أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ النُّبُوَّةَ وَالْخِيَانَةَ لَا يَجْتَمِعَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخِيَانَةَ سَبَبٌ لِلْعَارِ فِي الدُّنْيَا وَالنَّارِ فِي الْآخِرَةِ، فَالنَّفْسُ الرَّاغِبَةُ فِيهَا تَكُونُ فِي نِهَايَةِ الدَّنَاءَةِ، وَالنُّبُوَّةُ أَعْلَى الْمَنَاصِبِ الْإِنْسَانِيَّةِ فَلَا تَلِيقُ إِلَّا بِالنَّفْسِ الَّتِي تَكُونُ فِي غَايَةِ الْجَلَالَةِ وَالشَّرَفِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الصِّفَتَيْنِ فِي النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ مُمْتَنِعٌ، فَثَبَتَ أَنَّ النُّبُوَّةَ وَالْخِيَانَةَ لَا تَجْتَمِعَانِ، فَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥] يَعْنِي: الْإِلَهِيَّةُ وَاتِّخَاذُ الْوَلَدِ لَا يَجْتَمِعَانِ، وَقِيلَ: اللَّامُ مَنْقُولَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا كَانَ النَّبِيُّ لِيَغُلَّ، كَقَوْلِهِ: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ أَيْ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَتَّخِذَ وَلَدًا.
Muradın, peygamberlik ile hıyanetin bir arada bulunamayacağı olmasıdır. Zira hıyanet, dünyada utanç ve âhirette ateş sebebidir; dolayısıyla ona meyleden nefis son derece alçaktır. Peygamberlik ise insani makamların en yücesidir; binaenaleyh ancak son derece celalet ve şeref sahibi bir nefse yakışır. İki niteliğin tek bir nefiste bir araya gelmesi ise imkânsızdır. Böylece peygamberlik ile hıyanetin bir arada bulunamayacağı sabit olmuştur. Bu ayetin benzeri, O'nun şu buyruğudur: { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } [Meryem: 35] “Allah'ın bir çocuk edinmesi olacak şey değildir.” Yani ilahlık ile çocuk edinme bir arada bulunamaz. Şöyle de denilmiştir: Lam harfi zaiddir (nakledilmiştir); takdiri ise “Peygamberin hıyanet etmesi olacak şey değildir” şeklindedir; tıpkı { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } sözünde olduğu gibi, yani “Allah çocuk edinecek değildir.”
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْقَوْمَ قَدِ الْتَمَسُوا مِنْهُ أَنْ يَخُصَّهُمْ بِحِصَّةٍ زَائِدَةٍ مِنَ الْغَنَائِمِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَكَانَ ذلك غلو لا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ مُبَالَغَةً فِي النَّهْيِ لَهُ عَنْ ذَلِكَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَقَوْلُهُ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ [الْحَاقَّةِ: ٤٤، ٤٥] فَقَوْلُهُ: وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ أَيْ مَا كَانَ يَحِلُّ لَهُ ذَلِكَ، وَإِذَا لَمْ يَحِلَّ لَهُ لَمْ يَفْعَلْهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا [النُّورِ: ١٦] أَيْ مَا يَحِلُّ لَنَا.
Bu kıraate göre bu ayetin tevilindeki ikinci vecih: Şöyle denilmesidir: Topluluk, ganimetlerden kendilerine fazla bir pay ayırmasını ondan talep etmişti. Şüphe yok ki o bunu yapsaydı bu bir hıyanet (gulûl) olurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onu bundan nehyetmede mübalağa olmak üzere bu ayeti indirdi. Bunun benzeri O'nun şu buyruklarıdır: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer: 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” ve { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ * لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } [Hâkka: 44, 45] “Eğer o bize karşı bazı sözler uydursaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık.” O'nun { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } buyruğu, yani bu ona helal olmazdı; ona helal olmayınca da o bunu yapmazdı demektir. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا } [Nûr: 16] “Onu duyduğunuzda: ‘Bunu konuşmamız bize yakışmaz’ deseydiniz ya!” yani bize helal olmaz.
وَإِذَا عَرَفْتَ تَأْوِيلَ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَنَقُولُ: حُجَّةُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ أَكْثَرَ الرِّوَايَاتِ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ نَسَبُوا الرَّسُولَ ﷺ إِلَى الْغُلُولِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ الْخَصْلَةَ لَا تَلِيقُ بِهِ.
Ayetin bu kıraate göre tevilini öğrendiğine göre deriz ki: Bu kıraatin delili birkaç yöndendir: Birincisi: Bu ayetin iniş sebebi hakkındaki rivayetlerin çoğunda onların Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ganimete hıyanet isnat etmiş olmalarıdır; Allah da bu ayetle bu hasletin ona yakışmayacağını açıklamıştır.
وَثَانِيهَا: أَنَّ مَا هُوَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ فِي التَّنْزِيلِ أُسْنِدَ الْفِعْلُ فِيهِ/ إِلَى الْفَاعِلِ كَقَوْلِهِ: مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ [يوسف: ٣٨] وما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ [يُوسُفَ: ٧٦] وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٥] وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ [التوبة: ١١٥] وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٩] وَقَلَّ أَنْ يُقَالَ: مَا كَانَ زَيْدٌ لِيُضْرَبَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ إِلْحَاقُ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْأَعَمِّ الْأَغْلَبِ، وَيُؤَكِّدُهُ مَا حَكَى أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ يُونُسَ أَنَّهُ كَانَ يَخْتَارُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ، وَقَالَ: لَيْسَ فِي الْكَلَامِ مَا كَانَ لَكَ أَنْ تُضْرَبَ، بِضَمِّ التَّاءِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ اخْتِيَارُ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَقِيلَ لَهُ إِنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ يَقْرَأُ (يَغُلَّ) فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ النَّبِيُّ يَقْصِدُونَ قَتْلَهُ، فَكَيْفَ لَا يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْخِيَانَةِ؟ وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ (يَغُلَّ) بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ فَفِي تَأْوِيلِهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ أَنْ يُخَانَ.
İkincisi: Tenzilde bu kabilden olan yerlerde fiil faile isnat edilmiştir; nitekim O'nun şu buyruklarında olduğu gibi: { مَا كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ } [Yûsuf: 38] “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir”, { وما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ } [Yûsuf: 76] “Kardeşini alıkoyması söz konusu olamazdı”, { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 145] “Hiçbir nefis Allah'ın izni olmadan ölmez”, { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ } [Tevbe: 115] “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra saptıracak değildir”, { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } [Âl-i İmrân: 179] “Allah size gaybı bildirecek de değildir.” [Arapçada] “Zeyd dövülecek değildi” denilmesi ise nadirdir. Durum böyle olunca bu ayeti en yaygın ve galip olana hamletmek vacip olur. Ebû Ubeyde'nin Yûnus'tan naklettiği şu söz de bunu pekiştirmektedir: O bu kıraati tercih eder ve: “[Arapça] kelamda te'nin zammesiyle ‘mâ kâne leke en tudrabe’ [şeklinde bir kullanım] yoktur” derdi. Üçüncüsü: Bu kıraat İbn Abbâs'ın tercihidir. Ona İbn Mes‘ûd'un { يَغُلَّ } şeklinde okuduğu söylenince İbn Abbâs: “Nebî'yi öldürmeyi kastediyorlardı, ona hıyaneti nasıl isnat etmesinler ki?” demiştir. Ye'nin zammesi ve gayn'ın fethasıyla { يَغُلَّ } şeklindeki ikinci kıraate gelince, bunun tevilinde iki vecih vardır: Birincisi: Anlamın “Bir peygambere hıyanet edilmesi yaraşmaz” olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْخِيَانَةَ مَعَ كُلِّ أَحَدٍ مُحَرَّمَةٌ، وَتَخْصِيصُ النَّبِيِّ بِهَذِهِ الْحُرْمَةِ فِيهِ فَوَائِدُ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَجْنِيَّ عَلَيْهِ كُلَّمَا كَانَ أَشْرَفَ وَأَعْظَمَ دَرَجَةً كَانَتِ الْخِيَانَةُ فِي حَقِّهِ أَفْحَشَ، وَالرَّسُولُ أَفْضَلُ الْبَشَرِ فَكَانَتِ الْخِيَانَةُ فِي حَقِّهِ أَفْحَشَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْوَحْيَ كَانَ يَأْتِيهِ حَالًا فَحَالًا، فَمَنْ خَانَهُ فَرُبَّمَا نَزَلَ الْوَحْيُ فِيهِ فَيَحْصُلُ لَهُ مَعَ عَذَابِ الْآخِرَةِ فَضِيحَةُ الدُّنْيَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا فِي غَايَةِ الْفَقْرِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَكَانَتْ تِلْكَ الْخِيَانَةُ هُنَاكَ أَفْحَشَ.
Bil ki herkese karşı hıyanet haramdır; ancak bu haramlığın Nebî'ye tahsis edilmesinde birtakım faydalar vardır: Birincisi: Kendisine karşı suç işlenen zat ne kadar şerefli ve yüce mertebeli olursa, ona yönelik hıyanet de o kadar çirkin olur. Resûl insanların en faziletlisidir; dolayısıyla onun hakkındaki hıyanet en çirkinidir. İkincisi: Vahiy ona anbean gelmekteydi; binaenaleyh ona hıyanet eden kimse hakkında belki de vahiy iner de âhiret azabıyla birlikte dünyada da rezil olur. Üçüncüsü: Müslümanlar o vakitte son derece fakir idiler; bundan dolayı o andaki hıyanet daha da çirkindi.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ: أن يكون من الإغلال: أن يخونه أَيْ يُنْسَبَ إِلَى الْخِيَانَةِ، قَالَ الْمُبَرِّدُ تَقُولُ الْعَرَبُ: أَكْفَرْتُ الرَّجُلَ جَعَلْتُهُ كَافِرًا وَنَسَبْتُهُ إِلَى الْكُفْرِ، قَالَ الْعُتْبِيُّ: لَوْ كَانَ هَذَا هُوَ الْمُرَادَ لَقِيلَ: يُغَلَّلُ، كَمَا قِيلَ: يُفَسَّقُ وَيُفَجَّرُ وَيُكَفَّرُ، وَالْأَوْلَى: أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مِنْ أَغْلَلْتُهُ، أَيْ وَجَدْتُهُ غَالًّا، كَمَا يُقَالُ أَبْخَلْتُهُ وَأَفْحَمْتُهُ، أَيْ وَجَدْتُهُ كَذَلِكَ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ بِهَذَا التَّأْوِيلِ يَقْرُبُ مَعْنَاهَا مِنْ مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، لِأَنَّ
Tevildeki ikinci vecih: İğlâl (إِغْلَال) kökünden olmasıdır: [yani] ona hıyanet edilmesi, yani hıyanete nispet edilmesidir. Müberred şöyle demiştir: Araplar: “Adamı küfre nispet ettim, onu kâfir saydım ve kâfir kıldım” anlamında “Ekfertü'r-racul” derler. Utbî ise şöyle demiştir: Şayet kastedilen bu olsaydı, tıpkı “yufessaku” (fasıklığa nispet edilir), “yufeccaru” (fucûra nispet edilir) ve “yukefferu” (küfre nispet edilir) denildiği gibi “yuğallelü” denilirdi. Evla olan: Bunun, tıpkı “onu cimri buldum” ve “onu aciz bıraktım/suskun buldum” anlamında “ebhaltühû” ve “efhamtühû” denildiği gibi “onu hıyanet eder buldum” anlamında “eğleltühû” fiilinden olduğunu söylemektir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu teville bu kıraatin anlamı, birinci kıraatin anlamına yaklaşır; çünkü
هَذَا الْمَعْنَى لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ هُوَ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يُوجَدَ النَّبِيُّ غَالًّا، لِأَنَّهُ يُوجَدُ غَالًّا إِلَّا إِذَا كَانَ غَالًّا.
bu kıraatin bu anlamı, Nebî'nin hıyanet eder bulunmasının sahih olmayacağıdır; zira o, ancak bizzat hıyanet eden biri olduğunda hıyanet eder bulunur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْغُلُولَ هُوَ الْخِيَانَةُ، إِلَّا أَنَّهُ فِي عُرْفِ الِاسْتِعْمَالِ صَارَ مَخْصُوصًا بِالْخِيَانَةِ فِي الْغَنِيمَةِ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا أَيْضًا فِي غَيْرِ الْغَنِيمَةِ،
Dördüncü Mesele: Gulûl kelimesinin hıyanet olduğunu zikretmiştik; ancak örfi kullanımda ganimetteki hıyanete tahsis edilmiştir. Bu [kavram] ganimet dışındaki şeyler hakkında da varid olmuştur.
قَالَ ﷺ: «أَلَا أُنَبِّئَكُمْ بِأَكْبَرِ الْغُلُولِ الرَّجُلَانِ يَكُونُ بَيْنَهُمَا الدَّارُ وَالْأَرْضُ فَإِنِ اقْتَطَعَ أَحَدُهُمَا مِنْ صَاحِبِهِ مَوْضِعَ حَصَاةٍ طُوِّقَهَا مِنَ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ»
O sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Size hıyanetin en büyüğünü haber vereyim mi? İki adamın arasında ev ve arazi bulunur da onlardan biri arkadaşından bir çakıl taşı kadar yer koparıp alırsa, bu yer yedi kat yerden boynuna dolanır.”
وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ الْمَعْنَى كَوْنُهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ مُبَرَّأً عَنْ جَمِيعِ الْخِيَانَاتِ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَالْكَفَّارُ كَانُوا يَبْذُلُونَ لَهُ الْأَمْوَالَ الْعَظِيمَةَ لِتَرْكِ ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِمَنْ كَانَ كَذَلِكَ وَكَانَ أَمِينًا لِلَّهِ فِي الوحي النازل اليه من فوق سبع سموات أَنْ يَخُونَ النَّاسَ! ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ/ الْمُفَسِّرِينَ إِجْرَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا، قَالُوا: وَهِيَ نَظِيرُ قَوْلِهِ فِي مَانِعِ الزَّكَاةِ يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا [التَّوْبَةِ: ٣٥] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ
Bu tevile göre anlam, onun -Allah'ın salât ve selamı üzerine olsun- bütün hıyanetlerden berî olmasıdır. Nasıl böyle demeyelim ki! Kâfirler, risalet davasını bırakması için ona büyük mallar teklif ediyorlardı; böyle olan ve yedi kat göklerin fevkinden kendisine inen vahiy hususunda Allah'ın emîni olan bir zata insanlara hıyanet etmek nasıl yakışabilir! Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Müfessirlerin çoğunun görüşü olup bu ayeti zahiri üzere icra etmektir. Şöyle demişlerdir: Bu, zekât vermeyen kimse hakkındaki şu ayetin benzeridir: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا } [Tevbe: 35] “O gün bunlar cehennem ateşinde kızdırılacak da bunlarla alınları, böğürleri ve sırtları dağlanacak: ‘İşte kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler; tadın bakalım!’” Şunlar da buna delalet eder:
قَوْلُهُ: «لَا أُلْفَيَنَّ أَحَدُكُمْ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِهِ بَعِيرٌ لَهُ رُغَاءٌ أَوْ بَقَرَةٌ لَهَا خُوَارٌ أَوْ شَاةٌ لَهَا ثُغَاءٌ فَيُنَادِي يَا مُحَمَّدُ يَا مُحَمَّدُ فَأَقُولُ لَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا قَدْ بَلَّغْتُكَ»
O'nun şu buyruğu: “Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda böğüren bir deve, böğüren bir sığır yahut meleyen bir koyun taşıyarak gelirken bulmayayım; o, ‘Ey Muhammed, ey Muhammed!’ diye seslenecek; ben de: ‘Allah'tan sana gelecek hiçbir şeye mâlik değilim, sana tebliğ etmiştim’ diyeceğim.”
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: يُمَثَّلُ لَهُ ذَلِكَ الشَّيْءُ فِي قَعْرِ جَهَنَّمَ، ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: انْزِلْ إِلَيْهِ فَخُذْهُ فَيَنْزِلُ إِلَيْهِ، فَإِذَا انْتَهَى إِلَيْهِ حَمَلَهُ عَلَى ظَهْرِهِ فَلَا يُقْبَلُ مِنْهُ. قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَعَلَى رَقَبَتِهِ ذَلِكَ الْغُلُولُ ازْدَادَتْ فَضِيحَتُهُ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: O şey, cehennemin dibinde onun için cisimleştirilir; sonra ona: “Ona in ve onu al” denilir; o da ona iner. Ona ulaştığında onu sırtına yüklenir ama bu ondan kabul edilmez. Muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bundaki hikmet, kıyamet gününde boynunda o hıyanet malıyla geldiğinde rezilliğinin artmasıdır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ ظَاهِرَهُ، بَلِ الْمَقْصُودُ تَشْدِيدُ الْوَعِيدِ عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ وَالتَّصْوِيرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ [لُقْمَانَ: ١٦] فَإِنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ نَفْسَ هَذَا الظَّاهِرِ: بَلِ الْمَقْصُودُ إِثْبَاتُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ وَعَنْ حِفْظِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ، فَكَذَا هَاهُنَا الْمَقْصُودُ تَشْدِيدُ الْوَعِيدِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَحْفَظُ عَلَيْهِ هَذَا الْغُلُولَ وَيُعَزِّرُهُ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيُجَازِيهِ، لِأَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الْكَعْبِيُّ: الْمُرَادُ أَنَّهُ يَشْتَهِرُ بِذَلِكَ مِثْلَ اشْتِهَارِ مَنْ يَحْمِلُ ذَلِكَ الشَّيْءَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ يُحْتَمَلُ إِلَّا أَنَّ الْأَصْلَ الْمُعْتَبَرَ فِي عِلْمِ الْقُرْآنِ أَنَّهُ يَجِبُ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ عَلَى الْحَقِيقَةِ، إِلَّا إِذَا قَامَ دَلِيلٌ يَمْنَعُ مِنْهُ، وَهَاهُنَا لَا مَانِعَ مِنْ هَذَا الظَّاهِرِ، فَوَجَبَ إِثْبَاتُهُ.
İkinci vecih: Şöyle denilmesidir: Ondan maksat zahiri değil, bilakis temsil ve tasvir yoluyla tehdidi şiddetlendirmektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ } [Lokmân: 16] “[İşlenen şey] bir hardal tanesi ağırlığınca olsa, bir kayanın içinde veya göklerde yahut yerin derinliklerinde bulunsa bile Allah onu getirir.” Zira maksat bizzat bu zahir değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın ilminden ve muhafazasından yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şeyin bile gizli kalmayacağını ispat etmektir. İşte burada da maksat tehdidi şiddetlendirmektir. Sonra bu görüşü savunanlar iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Murad, Allah Teâlâ'nın bu hıyanet malını onun aleyhine muhafaza etmesi, kıyamet gününde onu bundan dolayı hesaba çekip cezalandırmasıdır; çünkü hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. İkincisi: Ebü'l-Kāsım el-Kâ‘bî şöyle demiştir: Murad, o şeyi taşıyan kimsenin meşhur olması gibi onun da bununla rezil ve rüsvay olarak şöhret bulmasıdır. Bil ki bu tevil ihtimal dâhilindedir; ancak Kur'an ilmindeki muteber asıl kural şudur: Kendisine engel bir delil bulunmadıkça lafzı hakikati üzere icra etmek vaciptir. Burada ise bu zahire bir engel yoktur; dolayısıyla onu [hakikat üzere] sabit kılmak vacip olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “Sonra her nefse kazandığı tastamam ödenir” buyurmuştur. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَلَّا قِيلَ ثُمَّ يُوَفَّى مَا كَسَبَ لِيَتَّصِلَ بِمَا قَبْلَهُ؟
Birinci Soru: Öncesine bağlanması için [müennes değil de müzekker olarak] “Sonra ona kazandığı tastamam ödenir” (sümme yüveffâ mâ keseb) denilmesi gerekmez miydi?
وَالْجَوَابُ: الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا الْعُمُومِ أَنَّ صَاحِبَ الْغُلُولِ إِذَا عَلِمَ أَنَّ هَاهُنَا مُجَازِيًا يُجَازِي كُلَّ أَحَدٍ عَلَى عَمَلِهِ سَوَاءٌ كَانَ خَيْرًا أَوْ شَرًّا، عَلِمَ أَنَّهُ غَيْرُ مُتَخَلِّصٍ مِنْ بَيْنِهِمْ مَعَ عِظَمِ مَا اكْتَسَبَ.
Cevap: Bu umumun zikredilmesindeki fayda şudur: Hıyanet sahibi, hayır olsun şer olsun herkese ameline göre karşılık veren bir cezalandırıcının bulunduğunu bildiğinde, işlediği günahın büyüklüğüyle birlikte onların arasından kurtulamayacağını anlar.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْمُعْتَزِلَةُ يَتَمَسَّكُونَ بِهَذَا فِي إِثْبَاتِ كَوْنِ الْعَبْدِ فَاعِلًا، وَفِي إِثْبَاتِ وَعِيدِ الْفُسَّاقِ.
İkinci Soru: Mûtezile, kulun [fiilinin] faili olduğunu ve fâsıklara yönelik tehdidin gerçekleşeceğini ispatta bu ayete tutunmaktadır.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ الْجَزَاءَ عَلَى كَسْبِهِ، فَلَوْ كَانَ كَسْبُهُ خَلْقًا لِلَّهِ لَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى يُجَازِيهِ عَلَى مَا خَلَقَهُ فِيهِ.
Birincisine gelince: Çünkü Allah Teâlâ cezayı kulun kesbine (kazancına) bağlamıştır. Şayet onun kesbi Allah'ın yaratması olsaydı, Allah Teâlâ onda yarattığı şeyden dolayı onu cezalandırmış olurdu.
وأما الثاني: فلأنه تعالى قال في القائل الْمُتَعَمِّدِ: فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ [النِّسَاءِ: ٩٣] وَأَثْبَتَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كُلَّ عَامِلٍ يَصِلُ إِلَيْهِ جَزَاؤُهُ فَيَحْصُلُ مِنْ مَجْمُوعِ الْآيَتَيْنِ الْقَطْعُ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ.
İkincisine gelince: Çünkü Allah Teâlâ kasten adam öldüren hakkında: { فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ } [Nisâ: 93] “onun cezası cehennemdir” buyurmuş ve bu ayette de her amel edene cezasının ulaşacağını ispat etmiştir. Böylece iki ayetin toplamından fâsıklar hakkındaki tehdidin kesinliği sonucu çıkar.
أَمَّا سُؤَالُ الْفِعْلِ فَجَوَابُهُ الْمُعَارَضَةُ بِالْعِلْمِ، وَأَمَّا سُؤَالُ الْوَعِيدِ فَهَذَا الْعُمُومُ مَخْصُوصٌ/ فِي صُورَةِ التَّوْبَةِ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَخْصُوصًا فِي صُورَةِ الْعَفْوِ لِلدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعَفْوِ.
Fiil sorusuna gelince; bunun cevabı [Allah'ın ezelî] ilmiyle muârız olmaktır. Tehdit sorusuna gelince; bu umum tevbe durumunda tahsis edilmiştir; aynı şekilde affa delalet eden deliller sebebiyle af durumunda da tahsis edilmesi vaciptir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ قَالَ الْقَاضِيَ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الظُّلْمَ مُمْكِنٌ فِي أَفْعَالِ اللَّهِ وَذَلِكَ بِأَنْ يَنْقُصَ مِنَ الثَّوَابِ أَوْ يَزِيدَ فِي الْعِقَابِ، قَالَ: وَلَا يَتَأَتَّى ذَلِكَ إِلَّا عَلَى قَوْلِنَا دُونَ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ مِنَ الْمُجْبِرَةِ: إِنَّ أَيَّ شَيْءٍ فَعَلَهُ تَعَالَى فَهُوَ عَدْلٌ وَحِكْمَةٌ لِأَنَّهُ الْمَالِكُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Ve onlara zulmedilmez” buyurmuştur. Kādî şöyle demiştir: Bu, sevaptan eksiltmek veya azabı artırmak suretiyle Allah'ın fiillerinde zulmün mümkün olduğuna delalet eder. Şöyle demiştir: Bu durum, Cebriyye'den olan ve “Allah Teâlâ ne yaparsa yapsın adalettir ve hikmettir; zira O mülk sahibidir” diyen kimselerin görüşüne göre değil, ancak bizim görüşümüze göre gerçekleşebilir.
الْجَوَابُ: نَفْيُ الظُّلْمِ عَنْهُ لَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ عَلَيْهِ، كَمَا أَنَّ قَوْلِهِ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ:
Cevap: O'ndan zulmün nefyedilmesi, zulmün O'nun hakkında mümkün olduğuna delalet etmez; tıpkı { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } [Bakara:
٢٥٥] لَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِمَا عليه.
255] “O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de bir uyku” buyruğunun bu ikisinin O'nun hakkında mümkün olduğuna delalet etmediği gibi.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٢]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 162]
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢)
{ أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'tan bir gazapla dönen ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir!” (162)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ [آل عمران: ١٦١] أَتْبَعَهُ بِتَفْصِيلِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ جَزَاءَ الْمُطِيعِينَ مَا هُوَ، وَجَزَاءَ الْمُسِيئِينَ مَا هُوَ، فَقَالَ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ: { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ } [Âl-i İmrân: 161] “Sonra her nefse kazandığı tastamam ödenir” buyurunca, ardından bu umumi ifadeyi tafsil etmiş; itaatkârların mükâfatının ne olduğunu ve kötülük yapanların cezasının ne olduğunu açıklayarak: { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasına uyan kimse...” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ فِي تَرْكِ الْغُلُولِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ فِي فِعْلِ الْغُلُولِ، وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَالضَّحَّاكِ. الثَّانِي: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ بِالْإِيمَانِ بِهِ وَالْعَمَلِ بِطَاعَتِهِ، كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ بِالْكُفْرِ بِهِ وَالِاشْتِغَالِ بِمَعْصِيَتِهِ، الثَّالِثُ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ وَهُمُ الْمُهَاجِرُونَ، كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، الرَّابِعُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: لَمَّا حَمَلَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ دَعَا النَّبِيُّ ﷺ أَصْحَابَهُ إِلَى أَنْ يَحْمِلُوا عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَفَعَلَهُ بَعْضُهُمْ وَتَرَكَهُ آخَرُونَ. فَقَالَ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ وَهُمُ الَّذِينَ امْتَثَلُوا أَمْرَهُ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَقْبَلُوا قَوْلَهُ، وَقَالَ الْقَاضِي:
Birinci Mesele: Bu hususta müfessirlerin birtakım vecihleri vardır: Birincisi: Hıyaneti terk etmek suretiyle Allah'ın rızasına uyan kimse, hıyanet işlemek suretiyle Allah'tan bir gazapla dönen kimse gibi midir? Bu, Kelbî ve Dahhâk'ın görüşüdür. İkincisi: O'na iman edip O'na itaatle amel ederek Allah'ın rızasına uyan kimse, O'nu inkâr edip O'na isyanla meşgul olarak Allah'tan bir gazapla dönen kimse gibi midir? Üçüncüsü: Allah'ın rızasına uyanlar muhacirlerdir; Allah'tan bir gazapla dönenler ise münafıklardır. Dördüncüsü: Zeccâc şöyle demiştir: Müşrikler Müslümanların üzerine hücum ettiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını müşriklerin üzerine hücum etmeye çağırdı; onlardan bir kısmı bunu yaptı, diğerleri ise yapmadı. Bunun üzerine [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: Allah'ın rızasına uyan kimse -ki onlar onun emrine uyanlardır-, Allah'tan bir gazapla dönen kimse gibi midir? -ki onlar da onun sözünü kabul etmeyenlerdir-. Kādî şöyle demiştir:
كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ صَحِيحٌ، وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ قصر اللفظ عليه لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ، فَوَجَبَ أَنْ يَتَنَاوَلَ الْكُلَّ. لأن كل من أقدم على الطاعة فهو داخل تحت قوله أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ وَكُلُّ مَنْ أَخْلَدَ إِلَى مُتَابَعَةِ النَّفْسِ وَالشَّهْوَةِ فَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي وَاقِعَةٍ مُعَيَّنَةٍ، لَكِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّ عُمُومَ اللَّفْظِ لَا يَبْطُلُ لِأَجْلِ خُصُوصِ السَّبَبِ.
Bu vecihlerin her biri sahihtir; fakat lafzı sadece buna hasretmek caiz değildir, zira lafız umumidir; dolayısıyla hepsini kapsaması vaciptir. Çünkü itaate yönelen herkes { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasına uyan kimse...” buyruğunun altına girer; nefse ve şehvete uymaya meyleden herkes de { كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir gazapla dönen kimse gibi midir?” buyruğunun altına girer. Bu konudaki en nihai nokta, ayetin belirli bir olay hakkında inmiş olmasıdır; fakat bilirsin ki lafzın umumiliği sebebin hususi olması sebebiyle hükümsüz kalmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ الْهَمْزَةُ فِيهِ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: أَمِنَ اتَّقَى فَاتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ.
İkinci Mesele: O'nun { أَفَمَنِ اتَّبَعَ } sözündeki hemze inkâr içindir; fâ harfi ise takdiri “Takvalı davranıp da Allah'ın rızasına uyan kimse mi?” şeklinde olan mahzuf bir ifadeye atıftır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: باءَ بِسَخَطٍ أَيِ احْتَمَلَهُ وَرَجَعَ بِهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Üçüncü Mesele: O'nun { باءَ بِسَخَطٍ } buyruğu, yani onu yüklendi ve onunla döndü demektir; bunu Bakara Sûresi'nde zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ: رُضْوَانَ اللَّهِ بِضَمِّ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ وَهُمَا مَصْدَرَانِ، فَالضَّمُّ كَالْكُفْرَانِ، وَالْكَسْرُ كَالْحِسْبَانِ.
Dördüncü Mesele: Âsım, kendisinden gelen iki rivayetten birinde rı'nın zammesiyle { رُضْوَانَ اللَّهِ } okumuştur; diğerleri ise kesreyle okumuştur. Bunlar iki mastardır; zammeli olan “kufrân” gibi, kesreli olan ise “hısbân” gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ مِنْ صِلَةِ مَا قَبْلَهُ وَالتَّقْدِيرُ: كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَكَانَ مَأْوَاهُ جَهَنَّمَ، فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَبِئْسَ الْمَصِيرُ فَمُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ وَهُوَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ، كَأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ جَهَنَّمَ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ صِفَتِهَا.
Beşinci Mesele: O'nun { وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ } buyruğu öncesinin sılasındandır; takdiri ise “Allah'tan bir gazapla dönen ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi...” şeklindedir. O'nun { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } buyruğuna gelince, öncesinden kopuktur ve müstakil bir kelamdır; sanki cehennemi zikredince ardından onun vasfını zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ
Altıncı Mesele: Bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ }
[الْجَاثِيَةِ: ٢١] وَقَوْلُهُ: أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ [السَّجْدَةِ: ١٨] وَقَوْلُهُ: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] وَاحْتَجَّ الْقَوْمُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُدْخِلَ الْمُطِيعِينَ فِي
[Câsiye: 21] “Yoksa o kötülükleri işleyip duranlar, kendilerini, inanıp salih ameller işleyenlerle bir tutacağımızı, hayatlarının ve ölümlerinin bir olacağını mı sandılar?”, O'nun { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ } [Secde: 18] “Mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi midir? Onlar eşit olmazlar” ve O'nun { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } [Sâd: 28] “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yahut takva sahiplerini yoldan çıkan fâcirler gibi mi kılacağız?” buyruklarıdır. Bazıları bu ayeti, Allah Teâlâ'nın itaatkârları
النَّارِ، وَأَنْ يُدْخِلَ الْمُذْنِبِينَ الْجَنَّةَ، وَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِبْعَادِ، وَلَوْلَا أَنَّهُ مُمْتَنِعٌ فِي الْعُقُولِ، وَإِلَّا لَمَا حَسُنَ هَذَا الِاسْتِبْعَادُ، وَأَكَّدَ الْقَفَّالُ ذَلِكَ فَقَالَ: لَا يَجُوزُ فِي الْحِكْمَةِ أَنْ يُسَوَّى الْمُسِيءُ بِالْمُحْسِنِ، فَإِنَّ فِيهِ إِغْرَاءً بِالْمَعَاصِي وَإِبَاحَةً لَهَا وَإِهْمَالًا للطاعات.
cehenneme, günahkârları da cennete koymasının caiz olmayacağına delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ bunu bir istib‘âd (akıldan uzak görme) üslubuyla zikretmiştir; akıllarda imkânsız olmasaydı bu istib‘âd güzel olmazdı. Kaffâl bunu tekit ederek şöyle demiştir: Kötülük yapan ile iyilik yapanın bir tutulması hikmete uygun düşmez; zira bunda günahlara teşvik, onları mubah kılma ve itaatleri terk etme [anlamı] vardır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٣]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 163]
هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣)
{ هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” (163)
[في قوله تَعَالَى هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ.
[Allah Teâlâ'nın { هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ } “Onlar Allah katında derece derecedirler” buyruğu hakkında] ve bunda birtakım meseleler vardır.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ، إِلَّا أَنَّهُ حَسُنَ هَذَا الْحَذْفُ، لِأَنَّ اخْتِلَافَ أَعْمَالِهِمْ قَدْ صَيَّرَتْهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْأَشْيَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي ذَوَاتِهَا. فَكَانَ هَذَا الْمَجَازُ أَبْلَغَ مِنَ الْحَقِيقَةِ وَالْحُكَمَاءُ يَقُولُونَ: إِنَّ النُّفُوسَ الْإِنْسَانِيَّةَ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ وَالْحَقِيقَةِ، فَبَعْضُهَا ذَكِيَّةٌ وَبَعْضُهَا بَلِيدَةٌ، وَبَعْضُهَا مُشْرِقَةٌ نُورَانِيَّةٌ، وَبَعْضُهَا كَدِرَةٌ ظُلْمَانِيَّةٌ، وَبَعْضُهَا خَيِّرَةٌ وَبَعْضُهَا نَذِلَةٌ، وَاخْتِلَافُ هَذِهِ الصِّفَاتِ لَيْسَ لِاخْتِلَافِ الْأَمْزِجَةِ الْبَدَنِيَّةِ، بَلْ لِاخْتِلَافِ مَاهِيَّاتِ النُّفُوسِ، وَلِذَلِكَ
Birinci Mesele: Kelamın takdiri: “Onlar için Allah katında dereceler vardır” şeklindedir; ancak amellerinin farklılığı onları zatları itibarıyla farklı varlıklar konumuna getirdiği için bu hazif güzel düşmüştür. Dolayısıyla bu mecaz, hakikatten daha beliğ olmuştur. Hükemâ şöyle der: İnsan nefisleri mahiyet ve hakikat bakımından farklıdır; bazısı zeki, bazısı ahmaktır; bazısı nurlu ve parlak, bazısı bulanık ve karanlıktır; bazısı hayırlı, bazısı aşağılıktır. Bu vasıfların farklılığı bedeni mizaçların farklılığından değil, bilakis nefislerin mahiyetlerinin farklılığındandır. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵊: «النَّاسُ مَعَادِنُ كَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ» وَقَالَ: «الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ»
O aleyhisselâm: “İnsanlar altın ve gümüş madenleri gibi madenlerdir” buyurmuş ve: “Ruhlar bir araya getirilmiş ordulardır” demiştir.
وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ النَّاسَ فِي أَنْفُسِهِمْ دَرَجَاتٌ، لَا أَنَّ لَهُمْ دَرَجَاتٍ.
Durum böyle olunca, insanların derecelere sahip olmaları değil, bizzat kendilerinin dereceler olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هُمْ عَائِدٌ إِلَى لَفْظِ «مَنْ» فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ [آل عمران: ١٦٢] وَلَفْظُ «مَنْ» يُفِيدُ الْجَمْعَ فِي الْمَعْنَى، فَلِهَذَا صَحَّ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: هُمْ عَائِدًا إِلَيْهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ فَإِنَّ قَوْلَهُ: يَسْتَوُونَ صِيغَةُ الْجَمْعِ وَهُوَ عَائِدٌ إِلَى «مَنْ» .
İkinci Mesele: { هُمْ } zamiri, { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 162] buyruğundaki «مَنْ» lafzına dönmektedir. «مَنْ» lafzı ise mana bakımından çoğul ifade eder; işte bu sebeple { هُمْ } zamirinin ona dönmesi sahih olmuştur. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ } [Secde: 18] “Mümin olan kimse, fasık olan kimse gibi midir? Onlar eşit olmazlar.” Zira O'nun { يَسْتَوُونَ } sözü çoğul kalıbındadır ve «مَنْ» lafzına dönmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هُمْ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى شَيْءٍ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ وَذِكْرُ مَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ، فَهَذَا الضَّمِيرُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْأَوَّلِ، أَوْ إِلَى الثَّانِي، أَوْ إِلَيْهِمَا مَعًا، وَالِاحْتِمَالَاتُ لَيْسَتْ إِلَّا هَذِهِ الثَّلَاثَةَ.
Üçüncü Mesele: { هُمْ } daha önce zikredilmiş bir şeye dönen bir zamirdir; daha önce ise Allah'ın rızasına uyan kimse ile Allah'tan bir gazapla dönen kimse zikredilmiştir. Dolayısıyla bu zamirin birinciye veya ikinciye yahut her ikisine birden dönmesi muhtemeldir; ihtimaller de ancak bu üçünden ibarettir.
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أن يكون عائدا الى فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ وَتَقْدِيرُهُ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ سَوَاءٌ، لَا بَلْ هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ عَلَى حَسَبِ أَعْمَالِهِمْ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى مَنِ اتَّبَعَ الرِّضْوَانَ وَأَنَّهُ أَوْلَى، وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْغَالِبَ فِي الْعُرْفِ اسْتِعْمَالُ الدَّرَجَاتِ فِي أَهْلِ الثَّوَابِ، وَالدَّرَكَاتِ فِي أَهْلِ الْعِقَابِ. الثَّانِي:
Birinci vecih: { فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } ifadesine dönmesidir. Takdiri şöyledir: “Allah'ın rızasına uyan kimseler [birbirine] eşit midir? Hayır, bilakis onlar amellerine göre Allah katında derece derecedirler.” Bu zamirin rızaya uyan kimseye döndüğüne ve bunun daha evla olduğuna delalet eden hususlar birkaç vecihtir: Birincisi: Örfte galip olan, “derecât” kelimesinin sevap ehli hakkında, “derekât” kelimesinin ise azap ehli hakkında kullanılmasıdır. İkincisi:
أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ مَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ، وَهُوَ أَنَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: هُمْ دَرَجاتٌ وَصْفًا لِمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ عَادَةَ الْقُرْآنِ فِي الْأَكْثَرِ جَارِيَةٌ بِأَنَّ مَا كَانَ مِنَ الثَّوَابِ وَالرَّحْمَةِ فَإِنَّ اللَّهَ يُضِيفُهُ إِلَى نَفْسِهِ، وَمَا كَانَ مِنَ الْعِقَابِ لَا يُضِيفُهُ إِلَى نَفْسِهِ، قَالَ تَعَالَى: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ وَقَالَ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [البقرة: ١٨٣] فما أَضَافَ هَذِهِ الدَّرَجَاتِ إِلَى نَفْسِهِ حَيْثُ قَالَ: هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ صِفَةُ أَهْلِ الثَّوَابِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٢١] .
Allah Teâlâ'nın, gazapla dönen kimseyi varacakları yerin cehennem olması ve onun ne kötü bir varış yeri olması ile vasfetmiş olmasıdır; dolayısıyla O'nun { هُمْ دَرَجاتٌ } buyruğunun Allah'ın rızasına uyan kimsenin vasfı olması vacip olur. Üçüncüsü: Kur'an'ın âdeti çoğunlukla şöyledir: Sevap ve rahmet kabilinden olan şeyleri Allah bizzat kendisine nispet eder; azap kabilinden olan şeyleri ise kendisine nispet etmez. Nitekim Allah Teâlâ: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyurmuş; [buna mukabil meçhul sigayla]: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } [Bakara: 178] “Size kısas yazıldı (farz kılındı)”, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } [Bakara: 183] “Size oruç farz kılındı” buyurmuştur. { هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ } “Onlar Allah katında derecelerdir” buyurarak bu dereceleri kendisine izafe edince, bunun sevap ehlinin vasfı olduğunu anladık. Dördüncüsü: Bu husus, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla pekişmektedir: { انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } [İsrâ: 21] “Bak, onları birbirine nasıl üstün kıldık! Elbette âhiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.”
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: هُمْ دَرَجاتٌ عَائِدًا عَلَى كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَالْحُجَّةُ أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْأَقْرَبِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، قَالَ: وَالْمُرَادُ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ مُتَفَاوِتُونَ فِي مَرَاتِبِ الْعَذَابِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:
İkinci vecih: O'nun { هُمْ دَرَجاتٌ } buyruğunun { كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ } ifadesine dönmesidir. Delil ise zamirin en yakın olana dönmesidir ki bu, Hasan'ın görüşüdür; şöyle demiştir: Murad, cehennem ehlinin azap mertebelerinde farklı farklı olmalarıdır. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir:
وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا [الأحقاف: ١٩]
{ وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } [Ahkāf: 19] “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır.”
وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ فِيهَا ضَحْضَاحًا وَغَمْرًا وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يَكُونَ أَبُو طَالِبٍ فِي ضَحْضَاحِهَا»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: “Şüphesiz orada [ateşin] sığ yeri de vardır, derin yeri de; ben Ebû Tâlib'in onun sığ yerinde olmasını umuyorum” buyurmuştur.
وَقَالَ ﵊: «إِنَّ أَهْوَنَ أَهْلِ النَّارِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَجُلٌ يُحْذَى لَهُ نَعْلَانِ مِنْ نَارٍ يَغْلِي مِنْ حَرِّهِمَا دِمَاغُهُ يُنَادِي يَا رَبِّ وَهَلْ أَحَدٌ يُعَذَّبُ عَذَابِي» .
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü cehennem ehlinin azapça en hafif olanı, kendisine ateşten iki ayakkabı giydirilen kimsedir ki onların hararetinden beyni kaynar; o: ‘Ey Rabbim! Benim azabım gibi azap gören kimse var mı?’ diye seslenir.”
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: هُمْ عَائِدًا إِلَى الْكُلِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ دَرَجَاتِ أَهْلِ الثَّوَابِ مُتَفَاوِتَةٌ، وَدَرَجَاتِ أَهْلِ الْعُقَابِ أَيْضًا مُتَفَاوِتَةٌ عَلَى حَسَبِ تَفَاوُتِ أَعْمَالِ الْخَلْقِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ
Üçüncü vecih: O'nun { هُمْ } sözünün hepsine birden dönmesidir; zira kulların amellerinin farklılığına göre sevap ehlinin dereceleri de farklı farklıdır, azap ehlinin dereceleri de farklı farklıdır. Çünkü Allah Teâlâ: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } buyurmuştur.
وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Ve kim zerre miktarı şer işlerse onu görür.”
[الزَّلْزَلَةِ: ٧، ٨] فَلَمَّا تَفَاوَتَتْ مَرَاتِبُ الْخَلْقِ فِي أَعْمَالِ الْمَعَاصِي وَالطَّاعَاتِ وَجَبَ أَنْ تَتَفَاوَتَ مَرَاتِبُهُمْ فِي دَرَجَاتِ الْعِقَابِ وَالثَّوَابِ.
[Zilzâl: 7, 8] “Kim zerre miktarı hayır işlerse onu görür; kim de zerre miktarı şer işlerse onu görür.” Kulların isyan ve itaat amellerindeki mertebeleri farklı farklı olunca, azap ve sevap derecelerindeki mertebelerinin de farklı farklı olması vacip olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: عِنْدَ اللَّهِ أَيْ فِي حُكْمِ اللَّهِ وَعِلْمِهِ، فَهُوَ كَمَا يُقَالُ: هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ كَذَا، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ كَذَا، وَبِهَذَا يَظْهَرُ فَسَادُ اسْتِدْلَالِ الْمُشَبِّهَةِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ:
Dördüncü mesele: O'nun { عِنْدَ اللَّهِ } buyruğu; Allah'ın hükmünde ve ilminde demektir. Bu, tıpkı şöyle denilmesi gibidir: “Bu mesele Şâfiî katında (nezdinde) şöyledir, Ebû Hanîfe katında (nezdinde) böyledir.” Bununla, Müşebbihe'nin O'nun şu buyruğuyla delil getirmesinin batıl olduğu açığa çıkar: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } [Enbiyâ:
١٩] وَقَوْلِهِ: عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] .
19] “O'nun katındakiler kibirlenmezler” ve O'nun: { عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } [Kamer: 55] “Güçlü bir Hükümdar'ın katında” buyruğuyla [delil getirmelerinin batıl olduğu açığa çıkar].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ يُوَفِّي لِكُلِّ أَحَدٍ بقدر عمله جزاء، وَهَذَا لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ أَفْعَالِ الْعِبَادِ عَلَى التَّفْصِيلِ الْخَالِي عَنِ الظَّنِّ وَالرَّيْبِ وَالْحُسْبَانِ، أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ كَوْنِهِ عَالِمًا بِالْكُلِّ تَأْكِيدًا لِذَلِكَ الْمَعْنَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ صَاحِبُ الْمَغَازِي فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ: وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ [آل عمران: ١٦١] وَجْهًا آخَرَ فَقَالَ: مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ أَيْ مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكْتُمَ النَّاسَ مَا بَعَثَهُ اللَّهُ بِهِ إِلَيْهِمْ رَغْبَةً فِي النَّاسِ أَوْ رَهْبَةً عَنْهُمْ ثُمَّ قَالَ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ يَعْنِي رَجَّحَ رِضْوَانَ اللَّهِ عَلَى رِضْوَانِ الْخَلْقِ، وَسَخَطَ اللَّهِ عَلَى سَخَطِ الْخَلْقِ، كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ فَرَجَّحَ سَخَطَ الْخَلْقِ عَلَى سَخَطِ اللَّهِ، وَرِضْوَانَ الْخَلْقِ عَلَى رِضْوَانِ اللَّهِ، وَوَجْهُ النَّظْمِ عَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ [آل عمران: ١٥٩] بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ مُعْتَبَرًا إِذَا كَانَ عَلَى وَفْقِ الدِّينِ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ عَلَى خِلَافِ الدِّينِ فَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ، وَبَيْنَ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ الْخَلْقِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ مُحْتَمَلٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْغُلُولَ عِبَارَةٌ عَنِ الْخِيَانَةِ عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ، وَأَمَّا أَنَّ اخْتِصَاصَ هَذَا اللَّفْظِ بِالْخِيَانَةِ فِي الْغَنِيمَةِ فهو عرف حادث.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” Maksat şudur: Allah Teâlâ, herkese amelinin miktarınca bir karşılığı tam olarak vereceğini zikredince ve bu da ancak zandan, şüpheden ve tahminden uzak ayrıntılı bir biçimde kulların bütün fiillerini bilmesiyle tamama erebileceğinden, bu manayı pekiştirmek üzere O'nun her şeyi bildiğini beyan ederek peşinden getirmiştir ki o da: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir” buyruğudur. Meğāzî sahibi Muhammed b. İshâk, O'nun { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } [Âl-i İmrân: 161] “Bir peygambere hıyanet etmek / ganimet malına gizlice el uzatmak yaraşmaz” buyruğunun tevilinde başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: { ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } yani insanlara duyduğu bir arzu yahut onlardan duyduğu bir korku sebebiyle bir peygamberin, Allah'ın kendisiyle gönderdiği şeyleri insanlardan gizlemesi asla yakışmaz. Sonra da: { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasına uyan kimse” yani Allah'ın rızasını yaratılmışların rızasına, Allah'ın gazabını [ve O'ndan sakınmayı] yaratılmışların gazabına tercih eden kimse, { كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir gazaba uğrayan” yani yaratılmışların gazabını Allah'ın gazabına, yaratılmışların rızasını Allah'ın rızasına tercih eden kimse gibi midir, buyurmuştur. Bu açıklamaya göre nazmın (bağlamın) yönü şöyledir: Allah Teâlâ: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } [Âl-i İmrân: 159] “Onları affet, onlar için mağfiret dile ve iş hususunda onlarla müşavere et” buyurduğunda, bunun ancak dine uygun olduğu takdirde muteber olacağını, dine aykırı olduğunda ise caiz olmayacağını beyan etmiştir. Öyleyse Allah'ın rızasına ve O'na itaate uyan kimse ile yaratılmışların rızasına uyan kimse nasıl bir tutulabilir? İbn İshâk'ın bu zikrettiği görüş muhtemeldir; çünkü biz gulûl (غُلُول) kelimesinin gizli yoldan yapılan hıyanetten ibaret olduğunu açıklamıştık. Bu lafzın ganimette hıyanet etmeye tahsis edilmesi ise sonradan ortaya çıkmış bir örftür.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 164]
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤)
{ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } (164) “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden, onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir elçi göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur. Halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.”
اعْلَمْ أَنَّ فِي وَجْهِ النَّظْمِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ خَطَأَ مَنْ نَسَبَهُ إِلَى الْغُلُولِ وَالْخِيَانَةِ أَكَّدَ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الرَّسُولَ وُلِدَ فِي بَلَدِهِمْ وَنَشَأَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَلَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ طُولَ عُمُرِهِ إِلَّا الصِّدْقُ وَالْأَمَانَةُ وَالدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الدُّنْيَا، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِمَنْ هَذَا حَالُهُ الْخِيَانَةُ.
Bil ki nazmın (bağlamın) vechinde birtakım yönler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, onu gulûle (hıyanete) nispet edenin hatasını beyan edince bunu bu ayetle pekiştirmiştir. Zira bu peygamber onların memleketinde doğmuş, aralarında büyümüştür; ömrü boyunca ondan doğruluk, emanet, Allah'a davet ve dünyadan yüz çevirmekten başka bir şey görülmemiştir. Durumu böyle olan birine hıyanet nasıl yakışabilir?
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ خَطَأَهُمْ فِي نِسْبَتِهِ إِلَى الْخِيَانَةِ وَالْغُلُولِ قَالَ: لَا أَقْنَعُ بِذَلِكَ وَلَا أَكْتَفِي فِي حَقِّهِ بِأَنْ أُبَيِّنَ بَرَاءَتَهُ عَنِ الْخِيَانَةِ وَالْغُلُولِ، وَلَكِنِّي أَقُولُ: إِنَّ وُجُودَهُ فِيكُمْ مِنْ أَعْظَمِ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فَإِنَّهُ يُزَكِّيكُمْ عَنِ الطَّرِيقِ الْبَاطِلَةِ، وَيُعَلِّمُكُمُ الْعُلُومَ النَّافِعَةَ لَكُمْ فِي دُنْيَاكُمْ وَفِي دِينِكُمْ، فَأَيُّ عَاقِلٍ يَخْطُرُ بِبَالِهِ أَنْ يَنْسُبَ مِثْلَ هَذَا الْإِنْسَانِ إِلَى الْخِيَانَةِ.
İkinci vecih: Onu hıyanete ve gulûle nispet etmelerindeki hatalarını beyan edince [şöyle] buyurmuştur: Ben bununla yetinmem ve onun hakkında sadece hıyanet ve gulûlden berî olduğunu beyan etmekle kâfi kalmam; bilakis derim ki: Onun aranızda bulunması, size olan nimetlerimin en büyüklerindendir; çünkü o sizi batıl yoldan arındırır, dünyanızda ve dininizde size faydalı olacak ilimleri öğretir. Hangi akıl sahibi böyle bir insanı hıyanete nispet etmeyi aklından geçirebilir?
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّهُ مِنْكُمْ وَمِنْ أَهْلِ بَلَدِكُمْ وَمِنْ أَقَارِبِكُمْ، وَأَنْتُمْ أَرْبَابُ الْخُمُولِ/ وَالدَّنَاءَةِ، فَإِذَا شَرَّفَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَخَصَّهُ بِمَزَايَا الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ مِنْ جَمِيعِ الْعَالَمِينَ، حَصَلَ لَكُمْ شَرَفٌ عَظِيمٌ بِسَبَبِ كَوْنِهِ فِيكُمْ، فَطَعْنُكُمْ فِيهِ وَاجْتِهَادُكُمْ فِي نِسْبَةِ الْقَبَائِحِ إِلَيْهِ عَلَى خِلَافِ الْعَقْلِ.
Üçüncü vecih: Sanki Allah Teâlâ şöyle demektedir: O sizdendir, sizin beldenizin ahalisindendir ve sizin akrabalarınızdandır. Sizler ise tanınmamışlık / ve düşkünlük sahipleriydiniz. Allah Teâlâ onu şereflendirip bütün âlemler arasından fazilet ve ihsan meziyetleriyle mümtaz kılınca, onun aranızda bulunması sebebiyle sizin için büyük bir şeref hâsıl oldu. Dolayısıyla sizin onu ayıplamanız ve ona çirkinlikler isnat etmek için çabalamanız akla aykırıdır.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ فِي الشَّرَفِ وَالْمَنْقَبَةِ بِحَيْثُ يَمُنُّ اللَّهُ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ وَجَبَ عَلَى كُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يُعِينَهُ بِأَقْصَى مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحَارِبُوا أَعْدَاءَهُ وَأَنْ تَكُونُوا مَعَهُ بِالْيَدِ وَاللِّسَانِ وَالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْعَوْدُ إِلَى تَرْغِيبِ الْمُسْلِمِينَ فِي مُجَاهَدَةِ الكفار [في قَوْلُهُ تَعَالَى لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Dördüncü vecih: O, Allah'ın kullarına kendisiyle lütufta bulunacağı derecede şeref ve menkıbe sahibi olunca, her akıl sahibine gücünün yettiği en son noktaya kadar ona yardım etmek vacip olmuştur. Dolayısıyla onun düşmanlarıyla savaşmanız; elle, dille, kılıçla ve mızrakla onunla birlikte olmanız üzerinize vacip olmuştur. Bundan maksat, müminleri kâfirlerle cihad etmeye teşvik etmeye geri dönmektir. [Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden bir elçi göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur” buyruğunda] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: لِلْمَنِّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعَانٍ: أَحَدُهَا: الَّذِي يَسْقُطُ مِنَ السَّمَاءِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى [الْبَقَرَةِ: ٥٧] وَثَانِيهَا: أَنْ تَمُنَّ بِمَا أَعْطَيْتَ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَةِ: ٢٦٤] وَثَالِثُهَا: الْقَطْعُ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ [فُصِّلَتْ: ٨] وَإِنَّ لَكَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ [القلم: ٣] وَرَابِعُهَا: الْإِنْعَامُ وَالْإِحْسَانُ إِلَى مَنْ لَا تَطْلُبُ الْجَزَاءَ مِنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ [ص: ٣٩] وَقَوْلُهُ: وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ وَالْمَنَّانُ فِي صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى: الْمُعْطِي ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ أَنْ يَطْلُبَ مِنْهُ عِوَضًا وَقَوْلُهُ: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَيْ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ وَأَحْسَنَ إِلَيْهِمْ بِبَعْثِهِ هَذَا الرَّسُولَ.
Birinci mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Arap kelamında menn (الْمَنّ) kelimesinin birtakım manaları vardır: Birincisi: Gökten düşen şeydir ki O'nun şu buyruğudur: { وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } [Bakara: 57] “Üzerinize kudret helvası ve bıldırcın indirdik.” İkincisi: Verdiğin şeyi başa kakmandır ki O'nun şu buyruğudur: { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } [Bakara: 264] “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın.” Üçüncüsü: Kesmektir ki O'nun şu buyruğudur: { لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } [Fussilet: 8] “Onlar için kesintisiz bir mükafat vardır” ve: { وَإِنَّ لَكَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ } [Kalem: 3] “Şüphesiz senin için kesintisiz bir mükafat vardır.” Dördüncüsü: Kendisinden karşılık talep etmediğin kimseye nimet ve ihsanda bulunmaktır. O'nun: { هَذَا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ } [Sâd: 39] “Bu bizim bağışımızdır; artık ister lütufta bulun (ver), ister tut” buyruğu ve O'nun: { وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ } buyruğu bundandır. Allah Teâlâ'nın sıfatı olarak el-Mennân (الْمَنَّان): Kendisinden bir ivaz (karşılık) talep etmeksizin karşılıksız olarak ilk bağışı yapandır. O'nun: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu ise; bu peygamberi göndermekle onlara nimet vermiş ve onlara ihsanda bulunmuştur, demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ بِعْثَةَ الرَّسُولِ إِحْسَانٌ إِلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ وَجْهَ الْإِحْسَانِ فِي بِعْثَتِهِ كَوْنُهُ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى مَا يُخَلِّصُهُمْ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ وَيُوَصِّلُهُمْ إِلَى ثَوَابِ اللَّهِ، وَهَذَا عَامٌّ فِي حَقِّ الْعَالَمِينَ، لِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ [سَبَأٍ: ٢٨] إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعْ بِهَذَا الْإِنْعَامِ إِلَّا أَهْلُ الْإِسْلَامِ، فَلِهَذَا التَّأْوِيلِ خَصَّ تَعَالَى هَذِهِ الْمِنَّةَ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] مَعَ أَنَّهُ هُدًى لِلْكُلِّ، كَمَا قَالَ: هُدىً لِلنَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَقَوْلُهُ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ:
İkinci mesele: Peygamber'in gönderilmesi bütün âlemlere bir ihsandır. Zira onun gönderilmesindeki ihsan vechi, onları Allah'ın azabından kurtaracak ve Allah'ın sevabına ulaştıracak şeye davet edici olmasıdır. Bu durum bütün âlemler hakkında umumidir; çünkü o, bütün âlemlere gönderilmiştir, nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } [Sebe': 28] “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” buyurmuştur. Ancak bu nimetten yalnızca İslâm ehli istifade ettiği için, bu tevil dolayısıyla Allah Teâlâ bu minneti (lütfu) müminlere tahsis etmiştir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلنَّاسِ } [Bakara: 185] “İnsanlar için bir hidayettir” buyurarak herkes için bir hidayet olduğunu belirtmesiyle birlikte: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2] “Müttakiler için bir hidayettir” buyurması ve: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } [Nâziât:
٤٥] .
45] “Sen ancak ondan korkanı uyarıcısın” buyurmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ بَعْثَةَ الرَّسُولِ إِحْسَانٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا كَانَ الِانْتِفَاعُ بِالرَّسُولِ أَكْثَرَ كَانَ وَجْهُ الْإِنْعَامِ فِي بَعْثَةِ الرُّسُلِ أَكْثَرَ، وَبَعْثَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَتْ مُشْتَمِلَةً عَلَى الْأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْمَنَافِعُ الْحَاصِلَةُ مِنْ أَصْلِ الْبَعْثَةِ، وَالثَّانِي: الْمَنَافِعُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِ مَا فِيهِ مِنَ الْخِصَالِ الَّتِي مَا كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي غَيْرِهِ.
Üçüncü mesele: Bil ki peygamberin gönderilmesi Allah'tan yaratılmışlara bir ihsandır; sonra peygamberden istifade ne kadar çok olursa, peygamberlerin gönderilmesindeki in'âm (nimet verme) vechi de o kadar çok olur. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesi ise iki hususu birden içermekteydi: Birincisi: Peygamberliğin aslından hâsıl olan menfaatler; ikincisi: Kendisinde bulunup başkasında bulunmayan hasletler sebebiyle hâsıl olan menfaatler.
أَمَّا الْمَنْفَعَةُ بِسَبَبِ أَصْلِ الْبَعْثَةِ فَهِيَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ: ١٦٥] قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَلِيمِيُّ: وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِبَعْثَةِ الرُّسُلِ لَيْسَ إِلَّا فِي طَرِيقِ الدِّينِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْخَلْقَ جُبِلُوا عَلَى النُّقْصَانِ وَقِلَّةِ الْفَهْمِ وَعَدَمِ الدِّرَايَةِ، فَهُوَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَوْرَدَ عَلَيْهِمْ وُجُوهَ الدَّلَائِلِ وَنَقَّحَهَا، وَكُلَّمَا خَطَرَ بِبَالِهِمْ شَكٌّ أَوْ شُبْهَةٌ أَزَالَهَا وَأَجَابَ عَنْهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْخَلْقَ وَإِنْ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ خِدْمَةِ مَوْلَاهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ مَا كَانُوا عَارِفِينَ بِكَيْفِيَّةِ تِلْكَ الْخِدْمَةِ، فَهُوَ شَرَحَ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةَ لَهُمْ حَتَّى يُقْدِمُوا عَلَى الْخِدْمَةِ آمَنِينَ مِنَ/ الْغَلَطِ وَمِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْخَلْقَ جُبِلُوا عَلَى الْكَسَلِ وَالْغَفْلَةِ وَالتَّوَانِي وَالْمَلَالَةِ فَهُوَ يُورِدُ عَلَيْهِمْ أَنْوَاعَ التَّرْغِيبَاتِ وَالتَّرْهِيبَاتِ حَتَّى إِنَّهُ كُلَّمَا عَرَضَ لَهُمْ كَسَلٌ أَوْ فُتُورٌ نَشَّطَهُمْ لِلطَّاعَةِ وَرَغَّبَهُمْ فِيهَا. الرَّابِعُ: أَنَّ أَنْوَارَ عُقُولِ الْخَلْقِ تَجْرِي مَجْرَى أَنْوَارِ الْبَصَرِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الِانْتِفَاعَ بِنُورِ الْبَصَرِ لَا يَكْمُلُ إِلَّا عِنْدَ سُطُوعِ نُورِ الشَّمْسِ، وَنُورُهُ عَقْلِيٌّ إِلَهِيٌّ يَجْرِي مَجْرَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَيُقَوِّي الْعُقُولَ بِنُورِ عَقْلِهِ، وَيَظْهَرُ لَهُمْ مِنْ لَوَائِحِ الْغَيْبِ مَا كَانَ مُسْتَتِرًا عَنْهُمْ قَبْلَ ظُهُورِهِ، فَهَذَا إِشَارَةٌ حَقِيقِيَّةٌ إِلَى فَوَائِدِ أَصْلِ الْبَعْثَةِ.
Peygamberliğin aslı sebebiyle olan menfaate gelince; bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikrettiği husustur: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } [Nisâ: 165] “Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik] ki elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın.” Ebû Abdillâh el-Halîmî şöyle demiştir: Elçilerin gönderilmesinden istifade vechi yalnızca din yolundadır ve bu birkaç vecihtendir: Birincisi: Yaratılmışlar noksanlık, anlayış kıtlığı ve kavrayışsızlık üzere yaratılmışlardır. O salavâtullâhi aleyh onlara delil vecihlerini getirmiş ve bunları arındırıp açıklamıştır; akıllarına ne zaman bir şüphe veya tereddüt gelse onu gidermiş ve ona cevap vermiştir. İkincisi: Yaratılmışlar Mevlâlarına kulluk etmelerinin zorunlu olduğunu bilseler bile bu kulluğun keyfiyetini bilmiyorlardı; o, hata etmekten ve / uygun olmayan şeylere kalkışmaktan emin olarak kulluğa yönelsinler diye bu keyfiyeti onlara açıklamıştır. Üçüncüsü: Yaratılmışlar tembellik, gaflet, gevşeklik ve bıkkınlık üzere yaratılmışlardır; o, onlara öyle tergīb ve terhîbler (teşvik ve sakındırmalar) getirmiştir ki kendilerine her ne zaman bir tembellik veya gevşeklik arız olsa onları itaate canlandırmış ve onları buna teşvik etmiştir. Dördüncüsü: Yaratılmışların akıllarının nurları, görme duyusunun nurları mesabesindedir. Bilinmektedir ki görme nurundan istifade ancak güneşin nurunun parlamasıyla kemale erer. Onun nuru ise güneşin doğuşu mesabesinde olan aklî ve ilahî bir nurdur; aklının nuruyla akılları takviye eder ve onun zuhurundan önce kendilerinden gizli kalmış olan gayb parıltılarını onlara açığa çıkarır. İşte bu, peygamberliğin aslının faydalarına hakiki bir işarettir.
وَأَمَّا الْمَنَافِعُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِ مَا كَانَ فِي مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ الصِّفَاتِ، فَأُمُورٌ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَوَّلُهَا قَوْلُهُ: مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'de bulunan sıfatlar sebebiyle hâsıl olan menfaatlere gelince; bunlar Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği hususlardır ki ilki O'nun: { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ الِانْتِفَاعِ بِهَذَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ وُلِدَ فِي بَلَدِهِمْ وَنَشَأَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَهُمْ كَانُوا عَارِفِينَ بِأَحْوَالِهِ مُطَّلِعِينَ عَلَى جَمِيعِ أَفْعَالِهِ وَأَقْوَالِهِ، فَمَا شَاهَدُوا مِنْهُ مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهِ إِلَى آخِرِهِ إِلَّا الصِّدْقَ وَالْعَفَافَ، وَعَدَمَ الِالْتِفَاتِ إِلَى الدُّنْيَا وَالْبُعْدِ عَنِ الْكَذِبِ، وَالْمُلَازَمَةِ عَلَى الصِّدْقِ، وَمَنْ عَرَفَ مِنْ أَحْوَالِهِ مِنْ أَوَّلِ الْعُمُرِ إِلَى آخِرِهِ مُلَازَمَتَهُ الصِّدْقَ وَالْأَمَانَةَ، وَبُعْدَهُ عَنِ الْخِيَانَةِ وَالْكَذِبِ، ثُمَّ ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَالرِّسَالَةَ الَّتِي يَكُونُ
Bil ki bundan istifade etmenin vechi birkaç yöndendir: Birincisi: O aleyhisselâm onların beldesinde doğmuş ve aralarında yetişmiştir. Onlar onun hallerini biliyor, bütün fiillerine ve sözlerine vakıf bulunuyorlardı. Ömrünün başından sonuna kadar onda doğruluktan, iffetten, dünyaya iltifat etmemekten, yalandan uzak durmaktan ve doğruluğa sarılmaktan başka bir şey görmemişlerdi. Ömrünün başından sonuna kadar hallerinden onun doğruluğa ve emanete bağlılığını, hıyanet ve yalandan uzaklığını bilen kimse; ardından [bu zat] peygamberlik ve elçilik iddia ederse ki böylesi bir iddiada
الْكَذِبُ فِي مِثْلِ هَذِهِ الدَّعْوَى أَقْبَحَ أَنْوَاعِ الْكَذِبِ، يَغْلِبُ عَلَى ظَنِّ كُلِّ أَحَدٍ أَنَّهُ صَادِقٌ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى. الثَّانِي:
yalan söylemek yalan türlerinin en çirkinidir; herkesin zannına onun bu iddiasında doğru olduğu galip gelir. İkincisi:
أَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّهُ لَمْ يُتَلْمَذْ لِأَحَدٍ وَلَمْ يَقْرَأْ كِتَابًا وَلَمْ يُمَارِسْ دَرْسًا وَلَا تَكْرَارًا، وَأَنَّهُ إِلَى تَمَامِ الْأَرْبَعِينَ لَمْ يَنْطِقِ الْبَتَّةَ بِحَدِيثِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ الْأَرْبَعِينَ ادَّعَى الرِّسَالَةَ وَظَهَرَ عَلَى لِسَانِهِ مِنَ الْعُلُومِ مَا لَمْ يَظْهَرْ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ يَذْكُرُ قِصَصَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَأَحْوَالَ الْأَنْبِيَاءِ الْمَاضِينَ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي كَانَ مَوْجُودًا فِي كُتُبِهِمْ، فَكُلُّ مَنْ لَهُ عَقْلٌ سَلِيمٌ عَلِمَ أَنَّ هَذَا لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِالْوَحْيِ السَّمَاوِيِّ وَالْإِلْهَامِ الْإِلَهِيِّ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ بَعْدَ ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ عَرَضُوا عَلَيْهِ الْأَمْوَالَ الْكَثِيرَةَ وَالْأَزْوَاجَ لِيَتْرُكَ هَذِهِ الدَّعْوَى فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، بَلْ قَنِعَ بِالْفَقْرِ وَصَبَرَ عَلَى الْمَشَقَّةِ، وَلَمَّا عَلَا أَمْرُهُ وَعَظُمَ شَأْنُهُ وَأَخَذَ الْبِلَادَ وَعَظُمَتِ الْغَنَائِمُ لَمْ يُغَيِّرْ طَرِيقَهُ فِي الْبُعْدِ عَنِ الدُّنْيَا وَالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ، وَالْكَاذِبُ إِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَى الْكَذِبِ لِيَجِدَ الدُّنْيَا، فَإِذَا وَجَدَهَا تَمَتَّعَ بِهَا وَتَوَسَّعَ فِيهَا، فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ عُلِمَ أَنَّهُ كَانَ صَادِقًا. الرَّابِعُ: أَنَّ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا تَقْرِيرُ التَّوْحِيدِ وَالتَّنْزِيهِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ وَإِثْبَاتُ الْمَعَادِ وَشَرْحُ الْعِبَادَاتِ وَتَقْرِيرُ الطَّاعَاتِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كَمَالُ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ، وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَلَمَّا كَانَ كِتَابُهُ لَيْسَ إِلَّا فِي تَقْرِيرِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ عَلِمَ كُلُّ عَاقِلٍ أَنَّهُ صَادِقٌ فِيمَا يَقُولُهُ.
Onlar biliyorlardı ki o, kimseden talebelik görmemiş, bir kitap okumamış, ders ve tekrarla meşgul olmamıştır; kırk yaşına kadar peygamberlik ve elçilik bahsinden kesinlikle söz etmemiştir. Sonra kırk yaşından sonra elçilik davasında bulunmuş ve dilinden âlemlerden hiçbir kimsede görülmeyen ilimler zuhur etmiştir. Sonra o, geçmişlerin kıssalarını ve geçmiş peygamberlerin hallerini onların kitaplarında mevcut olduğu veçhile zikretmektedir. Dolayısıyla selim bir akla sahip olan herkes bilir ki bu durum ancak semavî vahiy ve ilahî ilham ile meydana gelebilir. Üçüncüsü: Peygamberlik davasından sonra, bu davayı bıraksın diye ona pek çok mal ve eşler teklif ettiler, fakat o bunların hiçbirine iltifat etmedi; bilakis fakirliğe kanaat etti ve meşakkate sabretti. İşleri yükselip şânı yüceldiğinde, beldeleri fethedip ganimetler çoğaldığında da dünyadan uzak durma ve Allah'a davet etme yolunu değiştirmedi. Yalancı ise dünyaya kavuşmak için yalana kalkışır; ona kavuştuğunda da onunla zevklenir ve onda genişliğe dalar. O bunların hiçbirini yapmayınca onun doğru sözlü olduğu anlaşıldı. Dördüncüsü: Getirdiği kitapta tevhidi, tenzihi, adaleti, nübüvveti pekiştirmekten, âhireti ispat etmekten, ibadetleri açıklamaktan ve itaatleri yerleştirmekten başka bir şey yoktur. Bilinmektedir ki insanın kemali, hakkı zatı için bilmesinde ve hayrı da onunla amel etmek için tanımasındadır. Kitabı da yalnızca bu iki hususu yerleştirmekten ibaret olunca, her akıl sahibi söylediği şeyde onun doğru sözlü olduğunu bildi.
الْخَامِسُ: أَنَّ قَبْلَ مَجِيئِهِ كَانَ دِينُ الْعَرَبِ أَرْذَلَ الْأَدْيَانِ وَهُوَ عِبَادَةُ الْأَوْثَانِ، / وَأَخْلَاقُهُمْ أَرْذَلَ الْأَخْلَاقِ وَهُوَ الْغَارَةُ وَالنَّهْبُ وَالْقَتْلُ وَأَكْلُ الْأَطْعِمَةِ الرَّدِيئَةِ. ثُمَّ لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ نَقَلَهُمُ اللَّهُ بِبَرَكَةِ مَقْدَمِهِ مِنْ تِلْكَ الدَّرَجَةِ الَّتِي هِيَ أَخَسُّ الدَّرَجَاتِ إِلَى أَنْ صَارُوا أَفْضَلَ الْأُمَمِ فِي الْعِلْمِ وَالزُّهْدِ وَالْعِبَادَةِ وعدم الالتفات إلى الدنيا وطياتها وَلَا شَكَّ أَنَّ فِيهِ أَعْظَمَ الْمِنَّةِ.
Beşincisi: Onun gelişinden önce Arapların dini, dinlerin en rezili olan putperestlikti; / ahlakları da ahlakların en rezili olan baskın yapmak, yağmalamak, adam öldürmek ve kötü yiyecekleri yemekti. Sonra Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderince, onun gelişinin bereketiyle Allah onları derecelerin en alçağı olan o dereceden; ilimde, zühdde, ibadette, dünyaya ve onun debdebesine iltifat etmemekte ümmetlerin en faziletlisi olma noktasına intikal ettirdi. Bunda en büyük bir lütfun olduğunda şüphe yoktur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْوُجُوهَ فَنَقُولُ: إِنَّ مُحَمَّدًا ﵊ وُلِدَ فِيهِمْ وَنَشَأَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَكَانُوا مُشَاهِدِينَ لِهَذِهِ الْأَحْوَالِ، مُطَّلِعِينَ عَلَى هَذِهِ الدَّلَائِلِ، فَكَانَ إِيمَانُهُمْ مَعَ مُشَاهَدَةِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَسْهَلَ مِمَّا إِذَا لَمْ يَكُونُوا مُطَّلِعِينَ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ. فَلِهَذِهِ الْمَعَانِي مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِكَوْنِهِ مَبْعُوثًا مِنْهُمْ فَقَالَ: إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ مِنَ المنة وذلك لأنه صار شرفا للعرب وفخر لَهُمْ، كَمَا قَالَ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزُّخْرُفِ: ٤٤] وَذَلِكَ لِأَنَّ الِافْتِخَارَ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ مُشْتَرَكًا فِيهِ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْعَرَبِ. ثُمَّ إِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كَانُوا يَفْتَخِرُونَ بِمُوسَى وَعِيسَى وَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَمَا كَانَ لِلْعَرَبِ مَا يُقَابِلُ ذَلِكَ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﵇ وَأَنْزَلَ الْقُرْآنَ صَارَ شَرَفُ الْعَرَبِ بِذَلِكَ زَائِدًا عَلَى شَرَفِ جَمِيعِ الْأُمَمِ، فَهَذَا هُوَ وَجْهُ الْفَائِدَةِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
Bu vecihleri bildiğine göre deriz ki: Muhammed aleyhisselâm onların içinde doğdu ve aralarında büyüdü; onlar bu halleri bizzat müşahede ediyor, bu delillere vakıf bulunuyorlardı. Dolayısıyla bu halleri müşahede etmekle birlikte iman etmeleri, bu hallere vakıf olmadıkları duruma göre daha kolaydı. İşte bu manalardan ötürü Allah, onun kendilerinden gönderilmiş olmasıyla onlara lütufta bulundu ve: { إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Onlara kendilerinden bir elçi göndermekle” buyurdu. Bunda minnetin bir başka vechi daha vardır ki o da bunun Araplar için bir şeref ve övünç kaynağı olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } [Zuhruf: 44] “Şüphesiz o [Kur'an], senin için ve kavmin için bir şereftir” buyurmuştur. Zira İbrahim aleyhisselâm ile övünmek Yahudiler, Hristiyanlar ve Araplar arasında ortaktı. Sonra Yahudiler ve Hristiyanlar Musa, İsa, Tevrat ve İncil ile övünüyorlardı; Arapların ise buna denk tutacakları bir şeyleri yoktu. Allah Muhammed aleyhisselâm'ı gönderip Kur'an'ı indirince Arapların bununla kazandığı şeref, bütün ümmetlerin şerefinden daha üstün oldu. İşte O'nun: { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden” buyruğundaki faydanın vechi budur.
ثُمَّ قال بعد ذلك: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ.
Sonra bundan sonra şöyle buyurdu: { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten [bir elçi].”
وَاعْلَمْ أَنَّ كَمَالَ حَالِ الْإِنْسَانِ فِي أَمْرَيْنِ: فِي أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ، وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَبِعِبَارَةٍ أُخْرَى: لِلنَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ قُوَّتَانِ، نَظَرِيَّةٌ وَعَمَلِيَّةٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ الْكِتَابَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇ لِيَكُونَ سَبَبًا لِتَكْمِيلِ الْخَلْقِ فِي هاتين القوتين، فقوله: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ مُبَلِّغًا لِذَلِكَ الْوَحْيِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ، وَقَوْلُهُ: وَيُزَكِّيهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى تَكْمِيلِ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ بِحُصُولِ الْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ والْكِتابَ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْرِفَةِ التَّأْوِيلِ، وَبِعِبَارَةٍ أُخْرَى الْكِتابَ إِشَارَةٌ إِلَى ظَوَاهِرِ الشَّرِيعَةِ وَالْحِكْمَةَ إِشَارَةٌ إِلَى مَحَاسِنِ الشَّرِيعَةِ وَأَسْرَارِهَا وَعِلَلِهَا وَمَنَافِعِهَا، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا تَتَكَمَّلُ بِهِ هَذِهِ النِّعْمَةُ وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، لِأَنَّ النِّعْمَةَ إِذَا وَرَدَتْ بَعْدَ الْمِحْنَةِ كَانَ تَوَقُّعُهَا أَعْظَمَ، فَإِذَا كَانَ وَجْهُ النِّعْمَةِ الْعِلْمَ وَالْإِعْلَامَ، وَوَرَدَا عَقِيبَ الْجَهْلِ وَالذَّهَابِ عَنِ الدِّينِ، كَانَ أَعْظَمَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى [الضحى: ٧] .
Bil ki insanın halinin kemali iki şeydedir: Hakkı zatı için bilmesi ve hayrı da onunla amel etmek için tanımasıdır. Başka bir ifadeyle insan nefsinin biri nazarî (teorik), diğeri amelî (pratik) olmak üzere iki kuvveti vardır. Allah Teâlâ, bu iki kuvvette yaratılmışların kemale ermesine bir sebep olsun diye Kitab'ı Muhammed aleyhisselâm'a indirmiştir. O'nun: { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ } “onlara ayetlerini okuyan” buyruğu, Allah katından olan o vahyi yaratılmışlara tebliğ edici olduğuna bir işarettir. O'nun: { وَيُزَكِّيهِمْ } “onları arındıran” buyruğu, ilahî marifetlerin hâsıl olmasıyla nazarî kuvveti kemale erdirmeye işarettir. { الْكِتابَ } “Kitab'ı” ifadesi tevîli bilmeye işarettir; başka bir ifadeyle { الْكِتابَ } şeriatın zahirlerine, { الْحِكْمَةَ } “hikmet” ise şeriatın güzelliklerine, sırlarına, illetlerine ve menfaatlerine işarettir. Sonra Allah Teâlâ, bu nimetin kendisiyle kemale erdiği şeyi beyan etmiştir ki o da onların daha önce apaçık bir sapıklık içinde olmalarıdır. Zira nimet mihnetten sonra geldiğinde onun tesiri daha büyük olur. Dolayısıyla nimetin vechi ilim ve bildirme olup bunlar da cehaletin ve dinden uzaklaşmanın peşi sıra geldiğinde [nimet] daha büyük olur. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى } [Duhâ: 7] “Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi?”
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 165]
أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)
{ أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } (165) “İki katını [onların başına] getirdiğiniz bir musibet sizin başınıza gelince mi ‘Bu nereden geldi?’ dediniz? De ki: ‘O, kendi tarafınızdandır.’ Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي الرَّسُولِ ﷺ بِأَنْ نَسَبُوهُ إِلَى الْغُلُولِ وَالْخِيَانَةِ، حَكَى عَنْهُمْ شُبْهَةً أُخْرَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُمْ: لَوْ كَانَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَمَا انْهَزَمَ عَسْكَرُهُ مِنَ الْكُفَّارِ فِي يَوْمِ أُحُدٍ: وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَنَّى هَذَا، وَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ أَيْ هَذَا الِانْهِزَامُ إِنَّمَا حَصَلَ بِشُؤْمِ عِصْيَانِكُمْ فَهَذَا بَيَانُ وَجْهِ النَّظْمِ.
[Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } “İki katını [onların başına] getirdiğiniz bir musibet sizin başınıza gelince mi” buyruğunda] Bil ki Allah Teâlâ münafıkların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i gulûl ve hıyanete nispet ederek ayıpladıklarını haber verince, bu ayette onlardan başka bir şüphe nakletmiştir ki o da onların: “Şayet Allah katından bir peygamber olsaydı, Uhud günü onun ordusu kâfirlere yenilmezdi” şeklindeki sözleridir. Onların: { أَنَّى هَذَا } “Bu nereden geldi?” sözünden kastedilen budur. Allah da buna: { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “De ki: O, kendi tarafınızdandır” buyruğuyla cevap vermiştir; yani bu yenilgi ancak sizin isyanınızın uğursuzluğu sebebiyle meydana gelmiştir. İşte bu, nazmın (bağlamın) yönünün beyanıdır.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَقْرِيرُ الْآيَةِ: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ الْمُرَادُ مِنْهَا وَاقِعَةُ أُحُدٍ، وَفِي قَوْلِهِ: قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّ مَعْنَاهُ قَدْ أَصَبْتُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَتَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعِينَ، وَقَتَلَ الْمُسْلِمُونَ مِنْهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ سَبْعِينَ وَأَسَرُوا سَبْعِينَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ هَزَمُوا الْكُفَّارَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهَزَمُوهُمْ أَيْضًا فِي الْأَوَّلِ يَوْمَ أُحُدٍ، ثُمَّ لَمَّا عَصَوْا هَزَمَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، فَانْهِزَامُ الْمُشْرِكِينَ حَصَلَ مَرَّتَيْنِ، وَانْهِزَامُ الْمُسْلِمِينَ حَصَلَ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَهَذَا اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ: وَطَعَنَ الْوَاحِدِيُّ فِي هَذَا الْوَجْهِ فَقَالَ: كَمَا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ نَالُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، فَكَذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ نَالُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَلَكِنَّهُمْ مَا هَزَمُوا الْمُسْلِمِينَ الْبَتَّةَ، أَمَّا يَوْمَ أُحُدٍ فَالْمُسْلِمُونَ هَزَمُوا الْمُشْرِكِينَ أَوَّلًا ثُمَّ انْقَلَبَ الْأَمْرُ.
Birinci mesele: Ayetin takriri: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } “başınıza bir musibet gelince mi” ifadesinden maksat Uhud vakasıdır. O'nun: { قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } “iki katını getirdiğiniz” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Çoğunluğun görüşü olup manası; Bedir günü [onların başına] getirmiştiniz, demektir. Zira müşrikler Uhud günü Müslümanlardan yetmiş kişiyi öldürmüşlerdi; Müslümanlar ise Bedir günü onlardan yetmiş kişiyi öldürmüş ve yetmiş kişiyi de esir almışlardı. İkincisi: Müslümanlar kâfirleri Bedir günü hezimete uğrattılar; Uhud günü de başlangıçta onları hezimete uğrattılar; sonra isyan edince müşrikler onları yendi. Dolayısıyla müşriklerin hezimeti iki defa, Müslümanların hezimeti ise bir defa vaki oldu. Bu, Zeccâc'ın tercihidir. Vâhidî bu veche itiraz edip şöyle demiştir: Müslümanlar Bedir günü müşriklerden üstün geldikleri gibi müşrikler de Uhud günü Müslümanlardan üstün geldiler; ancak onlar Müslümanları asla [toptan] hezimete uğratmadılar. Uhud gününe gelince, Müslümanlar önce müşrikleri hezimete uğrattı, sonra durum tersine döndü.
المسألة الثانية: الفائدة في قوله: قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها هُوَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ أُمُورَ الدُّنْيَا لَا تَبْقَى عَلَى نَهْجٍ وَاحِدٍ، فَلَمَّا هَزَمْتُمُوهُمْ مَرَّتَيْنِ فَأَيُّ اسْتِبْعَادٍ فِي أَنْ يَهْزِمُوكُمْ مَرَّةً وَاحِدَةً، أَمَّا قَوْلُهُ: قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
İkinci mesele: O'nun { قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } “iki katını getirdiğiniz” buyruğundaki fayda, dünya işlerinin tek bir minval üzere kalmayacağına dikkat çekmektir. Siz onları iki defa hezimete uğratmışken, onların sizi bir defa hezimete uğratmasında yadırganacak ne var ki! O'nun: { قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا } “‘Bu nereden geldi?’ dediniz” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: سَبَبُ تَعَجُّبِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا نَحْنُ نَنْصُرُ الْإِسْلَامَ الَّذِي هُوَ دِينُ الْحَقِّ، وَمَعَنَا الرَّسُولُ، وَهُمْ يَنْصُرُونَ دِينَ الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَالْكُفْرَ، فَكَيْفَ صَارُوا مَنْصُورِينَ عَلَيْنَا! وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا أَدْرَجَهُ عِنْدَ حِكَايَةِ السُّؤَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها يَعْنِي أَنَّ أَحْوَالَ الدُّنْيَا لَا تَبْقَى عَلَى نَهْجٍ وَاحِدٍ، فَإِذَا أَصَبْتُمْ مِنْهُمْ مِثْلَيْ هَذِهِ/ الْوَاقِعَةِ فَكَيْفَ تَسْتَبْعِدُونَ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ؟ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ قُلْ: هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birinci mesele: Şaşırıp kalmalarının sebebi şudur: Onlar: “Biz hak din olan İslâm'a yardım ediyoruz ve Peygamber bizimle beraberdir; onlar ise Allah'a şirk koşma ve küfür dinine yardım ediyorlar; nasıl olur da bize karşı zafer kazanırlar!” dediler. Bil ki Allah Teâlâ bu şüpheye iki vecihten cevap vermiştir: Birincisi: Soruyu naklederken araya dercettiği şu buyruğudur: { قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } “Siz onun iki katını başlarına getirmiştiniz”; yani dünya halleri tek bir minval üzere kalmaz, siz onlara bu vakanın iki katını tattırmışken / bu vakayı nasıl akıldan uzak görürsünüz? İkincisi: O'nun: { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “De ki: O, kendi tarafınızdandır” buyruğudur ki bunda da birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّكُمْ إِنَّمَا وَقَعْتُمْ فِي هَذِهِ الْمُصِيبَةِ بِشُؤْمِ مَعْصِيَتِكُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ عَصَوُا الرَّسُولَ فِي أُمُورٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ قَالَ: الْمَصْلَحَةُ فِي أَنْ لَا نَخْرُجَ مِنَ الْمَدِينَةِ بَلْ نَبْقَى هاهنا، وَهُمْ أَبَوْا إِلَّا الْخُرُوجَ، فَلَمَّا خَالَفُوهُ تَوَجَّهَ إِلَى أُحُدٍ. وَثَانِيهَا: مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ مِنْ فَشَلِهِمْ.
Birinci mesele: Bu cevabın takriri iki vecihtendir: Birincisi: Siz bu musibete ancak isyanınızın uğursuzluğu sebebiyle düştünüz. Zira onlar Peygamber'e birtakım hususlarda isyan etmişlerdi: İlki: Peygamber aleyhisselâm: “Maslahat olan, Medine'den çıkmamamız, bilakis burada kalmamızdır” buyurmuştu; onlar ise çıkmaktan başka bir şeye razı olmadılar. Ona muhalefet edince Uhud'a yöneldi. İkincisi: Allah'ın onlardan naklettiği yılgınlıklarıdır.
وَثَالِثُهَا: مَا وَقَعَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْمُنَازَعَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ فَارَقُوا الْمَكَانَ وَفَرَّقُوا الْجَمْعَ. وَخَامِسُهَا: اشْتِغَالُهُمْ بِطَلَبِ الْغَنِيمَةِ وَإِعْرَاضُهُمْ عَنْ طَاعَةِ الرَّسُولِ ﵇ فِي مُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ، فَهَذِهِ الوجوه كلها ذنوب ومعاصي، وَاللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا وَعَدَهُمُ النَّصْرَ بِشَرْطِ تَرْكِ الْمَعْصِيَةِ، كَمَا قَالَ: إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٥] فَلَمَّا فَاتَ الشَّرْطُ لَا جَرَمَ فَاتَ الْمَشْرُوطُ.
Üçüncüsü: Aralarında meydana gelen çekişmedir. Dördüncüsü: Mevzilerini terk edip birliği bozmalarıdır. Beşincisi: Ganimet arayışıyla meşgul olup düşmanla savaşma hususunda Peygamber aleyhisselâm'a itaat etmekten yüz çevirmeleridir. İşte bu vecihlerin tümü günah ve isyandır. Allah Teâlâ ise onlara zaferi ancak isyanı terk etme şartına bağlamıştı; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ } [Âl-i İmrân: 125] “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size yardım eder.” Şart ortadan kalkınca, şüphesiz şarta bağlı olan husus da ortadan kalkmıştır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ: مَا
Tevildeki ikinci vecih:
رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: جَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ كَرِهَ مَا صَنَعَ قَوْمُكَ فِي أَخْذِهِمُ الْفِدَاءَ مِنَ الْأُسَارَى، وَقَدْ أَمَرَكَ أن تخيرهم
Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü Cebrail aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: “Ey Muhammed! Kavminin esirlerden fidye alma konusunda yaptığı şeyi Allah hoş görmedi ve onları muhayyer bırakmanı sana emretti;
بَيْنَ أَنْ يُقَدِّمُوا الْأُسَارَى فَيَضْرِبُوا أَعْنَاقَهُمْ، وَبَيْنَ أَنْ يَأْخُذُوا الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ تُقْتَلَ مِنْهُمْ عِدَّتُهُمْ، فَذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَلِكَ لِقَوْمِهِ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ عَشَائِرُنَا وَإِخْوَانُنَا نَأْخُذُ الْفِدَاءَ مِنْهُمْ، فَنَتَقَوَّى بِهِ عَلَى قِتَالِ الْعَدُوِّ، وَنَرْضَى أَنْ يُسْتَشْهَدَ مِنَّا بِعَدَدِهِمْ، فَقُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعُونَ رَجُلًا عَدَدُ أُسَارَى أَهْلِ بَدْرٍ،
esirleri öne çıkarıp boyunlarını vurmak ile onların sayısınca kendilerinden kimselerin öldürülmesi şartıyla fidye almak arasında [serbesttirler].” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kavmine zikredince onlar: “Ey Allah'ın Resûlü! [Onlar] aşiretlerimiz ve kardeşlerimizdir; onlardan fidye alalım, onunla düşmanla savaşmaya güç kazanalım ve bizden de onların sayısı kadar kişinin şehit edilmesine razı oluruz” dediler. Böylece Uhud günü Bedir ehlinin esirleri sayısınca yetmiş kişi öldürüldü.
فَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ أَيْ بِأَخْذِ الْفِدَاءِ وَاخْتِيَارِكُمُ الْقَتْلَ.
İşte O'nun: { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “De ki: O, kendi tarafınızdandır” buyruğunun manası budur; yani fidye almanız ve öldürülmeyi tercih etmeniz sebebiyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعَبْدِ غَيْرُ مَخْلُوقَةٍ لِلَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ حَاصِلًا بِخَلْقِ اللَّهِ وَلَا تَأْثِيرَ لِقُدْرَةِ الْعَبْدِ فِيهِ، كَانَ قَوْلُهُ:
İkinci mesele: Mutezile, kulun fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmadığına dair O'nun: { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “De ki: O, kendi tarafınızdandır” buyruğu ile birkaç vecihten delil getirmiştir: Birincisi: Bunun Allah'ın yaratmasıyla hâsıl olduğu ve kulun kudretinin bunda bir tesiri olmadığı farz edilirse, O'nun:
مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ كَذِبًا، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَوْمَ تَعَجَّبُوا أَنَّ اللَّهَ كَيْفَ يُسَلِّطُ الْكَافِرَ عَلَى الْمُؤْمِنِ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَزَالَ التَّعَجُّبَ بِأَنْ ذَكَرَ أَنَّكُمْ إِنَّمَا وَقَعْتُمْ فِي هَذَا الْمَكْرُوهِ بِسَبَبِ شُؤْمِ فِعْلِكُمْ، فَلَوْ كَانَ فِعْلُهُمْ خَلْقًا لِلَّهِ لَمْ يَصِحَّ هَذَا الْجَوَابُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: أَنَّى هَذَا، أَيْ مِنْ أَيْنَ هَذَا فَهَذَا طَلَبٌ لِسَبَبِ الْحُدُوثِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْمُحْدِثُ لَهَا هُوَ الْعَبْدَ لَمْ يَكُنِ الْجَوَابُ مُطَابِقًا لِلسُّؤَالِ.
{ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “kendi tarafınızdandır” buyruğu -hâşâ- hilaf-ı hakikat (yalan) olurdu. İkincisi: Topluluk, Allah'ın kâfiri müminin üzerine nasıl musallat kıldığına şaşırmıştı; Allah Teâlâ da: “Siz bu hoşlanılmayan duruma ancak kendi fiilinizin uğursuzluğu sebebiyle düştünüz” diyerek bu şaşkınlığı gidermiştir. Şayet onların fiili Allah'ın yaratması olsaydı bu cevap sahih olmazdı. Üçüncüsü: O topluluk: { أَنَّى هَذَا } “Bu nereden geldi?” yani bu nereden kaynaklandı, demişlerdi ki bu, meydana gelişin sebebini sormaktır. Şayet onu meydana getiren kul olmasaydı bu cevap soruya mutabık olmazdı.
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِ أَفْعَالِ الْعَبْدِ بِإِيجَادِ اللَّهِ تَعَالَى.
Buna cevap şudur: Bu istidlal, kulun fiillerinin Allah Teâlâ'nın var etmesiyle olduğunu gösteren ayetlerle çelişkilidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ أَيْ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى نَصْرِكُمْ لَوْ ثَبَتُّمْ وَصَبَرْتُمْ، كَمَا أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى التَّخْلِيَةِ إِذَا خالفتم وعصيتم، وأحج أَصْحَابُنَا بِهَذَا عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى قَالُوا: إِنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ شَيْءٌ فَيَكُونُ مَخْلُوقًا لِلَّهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَيْهِ، وَإِذَا كَانَ اللَّهُ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِهِ، فَلَوْ أَوْجَدَهُ الْعَبْدُ امْتَنَعَ كَوْنُهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى إِيجَادِهِ لِأَنَّهُ لَمَّا أَوْجَدَهُ الْعَبْدُ امْتَنَعَ مِنَ اللَّهِ إِيجَادُهُ، لِأَنَّ إِيجَادَ الْمَوْجُودِ مُحَالٌ/ فَلَمَّا كَانَ كَوْنُ الْعَبْدِ مُوجِدًا لَهُ يُفْضِي إِلَى هَذَا الْمُحَالِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْعَبْدُ مُوجِدًا له والله أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ } “Şüphesiz Allah her şeye [kadirdir]” buyurmuştur; yani sebat edip sabretseydiniz size yardım etmeye kadir olduğu gibi, muhalefet edip isyan ettiğinizde de sizi kendi halinize bırakmaya kadirdir. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna bununla delil getirip şöyle demişlerdir: Kulun fiili bir “şey”dir; dolayısıyla Allah Teâlâ tarafından yaratılmıştır ve O buna kadirdir. Allah onu var etmeye kadir olduğuna göre, şayet kul onu var etmiş olsaydı, Allah Teâlâ'nın onu var etmeye kadir olması imkânsızlaşırdı; zira kul onu var edince, zaten var olan bir şeyi yeniden var etmek (tahsîlü'l-hâsıl) muhal olacağından Allah'ın onu var etmesi imkânsız olurdu. / Kulun o fiili var edici olması böylesi bir muhale yol açtığına göre, kulun o fiili var edici olmaması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٦ الى ١٦٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 166-167]
وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧)
{ وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ } (167) “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir ve müminleri bilip [ortaya çıkarması] içindir; münafıklık edenleri de bilip [ortaya çıkarması] içindir. Onlara: ‘Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın!’ denildiğinde: ‘Eğer savaşmayı bilseydik elbette sizin ardınızdan gelirdik’ dediler. Onlar o gün küfre, imandan daha yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilendir.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قوله: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ [آل عمران: ١٦٥] فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهَا أَصَابَتْهُمْ بِذَنْبِهِمْ وَمِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ، وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا أَصَابَتْهُمْ لِوَجْهٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنْ يَتَمَيَّزَ الْمُؤْمِنُ عَنِ الْمُنَافِقِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir” buyruğunda] Bil ki bu, daha önce geçen: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } [Âl-i İmrân: 165] “Başınıza bir musibet gelince mi” buyruğu ile irtibatlıdır. Bu önceki ayette musibetin kendi günahları sebebiyle ve kendi taraflarından başlarına geldiğini zikretmişti; bu ayette ise başka bir sebeple başlarına geldiğini zikretmiştir ki o da müminin münafıktan ayırt edilmesidir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ الْمُرَادُ يَوْمَ أُحُدٍ، وَالْجَمْعَانِ: أَحَدُهُمَا: جَمْعُ الْمُسْلِمِينَ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالثَّانِي: جَمْعُ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ أَبِي سُفْيَانَ.
Birinci mesele: O'nun { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “iki topluluğun karşılaştığı gün” buyruğundan murad, Uhud günüdür. İki topluluk ise: Biri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı olan Müslümanlar topluluğu; diğeri ise Ebû Süfyân ile birlikte olan müşrikler topluluğudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: فَبِإِذْنِ اللَّهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِذْنَ اللَّهِ عِبَارَةٌ عَنِ التَّخْلِيَةِ وَتَرْكِ الْمُدَافَعَةِ، اسْتَعَارَ الْإِذْنَ لِتَخْلِيَةِ الْكُفَّارِ فَإِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْهُمْ مِنْهُمْ لِيَبْتَلِيَهُمْ، لِأَنَّ الْإِذْنَ فِي الشَّيْءِ لَا يَدْفَعُ الْمَأْذُونَ عَنْ مُرَادِهِ، فَلَمَّا كَانَ ترك المدافعة من لوازم الاذن أطلق لفظ الاذن عَلَى تَرْكِ الْمُدَافِعَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ.
İkinci mesele: O'nun { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyledir” buyruğu hakkında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah'ın izni; serbest bırakmaktan ve müdafaayı terk etmekten ibarettir. İzin kelimesini kâfirleri serbest bırakmak manasında istiare yoluyla kullanmıştır; zira onları imtihan etmek için [kâfirleri] onlardan menetmemiştir. Çünkü bir şeye izin vermek, izin verileni maksadından alıkoymaz. Müdafaayı terk etmek iznin gereklerinden olunca, mücaz yoluyla müdafaayı terk etme durumuna izin lafzı ıtlak olunmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فَبِإِذْنِ اللَّهِ: أَيْ بِعِلْمِهِ كَقَوْلِهِ: وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣] أَيْ إِعْلَامٌ، وَكَقَوْلِهِ: آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ [فُصِّلَتْ: ٤٧] وَقَوْلِهِ: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٩] وَكُلُّ ذَلِكَ بِمَعْنَى العلم. طعن
İkinci vecih: { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } yani O'nun ilmiyledir; tıpkı O'nun: { وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ } [Tevbe: 3] yani bir bildirmedir; O'nun: { آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ } [Fussilet: 47] “Sana bildirdik ki içimizden hiçbir şahit yoktur” ve O'nun: { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ } [Bakara: 279] “Allah tarafından bir savaş olduğunu bilin” buyruklarında olduğu gibi. Bunların tümü ilim manasındadır. Vâhidî buna itiraz edip
الْوَاحِدِيُّ فِيهِ فَقَالَ: الْآيَةُ تَسْلِيَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِمَّا أَصَابَهُمْ وَلَا تَقَعُ التَّسْلِيَةُ إِلَّا إِذَا كَانَ وَاقِعًا بِعِلْمِهِ، لِأَنَّ عِلْمَهُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ [فَاطِرٍ: ١١] .
şöyle demiştir: Ayet, başlarına gelen şeyden ötürü müminler için bir tesellidir; teselli ise ancak o şey O'nun ilmiyle vuku bulduğu takdirde gerçekleşmez; zira O'nun ilmi, Allah Teâlâ'nın: { وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ } [Fâtır: 11] “Hiçbir dişi O'nun ilmi olmadan ne gebe kalır ne de doğurur” buyruğunun delaletiyle bütün bilinen şeylerde umumidir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِذْنِ الْأَمْرُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٢] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ/ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْمُحَارَبَةِ، ثُمَّ صَارَتْ تِلْكَ الْمُحَارَبَةُ مُؤَدِّيَةً إِلَى ذَلِكَ الِانْهِزَامِ، صَحَّ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ أَنْ يُقَالَ حَصَلَ ذَلِكَ بِأَمْرِهِ.
Üçüncü vecih: İzin ile kastedilen emirdir; nitekim O'nun: { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } [Âl-i İmrân: 152] “Sonra sizi denemek için onlardan geri çevirdi” buyruğu buna delildir. / Mana şudur: Allah Teâlâ savaşmayı emredip ardından o savaş bu hezimete yol açınca, bunun O'nun emriyle meydana geldiğinin söylenmesi mecaz yoluyla sahih olmuştur.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: وَهُوَ الْمَنْقُولُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِذْنِ قَضَاءُ اللَّهِ بِذَلِكَ وَحُكْمُهُ بِهِ وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّ الْآيَةَ تَسْلِيَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِمَّا أَصَابَهُمْ، وَالتَّسْلِيَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ إِذَا قِيلَ أَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، فَحِينَئِذٍ يَرْضَوْنَ بِمَا قَضَى اللَّهُ.
Dördüncü vecih: Bu, İbn Abbâs'tan nakledilen görüştür: İzin ile murad, Allah'ın bunu takdir etmesi (kazâsı) ve buna hükmetmesidir. Bu görüş daha evladır; zira ayet, başlarına gelen şeylerden dolayı müminlere bir tesellidir. Teselli ise ancak o şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle meydana geldiği söylendiğinde hâsıl olur; o vakit onlar Allah'ın takdir ettiğine razı olurlar.