan dolayı geri döndük” olmasıdır. İkincisi:
أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَوْ نَعْلَمُ مَا يَصْلُحُ أَنْ يُسَمَّى قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ، يَعْنِي أَنَّ الَّذِي يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ لَا يُقَالُ لَهُ قِتَالٌ، وَإِنَّمَا هُوَ إِلْقَاءُ النَّفْسِ فِي التَّهْلُكَةِ لِأَنَّ رَأْيَ عَبْدِ اللَّهِ كَانَ فِي الْإِقَامَةِ بِالْمَدِينَةِ، وَمَا كَانَ يَسْتَصْوِبُ الْخُرُوجَ.
Mananın, “Savaş diye isimlendirilmeye elverişli bir şey bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik” olmasıdır; yani onların kalkıştığı bu şeye savaş denmez, bilakis bu sadece kendini tehlikeye atmaktır; çünkü Abdullah [b. Übey]'in görüşü Medine'de kalmaktan yanaydı ve dışarı çıkmayı doğru bulmuyordu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ فَهُوَ فَاسِدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الظَّنَّ فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا قَائِمٌ مَقَامَ الْعِلْمِ، وَأَمَارَاتُ حُصُولِ الْقِتَالِ كَانَتْ ظَاهِرَةً فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَلَوْ قِيلَ لِهَذَا الْمُنَافِقِ الَّذِي ذَكَرَ هَذَا الْجَوَابَ:
Bil ki bu sözden murat birinci vecih ise bu bâtıldır; zira dünya hallerinde zan, ilim makamına kaimdir ve savaşın meydana geleceğine dair alametler o gün apaçıktı. Bu cevabı veren bu münafığa şöyle denilseydi:
فَيَنْبَغِي لَكَ لَوْ شَاهَدْتَ مَنْ شَهَرَ سَيْفَهُ فِي الْحَرْبِ أَنْ لَا تَقْدَمَ عَلَى مُقَاتَلَتِهِ لِأَنَّكَ لَا تَعْلَمُ مِنْهُ قِتَالًا، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ التَّصَرُّفَاتِ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا، بَلِ الْحَقُّ أَنَّ الْجِهَادَ وَاجِبٌ عِنْدَ ظُهُورِ أَمَارَاتِ الْمُحَارَبَةِ، وَلَا أَمَارَاتِ أَقْوَى مِنْ قُرْبِهِمْ مِنَ الْمَدِينَةِ عِنْدَ جَبَلِ أُحُدٍ، فَدَلَّ ذِكْرُ هَذَا الْجَوَابِ عَلَى غَايَةِ الْخِزْيِ وَالنِّفَاقِ، وَأَنَّهُ كَانَ غَرَضُهُمْ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْجَوَابِ إِمَّا التَّلْبِيسَ، وَإِمَّا الِاسْتِهْزَاءَ. وَأَمَّا إِنْ كَانَ مُرَادُ الْمُنَافِقِ هُوَ الْوَجْهَ الثَّانِيَ فَهُوَ أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَهُمْ بِالنُّصْرَةِ وَالْإِعَانَةِ لَمْ يَكُنِ الخروج إلى ذلك القتال إلقاء للنفس في التهلكة.
“Savaşta kılıcını çekmiş birini gördüğünde, onun savaşacağını kesin olarak bilmediğin gerekçesiyle onunla savaşmaya kalkışmaman gerekirdi.” Dünya işlerindeki diğer bütün tasarruflar hakkında da söylenecek söz böyledir. Bilakis hakikat şudur ki, savaş alametleri ortaya çıktığında cihat farzdır; düşmanın Uhud Dağı yanında Medine'ye yaklaşmasından daha güçlü bir alamet de yoktur. Dolayısıyla bu cevabın zikredilmesi, rezilliğin ve nifakın son noktasına ve onların bu cevabı vermekten maksatlarının ya aldatma ya da alay etme olduğuna delalet etmiştir. Münafığın muradı şayet ikinci vecih ise o da bâtıldır; zira Allah Teâlâ onlara zafer ve yardım vaat etmişken, o savaşa çıkmak kendini tehlikeye atmak sayılmazdı.
ثم إنه بين حالهم عند ما ذَكَرُوا هَذَا الْجَوَابَ فَقَالَ: هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ bu cevabı verdikleri sıradaki hallerini beyan ederek şöyle buyurdu: { هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } “Onlar o gün imandan çok küfre yakındılar.” Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّأْوِيلِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمَا ظَهَرَتْ مِنْهُمْ أَمَارَةٌ تَدُلُّ عَلَى كُفْرِهِمْ، فَلَمَّا رَجَعُوا عَنْ عَسْكَرِ الْمُؤْمِنِينَ تَبَاعَدُوا بِذَلِكَ عَنْ أَنْ يُظَنَّ بِهِمْ كَوْنُهُمْ مُؤْمِنِينَ.
Birinci Mesele: Tevilde iki vecih vardır: Birincisi: Onlar bu hadiseden önce kendilerinden iman izhar ediyorlardı ve küfürlerine delalet eden bir alamet kendilerinden sadır olmamıştı. Müminlerin ordusundan geri dönünce, bununla mümin olduklarının zannedilmesinden uzaklaştılar.
وَاعْلَمْ أَنَّ رُجُوعَهُمْ عَنْ مُعَاوَنَةِ الْمُسْلِمِينَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَيْضًا قَوْلُهُمْ: لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ إِمَّا عَلَى السُّخْرِيَةِ بِالْمُسْلِمِينَ، وَإِمَّا عَلَى عَدَمِ الْوُثُوقِ بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كُفْرٌ.
Bil ki onların Müslümanlara yardım etmekten geri dönmeleri kendilerinin Müslümanlardan olmadıklarına delalet ettiği gibi, onların: { لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ } “Savaş olacağını bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik” sözleri de Müslümanlardan olmadıklarına delalet eder. Çünkü biz bu sözün ya Müslümanlarla alay etmeye ya da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüne güvenmemeye delalet ettiğini açıkladık; bunların her biri ise küfürdür.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لِأَهْلِ الْكُفْرِ أَقْرَبُ نُصْرَةً مِنْهُمْ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ، لِأَنَّ تَقْلِيلَهُمْ سَوَادَ الْمُسْلِمِينَ بِالِانْعِزَالِ يَجُرُّ إِلَى تَقْوِيَةِ الْمُشْرِكِينَ.
İkinci vecih: Tevilde [ikinci ihtimal], onların küfür ehline yardımlarının iman ehline yardımlarından daha yakın olmasıdır; zira [savaştan] çekilerek Müslümanların sayısını azaltmaları, müşriklerin güçlenmesine yol açmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: أَنَّ هَذَا تَنْصِيصٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنَّهُمْ كُفَّارٌ، قَالَ الْحَسَنُ إِذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَقْرَبُ فَهُوَ الْيَقِينُ بِأَنَّهُمْ مُشْرِكُونَ، وَهُوَ مِثْلُ قوله: مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَهَذِهِ الزِّيَادَةُ لَا شَكَّ فِيهَا،
İkinci Mesele: Âlimlerin çoğu şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'dan onların kâfir olduklarına dair açık bir hükümdür. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { أَقْرَبُ } “Daha yakın” buyurduğunda bu, onların müşrik olduğuna dair kesinliktir; tıpkı O'nun: { مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } [Sâffât: 147] “Yüz bin veya daha fazla idiler” kavli gibidir ki bu fazlalıkta şüphe yoktur.
وَأَيْضًا الْمُكَلَّفُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَنْفَكَّ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، فَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى الْقُرْبِ لَزِمَ حُصُولُ الْكُفْرِ. وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» : هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ أَتَى بِكَلِمَةِ التَّوْحِيدِ لَمْ يَكْفُرْ وَلَمْ يُطْلَقِ الْقَوْلُ بِتَكْفِيرِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُطْلِقِ الْقَوْلَ بِكُفْرِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ، لِإِظْهَارِهِمُ الْقَوْلَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ.
Ayrıca mükellefin iman ve küfürden hali olması mümkün değildir; ayet [küfre] yakınlığa delalet edince, küfrün hâsıl olması lâzım gelir. Vâhidî *el-Basît*te şöyle demiştir: Bu ayet, kelime-i tevhidi getiren kimsenin tekfir edilmeyeceğine ve onun küfrüne mutlak olarak hükmedilmeyeceğine delildir; çünkü Allah Teâlâ, kâfir olmalarına rağmen, “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh” sözünü izhar ettikleri için onların küfrünü mutlak olarak ifade etmemiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَالْمُرَادُ أَنَّ لِسَانَهُمْ مُخَالِفٌ لِقَلْبِهِمْ، فَهُمْ وَإِنْ كَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ بِاللِّسَانِ لَكِنَّهُمْ يُضْمِرُونَ فِي قُلُوبِهِمُ الْكُفْرَ.
Sonra Allah Teâlâ: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar” buyurmuştur. Murad, onların dillerinin kalplerine muhalif olmasıdır; dolayısıyla onlar her ne kadar dilleriyle imanı izhar etseler de kalplerinde küfrü gizlemektedirler.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ.
Sonra: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ } “Allah gizlediklerini çok iyi bilmektedir” buyurdu.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْمَعْلُومَ إِذَا عَلِمَهُ عَالِمَانِ لَا يَكُونُ أَحَدُهُمَا أَعْلَمَ بِهِ مِنَ الْآخَرِ، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ.
Eğer: “Bilinen bir şeyi iki bilen bildiğinde onlardan biri o şeyi diğerinden daha iyi biliyor olmaz; o halde O'nun: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ } kavlinin manası nedir?” denilirse;
قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُ مِنْ تَفَاصِيلِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ مَا لَا يعلمه غيره.
Şöyle deriz: Murad şudur ki Allah Teâlâ, o hallerin ayrıntılarından başkasının bilmediği şeyleri bilmektedir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 168. Ayet]
الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨)
{ الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Kendileri [evlerinde] oturup kardeşleri için: ‘Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi’ diyenlere de ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın bakalım!’” (168)
اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ [آل عمران: ١٦٧] وَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُمْ كَمَا قَعَدُوا وَاحْتَجُّوا لِقُعُودِهِمْ، فَكَذَلِكَ ثَبَّطُوا غَيْرَهُمْ وَاحْتَجُّوا لِذَلِكَ، فَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِنَّ الْخَارِجِينَ لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا، فَخَوَّفُوا مَنْ مُرَادُهُ مُوَافَقَةَ الرَّسُولِ ﷺ فِي مُحَارَبَةِ الْكُفَّارِ بِالْقَتْلِ لَمَّا عَرَفُوا مَا جَرَى يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْكُفَّارِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْقَتْلِ، لِأَنَّ الْمَعْلُومَ مِنَ الطِّبَاعِ مَحَبَّةُ الْحَيَاةِ فَكَانَ وُقُوعُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ فِي الْقُلُوبِ يَجْرِي مَجْرَى مَا يُورِدُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْوَسْوَاسِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah'ın kendilerinden nakledip: { لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ } [Âl-i İmrân: 167] “Savaş olacağını bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik” dediklerini bildirdiği kimseleri Allah Teâlâ şöyle nitelemiştir: Onlar hem kendileri [cihattan] geri durup oturmalarına gerekçe bulmuşlar hem de başkalarını vazgeçirip buna gerekçe öne sürmüşlerdir. Allah Teâlâ onların, kardeşlerine: “Savaşa çıkanlar bize uysalardı öldürülmezlerdi” dediklerini hikâye etmiştir. Uhud günü kâfirlerin Müslümanlara uyguladığı katliamı bildiklerinde, kâfirlerle savaşta Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymak isteyenleri öldürülmekle korkuttular; çünkü fıtratta hayat sevgisi olduğu bilinmektedir. Dolayısıyla bu şüphenin kalplere düşmesi, şeytanın verdiği vesvese mesabesinde olmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَحَلِّ الَّذِينَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: النَّصْبُ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الَّذِينَ نافَقُوا [آل عمران: ١٦٧] وَثَانِيهَا: الرَّفْعُ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي يَكْتُمُونَ [آل عمران: ١٦٧] وَثَالِثُهَا: الرَّفْعُ عَلَى خَبَرِ الِابْتِدَاءِ بِتَقْدِيرِ: هُمُ الَّذِينَ، وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الذَّمِّ.
Birinci Mesele: { الَّذِينَ } lafzının iraptaki yeri hakkında vecihler vardır: Birincisi: { الَّذِينَ نافَقُوا } [Âl-i İmrân: 167] ifadesinden bedel olarak nasptır. İkincisi: { يَكْتُمُونَ } [Âl-i İmrân: 167] kelimesindeki zamirden bedel olarak reftir. Üçüncüsü: “Onlar o kimselerdir” (*hümü'llezîne*) takdiriyle mübtedanın haberi olarak reftir. Dördüncüsü: Zem (yerme) üzere mansup olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ (بِالَّذِينَ قَالُوا) عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ، وَقَالَ الْأَصَمُّ: هَذَا لَا يَجُوزُ لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ خَرَجَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْجِهَادِ يَوْمَ أُحُدٍ، وَهَذَا الْقَوْلُ فَهُوَ وَاقِعٌ فِيمَنْ قَدْ تَخَلَّفَ لِأَنَّهُ قَالَ: الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا أَيْ فِي الْقُعُودِ مَا قُتِلُوا فَهُوَ كَلَامٌ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْجِهَادِ، قَالَهُ لِمَنْ خَرَجَ إِلَى الْجِهَادِ وَلِمَنْ هُوَ قَوِيُّ النِّيَّةِ فِي ذَلِكَ لِيَجْعَلَهُ شُبْهَةً فِيمَا بَعْدَهُ صَارِفًا لَهُمْ عَنِ الْجِهَادِ.
İkinci Mesele: Müfessirler: “{ الَّذِينَ قالُوا } (O diyenler) ile murad Abdullah b. Übey ve arkadaşlarıdır” demişlerdir. Asamm ise şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü Abdullah b. Übey Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihada çıkmıştı. Bu söz ise [baştan beri] geri kalanlar hakkında vâkidir; zira: { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا } yani oturma konusunda [bize uysalardı] { مَا قُتِلُوا } “öldürülmezlerdi” buyurmuştur. Bu, cihattan sonra söylenmiş bir sözdür; onu, cihattan vazgeçirici bir şüphe kılmak amacıyla cihada çıkmış olanlara ve bu konuda azmi güçlü olanlara söylemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ: أَيْ قَالُوا لِأَجْلِ إِخْوَانِهِمْ، وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُ الْمُرَادِ مِنْ هَذِهِ الْأُخُوَّةِ، الْأُخُوَّةِ فِي النَّسَبِ، أَوِ الْأُخُوَّةِ بِسَبَبِ الْمُشَارَكَةِ فِي الدَّارِ، أَوْ فِي عَدَاوَةِ الرَّسُولِ ﷺ أَوْ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ؟ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: { قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ }: Yani kardeşleri hakkında / kardeşleri sebebiyle dediler. Bu kardeşlikten muradın; nesepten gelen kardeşlik mi, aynı yurdu paylaşmaktan ötürü kardeşlik mi, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlıkta kardeşlik mi yoksa putlara tapmadaki kardeşlik mi olduğu hususunun beyanı daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَقَعَدُوا لِلْحَالِ وَمَعْنَى هَذَا الْقُعُودِ الْقُعُودُ عَنِ الْجِهَادِ يَعْنِي مَنْ قُتِلَ بِأُحُدٍ لَوْ قَعَدُوا كَمَا قَعَدْنَا وَفَعَلُوا كَمَا فَعَلْنَا لَسَلِمُوا وَلَمْ يُقْتَلُوا، ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ عن ذلك بقوله: قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.
Dördüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَقَعَدُوا } buyruğundaki vâv hâl içindir; bu oturmanın manası da cihattan geri durup oturmaktır. Yani Uhud'da öldürülenler bizim oturduğumuz gibi oturup bizim yaptığımız gibi yapsalardı kurtulurlar ve öldürülmezlerdi [demek istediler]. Sonra Allah Teâlâ buna: { قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın bakalım!’” buyruğuyla cevap vermiştir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِذَلِكَ مَعَ أَنَّ الْفَرْقَ ظَاهِرٌ فَإِنَّ التَّحَرُّزَ عَنِ الْقَتْلِ مُمْكِنٌ، أَمَّا التَّحَرُّزُ عَنِ الْمَوْتِ فَهُوَ غَيْرُ مُمْكِنٍ ألبتة؟
Eğer: “Aradaki fark apaçık iken bununla delil getirmenin vechi nedir? Zira öldürülmekten sakınmak mümkündür, ama [ecelle] ölümden sakınmak kesinlikle mümkün değildir” denilirse;
وَالْجَوَابُ: هَذَا الدَّلِيلُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى لَا يَتَمَشَّى إِلَّا إِذَا اعْتَرَفْنَا بِالْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِذَا قُلْنَا لَا يَدْخُلُ الشَّيْءُ فِي الْوُجُودِ إِلَّا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، اعْتَرَفْنَا بِأَنَّ الْكَافِرَ لَا يَقْتُلُ الْمُسْلِمَ إِلَّا بِقَضَاءِ اللَّهِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى بَيْنَ الْقَتْلِ وَبَيْنَ الْمَوْتِ فَرْقٌ، فَيَصِحُّ الِاسْتِدْلَالُ أَمَّا إِذَا قُلْنَا بِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَيْسَ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ، كَانَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمَوْتِ وَالْقَتْلِ ظَاهِرًا مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ، فَتُفْضِي إِلَى فَسَادِ الدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُفْضِيَ إِلَى ذَلِكَ يَكُونُ بَاطِلًا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ يَعْنِي: إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي كَوْنِكُمْ مُشْتَغِلِينَ بِالْحَذَرِ عَنِ الْمَكَارِهِ والوصول إلى المطالب.
Cevap şudur: Allah Teâlâ'nın zikrettiği bu delil ancak kaza ve kaderi kabul ettiğimiz takdirde geçerli olur. Çünkü biz: “Hiçbir şey Allah'ın kaza ve kaderi olmaksızın varlık sahasına çıkmaz” dediğimizde, kâfirin Müslümanı ancak Allah'ın kazası ile öldürdüğünü ikrar etmiş oluruz. O vakit öldürülmek ile ölüm arasında bir fark kalmaz ve delillendirme sahih olur. Fakat: “Kulun fiili Allah'ın takdiri ve kazasıyla değildir” dersek, ölüm ile öldürülmek arasındaki fark sizin zikrettiğiniz vecihten ötürü apaçık olur ve bu da Allah Teâlâ'nın zikrettiği delilin fasit olmasına yol açar. Bilinmektedir ki buna yol açan şey bâtıldır; dolayısıyla bu ayetin, her şeyin Allah'ın kazasıyla olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz” buyruğu şu manadadır: Yani hoşlanılmayan şeylerden sakınmakla ve matluplara ulaşmakla meşgul olduğunuz iddiasında doğru sözlü iseniz.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٩ الى ١٧٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 169-170. Âyetler]
وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠)
{ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } (169) { فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } (170) “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler; Rableri katında rızıklanırlar. Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara, onlara hiçbir korku olmayacağını ve üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler.”
[وقوله تَعَالَى وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ] اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا ثَبَّطُوا الرَّاغِبِينَ فِي الْجِهَادِ بِأَنْ قَالُوا: الْجِهَادُ يُفْضِي إِلَى الْقَتْلِ، كَمَا قَالُوا فِي حَقِّ مَنْ خَرَجَ إِلَى الْجِهَادِ يَوْمَ أُحُدٍ، وَالْقَتْلُ شَيْءٌ مَكْرُوهٌ، فَوَجَبَ الْحَذَرُ عَنِ الْجِهَادِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بين أن قولهم:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler” buyruğuna gelince;] Bil ki o topluluk cihada rağbet edenleri: “Cihat öldürülmeye yol açar” diyerek vazgeçirmeye çalıştıklarında -nitekim Uhud günü cihada çıkanlar hakkında böyle söylemişlerdi- ve öldürülmek hoşlanılmayan bir şey olduğu için cihattan sakınmak gerektiğini öne sürdüklerinde, Allah Teâlâ onların...
الجهاد يقضي إِلَى الْقَتْلِ بَاطِلٌ، بِأَنَّ الْقَتْلَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ كَمَا أَنَّ الْمَوْتَ يَحْصُلُ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، فَمَنْ قَدَّرَ اللَّهُ لَهُ الْقَتْلَ لَا يُمْكِنُهُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ، وَمَنْ لَمْ يُقَدِّرْ لَهُ الْقَتْلَ لَا خَوْفَ عَلَيْهِ مِنَ الْقَتْلِ، ثُمَّ أَجَابَ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِجَوَابٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْقَتْلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ شَيْءٌ مَكْرُوهٌ، وَكَيْفَ يُقَالُ ذَلِكَ وَالْمَقْتُولُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَحْيَاهُ اللَّهُ بَعْدَ الْقَتْلِ وَخَصَّهُ بِدَرَجَاتِ الْقُرْبَةِ وَالْكَرَامَةِ، وَأَعْطَاهُ أَفْضَلَ أَنْوَاعِ الرِّزْقِ وَأَوْصَلَهُ إِلَى أَجَلِّ مَرَاتِبِ الْفَرَحِ وَالسُّرُورِ؟ فَأَيُّ عَاقِلٍ يَقُولُ إِنَّ مِثْلَ هَذَا الْقَتْلِ يَكُونُ مَكْرُوهًا، فَهَذَا وَجْهُ النَّظْمِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
“Cihat öldürülmeye yol açar” sözünün bâtıl olduğunu, ölümün Allah'ın kaza ve kaderiyle meydana geldiği gibi öldürülmenin de ancak Allah'ın kaza ve kaderiyle meydana geldiğini, dolayısıyla Allah'ın öldürülmesini takdir ettiği kimsenin bundan sakınamayacağını, öldürülmesini takdir etmediği kimse için ise öldürülme korkusu bulunmadığını bildirerek beyan etmiştir. Sonra bu ayette o şüpheye diğer bir cevap vermiş ve şöyle buyurmuştur: Biz Allah yolunda öldürülmenin hoşlanılmayacak bir şey olduğunu kabul etmiyoruz. Bu nasıl söylenebilir ki, Allah yolunda öldürülen kimseyi Allah öldürüldükten sonra diriltmiş, onu yakınlık ve ikram mertebelerine tahsis etmiş, rızkın en faziletli çeşitlerini vermiş ve sevinç ile sürurun en yüce derecelerine ulaştırmıştır?! Hangi akıl sahibi böyle bir öldürülmenin hoşlanılmayacak bir şey olduğunu söyleyebilir?! İşte nazmın vechi budur. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ وَارِدَةٌ فِي شُهَدَاءِ بَدْرٍ وَأُحُدٍ، لِأَنَّ فِي وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الشُّهَدَاءِ إِلَّا مَنْ قُتِلَ فِي هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ الْمَشْهُورَيْنِ، وَالْمُنَافِقُونَ إِنَّمَا يُنَفِّرُونَ الْمُجَاهِدِينَ عَنِ الْجِهَادِ لِئَلَّا يَصِيرُوا مَقْتُولِينَ مِثْلَ مَنْ قُتِلَ فِي هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فَضَائِلَ مَنْ قُتِلَ فِي هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ دَاعِيًا لِلْمُسْلِمِينَ إِلَى التَّشَبُّهِ بِمَنْ جَاهَدَ فِي هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ وَقُتِلَ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ مَنْ تَرَكَ الْجِهَادَ فَرُبَّمَا وَصَلَ إِلَى نَعِيمِ الدُّنْيَا وَرُبَّمَا لَمْ يَصِلْ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ فَهُوَ حَقِيرٌ وَقَلِيلٌ، وَمَنْ أَقْبَلَ عَلَى الْجِهَادِ فَازَ بِنَعِيمِ الْآخِرَةِ قَطْعًا وَهُوَ نَعِيمٌ عَظِيمٌ، وَمَعَ كَوْنِهِ عَظِيمًا فَهُوَ دَائِمٌ مُقِيمٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ الْإِقْبَالَ عَلَى الْجِهَادِ أَفْضَلُ مِنْ تَرْكِهِ.
Birinci Mesele: Bu ayet, Bedir ve Uhud şehitleri hakkında inmiştir; zira bu ayetin indiği vakitte bu iki meşhur günde öldürülenlerden başka şehit bulunmamaktaydı. Münafıklar ise cihat edenleri, bu iki günde öldürülen Müslümanlar gibi öldürülmesinler diye cihattan nefret ettiriyorlardı. Allah Teâlâ da bu iki günde öldürülenlerin faziletlerini beyan etti ki bu, Müslümanlar için o iki günde cihat edip öldürülenlere benzemeye bir teşvik olsun. Sözün tahkiki şudur: Cihadı terk eden kimse belki dünya nimetine ulaşır belki de ulaşamaz; ulaştığı takdirde de o hakir ve azdır. Cihada yönelen kimse ise ahiret nimetini kesinlikle kazanır; o ise büyük bir nimettir ve büyük olmakla birlikte ebedî ve kalıcıdır. Durum böyle olunca cihada yönelmenin onu terk etmekten daha faziletli olduğu açığa çıkar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ هَؤُلَاءِ الْمَقْتُولِينَ أَحْيَاءً، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ هُوَ الْحَقِيقَةَ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ سَيَصِيرُونَ فِي الْآخِرَةِ أَحْيَاءً، أَوِ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ فِي الْحَالِ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ هَذَا هُوَ الْمُرَادَ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِثْبَاتَ الْحَيَاةِ الرُّوحَانِيَّةِ أَوْ إِثْبَاتَ الْحَيَاةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَهَذَا ضَبْطُ الْوُجُوهِ الَّتِي يُمْكِنُ ذِكْرُهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
İkinci Mesele: Bil ki ayetin zahiri bu öldürülenlerin diri olduklarına delalet eder. Bundan muradın ya hakikat ya da mecaz olması gerekir. Şayet murad hakikat ise ya onların ahirette diri olacakları kastedilmiştir yahut halihazırda diri oldukları kastedilmiştir. Şayet bu [ikincisi] kastedilmişse, ya ruhanî hayatın ispatı yahut cismanî hayatın ispatı murat edilmiştir. İşte bu ayet hakkında zikredilmesi mümkün olan vecihlerin tasnifi böyledir.
الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَفْسِيرَ الْآيَةِ بِأَنَّهُمْ سَيَصِيرُونَ فِي الْآخِرَةِ أَحْيَاءً، قَدْ ذَهَبَ إِلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنْ مُتَكَلِّمِي الْمُعْتَزِلَةِ، مِنْهُمْ أَبُو الْقَاسِمِ الْكَعْبِيُّ قَالَ: وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ مَا حَكَى، كَانُوا يَقُولُونَ:
Birinci İhtimal: Ayetin onların ahirette diri olacakları şeklinde tefsir edilmesine Mutezile kelamcılarından bir grup gitmiştir; onlardan biri olan Ebü'l-Kâsım el-Ka‘bî şöyle demiştir: Çünkü Allah'ın durumlarını aktardığı o münafıklar şöyle diyorlardı:
أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ يُعَرِّضُونَ أَنْفُسَهُمْ لِلْقَتْلِ فَيُقْتَلُونَ وَيَخْسَرُونَ الْحَيَاةَ وَلَا يَصِلُونَ إِلَى خَيْرٍ، وَإِنَّمَا كانوا يقولون
“Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı kendilerini öldürtmeye maruz bırakıyorlar, neticede öldürülüyorlar, hayatı kaybediyorlar ve hiçbir hayra da ulaşmıyorlar.” Onlar bunu sırf...
ذَلِكَ لِجَحْدِهِمُ الْبَعْثَ وَالْمِيعَادَ، فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَبَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ وَيُرْزَقُونَ وَيُوصَلُ إليهم أنواع الْفَرَحُ وَالسُّرُورُ وَالْبِشَارَةُ.
...öldükten sonra dirilmeyi (ba'sı) ve vaat gününü inkâr ettikleri için söylüyorlardı. Allah Teâlâ onları yalanladı ve bu ayetle onların diriltileceklerini, rızıklandırılacaklarını, sevinç, sürur ve müjdenin türlü çeşitlerinin kendilerine ulaştırılacağını beyan etti.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ عِنْدَنَا بَاطِلٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:
Bil ki bu görüş bize göre bâtıldır ve buna şu vecihler delalet eder:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ قَوْلَهُ: بَلْ أَحْياءٌ ظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ أَحْيَاءً عِنْدَ نُزُولِ الْآيَةِ، فَحَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُمْ سَيَصِيرُونَ أَحْيَاءً بَعْدَ ذَلِكَ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ.
Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَحْياءٌ } “Bilakis onlar diridirler” buyruğunun zahiri, onların ayetin nüzulü anında diri olduklarına delalet eder. Dolayısıyla bunu onların bundan sonra diri olacakları şeklinde yorumlamak, zahirden sapmaktır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ أَرْجَحُ مِنْ جَانِبِ الْعَذَابِ وَالْعُقُوبَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَهْلِ الْعَذَابِ أَنَّهُ أَحْيَاهُمْ قَبْلَ الْقِيَامَةِ لِأَجْلِ التَّعْذِيبِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [٢٥:
İkinci Delil: Şüphe yok ki rahmet, lütuf ve ihsan tarafı, azap ve ceza tarafından daha üstündür. Kaldı ki Allah Teâlâ, azap ehli hakkında onları kıyametten önce azap etmek için dirilttiğini zikretmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } [Nûh: 25] “Boğuldular, hemen ateşe sokuldular” buyurmuştur.
نُوحٍ] وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ، وَالتَّعْذِيبُ مَشْرُوطٌ بِالْحَيَاةِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا [غَافِرٍ: ٤٦] وَإِذَا جَعَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْعَذَابِ أَحْيَاءً قَبْلَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ لِأَجْلِ التَّعْذِيبِ، فَلِأَنْ يَجْعَلَ أَهْلَ الثَّوَابِ أَحْيَاءً قَبْلَ الْقِيَامَةِ لِأَجْلِ الْإِحْسَانِ وَالْإِثَابَةِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.
Buradaki fâ harfi ta'kîb (hemen ardıllık) içindir ve azap etmek canlı olmayı şart kılar. Ayrıca Allah Teâlâ: { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } [Mü'min: 46] “Onlar sabah akşam ateşe sunulurlar” buyurmuştur. Allah azap ehlini kıyamet kopmadan önce azap etmek için diri kıldıysa, sevap ehlini kıyametten önce ihsan ve mükâfatlandırma için diri kılması evleviyetle gereklidir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَنَّهُ سَيَجْعَلُهُمْ أَحْيَاءً عِنْدَ الْبَعْثِ فِي الْجَنَّةِ لَمَا قَالَ لِلرَّسُولِ عَلَيْهِ/ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: وَلا تَحْسَبَنَّ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ كَذَلِكَ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى ثَوَابِ الْقَبْرِ حَسُنَ قَوْلُهُ:
Üçüncü Delil: Şayet Allah onların ba's (diriliş) esnasında cennette diri kılınacaklarını murat etmiş olsaydı, bütün müminlerin böyle olduğunu bildiği halde Resûl aleyhisselâm'a: / { وَلا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” demezdi. Fakat biz bunu kabirdeki sevaba hamlettiğimiz takdirde O'nun:
وَلا تَحْسَبَنَّ لِأَنَّهُ ﵊ لَعَلَّهُ مَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ تَعَالَى يُشَرِّفُ الْمُطِيعِينَ وَالْمُخْلِصِينَ بِهَذَا التَّشْرِيفِ، وَهُوَ أَنَّهُ يُحْيِيهِمْ قَبْلَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ لِأَجْلِ إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهِمْ.
{ وَلا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” buyruğu yerinde olur; zira aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın itaatkâr ve ihlaslı kimseleri bu şerefle taltif edeceğini, yani sevabı kendilerine ulaştırmak için onları kıyamet kopmadan önce dirilteceğini belki de bilmiyordu.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ ﵊ وَإِنْ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُمْ سَيَصِيرُونَ أَحْيَاءً عِنْدَ رَبِّهِمْ عِنْدَ الْبَعْثِ وَلَكِنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَجَازَ أَنْ يُبَشِّرَهُ اللَّهُ بِأَنَّهُمْ سَيَصِيرُونَ أَحْيَاءً وَيَصِلُونَ إِلَى الثَّوَابِ وَالسُّرُورِ.
Eğer: “O aleyhisselâm onların ba's vaktinde Rableri katında diri olacaklarını bilse bile onların cennetliklerden olduğunu bilmiyordu; dolayısıyla Allah'ın, onların diri kılınacaklarını, sevap ve sevince kavuşacaklarını ona müjdelemesi caizdir” denilirse;
قُلْنَا: قَوْلُهُ: وَلا تَحْسَبَنَّ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ الْمَوْتَ لِأَنَّهُ قَالَ: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً فَالَّذِي يُزِيلُ هَذَا الْحُسْبَانَ هُوَ كَوْنُهُمْ أَحْيَاءً فِي الْحَالِ لِأَنَّهُ لَا حُسْبَانَ هُنَاكَ فِي صَيْرُورَتِهِمْ أَحْيَاءً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَوْلُهُ: يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ فَهُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ وَلَا تَعَلُّقَ لَهُ بِذَلِكَ الْحُسْبَانِ فَزَالَ هَذَا السُّؤَالُ.
Biz deriz ki: Allah'ın: { وَلا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” buyruğu ancak ölümü kapsar; zira O: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma” buyurmuştur. Bu zannı ortadan kaldıran şey ise onların şu anda diri olmalarıdır; çünkü onların kıyamet günü diri olacakları hususunda ortada bir zan yoktur. O'nun: { يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ } “Rızıklanırlar, sevinç içindedirler” buyruğu ise mübtedanın haberidir ve o zan ile bir ilgisi yoktur; böylece bu soru ortadan kalkmış olur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ وَالْقَوْمُ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا فِي الدُّنْيَا، فَاسْتِبْشَارُهُمْ بِمَنْ يَكُونُ فِي الدُّنْيَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَبْلَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَالِاسْتِبْشَارُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعَ الْحَيَاةِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى كَوْنِهِمْ أَحْيَاءً قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَفِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بَحْثٌ سَيَأْتِي ذِكْرُهُ.
Dördüncü Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ } “Arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlara da müjde vermek isterler” buyruğudur. Kendilerine henüz katılmamış olan topluluk mutlaka dünyada olmalıdır. Dolayısıyla onların dünyada bulunan kimseler sebebiyle müjdelenip sevinmeleri kıyamet kopmadan önce olmak zorundadır. Müjdelenip sevinmek ise ancak hayatla birlikte mümkündür. Bu da onların kıyamet gününden önce diri olduklarına delalet eder. Bu istidlalde (çıkarımda) zikri ileride gelecek olan bir inceleme vardır.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: مَا
Beşinci Delil:
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي صِفَةِ الشُّهَدَاءِ: «إِنَّ أَرْوَاحَهُمْ فِي أَجْوَافِ طَيْرٍ خُضْرٍ وَإِنَّهَا تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ وَتَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا وَتَسْرَحُ حَيْثُ شَاءَتْ وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ تَحْتَ الْعَرْشِ فَلَمَّا رَأَوْا طِيبَ مَسْكَنِهِمْ وَمَطْعَمِهِمْ وَمَشْرَبِهِمْ قَالُوا: يَا لَيْتَ قَوْمَنَا يَعْلَمُونَ مَا نَحْنُ فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ وَمَا صَنَعَ اللَّهُ تَعَالَى بِنَا كَيْ يَرْغَبُوا فِي الْجِهَادِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَنَا مُخْبِرٌ عَنْكُمْ وَمُبَلِّغٌ إِخْوَانَكُمْ فَفَرِحُوا بِذَلِكَ وَاسْتَبْشَرُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ»
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ şehitlerin vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz onların ruhları yeşil kuşların karınlarındadır; cennet nehirlerine uğrar, meyvelerinden yer, diledikleri gibi dolaşır ve Arş'ın altındaki altından kandillere sığınırlar. Konaklama yerlerinin, yiyeceklerinin ve içeceklerinin güzelliğini görünce: 'Keşke kavmimiz içinde bulunduğumuz nimeti ve cihada rağbet etsinler diye Allah Teâlâ'nın bize ne yaptığını bilseydi!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Ben sizden haber verir, [durumunuzu] kardeşlerinize ulaştırırım' buyurdu. Onlar da buna sevinip müjdelendiler ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.»
وَسُئِلَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: سَأَلْنَا عَنْهَا فَقِيلَ لَنَا إِنَّ الشُّهَدَاءَ عَلَى نَهْرٍ بِبَابِ الْجَنَّةِ فِي قُبَّةٍ خَضْرَاءَ، وَفِي رِوَايَةٍ فِي رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ،
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'a bu ayet sorulduğunda şöyle demiştir: Biz bunu sorduk, bize: Şehitler cennet kapısında bir nehir üzerinde, yeşil bir kubbe içindedirler -bir rivayette yeşil bir bahçe içindedirler- denildi.
وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَلَا أُبَشِّرُكَ أَنَّ أَبَاكَ حَيْثُ أُصِيبَ بِأُحُدٍ أَحْيَاهُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ: مَا تُرِيدُ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو أَنْ أَفْعَلَ بِكَ فَقَالَ يَا رَبِّ أُحِبُّ أَنْ تَرُدَّنِي إِلَى الدُّنْيَا فأقتل فيها مَرَّةً أُخْرَى»
Câbir b. Abdullah'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Uhud'da vurulduğunda Allah'ın babanı dirilttiğini ve ardından: 'Ey Abdullah b. Amr! Sana ne yapmamı istersin?' buyurduğunu, onun da: 'Ey Rabbim! Beni dünyaya geri döndürmeni ve senin yolunda bir kez daha öldürülmeyi isterim' dediğini sana müjdeleyeyim mi?»
وَالرِّوَايَاتُ فِي هَذَا الْبَابِ كَأَنَّهَا بَلَغَتْ حَدَّ التَّوَاتُرِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِنْكَارُهَا؟ طَعَنَ الْكَعْبِيُّ فِي هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَقَالَ: إِنَّهَا غَيْرُ جَائِزَةٍ لِأَنَّ الْأَرْوَاحَ لَا تَتَنَعَّمُ، وَإِنَّمَا يَتَنَعَّمُ الْجِسْمُ إِذَا كَانَ فِيهِ رَوْحٌ لَا الرُّوحُ، وَمَنْزِلَةُ الرُّوحِ مِنَ الْبَدَنِ مَنْزِلَةُ الْقُوَّةِ، وَأَيْضًا: الْخَبَرُ الْمَرْوِيُّ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ
Bu konudaki rivayetler adeta tevatür derecesine ulaşmıştır; öyleyse bunlar nasıl inkâr edilebilir? el-Ka'bî bu rivayetlere itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Bunlar caiz değildir; çünkü ruhlar nimetlendirilemez. Nimetlenen şey ancak içinde can bulunduğu zaman cisimdir, ruhun kendisi değildir. Ruhun bedene nispetle konumu, kuvvetin konumu gibidir. Ayrıca: Rivayet edilen haberin zahiri, bu
الْأَرْوَاحَ/ فِي حَوَاصِلِ الطَّيْرِ، وَأَيْضًا ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّهَا تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ وَتَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا وَتَسْرَحُ، وَهَذَا يُنَاقِضُ كَوْنَهَا فِي حَوَاصِلِ الطَّيْرِ.
ruhların / kuşların kursaklarında olmasını gerektirmektedir. Yine [haberin] zahiri, bu ruhların cennet nehirlerine uğramasını, meyvelerinden yemesini ve serbestçe dolaşmasını gerektirmektedir ki bu da onların kuşların kursaklarında olmasıyla çelişir.
وَالْجَوَابُ: أَمَّا الطَّعْنُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ عَرَضٌ قَائِمٌ بِالْجِسْمِ، وَسَنُبَيِّنُ أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَأَمَّا الطَّعْنُ الثَّانِي: فَهُوَ مَدْفُوعٌ لِأَنَّ الْقَصْدَ مِنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الْكِنَايَاتُ عَنْ حُصُولِ الرَّاحَاتِ وَالْمَسَرَّاتِ وَزَوَالِ الْمَخَافَاتِ وَالْآفَاتِ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الِاحْتِمَالِ.
Cevap: Birinci itiraza gelince: Bu, ruhun cisimde var olan bir araz olduğu esasına dayanır; biz durumun böyle olmadığını açıklayacağız. İkinci itiraza gelince: Bu bertaraf edilmiştir; zira bu tür kelimelerden maksat, rahatlık ve sevinçlerin elde edilmesinden, korku ve afetlerin yok olmasından kinayedir. İşte bu ihtimal hakkındaki sözün özeti budur.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْوُجُوهِ الْمُحْتَمَلَةِ فِي هذه الآية هو أن المراد أَنَّ الشُّهَدَاءَ أَحْيَاءٌ فِي الْحَالِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَ هَذِهِ الْحَيَاةَ لِلرُّوحِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَهَا لِلْبَدَنِ، وَقَبْلَ الْخَوْضِ فِي هَذَا الْبَابِ يَجِبُ تَقْدِيمُ مُقَدِّمَةٍ، وَهِيَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْبِنْيَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَجْزَاءَ هَذِهِ الْبِنْيَةِ فِي الذَّوَبَانِ وَالِانْحِلَالِ، وَالتَّبَدُّلِ، وَالْإِنْسَانُ الْمَخْصُوصُ شَيْءٌ بَاقٍ مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهِ إِلَى آخِرِهِ، وَالْبَاقِي مُغَايِرٌ لِلْمُتَبَدِّلِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ مَا قُلْنَاهُ: أَنَّهُ تَارَةً يَصِيرُ سَمِينًا وَأُخْرَى هَزِيلًا، وَأَنَّهُ يَكُونُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ صَغِيرَ الْجُثَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَكْبُرُ وَيَنْمُو، وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ يَجِدُ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ شَيْءٌ وَاحِدٌ مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهِ إِلَى آخِرِهِ فَصَحَّ مَا قُلْنَاهُ. الثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَكُونُ عَالِمًا بِنَفْسِهِ حَالَ مَا يَكُونُ غَافِلًا عَنْ جَمِيعِ أَعْضَائِهِ وَأَجْزَائِهِ، وَالْمَعْلُومُ مُغَايِرٌ لِمَا لَيْسَ بِمَعْلُومٍ، فَثَبَتَ بِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ أَنَّهُ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِهَذَا الْبَدَنِ الْمَحْسُوسِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جِسْمًا مَخْصُوصًا سَارِيًا فِي هَذِهِ الْجُثَّةِ سَرَيَانَ النَّارِ فِي الْفَحْمِ وَالدُّهْنِ فِي السِّمْسِمِ، وَمَاءِ الْوَرْدِ فِي الْوَرْدِ.
Bu ayetteki muhtemel vecihlerden İkincisi şudur: Muradı, şehitlerin şu anda diri olmalarıdır. Bu görüşü savunanlardan kimi bu hayatı ruha nispet etmiş, kimi de bedene nispet etmiştir. Bu konuya girmeden önce bir mukaddime sunmak gerekir: İnsan bu yapının toplamından ibaret değildir. Buna iki husus delalet eder: Birincisi: Bu yapının cüzleri erimekte, çözülmekte ve değişmektedir; belirli insan ise ömrünün başından sonuna kadar baki kalan bir şeydir. Baki olan ise değişenden başkadır. Söylediğimizi pekiştiren husus şudur: İnsan bazen şişmanlar, bazen zayıflar; başlangıçta cüssesi küçük olur, sonra büyür ve gelişir. Şüphe yok ki her insan kendi nefsinde ömrünün başından sonuna kadar tek bir şey olduğunu hisseder. Dolayısıyla söylediğimiz doğru olmuştur. İkincisi: İnsan bütün organlarından ve cüzlerinden gafil olduğu bir anda bile kendi nefsinin bilincinde olabilir. Bilinen şey ise bilinmeyen şeyden başkadır. Böylece bu iki vecihle insanın bu hissedilen bedenden başka bir şey olduğu sabit olmuştur. Bundan sonra onun; ateşin kömüre, yağın susama, gül suyunun güle sirayet etmesi gibi bu cesede sirayet eden özel bir cisim olması muhtemeldir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جَوْهَرًا قَائِمًا بِنَفْسِهِ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا حَالٍّ فِي الْجِسْمِ، وَعَلَى كِلَا الْمَذْهَبَيْنِ فَإِنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ الْبَدَنُ انْفَصَلَ ذَلِكَ الشَّيْءُ حَيًّا، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ أَمَاتَهُ اللَّهُ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى يُعِيدُ الْحَيَاةَ إِلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَزُولُ الشُّبُهَاتُ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ ثَوَابِ الْقَبْرِ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَعَنْ عَذَابِ الْقَبْرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [نُوحٍ: ٢٥] فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ لَا امْتِنَاعَ فِي ذَلِكَ، فَظَاهِرُ الْآيَةِ دَالٌّ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ الْقُرْآنُ والحديث والعقل. أما القرآن فآيات: إحداها: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي [الْفَجْرِ: ٢٧- ٣٠] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ:
Yine onun, ne cisim ne de cisme hulûl eden, kendi başına kaim bir cevher olması da muhtemeldir. Her iki mezhebe göre de beden öldüğü vakit o şeyin diri olarak ayrılması uzak bir ihtimal değildir. Allah'ın onu öldürdüğünü söylesek bile O Teâlâ hayatı ona geri verir. Bu takdire göre bu ayette olduğu gibi kabir sevabı hakkındaki ve Allah'ın: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } [Nûh: 25] “Boğuldular, hemen ateşe sokuldular” buyruğunda olduğu gibi kabir azabı hakkındaki şüpheler tamamen ortadan kalkar. Zikrettiğimiz hususlarla bunda hiçbir imkânsızlık olmadığı sabit olmuştur. Ayetin zahiri de buna delalet etmektedir, dolayısıyla bu görüşe meyletmek vacip olmuştur. Zikrettiğimiz hususu Kur'an, hadis ve akıl da pekiştirmektedir. Kur'an'a gelince, ayetler şunlardır: Birincisi: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي } [el-Fecr: 27-30] “Ey huzura ermiş nefis! Razı olmuş ve razı olunmuş olarak Rabbine dön! [Salih] kullarımın arasına katıl ve cennetime gir!” ayetleridir. Şüphe yok ki Allah'ın:
ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ الْمَوْتُ. ثُمَّ قَالَ: فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَفَاءُ التَّعْقِيبِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الْحَالَةِ يَكُونُ عَقِيبَ الْمَوْتِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَثَانِيهَا: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ [الْأَنْعَامِ: ٦١] وَهَذَا عِبَارَةٌ عَنْ مَوْتِ الْبَدَنِ.
{ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ } “Rabbine dön” buyruğundan murat ölümdür. Sonra: { فَادْخُلِي فِي عِبادِي } “Kullarımın arasına katıl” buyurmuştur. Ta'kîb ifade eden fâ harfi, bu durumun gerçekleşmesinin ölümün hemen ardından olacağına delalet eder; bu da zikrettiğimiz hususu gösterir. İkincisi: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } [el-En'âm: 61] “Nihayet birinize ölüm geldiği zaman elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar asla kusur etmezler” ayetidir; bu da bedenin ölümünden ibarettir.
ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ [الْأَنْعَامِ: ٦٢] فَقَوْلُهُ: رُدُّوا ضَمِيرٌ عَنْهُ. وَإِنَّمَا هُوَ بِحَيَاتِهِ وَذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ بَاقٍ بَعْدَ مَوْتِ الْبَدَنِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ/ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ [الْوَاقِعَةِ: ٨٨، ٨٩] وَفَاءُ التَّعْقِيبِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الرَّوْحَ وَالرَّيْحَانَ وَالْجَنَّةَ حَاصِلٌ عَقِيبَ الْمَوْتِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
Sonra: { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } [el-En'âm: 62] “Sonra gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler” buyurmuştur. O'nun: { رُدُّوا } “döndürülürler” buyruğu ona ait bir zamirdir. Bu da ancak onun hayatı ve kendine has zatı ile mümkündür. Dolayısıyla bu durum, onun bedenin ölümünden sonra baki olduğuna delalet etmiştir. Üçüncüsü: O'nun: { فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ / وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } [el-Vâkıa: 88-89] “Fakat eğer o yakınlaştırılanlardan ise, ona bir rahatlık / güzel rızık ve nimet cenneti vardır” buyruğudur. Ta'kîb ifade eden fâ harfi, bu rahatlığın, rızkın ve cennetin ölümün hemen ardından hâsıl olduğuna delalet eder. Habere gelince:
فَقَوْلُهُ ﵊: «مَنْ مَاتَ فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُهُ»
Resûl aleyhisselâm'ın: «Kimin eceli gelip ölürse, muhakkak onun kıyameti kopmuştur» buyruğudur.
وَالْفَاءُ فَاءُ التَّعْقِيبِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ قِيَامَةَ كُلِّ أَحَدٍ حَاصِلَةٌ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَأَمَّا الْقِيَامَةُ الْكُبْرَى فَهِيَ حَاصِلَةٌ فِي الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ عِنْدَ اللَّهِ، وَأَيْضًا
Ta'kîb ifade eden fâ harfi, herkesin kıyametinin ölümünün hemen ardından hâsıl olduğuna delalet eder. Büyük kıyamet ise Allah katında malum olan vakitte gerçekleşir. Ayrıca,
قَوْلُهُ ﵊: «الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ»
O'nun aleyhisselâm: «Kabir, ya cennet bahçelerinden bir bahçe ya da cehennem çukurlarından bir çukurdur» buyruğudur.
وَأَيْضًا
Ayrıca,
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ يَوْمَ بَدْرٍ كَانَ يُنَادِي الْمَقْتُولِينَ وَيَقُولُ: «هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا» فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُمْ أَمْوَاتٌ، فَكَيْفَ تُنَادِيهِمْ، فَقَالَ ﵊: «إِنَّهُمْ أَسْمَعُ مِنْكُمْ»
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Bedir günü öldürülenlere seslenip: «Rabbinizin size vaat ettiğini hak olarak buldunuz mu?» diyordu. Kendisine: “Ey Allah'ın Resûlü! Onlar ölüdür, onlara nasıl sesleniyorsun?” denilince o aleyhisselâm: «Onlar sizden daha iyi işitirler» buyurmuştur,
أَوْ لَفْظًا هَذَا مَعْنَاهُ، وَأَيْضًا
veya bu manada bir lafız söylemiştir. Ayrıca,
قَالَ ﵊: «أَوْلِيَاءُ اللَّهِ لَا يَمُوتُونَ وَلَكِنْ يُنْقَلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَى دَارٍ»
O aleyhisselâm: «Allah'ın veli kulları ölmezler, bilakis bir yurttan diğer yurda nakledilirler» buyurmuştur.
وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النُّفُوسَ بَاقِيَةٌ بَعْدَ مَوْتِ الْجَسَدِ.
Bütün bunlar, nefislerin cesedin ölümünden sonra baki kaldığına delalet eder.
وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَمِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ وَقْتَ النَّوْمِ يُضْعِفُ الْبَدَنَ، وَضَعْفُهُ لَا يَقْتَضِي ضَعْفَ النَّفْسِ، بَلِ النَّفْسُ تَقْوَى وَقْتَ النَّوْمِ فَتُشَاهِدُ الْأَحْوَالَ وَتَطَّلِعُ عَلَى الْمُغَيَّبَاتِ، فَإِذَا كَانَ ضَعْفُ الْبَدَنِ لَا يُوجِبُ ضَعْفَ النَّفْسِ، فَهَذَا يُقَوِّي الظَّنَّ فِي أَنَّ مَوْتَ الْبَدَنِ لَا يَسْتَعْقِبُ مَوْتَ النَّفْسِ. الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْكَارِ سَبَبٌ لِجَفَافِ الدِّمَاغِ، وَجَفَافُهُ يُؤَدِّي إِلَى الْمَوْتِ، وَهَذِهِ الْأَفْكَارُ سَبَبٌ لِاسْتِكْمَالِ النَّفْسِ بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ، وَهُوَ غَايَةُ كَمَالِ النَّفْسِ، فَمَا هُوَ سَبَبٌ فِي كَمَالِ النَّفْسِ فَهُوَ سَبَبٌ لِنُقْصَانِ الْبَدَنِ، وَهَذَا يُقَوِّي الظَّنَّ فِي أَنَّ النَّفْسَ لَا تَمُوتُ بِمَوْتِ الْبَدَنِ. الثَّالِثُ: أَنَّ أَحْوَالَ النَّفْسِ عَلَى ضِدِّ أَحْوَالِ الْبَدَنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّفْسَ إِنَّمَا تَفْرَحُ وَتَبْتَهِجُ بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨]
Akli delile gelince, bu birkaç yöndendir: Birincisi: Uyku vakti bedeni zayıflatır; fakat bedenin zayıflaması nefsin zayıflamasını gerektirmez. Bilakis nefis uyku vaktinde güçlenir; böylece halleri müşahede eder ve gaybî bilgilere muttali olur. Bedenin zayıflaması nefsin zayıflamasını gerektirmiyorsa bu durum, bedenin ölümünün nefsin ölümünü netice vermeyeceği zannını kuvvetlendirir. İkincisi: Düşüncelerin çokluğu beynin kurumasına sebep olur, beynin kuruması ise ölüme yol açar. Bu düşünceler ise nefsin ilahi marifetlerle kemale ermesine sebeptir ki bu da nefsin yetkinliğinin zirvesidir. Nefsin kemaline sebep olan şey bedenin noksanlaşmasına sebep olmaktadır; bu da bedenin ölümüyle nefsin ölmeyeceği zannını kuvvetlendirir. Üçüncüsü: Nefsin halleri bedenin hallerinin zıddınadır; çünkü nefis ancak ilahi marifetlerle sevinir ve ferahlar. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [er-Ra'd: 28] “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzura kavuşur” buyruğudur.
وَقَالَ ﵊: «أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي»
Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Ben Rabbimin katında gecelerim; O beni yedirir ve içirir.»
وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ لَيْسَ إِلَّا عِبَارَةً عَنِ الْمَعْرِفَةِ وَالْمَحَبَّةِ وَالِاسْتِنَارَةِ بِأَنْوَارِ عَالَمِ الْغَيْبِ وَأَيْضًا، فَإِنَّا نَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا غَلَبَ عَلَيْهِ الِاسْتِبْشَارُ بِخِدْمَةِ سُلْطَانٍ، أَوْ بِالْفَوْزِ بِمَنْصِبٍ، أَوْ بِالْوُصُولِ إِلَى مَعْشُوقِهِ، قَدْ يَنْسَى الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ، بَلْ يَصِيرُ بِحَيْثُ لَوْ دُعِيَ إِلَى الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ لَوَجَدَ مِنْ قَلْبِهِ نَفْرَةً شَدِيدَةً مِنْهُ، وَالْعَارِفُونَ الْمُتَوَغِّلُونَ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى قَدْ يَجِدُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا لَاحَ لَهُمْ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْأَنْوَارِ، وَانْكَشَفَ لَهُمْ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْأَسْرَارِ، لَمْ يَحُسُّوا الْبَتَّةَ بِالْجُوعِ وَالْعَطَشِ وَبِالْجُمْلَةِ فَالسَّعَادَةُ النَّفْسَانِيَّةُ كَالْمُضَادَّةِ لِلسَّعَادَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ النَّفْسَ مُسْتَقِلَّةٌ بِذَاتِهَا وَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالْبَدَنِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا تَمُوتَ النَّفْسُ بِمَوْتِ الْبَدَنِ، وَلْتَكُنْ هَذِهِ الْإِقْنَاعِيَّاتُ كَافِيَةً فِي هَذَا الْمُقَامِ.
Şüphe yok ki bu yiyecek ve içecek, marifetten, sevgiden ve gayb âleminin nurlarıyla aydınlanmaktan ibarettir. Ayrıca biz görüyoruz ki bir insana bir sultana hizmet etmenin sevinci, bir makam elde etmenin veya sevgilisine kavuşmanın neşesi galebe çaldığında yemeği ve içmeyi unutabilir; hatta öyle bir hale gelir ki yiyip içmeye çağrılsa kalbinde buna karşı şiddetli bir nefret duyar. Allah Teâlâ'nın marifetinde derinleşen arifler de kendilerinde şunu bulurlar: O nurlardan kendilerine bir şey parıldayıp o sırlardan bir şey açığa çıktığında açlık ve susuzluğu asla hissetmezler. Hülasa, nefsi mutluluk cismani mutluluğa zıt gibidir. Bütün bunlar, nefsin zatı itibarıyla müstakil olduğuna ve bedenle [zorunlu] bir bağı bulunmadığına dair zannı galip kılar. Durum böyle olunca bedenin ölümüyle nefsin ölmemesi vacip olur. Bu makamda bu ikna edici deliller kâfi gelsin.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ مَتَى تَقَرَّرَتْ هَذِهِ الْقَاعِدَةُ زَالَتِ الْإِشْكَالَاتُ وَالشُّبُهَاتُ عَنْ كُلِّ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ ثَوَابِ الْقَبْرِ وَعَذَابِهِ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ فَنَقُولُ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: أَرْوَاحُ الشُّهَدَاءِ أَحْيَاءٌ/ وَهِيَ تَرْكَعُ وَتَسْجُدُ كُلَّ لَيْلَةٍ تَحْتَ الْعَرْشِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
Bil ki bu kaide yerleştiğinde, Kur'an'da kabir sevabı ve azabı hakkında varid olan her şeyden müşkülat ve şüpheler ortadan kalkar. Sen bu kaideyi bildiğine göre şöyle deriz: Bazı müfessirler: Şehitlerin ruhları diridir / ve onlar kıyamet gününe kadar her gece Arş'ın altında rükû ve secde ederler, demişlerdir. Bunun delili,
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِذَا نَامَ الْعَبْدُ فِي سُجُودِهِ بَاهَى اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مَلَائِكَتَهُ وَيَقُولُ انْظُرُوا إِلَى عَبْدِي رُوحُهُ عِنْدِي وَجَسَدُهُ فِي خِدْمَتِي.
Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğuna dair rivayettir: «Kul secdede iken uyuduğunda Allah Teâlâ onunla meleklerine övünür ve şöyle buyurur: Kulum bakın! Ruhu katımda, bedeni ise hizmetimdedir.»
وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى ذَلِكَ وَهِيَ قَوْلُهُ: أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَفْظُ «عند» فكما أنه مذكور هاهنا فَكَذَا فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ مَذْكُورٌ وَهُوَ قَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] فَإِذَا فَهِمْتَ السَّعَادَةَ الْحَاصِلَةَ لِلْمَلَائِكَةِ بِكَوْنِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ، فَهِمْتَ السَّعَادَةَ الْحَاصِلَةَ لِلشُّهَدَاءِ بِكَوْنِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَهَذِهِ كَلِمَاتٌ تَفْتَحُ عَلَى الْعَقْلِ أَبْوَابَ مَعَارِفِ الْآخِرَةِ.
Bil ki ayet buna delalet etmektedir; o da O'nun: { أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında diridirler” buyruğudur. 'İnd (عِنْدَ - katında) lafzı burada zikredildiği gibi meleklerin vasfında da zikredilmiştir ki o da O'nun: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } [el-Enbiyâ: 19] “O'nun katında olanlar O'na kulluk etmekten büyüklenmezler” buyruğudur. Meleklerin Allah katında olmaları sebebiyle elde ettikleri saadeti anladığın zaman, şehitlerin de Allah katında olmaları sebebiyle elde ettikleri saadeti anlarsın. Bu sözler akla ahiret marifetlerinin kapılarını açar.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ مَنْ يُثْبِتُ هَذِهِ الْحَيَاةَ لِلْأَجْسَادِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ تعالى يصعد أجساد هؤلاء الشهداء إلى السموات وَإِلَى قَنَادِيلَ تَحْتَ الْعَرْشِ وَيُوصِلُ أَنْوَاعَ السَّعَادَةِ وَالْكَرَامَاتِ إِلَيْهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَتْرُكُهَا فِي الْأَرْضِ وَيُحْيِيهَا وَيُوصِلُ هَذِهِ السَّعَادَاتِ إِلَيْهَا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ طَعَنَ فِيهِ وَقَالَ: إِنَّا نَرَى أَجْسَادَ هَؤُلَاءِ الشُّهَدَاءِ قَدْ تَأْكُلُهَا السِّبَاعُ، فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحْيِيهَا حَالَ كَوْنِهَا فِي بُطُونِ هَذِهِ السِّبَاعِ وَيُوَصِّلُ الثَّوَابَ إِلَيْهَا، أَوْ يُقَالُ: إِنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ بَعْدَ انْفِصَالِهَا مِنْ بُطُونِ السِّبَاعِ يُرَكِّبُهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَيُؤَلِّفُهَا وَيَرُدُّ الْحَيَاةَ إِلَيْهَا وَيُوصِّلُ الثَّوَابَ إِلَيْهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُسْتَبْعَدٌ، وَلِأَنَّا قَدْ نَرَى الْمَيِّتَ الْمَقْتُولَ بَاقِيًا أَيَّامًا إِلَى أَنْ تَنْفَسِخَ أَعْضَاؤُهُ وَيَنْفَصِلَ الْقَيْحُ وَالصَّدِيدُ، فَإِنْ جَوَّزْنَا كَوْنَهَا حَيَّةً مُتَنَعِّمَةً عَاقِلَةً عَارِفَةً لَزِمَ الْقَوْلُ بِالسَّفْسَطَةِ.
Bu ayetin tefsirinde Üçüncü Vecih: Bu hayatı cesetler için ispat edenlere göredir. Bu görüşü savunanlar ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, Allah Teâlâ'nın bu şehitlerin cesetlerini semalara ve Arş'ın altındaki kandillere yükselttiğini, saadet ve keramet çeşitlerini onlara ulaştırdığını söylemiştir. Bazıları ise, onları yerde bıraktığını, dirilttiğini ve bu saadetleri onlara ulaştırdığını söylemiştir. İnsanlardan bazıları ise buna itiraz edip şöyle demiştir: Biz bu şehitlerin cesetlerini yırtıcı hayvanların yediğini görüyoruz. Bu durumda ya Allah Teâlâ'nın bu cesetleri o yırtıcı hayvanların karınlarındayken dirilttiği ve sevabı onlara ulaştırdığı söylenecektir ya da o parçaların yırtıcı hayvanların karınlarından ayrıldıktan sonra Allah Teâlâ tarafından bir araya getirilip birleştirildiği, hayatın onlara iade edildiği ve sevabın onlara ulaştırıldığı söylenecektir. Bütün bunlar ise uzak bir ihtimaldir. Çünkü biz öldürülen ölünün, organları parçalanıp irin ve kan akana kadar günlerce [öylece] kaldığını görebilmekteyiz. Eğer onların diri, nimetlenen, akleden ve bilen kimseler olmasını caiz görürsek bu, safsataya düşmeyi gerektirir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ نَقُولَ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهَا أَحْيَاءً حُصُولَ الْحَيَاةِ فِيهِمْ، بَلِ الْمُرَادُ بَعْضُ الْمَجَازَاتِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ الْبَلْخِيُّ: إِنَّ الْمَيِّتَ إِذَا كَانَ عَظِيمَ الْمَنْزِلَةِ فِي الدِّينِ،
Bu ayetin tefsirinde Dördüncü Vecih: Onların diri olmalarından maksadın kendilerinde hayatın fiilen gerçekleşmesi değil, bilakis bazı mecazlar olduğunu söylememizdir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: el-Asam el-Belhî şöyle demiştir: Ölü dinde yüce bir mertebeye sahip olduğunda,
وَكَانَتْ عَاقِبَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْبَهْجَةَ وَالسَّعَادَةَ وَالْكَرَامَةَ، صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَيٌّ وَلَيْسَ بِمَيِّتٍ، كَمَا يُقَالُ فِي الْجَاهِلِ الَّذِي لَا يَنْفَعُ نفسه ولا ينتقع بِهِ أَحَدٌ إِنَّهُ مَيِّتٌ وَلَيْسَ بِحَيٍّ، وَكَمَا يُقَالُ لِلْبَلِيدِ، إِنَّهُ حِمَارٌ، وَلِلْمُؤْذِي إِنَّهُ سَبُعٌ، وَرُوِيَ أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ لَمَّا رَأَى الزُّهْرِيَّ وَعَلِمَ فِقْهَهُ وَتَحْقِيقَهُ قَالَ لَهُ: مَا مَاتَ مَنْ خَلَّفَ مِثْلَكَ، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا مَاتَ وَخَلَّفَ ثَنَاءً جَمِيلًا وَذِكْرًا حَسَنًا، فَإِنَّهُ يُقَالُ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ إِنَّهُ مَا مَاتَ بَلْ هُوَ حَيٌّ. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ مَجَازُ هَذِهِ الْحَيَاةِ أَنَّ أَجْسَادَهُمْ بَاقِيَةٌ فِي قُبُورِهِمْ، وَأَنَّهَا لَا تَبْلَى تَحْتَ الْأَرْضِ الْبَتَّةَ.
ve kıyamet günündeki akıbeti sevinç, saadet ve ikram olduğunda; ne kendine faydası olan ne de başkasının kendisinden faydalandığı cahil bir kimseye ölü olup diri olmadığı söylendiği gibi, kalın kafalı kimseye merkep ve eziyet veren kimseye yırtıcı hayvan denildiği gibi onun için de diri olup ölü olmadığı söylenmesi sahih olur. Rivayet edildiğine göre Abdülmelik b. Mervân, Zührî'yi görüp onun fıkhını ve ilimdeki derinliğini anlayınca ona: “Senin gibi birini geride bırakan kimse ölmemiştir” demiştir. Hülasa şüphe yok ki insan öldüğünde geride güzel bir övgü ve iyi bir anı bıraktığı takdirde, mecaz yoluyla onun ölmediği, bilakis diri olduğu söylenir. İkincisi: Bazıları bu hayatın mecazının, onların cesetlerinin kabirlerinde baki kalması ve yerin altında kesinlikle çürümemesi olduğunu söylemişlerdir.
وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِمَا رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا أَرَادَ مُعَاوِيَةُ أَنْ يُجْرِيَ الْعَيْنَ عَلَى قُبُورِ الشُّهَدَاءِ، أَمَرَ بِأَنْ يُنَادَى: مَنْ كَانَ لَهُ قَتِيلٌ فَلْيُخْرِجْهُ مِنْ هَذَا الْمَوْضِعِ، قَالَ جَابِرٌ: فَخَرَجْنَا إِلَيْهِمْ فَأَخْرَجْنَاهُمْ رِطَابَ الْأَبْدَانِ، فَأَصَابَتِ الْمِسْحَاةُ أُصْبُعَ رَجُلٍ مِنْهُمْ فَقَطَرَتْ دَمًا. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِهِمْ أَحْيَاءً أَنَّهُمْ لَا يُغَسَّلُونَ كَمَا تُغَسَّلُ الْأَمْوَاتُ، فَهَذَا/ مَجْمُوعُ مَا قِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ الْمَخْلُوقَاتِ.
Bunlar, Muâviye şehitlerin kabirleri üzerinden bir su kanalı akıtmak istediğinde: “Kimin bir ölüsü varsa onu bu yerden çıkarsın” diye nida edilmesini emrettiği şeklindeki rivayeti delil getirmişlerdir. Câbir: “Biz onlara gittik ve onları bedenleri taptaze halde çıkardık; kürek içlerinden bir adamın parmağına isabet etti ve kan damladı” demiştir. Üçüncüsü: Onların diri olmalarından murat, ölülerin yıkandığı gibi yıkanmamalarıdır. İşte bu / ayet hakkında söylenenlerin toplamıdır; yaratılmışların sırlarını en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَلا تَحْسَبَنَّ الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ أَحَدٍ وَقُرِئَ بِالْيَاءِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَلَا يَحْسَبَنَّ رَسُولُ اللَّهِ. وَالثَّانِي: وَلَا يَحْسَبَنَّ حَاسِبٌ، وَالثَّالِثُ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا أَنْفُسَهُمْ أَمْوَاتًا قَالَ: وَقُرِئَ تَحْسَبَنَّ بِفَتْحِ السِّينِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ قُتِّلُوا بِالتَّشْدِيدِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ.
Üçüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { وَلا تَحْسَبَنَّ } “Sakın sanma” hitabı Resûlullah ﷺ'e veya herkese yöneliktir. Yâ harfi ile [ve lâ yahsebennel...] şeklinde de okunmuştur; bunda da şu vecihler vardır: Birincisi: “Resûlullah sakın sanmasın.” İkincisi: “Sanan hiç kimse sakın sanmasın.” Üçüncüsü: “Öldürülenler sakın kendilerini ölü sanmasınlar.” [Zemahşerî] der ki: { تَحْسَبَنَّ } sin harfinin fethasıyla da okunmuştur. İbn Âmir şeddeli olarak { قُتِّلُوا }, diğerleri ise şeddesiz [kutilû] şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: بَلْ أَحْياءٌ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: التَّقْدِيرُ: بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ، قَالَ صَاحِبُ «الكشاف» :
Dördüncü Mesele: O'nun: { بَلْ أَحْياءٌ } “Bilakis diridirler” buyruğudur. Vâhidî şöyle demiştir: Takdiri, { بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ } “Bilakis onlar diridirler” şeklindedir. Keşşâf sahibi der ki:
قرئ أحياء بالنصب على معنى بل أحسبهم أحياء. وَأَقُولُ: إِنَّ الزَّجَّاجَ قَالَ: وَلَوْ قُرِئَ أَحْيَاءً بالنصب لجاز على معنى بل أحسبهم أحياء، وَطَعَنَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ فِيهِ فَقَالَ: لَا يَجُوزُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَمْرٌ بِالشَّكِّ وَالْأَمْرُ بِالشَّكِّ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى اللَّهِ، وَلَا يَجُوزُ تَفْسِيرُ الْحُسْبَانِ بِالْعِلْمِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَذْهَبْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ عُلَمَاءِ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَلِلزَّجَّاجِ أَنْ يُجِيبَ فَيَقُولَ: الْحُسْبَانُ ظَنٌّ لَا شَكٌّ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ بِالظَّنِّ، أَلَيْسَ أَنَّ تَكْلِيفَهُ فِي جَمِيعِ الْمُجْتَهَدَاتِ لَيْسَ إِلَّا بِالظَّنِّ.
“Bilakis onları diri san” manasında nasb ile [ahyâen] şeklinde de okunmuştur. Ben derim ki: Zeccâc: “Şayet nasb ile [ahyâen] şeklinde okunsaydı, 'bilakis onları diri san' manasında caiz olurdu” demiştir. Ebû Ali el-Fârisî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü bu şüphe etmeyi emretmektir, şüpheyi emretmek ise Allah hakkında caiz olmaz. Hüsban (sanma) kelimesini ilim (bilme) olarak tefsir etmek de caiz değildir; zira lügat âlimlerinden hiçbiri bu görüşe gitmemiştir. Zeccâc ise şöyle cevap verebilir: Hüsban şüphe değil, zandır. Allah'ın zannı emretmesinin caiz olmadığını nereden çıkardınız? O'nun bütün içtihadi konulardaki teklifi zaten ancak zan ile değil midir?
وَأَقُولُ: هَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ مِنَ الزَّجَّاجِ وَأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ما قرئ أحياء بِالنَّصْبِ بَلِ الزَّجَّاجُ كَانَ يَدَّعِي أَنَّ لَهَا وَجْهًا فِي اللُّغَةِ، وَالْفَارِسِيُّ نَازَعَهُ فِيهِ، وَلَيْسَ كُلُّ مَا لَهُ وَجْهٌ فِي الْإِعْرَابِ جَازَتِ الْقِرَاءَةُ بِهِ.
Ben derim ki: Zeccâc ile Ebû Ali el-Fârisî arasındaki bu münazara, [ahyâen] kelimesinin nasb ile okunmadığına delalet eder. Bilakis Zeccâc bunun lügatte bir vechi olduğunu iddia etmiş, el-Fârisî ise bu hususta onunla tartışmıştır. İrabda bir vechi olan her şeyle kıraat edilmesi caiz değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: عِنْدَ رَبِّهِمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: بِحَيْثُ لَا يَمْلِكُ لَهُمْ أَحَدٌ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” buyruğuna gelince; bunda şu vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin kendilerine bir fayda ve zarar veremeyeceği bir konumda [olmaları demektir].
وَالثَّانِي: هُمْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ، أَيْ هُمْ أَحْيَاءٌ فِي عِلْمِهِ وَحُكْمِهِ، كَمَا يُقَالُ: هَذَا عِنْدَ الشَّافِعِيِّ كَذَا، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ بِخِلَافِهِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ عِنْدَ مَعْنَاهُ الْقُرْبُ وَالْإِكْرَامُ، كَقَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لا يَسْتَكْبِرُونَ [الأنبياء: ١٩] وقوله: الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ [الأعراف: ٢٠٦] .
İkincisi: Onlar Rableri katında diridirler; yani “Bu Şâfiî'nin indinde böyledir, Ebû Hanîfe'nin indinde ise aksinedir” denildiği gibi O'nun ilminde ve hükmünde diridirler. Üçüncüsü: 'İnd (katında) kelimesinin manası O'nun: { وَمَنْ عِنْدَهُ لا يَسْتَكْبِرُونَ } [el-Enbiyâ: 19] “O'nun katında olanlar büyüklenmezler” ve O'nun: { الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } [el-A'râf: 206] “Rabbinin katındakiler” buyruğunda olduğu gibi yakınlık ve ikramdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ قَالُوا الثَّوَابُ مَنْفَعَةٌ خَالِصَةٌ دَائِمَةٌ مَقْرُونَةٌ بِالتَّعْظِيمِ، فَقَوْلُهُ: يُرْزَقُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَنْفَعَةِ، وَقَوْلُهُ: فَرِحِينَ إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرَحِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّعْظِيمِ، وَأَمَّا الْحُكَمَاءُ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِذَا أَشْرَقَتْ جَوَاهِرُ الْأَرْوَاحِ الْقُدُسِيَّةِ بِالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ كَانَتْ مُبْتَهِجَةً مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ ذَوَاتُهَا مُنِيرَةً مُشْرِقَةً مُتَلَأْلِئَةً بِتِلْكَ الْجَلَايَا الْقُدُسِيَّةِ وَالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ. وَالثَّانِي:
O'nun: { يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerine verdiğine sevinerek rızıklanırlar” buyruğuna gelince, bil ki kelamcılar şöyle demişlerdir: Sevap, ta'zim ile birlikte olan halis ve daimi bir menfaattir. Dolayısıyla O'nun: { يُرْزَقُونَ } “rızıklanırlar” buyruğu menfaate işarettir; { فَرِحِينَ } “sevinerek” buyruğu ise bu ta'zim sebebiyle hâsıl olan feraha işarettir. Hükemâ ise şöyle demiştir: Kudsi ruhların cevherleri ilahi nurlarla aydınlandığında iki vecihten neşelenir: Birincisi: Onların zatlarının bu kudsi tecelliler ve ilahi marifetlerle aydınlanmış, parıldamış ve ışıl ışıl olmuş bulunmasıdır. İkincisi:
بِكَوْنِهَا نَاظِرَةً إِلَى يَنْبُوعِ النُّورِ وَمَصْدَرِ الرَّحْمَةِ وَالْجَلَالَةِ، قَالُوا: وَابْتِهَاجُهَا بِهَذَا الْقِسْمِ الثَّانِي أَتَمُّ مِنِ ابْتِهَاجِهَا بِالْأَوَّلِ، فَقَوْلُهُ: يُرْزَقُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّرَجَةِ الْأُولَى وَقَوْلُهُ: فَرِحِينَ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ، وَلِهَذَا قَالَ:
Nur kaynağına, rahmet ve celal menbaına bakar durumda olmalarıdır. Onlar şöyle demişlerdir: Ruhların bu ikinci kısımla olan sevinci, birinci kısımla olan sevincinden daha tamdır. Dolayısıyla O'nun: { يُرْزَقُونَ } “rızıklanırlar” buyruğu birinci dereceye, { فَرِحِينَ } “sevinerek” buyruğu ise ikinci dereceye işarettir. Bundan ötürü O:
فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ يَعْنِي أَنَّ فَرَحَهُمْ لَيْسَ بِالرِّزْقِ، بَلْ بِإِيتَاءِ الرِّزْقِ لِأَنَّ الْمَشْغُولَ بِالرِّزْقِ مَشْغُولٌ
{ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerine sevinerek” buyurmuştur. Yani onların sevinci bizzat rızıkla değil, rızkın verilmesi iledir; zira rızıkla meşgul olan kimse
بِنَفْسِهِ، وَالنَّاظِرُ إِلَى إِيتَاءِ الرِّزْقِ مَشْغُولٌ بِالرَّازِقِ، وَمَنْ/ طَلَبَ الْحَقَّ لِغَيْرِهِ فَهُوَ مَحْجُوبٌ.
kendi nefsiyle meşguldür, rızkın verilişine bakan kimse ise Râzık (rızkı veren) ile meşguldür. Kim / Hakk'ı O'ndan başkası için talep ederse o perdelenmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlara da hiçbir korku olmayacağı ve onların üzülmeyecekleri müjdesini vermek isterler” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: أَلَّا خَوْفٌ فِي مَحَلِّ الْخَفْضِ بَدَلٌ مِنَ (الَّذِينَ) وَالتَّقْدِيرُ: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِأَنْ لَا خَوْفٌ وَلَا حُزْنٌ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki { أَلَّا خَوْفٌ } “hiçbir korku olmayacağı” ifadesi mahallen mecrur olup { الَّذِينَ } lafzından bedeldir. Takdiri ise şöyledir: “Arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlar hakkında hiçbir korku ve hüznün bulunmadığı müjdesiyle sevinirler.” Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الِاسْتِبْشَارُ السُّرُورُ الْحَاصِلُ بِالْبِشَارَةِ، وَأَصْلُ الِاسْتِفْعَالِ طَلَبُ الْفِعْلِ، فَالْمُسْتَبْشِرُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ طَلَبَ السُّرُورَ فَوَجَدَهُ بِالْبِشَارَةِ.
Birinci Mesele: İstibşâr (müjdeye sevinme), müjde ile hâsıl olan sevinçtir. İstif'âl kalıbının aslı bir fiili talep etmektir; bu bakımdan müjdelenen kimse sevinç talep edip de bunu müjde ile bulmuş kimse gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ سَلَّمُوا كَوْنَ الشُّهَدَاءِ أَحْيَاءً قَبْلَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ ذَكَرُوا لِهَذِهِ الْآيَةِ تَأْوِيلَاتٍ أُخَرَ.
İkinci Mesele: Bil ki şehitlerin kıyamet kopmadan önce diri olduklarını kabul edenler, bu ayet için başka teviller de zikretmişlerdir.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ أَنْ يُقَالَ: أَنَّ الشُّهَدَاءَ يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: تَرَكْنَا إِخْوَانَنَا فُلَانًا وَفُلَانًا فِي صَفِّ الْمُقَاتِلَةِ مَعَ الْكُفَّارِ فَيُقْتَلُونَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَيُصِيبُونَ مِنَ الرِّزْقِ وَالْكَرَامَةِ مَا أَصَبْنَا، فَهُوَ قَوْلُهُ: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ.
Birincisi: Şöyle denilmesidir: Şehitler birbirlerine: “Kâfirlerle savaş safında falan ve falan kardeşlerimizi bıraktık; inşallah onlar da öldürülür de bizim ulaştığımız rızık ve keramete ulaşırlar” derler. İşte O'nun: { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } “Arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlara müjde vermek isterler” buyruğu budur.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الشُّهَدَاءَ إِذَا دَخَلُوا الْجَنَّةَ بَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ هُمْ إِخْوَانُهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ مِثْلُ دَرَجَةِ الشُّهَدَاءِ، لِأَنَّ الشُّهَدَاءَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَبْلَهُمْ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً [النِّسَاءِ: ٩٥، ٩٦] فَيَفْرَحُونَ بِمَا يَرَوْنَ مِنْ مَأْوَى الْمُؤْمِنِينَ وَالنَّعِيمِ الْمُعَدِّ لَهُمْ، وَبِمَا يَرْجُونَهُ مِنَ الِاجْتِمَاعِ بِهِمْ وَتَقَرُّ بِذَلِكَ أَعْيُنُهُمْ، هَذَا اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ وَالزَّجَّاجِ.
İkincisi ise şöyle denilmesidir: Şehitler kıyamet koptuktan sonra cennete girdiklerinde, Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerine sevinerek rızıklandırılırlar. O'nun: { لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ } “Arkalarından kendilerine henüz katılmamış olanlar” buyruğundan murat, şehitlerin derecesine sahip olmayan mümin kardeşleridir; zira şehitler cennete onlardan önce girerler. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً } [en-Nisâ: 95-96] “Allah cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla, kendi katından derecelerle, bağışlanma ve rahmetle üstün kıldı” buyruğudur. Böylece müminlerin barınağını, onlar için hazırlanan nimeti görmeleriyle ve onlarla bir araya gelme ümitleriyle sevinirler ve bununla gözleri aydın olur. Bu, Ebû Müslim el-İsfahânî ve Zeccâc'ın tercihidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّأْوِيلَ الْأَوَّلَ أَقْوَى مِنَ الثَّانِي، وَذَلِكَ لِأَنَّ حَاصِلَ الثَّانِي يَرْجِعُ إِلَى اسْتِبْشَارِ بَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ بِبَعْضٍ بِسَبَبِ اجْتِمَاعِهِمْ فِي الْجَنَّةِ، وَهَذَا أَمْرٌ عَامٌّ فِي حَقِّ كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَا مَعْنَى لِتَخْصِيصِ الشُّهَدَاءِ بِذَلِكَ، وَأَيْضًا: فَهُمْ كَمَا يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ، فَكَذَلِكَ يَسْتَبْشِرُونَ بِمَنْ تَقَدَّمَهُمْ فِي الدُّخُولِ، لِأَنَّ مَنَازِلَ الْأَنْبِيَاءِ وَالصِّدِّيقِينَ فَوْقَ مَنَازِلِ الشُّهَدَاءِ، قَالَ تَعَالَى: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ [النِّسَاءِ: ٦٩] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى فَائِدَةٌ فِي التَّخْصِيصِ. أَمَّا إِذَا فَسَّرْنَا الْآيَةَ بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَفِي تَخْصِيصِ الْمُجَاهِدِينَ بِهَذِهِ الْخَاصِّيَّةِ أَعْظَمُ الْفَوَائِدِ فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki birinci tevil ikincisinden daha kuvvetlidir. Zira ikincinin neticesi, müminlerin bazısının bazısıyla cennette bir araya gelmeleri sebebiyle müjdelenip sevinmelerine racidir; bu ise bütün müminler hakkında genel bir durumdur, dolayısıyla şehitlerin buna tahsis edilmesinin bir anlamı kalmaz. Ayrıca: Onlar arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlarla müjdelenip sevindikleri gibi, cennete girişte kendilerini geçmiş olanlarla da müjdelenip sevinirler; zira nebilerin ve sıddîkların menzilleri şehitlerin menzillerinin üstündedir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ } [en-Nisâ: 69] “İşte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği nebiler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler” buyurmuştur. Bu takdire göre tahsisin bir faydası kalmaz. Ayeti birinci vecihle tefsir ettiğimizde ise, mücahitlerin bu özelliğe tahsis edilmesinde çok büyük faydalar vardır; binaenaleyh bu daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْخَوْفُ يَكُونُ بِسَبَبِ تَوَقُّعِ الْمَكْرُوهِ النَّازِلِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالْحُزْنُ يَكُونُ بِسَبَبِ فَوَاتِ الْمَنَافِعِ الَّتِي كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي الْمَاضِي، فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ فِيمَا سَيَأْتِيهِمْ/ مِنْ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ، وَلَا حُزْنٌ لَهُمْ فيما فاتهم من نعيم الدنيا.
Üçüncü Mesele: Korku, gelecekte başa gelecek hoşlanılmayan bir durumun beklenmesi sebebiyle olur; hüzün ise geçmişte var olan menfaatlerin elden kaçması sebebiyle olur. Allah Teâlâ, kıyamet hallerinden kendilerine gelecek şeyler hususunda / onlara hiçbir korku olmadığını, dünya nimetlerinden kaçırdıkları şeyler için de onlara hiçbir hüzün bulunmadığını beyan etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٧١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 171. Ayet]