الْإِلَهِيَّةَ تَقْتَضِي هَذَا الْحَشْرَ وَالنَّشْرَ، كَمَا قَالَ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه:
ilahlığın bu haşr ve neşri gerektirdiğidir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } [Tâhâ:
١٥] وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: تُحْشَرُونَ فِعْلُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، مَعَ أَنَّ فَاعِلَ ذَلِكَ الْحَشْرِ هُوَ اللَّهُ، وَإِنَّمَا لَمْ يَقَعِ التَّصْرِيحُ بِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْعَظِيمُ الْكَبِيرُ الَّذِي، شَهِدَتِ الْعُقُولُ بِأَنَّهُ هُوَ اللَّهُ الَّذِي يُبْدِئُ وَيُعِيدُ، وَمِنْهُ الْإِنْشَاءُ وَالْإِعَادَةُ، فَتَرْكُ التَّصْرِيحِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَدَلُّ على العظيمة، ونظيره قوله تعالى: وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ [هُودٍ: ٤٤] وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ أَضَافَ حَشْرَهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، وَذَلِكَ يُنَبِّهُ الْعَقْلَ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ مُضْطَرُّونَ فِي قَبْضَةِ الْقُدْرَةِ وَنَفَاذِ الْمَشِيئَةِ، فَهُمْ سَوَاءٌ كَانُوا أَحْيَاءً أَمْ أَمْوَاتًا لَا يَخْرُجُونَ عَنْ قَهْرِ الرُّبُوبِيَّةِ وَكِبْرِيَاءِ الْإِلَهِيَّةِ.
15] “Kıyamet mutlaka gelecektir. Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye neredeyse onu gizleyeceğim”. Dördüncüsü: { تُحْشَرُونَ } kavli meçhul fiildir (fâili zikredilmemiş fiildir); oysa bu haşrın fâili Allah'tır. Açıkça belirtilmemesi ise, O Teâlâ'nın, akılların ilk baştan yaratan ve tekrar diriltenin, yaratma ve iadenin kendisinden olduğunu ikrar ettiği o azîm ve kebir olmasındandır. Dolayısıyla böylesi bir yerde açıkça zikretmeyi terk etmek azamete daha çok delalet eder; bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } [Hûd 44] “Ve ‘Ey yer, suyunu yut!’ denildi”. Beşincisi: Onların haşredilmesini başkasına isnat etmiştir; bu da aklı, bütün mahlukatın [ilahi] kudretin kabzasında ve meşietin nüfuzunda mecbur ve çaresiz olduğuna dikkat çeker. Dolayısıyla onlar, ister diri olsunlar ister ölü, rubûbiyetin kahrından ve uluhiyetin kibriyasından dışarı çıkamazlar.
وَسَادِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: تُحْشَرُونَ خِطَابٌ مَعَ الْكُلِّ، فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْعَالَمِينَ يُحْشَرُونَ وَيُوقَفُونَ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ وَبِسَاطِ الْعَدْلِ، فَيَجْتَمِعُ الْمَظْلُومُ مَعَ الظَّالِمِ، وَالْمَقْتُولُ مَعَ الْقَاتِلِ، وَالْحَقُّ ﷾ يَحْكُمُ بَيْنَ عَبِيدِهِ بِالْعَدْلِ الْمُبَرَّأِ عَنِ الْجَوْرِ، كَمَا قَالَ: وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٧] فَمَنْ تَأَمَّلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ وَسَاعَدَهُ التَّوْفِيقُ عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْفَوَائِدَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا كَالْقَطْرَةِ مِنْ بِحَارِ الْأَسْرَارِ الْمُودَعَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَتَمَسَّكَ الْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَقْتُولَ لَيْسَ بِمَيِّتٍ، قَالَ: لِأَنَّ قَوْلَهُ:
Altıncısı: { تُحْشَرُونَ } kavli herkese yönelik bir hitaptır; dolayısıyla bütün âlemlerin haşrolunacağına, kıyamet meydanında ve adalet yaygısında durdurulacağına delalet eder. Böylece mazlum zalimle, öldürülen katille bir araya gelir ve Hak celle celâluhu kulları arasında zulümden uzak bir adaletle hükmeder; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } [Enbiyâ 47] “Biz, kıyamet günü için adalet terazileri kurarız”. Kim Allah Teâlâ'nın: { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } kavlini düşünür ve tevfike de nail olursa, zikrettiğimiz bu faydaların bu ayete emanet edilmiş sır denizlerinden bir damla gibi olduğunu anlar. Kâdî [Abdülcebbâr], öldürülen kimsenin ölü olmadığına dair bu ayete tutunmuş ve şöyle demiştir: Çünkü O'nun:
وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ يَقْتَضِي عَطْفَ الْمَقْتُولِ عَلَى الْمَيِّتِ، وَعَطْفُ الشيء على نفسه ممتنع.
{ وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ } “Andolsun ölseniz de öldürülseniz de” kavli, öldürülenin ölen kimseye atfedilmesini gerektirir; bir şeyin kendisine atfedilmesi ise imkânsızdır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 159]
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩)
{ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ } (159) “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın. Şayet kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları bağışla, onlar için af dile ve iş hususunda onlarla istişare et. Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever.”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا انْهَزَمُوا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ ثُمَّ عَادُوا لَمْ يُخَاطِبْهُمُ الرَّسُولُ ﷺ بالتغليط وَالتَّشْدِيدِ، وَإِنَّمَا خَاطَبَهُمْ بِالْكَلَامِ اللَّيِّنِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ لَمَّا أَرْشَدَهُمْ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ إِلَى مَا يَنْفَعُهُمْ فِي مَعَاشِهِمْ وَمَعَادِهِمْ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ أَنْ عَفَا عَنْهُمْ، زَادَ/ فِي الْفَضْلِ وَالَإِحْسَانِ بِأَنْ مَدَحَ الرَّسُولَ ﷺ عَلَى عَفْوِهِ عَنْهُمْ، وَتَرْكِهِ التَّغْلِيظَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَمَنْ أَنْصَفَ عَلِمَ أَنَّ هَذَا تَرْتِيبٌ حَسَنٌ فِي الْكَلَامِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki insanlar Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından hezimete uğrayıp kaçtıktan sonra geri döndüklerinde, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem onlara sertlik ve katılıkla hitap etmemiş, bilakis onlara yumuşak bir sözle hitap etmiştir. Sonra O celle celâluhu, geçen ayetlerde onları dünyaları ve ahiretleri hususunda faydalanacakları şeylere irşad edip bu meyanda onları affettiğinde, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i onları affetmesi ve onlara sert davranmayı terk etmesi sebebiyle överek lütuf ve ihsanı artırmış ve şöyle buyurmuştur: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın”. İnsaf sahibi olan kimse bilir ki bu, söz diziminde gayet güzel bir tertiptir. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ لِينَهُ ﷺ مَعَ الْقَوْمِ عِبَارَةٌ عَنْ حُسْنِ خُلُقِهِ مَعَ الْقَوْمِ قَالَ تَعَالَى: وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢١٥] وَقَالَ: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ، وَقَالَ:
Birinci Mesele: Bil ki onun insanlara karşı yumuşak davranması sallallâhu aleyhi ve sellem, insanlara karşı güzel ahlaklı olmasından ibarettir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [Şuarâ 215] “Müminlerden sana uyanlara kol kanat ger” buyurmuş; { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur:
وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [الْقَلَمِ: ٤] وَقَالَ: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التَّوْبَةِ: ١٢٨]
{ وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } [Kalem 4] “Ve şüphesiz sen pek yüce bir ahlak üzerindesin” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } [Tevbe 128] “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, zahmete uğramanız ona pek ağır gelir; size pek düşkündür, müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir”.
وَقَالَ ﵊: «لَا حِلْمَ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ حِلْمِ إِمَامٍ وَرِفْقِهِ وَلَا جَهْلَ أَبْغَضُ إِلَى اللَّهِ مِنْ جَهْلِ إِمَامٍ وَخَرَقِهِ»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ'ya, bir önderin hilmi ve rıfkından daha sevimli hiçbir hilm yoktur; Allah'a, bir önderin cehaleti ve kabalığından daha nefret verici hiçbir cehalet yoktur”.
فَلَمَّا كَانَ ﵊ إِمَامَ الْعَالَمِينَ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَكْثَرَهُمْ حِلْمًا وَأَحْسَنَهُمْ خُلُقًا.
O aleyhisselâm bütün âlemlerin önderi olduğuna göre, insanların hilmi en çok ve ahlakı en güzel olanı olması gerekmiştir.
وَرُوِيَ أَنَّ امْرَأَةَ عُثْمَانَ دَخَلَتْ عَلَيْهِ ﷺ، وَكَانَ النَّبِيُّ وَعَلِيٌّ يَغْسِلَانِ السِّلَاحَ، فَقَالَتْ: مَا فَعَلَ ابْنُ عَفَّانَ؟ أَمَا وَاللَّهِ لَا تَجِدُونَهُ أَمَامَ الْقَوْمِ، فَقَالَ لَهَا عَلِيٌّ: أَلَا إِنَّ عُثْمَانَ فَضَحَ الزَّمَانَ الْيَوْمَ، فَقَالَ ﵊ «مَهْ» وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ حِينَئِذٍ: أَعْيَانِي أَزْوَاجُ الْأَخَوَاتِ أَنْ يَتَحَابُّوا، وَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ عُثْمَانُ مَعَ صَاحِبَيْهِ مَا زَادَ عَلَى أَنْ قَالَ: «لَقَدْ ذَهَبْتُمْ فِيهَا عَرِيضَةً» وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ قَالَ: لَقَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْنَا كُلَّ الْإِحْسَانِ، كُنَّا مُشْرِكِينَ، فَلَوْ جَاءَنَا رَسُولُ اللَّهِ بِهَذَا الدِّينِ جُمْلَةً، وَبِالْقُرْآنِ دُفْعَةً لَثَقُلَتْ هَذِهِ التَّكَالِيفُ عَلَيْنَا، فَمَا كُنَّا نَدْخُلُ فِي الْإِسْلَامِ، وَلَكِنَّهُ دَعَانَا إِلَى كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، فَلَمَّا قَبِلْنَاهَا وَعَرَفْنَا حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ، قَبِلْنَا مَا وَرَاءَهَا كَلِمَةً بَعْدَ كَلِمَةٍ عَلَى سَبِيلِ الرِّفْقِ إِلَى أَنْ تَمَّ الدِّينُ وَكَمُلَتِ الشَّرِيعَةُ.
Rivayet edildiğine göre Osman'ın eşi, Nebî ve Ali silahları yıkarken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi ve: “İbn Affân ne yaptı? Allah'a yemin olsun ki onu ordunun önünde bulamazsınız” dedi. Bunun üzerine Ali ona: “Haberiniz olsun ki Osman bugün zamana rezil oldu” deyince, o aleyhisselâm: “Yavaş ol / sus!” buyurdu. Rivayet edildiğine göre o esnada şöyle buyurmuştur: “Kız kardeşlerin kocalarının birbirlerini sevmesini sağlamak beni aciz bıraktı”. Osman iki arkadaşıyla birlikte yanına girdiğinde ise ona: “Pek uzağa gitmişsiniz” demekten başka bir şey söylemedi. Sahabeden bazılarından şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah bize her türlü ihsanda bulundu. Bizler müşriktik; eğer Resûlullah bize bu dini toptan ve Kur'an'ı bir defada getirseydi, bu teklifler bize ağır gelir ve İslam'a girmezdik. Fakat o bizi tek bir kelimeye çağırdı; biz onu kabul edip imanın tatlılığını tadınca, onun ardındakileri din tamamlanıp şeriat kemale erinceye kadar birer kelime olarak rıfk ve kolaylıkla kabul ettik.”
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ مِثْلُ الْوَالِدِ فَإِذَا ذَهَبَ أَحَدُكُمْ إِلَى الْغَائِطِ فَلَا يَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَلَا يَسْتَدْبِرْهَا»
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Ben sizin için ancak bir baba gibiyim; sizden biri helaya gittiğinde kıbleyi ne önüne alsın ne de arkasına alsın”.
وَاعْلَمْ أَنَّ سِرَّ الْأَمْرِ فِي حُسْنِ الْخُلُقِ
Bil ki güzel ahlak hususundaki meselenin sırrı
أَمْرَانِ: اعْتِبَارُ حَالِ الْقَائِلِ، وَاعْتِبَارُ حَالِ الْفَاعِلِ، أَمَّا اعْتِبَارُ حَالِ الْقَائِلِ فَلِأَنَّ جَوَاهِرَ النُّفُوسِ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ، كَمَا
iki şeydir: Söyleyenin durumunu dikkate almak ve yapanın durumunu dikkate almak. Söyleyenin durumunu dikkate almaya gelince; çünkü nefislerin cevherleri mahiyet itibarıyla farklıdır, nitekim
قَالَ ﵊: «الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ» وَقَالَ: «النَّاسُ مَعَادِنُ كَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ»
o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Ruhlar, toplanmış ordular gibidir” ve: “İnsanlar altın ve gümüş madenleri gibi madenlerdir” buyurmuştur.
وَكَمَا أَنَّهَا فِي جَانِبِ النُّقْصَانِ تَنْتَهِي إِلَى غَايَةِ الْبَلَادَةِ وَالْمَهَانَةِ وَالنَّذَالَةِ، وَاسْتِيلَاءِ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ عَلَيْهَا وَاسْتِيلَاءِ حُبِّ الْمَالِ وَاللَّذَّاتِ، فَكَذَلِكَ فِي جَانِبِ الْكَمَالِ قَدْ تَنْتَهِي إِلَى غَايَةِ الْقُوَّةِ وَالْجَلَالَةِ، أَمَّا فِي الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ فَيَكُونُ كَمَا وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: نُورٌ عَلى نُورٍ [النُّورِ: ٣٥] وَقَوْلِهِ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً
Nefisler noksanlık yönünde ahmaklık, zillet ve bayağılığın, şehvet ve öfkenin üzerlerine galip gelmesinin, mal ve lezzet sevgisinin hakim olmasının son noktasına vardığı gibi; aynı şekilde kemal yönünde de bazen güç ve yüceliğin son noktasına varır. Nazari güç bakımından, tıpkı Allah Teâlâ'nın onu: { نُورٌ عَلى نُورٍ } [Nûr 35] “Nur üstüne nurdur” kavliyle ve: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } kavliyle vasfettiği gibi olur.
[النِّسَاءِ: ١١٣] وَأَمَّا فِي الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ، فَكَمَا وَصَفَهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ كَأَنَّهَا مِنْ جِنْسِ أَرْوَاحِ الْمَلَائِكَةِ، فَلَا تَنْقَادُ لِلشَّهْوَةِ وَلَا تَمِيلُ لِدَوَاعِي الْغَضَبِ، وَلَا تَتَأَثَّرُ مِنْ حُبِّ الْمَالِ وَالْجَاهِ، فَإِنَّ مَنْ تَأَثَّرَ عَنْ شَيْءٍ كَانَ الْمُتَأَثِّرُ أَضْعَفَ مِنَ الْمُؤَثِّرِ، فَالنَّفْسُ إِذَا مَالَتْ إِلَى هَذِهِ الْمَحْسُوسَاتِ/ كَانَتْ رُوحَانِيَّاتُهَا أَضْعَفَ مِنَ الْجُسْمَانِيَّاتِ، وَإِذَا لَمْ تَمِلْ إِلَيْهَا وَلَمْ تَلْتَفِتْ إِلَيْهَا كَانَتْ رُوحَانِيَّاتُهَا مُسْتَعْلِيَةً عَلَى الْجُسْمَانِيَّاتِ، وَهَذِهِ الْخَوَاصُّ نَظَرِيَّةٌ، وَكَانَتْ نَفْسُهُ الْمُقَدَّسَةُ فِي غَايَةِ الْجَلَالَةِ وَالْكَمَالِ فِي هَذِهِ الْخِصَالِ. وَأَمَّا اعْتِبَارُ حَالِ الْفَاعِلِ
[Nisâ 113] “Ve sana bilmediğin şeyleri öğretti. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür”. Ameli güç bakımından ise, Allah'ın onu: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen pek yüce bir ahlak üzerindesin” kavliyle vasfettiği gibi, sanki meleklerin ruhları cinsindendir; ne şehvete boyun eğer ne de öfkenin gereklerine meyleder, ne mal ne de makam sevgisinden etkilenir. Çünkü bir şeyden etkilenen, etkileyenden daha zayıftır. Dolayısıyla nefis bu duyulur şeylere meylettiğinde ruhanî yönleri cismanî yönlerinden daha zayıf olur; şayet onlara meyletmez ve iltifat etmezse ruhanî yönleri cismanî yönlerine üstün gelir. Bu özellikler nazaridir ve onun mukaddes nefsi bu hasletlerde yücelik ve kemalin son noktasındaydı. Yapanın durumunu dikkate almaya gelince,
فَقَوْلُهُ ﵊: «مَنْ عَرَفَ سِرَّ اللَّهِ فِي الْقَدَرِ هَانَتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ»
o aleyhisselâm'ın şu kavlidir: “Kim kader hususunda Allah'ın sırrını bilirse, musibetler ona hafif gelir”.
فَإِنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ الْحَوَادِثَ الْأَرْضِيَّةَ مُسْتَنِدَةٌ إِلَى الْأَسْبَابِ الْإِلَهِيَّةِ، فَيَعْلَمُ أَنَّ الْحَذَرَ لَا يَدْفَعُ الْقَدَرَ، فَلَا جَرَمَ إِذَا فَاتَهُ مَطْلُوبٌ لَمْ يَغْضَبْ، وَإِذَا حَصَلَ لَهُ مَحْبُوبٌ لَمْ يَأْنَسْ بِهِ، لِأَنَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى الرُّوحَانِيَّاتِ الَّتِي هِيَ أَشْرَفُ مِنْ هَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ، فَلَا يُنَازِعُ أَحَدًا مِنْ هَذَا الْعَالَمِ فِي طَلَبِ شَيْءٍ مِنْ لَذَّاتِهَا وَطَيِّبَاتِهَا، وَلَا يَغْضَبُ عَلَى أَحَدٍ بِسَبَبِ فَوْتِ شَيْءٍ مِنْ مَطَالِبِهَا، وَمَتَى كَانَ الْإِنْسَانُ كَذَلِكَ كَانَ حَسَنَ الْخُلُقِ، طَيِّبَ الْعِشْرَةِ مَعَ الْخَلْقِ، وَلَمَّا كَانَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ أَكْمَلَ الْبَشَرِ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ الْمُوجِبَةِ لِحُسْنِ الْخُلُقِ، لَا جَرَمَ كَانَ أَكْمَلَ الْخَلْقِ فِي حُسْنِ الْخُلُقِ.
Zira o, dünyevi hadiselerin ilahi sebeplere dayandığını bilir; böylece sakınmanın kaderi defedemeyeceğini anlar. Bu sebeple arzuladığı bir şey elden çıkınca öfkelenmez, sevdiği bir şey gerçekleşince de ona [aşırı bir şekilde] bağlanıp ünsiyet kurmaz; çünkü o, bu cismanî şeylerden daha şerefli olan ruhanî şeylere vakıftır. Dolayısıyla bu âlemden hiç kimseyle onun lezzet ve tatlarından bir şey isteme konusunda çekişmez ve bu taleplerden bir şeyin elden çıkması sebebiyle kimseye öfkelenmez. İnsan böyle olduğu zaman güzel ahlaklı ve insanlarla hoş geçimli olur. Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun, o [Peygamber] güzel ahlakı gerektiren bu sıfatlarda insanların en mükemmeli olunca, şüphesiz güzel ahlakta mahlukatın en mükemmeli olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ بِقَوْلِهِ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ حُسْنَ خُلُقِهِ مَعَ الْخَلْقِ، إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَنَقُولُ: رَحْمَةُ اللَّهِ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ عَامَّةٌ فِي حَقِّ الْمُكَلَّفِينَ، فَكُلُّ مَا فَعَلَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ ﵊ مِنَ الْهِدَايَةِ وَالدَّعْوَةِ وَالْبَيَانِ وَالْإِرْشَادِ، فَقَدْ فَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ مَعَ إِبْلِيسَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَأَبِي جَهْلٍ وَأَبِي لَهَبٍ، فَإِذَا كَانَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ كُلُّ مَا فَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى مَعَ الْمُكَلَّفِينَ فِي هَذَا الْبَابِ مُشْتَرِكًا فِيهِ بَيْنَ أَصْفَى الْأَصْفِيَاءِ، وَبَيْنَ أَشْقَى الْأَشْقِيَاءِ لَمْ يَكُنِ اخْتِصَاصُ بَعْضِهِمْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ وَكَمَالِ الطَّرِيقَةِ مُسْتَفَادًا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، فَكَانَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَعْلِيلُ حُسْنِ خُلُقِ الرَّسُولِ ﵊ بِرَحْمَةِ اللَّهِ بَاطِلًا، وَلَمَّا كَانَ هَذَا بَاطِلًا عَلِمْنَا أَنَّ جَمِيعَ أَفْعَالِ الْعِبَادِ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَبِقَدْرِهِ، وَالْمُعْتَزِلَةُ يَحْمِلُونَ هَذَا عَلَى زِيَادَةِ الْأَلْطَافِ وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مُمْكِنًا مِنَ الْأَلْطَافِ، فَقَدْ فَعَلَهُ فِي حَقِّ الْمُكَلَّفِينَ، وَالَّذِي يَسْتَحِقُّهُ الْمُكَلَّفُ بِنَاءً عَلَى طَاعَتِهِ مِنْ مَزِيدِ الْأَلْطَافِ، فَذَاكَ فِي الْحَقِيقَةِ إِنَّمَا اكْتَسَبَهُ مِنْ نَفْسِهِ لَا مِنَ اللَّهِ، لِأَنَّهُ مَتَى فَعَلَ الطَّاعَةَ اسْتَحَقَّ ذَلِكَ الْمَزِيدَ مِنَ اللُّطْفِ، وَوَجَبَ إِيصَالُهُ إِلَيْهِ، وَمَتَى لَمْ يَفْعَلِ امْتَنَعَ إِيصَالُهُ، فَكَانَ ذَلِكَ لِلْعَبْدِ مِنْ نَفْسِهِ لَا مِنَ اللَّهِ.
İkinci Mesele: Ashabımız kaza ve kader meselesinde: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın” kavliyle delil getirmiştir. Delil getirme yönü şudur: Allah Teâlâ, onun mahlukata karşı güzel ahlakının ancak Allah Teâlâ'nın rahmeti sebebiyle olduğunu açıklamıştır. Biz de deriz ki: Mutezile'ye göre Allah'ın rahmeti mükellefler hakkında umumidir; dolayısıyla Muhammed aleyhisselâm ile ilgili hidayet, davet, beyan ve irşattan yaptığı her şeyin benzerini İblis, Firavun, Hâmân, Ebû Cehil ve Ebû Leheb için de yapmıştır. Bu söze göre, Allah Teâlâ'nın bu konuda mükellefler için yaptığı her şey seçkinlerin en seçkini ile bedbahtların en bedbahtı arasında ortak olduğuna göre, bazılarının güzel ahlaka ve mükemmel bir yola nail olması Allah'ın rahmetinden elde edilmiş olamaz. Dolayısıyla bu söze göre Resûl aleyhisselâm'ın güzel ahlakının Allah'ın rahmetiyle gerekçelendirilmesi bâtıl olur. Bu bâtıl olunca, anladık ki kulların bütün fiilleri Allah'ın kazası ve kaderiyledir. Mutezile bunu lütufların artırılmasına hamleder ki bu son derece uzaktır; zira lütuflardan mümkün olan her şeyi O, mükellefler hakkında zaten yapmıştır. Mükellefin taatine bağlı olarak hak ettiği fazla lütuf ise hakikatte Allah'tan değil, kendi nefsinden kazandığı şeydir; çünkü taati yaptığı zaman o fazla lütfu hak eder ve onu ona ulaştırmak zorunlu olur, yapmadığı zaman ise ulaştırmak imkânsızlaşır. Dolayısıyla bu, kul için Allah'tan değil, kendisinden kaynaklanmış olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّ (مَا) فِي قَوْلِهِ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ صِلَةٌ زَائِدَةٌ وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ، كَقَوْلِهِ: عَمَّا قَلِيلٍ وجُنْدٌ ما هُنالِكَ [ص: ١١] فَبِما نَقْضِهِمْ [النساء: ١٥٥، المائدة: ١٣] مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ [نوح: ٢٥] قَالُوا: وَالْعَرَبُ قَدْ تَزِيدُ فِي الْكَلَامِ لِلتَّأْكِيدِ عَلَى مَا يُسْتَغْنَى عَنْهُ، قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ [يُوسُفَ: ٩٦] أَرَادَ فَلَمَّا جَاءَ، فَأَكَّدَ بِأَنْ، وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ: دُخُولُ اللَّفْظِ الْمُهْمَلِ الضَّائِعِ فِي كَلَامِ أَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ غَيْرُ جَائِرٍ، وَهَاهُنَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَا) اسْتِفْهَامًا لِلتَّعَجُّبِ تَقْدِيرُهُ: فَبِأَيِّ رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جِنَايَتَهُمْ لَمَّا كَانَتْ عَظِيمَةً/ ثُمَّ إِنَّهُ مَا أَظْهَرَ أَلْبَتَّةَ، تَغْلِيظًا فِي الْقَوْلِ، وَلَا خُشُونَةً فِي الْكَلَامِ،
Üçüncü Mesele: Çoğunluk, O'nun: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } kavlindeki (mâ/ما) edatının sıla (zâit) olduğu görüşüne varmıştır. Kur'an'da bunun benzeri çoktur; örneğin: { عَمَّا قَلِيلٍ } “Az bir süre sonra”, { جُنْدٌ ما هُنالِكَ } [Sâd 11] “Orada bir ordu”, { فَبِما نَقْضِهِمْ } [Nisâ 155, Mâide 13] “Sözlerini bozmaları sebebiyle”, { مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ } [Nûh 25] “Günahları yüzünden” kavilleri böyledir. Şöyle demişlerdir: Araplar, ihtiyaç duyulmayan bir şey üzerine tekit amacıyla kelama fazlalık ekleyebilirler. Allah Teâlâ: { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ } [Yûsuf 96] “Müjdeci gelince” buyurmuştur; yani “fe-lemmâ câe”yi kastetmiş ve “en” ile pekiştirmiştir. Muhakkikler ise şöyle demiştir: Hüküm verenlerin en hikmetlisinin kelamına ihmal edilmiş, işlevsiz bir lafzın girmesi caiz değildir. Burada (mâ) edatının taaccüp (şaşkınlık ve hayranlık) ifade eden bir istifham olması caizdir; takdiri şöyledir: “Allah'tan olan hangi rahmet iledir ki onlara yumuşak davrandın!” Bunun sebebi şudur: Onların cinayeti büyük olduğu halde,
عَلِمُوا أَنَّ هَذَا لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِتَأْيِيدٍ رَبَّانِيٍّ وَتَسْدِيدٍ إِلَهِيٍّ، فَكَانَ ذَلِكَ مَوْضِعَ التَّعَجُّبِ مِنْ كَمَالِ ذَلِكَ التَّأْيِيدِ وَالتَّسْدِيدِ، فَقِيلَ: فَبِأَيِّ رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ، وَهَذَا هُوَ الْأَصْوَبُ عِنْدِي.
sonra o hiçbir şekilde sözde bir sertlik ve konuşmada bir kabalık sergilemeyince, bunun ancak rabbânî bir teyit ve ilahî bir tesdit (doğrultma) ile mümkün olabileceğini anladılar. Bu da o teyit ve tesdidin kemaline hayran kalınacak bir durum oldu ve: “Allah'tan olan hangi rahmet iledir ki onlara yumuşak davrandın!” denildi. Bana göre en doğru olan da budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ هِيَ الْمُؤَثِّرَةُ فِي صَيْرُورَةِ مُحَمَّدٍ ﵊ رَحِيمًا بِالْأُمَّةِ، فَإِذَا تَأَمَّلْتَ حَقِيقَةَ هَذِهِ الْآيَةِ عَرَفْتَ دَلَالَتَهَا عَلَى أَنَّهُ لَا رَحْمَةَ إِلَّا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالَّذِي يُقَرِّرُ ذَلِكَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ أَلْقَى فِي قَلْبِ عَبْدِهِ دَاعِيَةَ الْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ وَاللُّطْفِ لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، وَإِذَا أَلْقَى فِي قَلْبِهِ هَذِهِ الدَّاعِيَةَ فَعَلَ هَذِهِ الْأَفْعَالَ لَا مَحَالَةَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا رَحْمَةَ إِلَّا لِلَّهِ: وثانيها: إِنَّ كُلَّ رَحِيمٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ يَسْتَفِيدُ بِرَحْمَتِهِ عِوَضًا، إِمَّا هَرَبًا مِنَ الْعِقَابِ، أَوْ طَلَبًا لِلثَّوَابِ، أَوْ طَلَبًا لِلذِّكْرِ الْجَمِيلِ، فَإِذَا فَرَضْنَا صُورَةً خَالِيَةً عَنْ هَذِهِ الْأُمُورِ كَانَ السَّبَبُ هُوَ الرِّقَّةَ الْجِنْسِيَّةَ، فَإِنَّ مَنْ رَأَى حَيَوَانًا فِي الْأَلَمِ رَقَّ قَلْبُهُ، وَتَأَلَّمَ بِسَبَبِ مُشَاهَدَتِهِ إِيَّاهُ فِي الْأَلَمِ، فَيُخَلِّصُهُ عَنْ ذَلِكَ الْأَلَمِ دَفْعًا لِتِلْكَ الرِّقَّةِ عَنْ قَلْبِهِ، فَلَوْ لَمْ يُوجَدْ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَعْرَاضِ لَمْ يَرْحَمْ أَلْبَتَّةَ، أَمَّا الْحَقُّ ﷾ فَهُوَ الَّذِي يَرْحَمُ لَا لِغَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ، فَلَا رَحْمَةَ إِلَّا لِلَّهِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ رَحِمَ غَيْرَهُ فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَرْحَمُهُ بِأَنْ يُعْطِيَهُ مَالًا، أَوْ يُبْعِدَ عَنْهُ سَبَبًا مِنْ أَسْبَابِ الْمَكْرُوهِ وَالْبَلَاءِ، إِلَّا أَنَّ الْمَرْحُومَ لَا ينتفع بذلك المال معه سلامة الأعضاء، وهي ليس إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا رَحْمَةَ فِي الْحَقِيقَةِ إِلَّا لِلَّهِ، وَأَمَّا فِي الظَّاهِرِ فَكُلُّ مَنْ أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَى الرَّحْمَةِ سُمِّيَ رَحِيمًا،
Dördüncü Mesele: Bil ki bu ayet, Muhammed aleyhisselâm'ın ümmete karşı merhametli olmasında Allah'ın rahmetinin müessir olduğuna delalet etmiştir. Bu ayetin hakikatini düşündüğün zaman, onun Allah Sübhânehu'dan başka hiçbir rahmet edicinin olmadığına delalet ettiğini anlarsın. Bunu ortaya koyan birkaç vecih vardır: Birincisi: Eğer Allah kulunun kalbine hayır, merhamet ve lütuf saikini koymamış olsaydı, kul bunlardan hiçbirini yapmazdı; kalbine bu saiki koyduğunda ise kul bu fiilleri çaresizce yapar. Bu takdire göre Allah'tan başka rahmet edici yoktur. İkincisi: Allah Teâlâ'dan başka her merhamet eden, merhametiyle bir karşılık elde eder; ya cezadan kaçmak veya sevap kazanmak yahut da güzel bir şekilde anılmak ister. Bu hususlardan uzak bir durum varsaydığımızda ise sebep cinsiyet yufkalığı (hemcinsine acıma hissi) olur; zira acı içinde bir canlı gören kimsenin kalbi yumuşar ve onu acı içinde görmesi sebebiyle kendisi de acı çeker, sonra o yufkalığı kalbinden defetmek için onu o acıdan kurtarır. Şayet bu arazlardan hiçbir şey bulunmasaydı asla merhamet etmezdi. Hak celle celâluhu ise hiçbir gaye gütmeksizin merhamet edendir; dolayısıyla [hakiki manada] Allah'tan başka rahmet edici yoktur. Üçüncüsü: Başkasına merhamet eden herkes, ona ancak mal vererek yahut ondan bir kötülük ve bela sebebini uzaklaştırarak merhamet eder. Ne var ki merhamet olunan kimse, organların sağlamlığı olmaksızın o maldan yararlanamaz; bu [sağlık] ise ancak Allah Teâlâ'dandır. Dolayısıyla hakikatte Allah'tan başka rahmet edici yoktur. Zahirde ise Allah'ın merhamet etmeye muvaffak kıldığı herkes merhametli olarak isimlendirilir;
قَالَ ﵇: «الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ»
o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Merhamet edenlere Rahmân merhamet eder”.
وَقَالَ في صفة محمد ﵇: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ.
Ve Muhammed aleyhisselâm'ın vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } [Tevbe 128] “Müminlere karşı pek şefkatli ve merhametlidir”. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Şayet kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi”.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَمَالَ رَحْمَةِ اللَّهِ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّهُ عَرَّفَهُ مَفَاسِدَ الْفَظَاظَةِ وَالْغِلْظَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ.
Bil ki Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki rahmetinin kemali, ona kabalığın ve katı yürekliliğin zararlarını öğretmiş olmasıdır. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: الْفَظُّ، الْغَلِيظُ الْجَانِبِ السَّيِّءُ الْخُلُقِ، يُقَالُ: فَظِظْتَ تَفَظُّ فَظَاظَةً فَأَنْتَ فَظٌّ، وَأَصْلُهُ فَظِظَ، كَقَوْلِهِ: حَذِرَ مِنْ حَذِرْتُ، وَفَرِقَ مِنْ فَرِقْتُ، إِلَّا أَنَّ مَا كَانَ من المضاعف على هذا الوزن يدغم نحن رَجُلٍ صَبٍّ، وَأَصْلُهُ صَبَبٌ، وَأَمَّا «الْفَضُّ» بِالضَّادِ فَهُوَ تَفْرِيقُ الشَّيْءِ، وَانْفَضَّ الْقَوْمُ تَفَرَّقُوا، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَةِ: ١١] وَمِنْهُ: فَضَضَتُ الْكِتَابَ، وَمِنْهُ يُقَالُ: لَا يَفْضُضِ اللَّهُ فَاكَ.
Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: el-Fazz (الْفَظُّ), kaba saba, kötü ahlaklı kimsedir. Fezizte tefezzu fezâzeten fe-ente fazzun (فَظِظْتَ تَفَظُّ فَظَاظَةً فَأَنْتَ فَظٌّ) denir. Aslı “fezize”dir; tıpkı hazirtü'den hazira, feriktü'den ferika denmesi gibi. Ancak bu vezindeki muzaaf kelimeler idgam edilir; nitekim aslı “sabebün” olan “racülün sabbün” (رَجُلٍ صَبٍّ) ifadesinde olduğu gibi. Dad (ض) harfiyle olan el-fadd (الْفَضُّ) ise bir şeyi dağıtmaktır. İnfadda'l-kavmü (انْفَضَّ الْقَوْمُ), topluluk dağıldı demektir. Allah Teâlâ: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } [Cuma 11] “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler” buyurmuştur. Fadedtü'l-kitâbe (فَضَضَتُ الْكِتَابَ / mektubun mührünü açıp bozdum) ifadesi de bundandır; “Lâ yefdudillâhu fâke” (لَا يَفْضُضِ اللَّهُ فَاكَ / Allah ağzının tadını ve dişlerini bozmasın/dağıtmasın) sözü de buradan gelir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْفَظِّ وَبَيْنَ غَلِيظِ الْقَلْبِ؟
Eğer: “Fazz (kaba) ile galîzu'l-kalb (katı kalpli) arasındaki fark nedir?” denilirse,
قُلْنَا: الْفَظُّ الَّذِي يَكُونُ سَيِّءَ الْخُلُقِ، وَغَلِيظُ الْقَلْبِ هُوَ الَّذِي لَا يَتَأَثَّرُ قَلْبُهُ عَنْ شَيْءٍ، فَقَدْ/ لَا يَكُونُ الْإِنْسَانُ سَيِّءَ الْخُلُقِ وَلَا يُؤْذِي أَحَدًا وَلَكِنَّهُ لَا يَرِقُّ لَهُمْ وَلَا يَرْحَمُهُمْ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
deriz ki: Fazz, ahlakı kötü olan kimsedir; galîzu'l-kalb ise kalbi hiçbir şeyden etkilenmeyendir. Bazen insan kötü ahlaklı olmayabilir ve kimseye eziyet etmeyebilir, fakat onlara acımaz ve merhamet etmez. Böylece bu yönden fark ortaya çıkmış oldu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْبِعْثَةِ أَنْ يُبَلِّغَ الرَّسُولُ تَكَالِيفَ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا مَالَتْ قُلُوبُهُمْ إِلَيْهِ وَسَكَنَتْ نُفُوسُهُمْ لَدَيْهِ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَ رَحِيمًا كَرِيمًا، يَتَجَاوَزُ عَنْ ذَنْبِهِمْ، وَيَعْفُو عَنْ إِسَاءَتِهِمْ، وَيَخُصُّهُمْ بِوُجُوهِ الْبِرِّ وَالْمَكْرُمَةِ وَالشَّفَقَةِ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الرَّسُولُ مُبَرَّأً عَنْ سُوءِ الْخُلُقِ، وَكَمَا يَكُونُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ غَلِيظِ الْقَلْبِ، بَلْ يَكُونُ كَثِيرَ الْمَيْلِ إِلَى إِعَانَةِ الضُّعَفَاءِ، كَثِيرَ الْقِيَامِ بِإِعَانَةِ الْفُقَرَاءِ، كَثِيرَ التَّجَاوُزِ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ، كَثِيرَ الصَّفْحِ عَنْ زَلَّاتِهِمْ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ وَلَوِ انْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاتَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْبَعْثَةِ وَالرِّسَالَةِ. وَحَمَلَ الْقَفَّالُ ﵀ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى وَاقِعَةِ أُحُدٍ قَالَ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ عَادُوا إِلَيْكَ بَعْدَ الِانْهِزَامِ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ وَشَافَهْتَهُمْ بِالْمَلَامَةِ عَلَى ذلك الانهزام لا نفضوا مِنْ حَوْلِكَ، هَيْبَةً مِنْكَ وَحَيَاءً بِسَبَبِ مَا
İkinci Mesele: Peygamber gönderilmesindeki maksat, Resûl'ün Allah'ın tekliflerini mahlukata tebliğ etmesidir. Bu maksat ise ancak onların kalpleri ona meylettiğinde ve nefisleri onun yanında huzur bulduğunda tamam olur. Bu maksat da ancak o merhametli, cömert olduğunda, onların günahlarını bağışladığında, kötülüklerini affettiğinde ve onları iyilik, cömertlik ve şefkat çeşitleriyle taltif ettiğinde tamam olur. Bu sebeplerle Resûl'ün kötü ahlaktan uzak olması gerekmiştir; nitekim böyle olduğu gibi, kalbi katı olmayan, bilakis zayıflara yardım etmeye çokça meyilli, fakirlere yardımda bulunmaya pek düşkün, onların kötülüklerini çokça bağışlayan ve kusurlarını fazlasıyla affeden biri olması gerekmiştir. Bu manadan ötürü şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Şayet kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi”. Eğer onlar senin etrafından dağılıp gitselerdi, peygamberlik ve risaletin maksadı elden giderdi. Kaffâl rahimehullâh bu ayeti Uhud hadisesine hamletmiş ve şöyle demiştir: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın”, yani Uhud günü hezimetten sonra sana geri döndüklerinde; { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ } “Şayet kaba, katı yürekli olsaydın” ve o hezimetten ötürü onları yüzlerine karşı kınasaydın, senden duydukları heybet ve
كَانَ مِنْهُمْ مَنِ الِانْهِزَامِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُطْمِعُ الْعَدُوَّ فِيكَ وَفِيهِمْ.
kendilerinden kaynaklanan hezimet sebebiyle duydukları utançtan ötürü etrafından dağılıp giderlerdi; bu da düşmanı sana ve onlara karşı cüretlendirip heveslendirecek şeylerden olurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اللِّينُ وَالرِّفْقُ إِنَّمَا يَجُوزُ إِذَا لَمْ يُفْضِ إِلَى إِهْمَالِ حَقٍّ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ، فَأَمَّا إِذَا أَدَّى إِلَى ذَلِكَ لَمْ يَجُزْ، قَالَ تعالى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَةِ: ٧٣] وَقَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي إِقَامَةِ حَدِّ الزِّنَا: وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ [النُّورِ: ٢] .
Üçüncü Mesele: Yumuşaklık ve rıfk, ancak Allah'ın haklarından bir hakkın ihmal edilmesine yol açmadığı takdirde caiz olur; fakat buna yol açarsa caiz olmaz. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } [Tevbe 73] “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et ve onlara karşı sert davran”. Zina haddinin uygulanması hususunda da müminlere şöyle buyurmuştur: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } [Nûr 2] “Allah'ın dini[ni uygulama] konusunda onlara acıma duygusu sizi tutmasın”.
وَهَاهُنَا دَقِيقَةٌ أُخْرَى: وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى مَنْعَهُ مِنَ الْغِلْظَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَمَرَهُ بِالْغِلْظَةِ في قوله: وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ فههنا نَهَاهُ عَنِ الْغِلْظَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَهُنَاكَ أَمَرَهُ بِالْغِلْظَةِ مَعَ الْكَافِرِينَ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَقَوْلِهِ: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الْفَتْحِ: ٢٩] وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ مَذْمُومَانِ، وَالْفَضِيلَةُ فِي الْوَسَطِ، فَوُرُودُ الْأَمْرِ بِالتَّغْلِيظِ تَارَةً، وَأُخْرَى بِالنَّهْيِ عَنْهُ، إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنْ يَتَبَاعَدَ عَنِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، فَيَبْقَى عَلَى الْوَسَطِ الَّذِي هُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ، فَلِهَذَا السِّرِّ مَدَحَ اللَّهُ الْوَسَطَ فَقَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] .
Burada bir başka incelik daha vardır: O da Allah Teâlâ'nın bu ayette onu sertlikten menedip: { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı sert davran” kavlinde ise ona sertliği emretmiş olmasıdır. Burada onu müminlere karşı sert davranmaktan nehyetmiş, orada ise kâfirlere karşı sert davranmayı emretmiştir. Bu durum O'nun şu kavli gibidir: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } [Mâide 54] “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli ve zorlu” ve şu kavli gibidir: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } [Fetih 29] “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler”. Bu husustaki tahkik edilmiş söz şudur: İfrat ve tefrit uçları yerilmiştir, fazilet ise vasatta (orta yolda) bulunur. Dolayısıyla emrin bazen sertlikle, bazen de ondan nehiy olarak gelmesi; ifrat ve tefritten uzaklaşıp dosdoğru yol olan vasat üzere kalması içindir. Bu sırdan ötürü Allah orta yolu övmüş ve şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara 143] “İşte böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık”.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: بِالْعَفْوِ عَنْهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “Artık onları bağışla, onlar için af dile ve iş hususunda onlarla istişare et” buyurmuştur. Bil ki O Teâlâ bu ayette ona üç şey emretmiştir: Birincisi: Onları affetmesidir; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ كَمَالَ حَالِ الْعَبْدِ لَيْسَ إِلَّا فِي أَنْ يَتَخَلَّقَ بِأَخْلَاقِ اللَّهِ تَعَالَى،
Birinci Mesele: Kulun durumunun kemali ancak Allah Teâlâ'nın ahlakıyla ahlaklanmasındadır;
قَالَ ﵇: «تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّهِ»
o aleyhisselâm: “Allah'ın ahlakıyla ahlaklanınız” buyurmuştur.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَفَا عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَمَرَ الرَّسُولَ أَيْضًا أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ لِيَحْصُلَ لِلرَّسُولِ ﵇ فَضِيلَةُ التَّخَلُّقِ بِأَخْلَاقِ اللَّهِ.
Sonra O Teâlâ geçen ayette onları affedince, Resûl aleyhisselâm için Allah'ın ahlakıyla ahlaklanma fazileti hâsıl olsun diye Resûl'e de onları affetmesini emretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : (فَاعْفُ عَنْهُمْ) فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِحَقِّكَ (وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ) فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kendi hakkınla ilgili hususlarda { فَاعْفُ عَنْهُمْ } “onları bağışla”, Allah Teâlâ'nın hakkıyla ilgili hususlarda ise { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “onlar için af dile”.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْفُ عَنْهُمْ يَدُلُّ عَلَى التَّعْقِيبِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ فِي الْحَالِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الرَّحْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ حَيْثُ عَفَا هُوَ عَنْهُمْ، ثُمَّ أَوْجَبَ عَلَى رَسُولِهِ أَنْ يَعْفُوَ فِي الْحَالِ عَنْهُمْ.
Üçüncü Mesele: Emrin zahiri vücub ifade eder; Allah Teâlâ'nın: { فَاعْفُ عَنْهُمْ } kavlindeki fâ (فَـ) harfi ise ta'kîb (hemen peşinden yapma) bildirir. Bu da O Teâlâ'nın, derhal onları affetmesini onun üzerine vacip kıldığına delalet eder. Bu ise ilahi rahmetin kemaline delalet eder; zira bizzat Kendisi onları affetmiş, sonra da Resûlüne onları derhal affetmesini vacip kılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَاعْفُ عَنْهُمْ إِيجَابٌ لِلْعَفْوِ عَلَى الرَّسُولِ ﵇، وَلَمَّا آلَ الْأَمْرُ إِلَى الْأُمَّةِ لَمْ يُوجِبْهُ عَلَيْهِمْ، بَلْ نَدَبَهُمْ إِلَيْهِ فَقَالَ تَعَالَى: وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ [آل عمران: ١٣٤] لِيَعْلَمَ أَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki O'nun: { فَاعْفُ عَنْهُمْ } kavli affetmeyi Resûl aleyhisselâm'a vacip kılmıştır; mesele ümmete intikal ettiğinde ise bunu onlara vacip kılmamış, bilakis onları buna teşvik ederek Allah Teâlâ: { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } [Âl-i İmrân 134] “İnsanları affedenler” buyurmuştur; ta ki iyilerin hasenatının mukarreblerin seyyiatı olduğu bilinsin. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için af dile” kavlidir; bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ قَوِيَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْفُو عَنْ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِانْهِزَامَ فِي وَقْتِ الْمُحَارَبَةِ كَبِيرَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَى قَوْلِهِ: فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ [الْأَنْفَالِ:
Birinci Mesele: Bu ayette, O Teâlâ'nın büyük günah sahiplerini affettiğine dair kuvvetli bir delil vardır; çünkü savaş vaktinde kaçmak, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } kavlinden { فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } [Enfâl:
١٦] فَثَبَتَ أَنَّ انْهِزَامَ أَهْلِ أُحُدٍ كَانَ مِنَ الْكَبَائِرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَصَّ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى أَنَّهُ عَفَا عَنْهُمْ وَأَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْعَفْوِ عَنْهُمْ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ، وَذَلِكَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا.
16] “Kim o gün onlara arkasını dönerse... şüphesiz o, Allah'ın gazabına uğramış olur” kavline kadarki ifadesi gereğince büyük günahtır. Böylece Uhud ehlinin kaçışının büyük günahlardan olduğu sabit olmuştur; sonra O Teâlâ geçen ayette onları affettiğini açıkça belirtmiş, bu ayette de Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onları affetmesini emretmiş, ardından onlar için istiğfarda bulunmasını emretmiştir. Bu da zikrettiğimiz hususa en açık delillerdendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَمْرٌ لَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لِأَصْحَابِ الْكَبَائِرِ، وَإِذَا أَمَرَهُ بِطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لَا يَجُوزُ أَنْ لَا يُجِيبَهُ إِلَيْهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْكَرِيمِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُشَفِّعُ مُحَمَّدًا ﷺ فِي الدُّنْيَا فِي حَقِّ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ، فَبِأَنْ يُشَفِّعَهُ فِي حَقِّهِمْ فِي الْقِيَامَةِ كَانَ أَوْلَى.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Onlar için af dile” kavli, ona büyük günah sahipleri için mağfiret dilemesini emretmektir. Ona mağfiret dilemesini emrettiğinde ise duasına icabet etmemesi caiz olamaz; zira bu, Kerîm olan zata yakışmaz. Dolayısıyla bu ayet, O Teâlâ'nın dünyada büyük günah sahipleri hakkında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i şefaatçi kıldığına delalet etmiştir; kıyamet gününde onlar hakkında onu şefaatçi kılması ise haydi haydi evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ ﷾ عَفَا عَنْهُمْ أَوَّلًا بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٥] ثُمَّ أَمَرَ
Üçüncü Mesele: O celle celâluhu önce: { وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } [Âl-i İmrân 155] “Andolsun, Allah onları affetti” kavliyle onları affetmiş, sonra
مُحَمَّدًا ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ وَلِأَجْلِهِمْ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: يَا مُحَمَّدُ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَغْفِرَ لَهُمْ، وَاعْفُ عَنْهُمْ فَإِنِّي قَدْ عَفَوْتُ عَنْهُمْ قَبْلَ عَفْوِكَ عَنْهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ رَحْمَةِ اللَّهِ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
bu ayette Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlar adına ve onlar için istiğfarda bulunmasını emretmiştir; sanki ona şöyle denilmiştir: “Ey Muhammed! Onlar için mağfiret dile, zira sen onlar için mağfiret dilemeden önce Ben onları bağışladım; onları affet, zira senin affından önce Ben onları affettim”. Bu da Allah'ın bu ümmete olan rahmetinin kemaline delalet eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş hususunda onlarla istişare et” kavlidir; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: شَاوَرَهُمْ مُشَاوَرَةً وَشِوَارًا وَمَشُورَةً، وَالْقَوْمُ شُورَى، وَهِيَ مَصْدَرٌ سُمِّي الْقَوْمُ بِهَا كَقَوْلِهِ: وَإِذْ هُمْ نَجْوى [الْإِسْرَاءِ: ٤٧] قِيلَ: الْمُشَاوَرَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: شُرْتُ الْعَسَلَ أَشُورُهُ إِذَا أَخَذْتَهُ مِنْ مَوْضِعِهِ وَاسْتَخْرَجْتَهُ، وَقِيلَ مَأْخُوذَةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: شُرْتُ الدَّابَّةَ شَوْرًا إِذَا عَرَضْتَهَا، وَالْمَكَانُ الَّذِي يُعْرَضُ فِيهِ الدَّوَابُّ يُسَمَّى مِشْوَارًا، كَأَنَّهُ بِالْعَرْضِ يُعْلَمُ خَيْرُهُ وَشَرُّهُ، فَكَذَلِكَ بِالْمُشَاوَرَةِ يُعْلَمُ خَيْرُ الْأُمُورِ وَشَرُّهًا.
Birinci Mesele: Şâverahüm müşâvereten ve şivâran ve meşûraten (شَاوَرَهُمْ مُشَاوَرَةً وَشِوَارًا وَمَشُورَةً / onlarla istişare etti) denir. el-Kavmü şûrâ (الْقَوْمُ شُورَى / topluluk danışandır) denir ki bu bir masdardır ve topluluk bununla isimlendirilmiştir; nitekim O'nun: { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } [İsrâ 47] “Fısıldaşırlarken” kavli de böyledir. Denildi ki: Müşâvere, onların: “Şürtü'l-asele eşûruhû” (شُرْتُ الْعَسَلَ أَشُورُهُ / balı yerinden alıp çıkardım) sözünden alınmıştır. Yine denildi ki: Onların: “Şürtü'd-dâbbete şevran” (شُرْتُ الدَّابَّةَ شَوْرًا / biniti sergiledim/dolaştırdım) sözünden alınmıştır; binitlerin arz edilip sergilendiği yere de “mişvâr” (مِشْوَار) denir; sanki sergilenmekle onun iyisi ve kötüsü bilinir, nitekim istişare ile de işlerin iyisi ve kötüsü bilinir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَائِدَةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الرَّسُولَ بِمُشَاوَرَتِهِمْ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُشَاوَرَةَ الرَّسُولِ ﷺ إِيَّاهُمْ تُوجِبُ عُلُوَّ شَأْنِهِمْ وَرِفْعَةَ دَرَجَتِهِمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي شِدَّةَ مَحَبَّتِهِمْ لَهُ وَخُلُوصَهُمْ فِي طَاعَتِهِ، وَلَوْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ لَكَانَ ذَلِكَ إِهَانَةً بِهِمْ فَيَحْصُلُ سُوءُ الْخُلُقِ وَالْفَظَاظَةُ. الثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ وَإِنْ كَانَ أَكْمَلَ النَّاسِ عَقَلًا إِلَّا أَنَّ عُلُومَ الْخَلْقِ مُتَنَاهِيَةٌ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَخْطُرَ بِبَالِ إِنْسَانٍ مِنْ وُجُوهِ الْمَصَالِحِ مَا لَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ، لَا سِيَّمَا فِيمَا يَفْعَلُ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın Resûl'e onlarla istişare etmesini emretmesindeki fayda birkaç yöndendir: Birincisi: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlarla istişare etmesi onların şanlarının yücelmesini ve derecelerinin yükselmesini gerektirir; bu da ona karşı sevgilerinin kuvvetlenmesini ve ona itaatteki ihlaslarını iktiza eder. Şayet bunu yapmasaydı, bu onlara bir değersizleştirme olurdu da böylece kötü ahlak ve kabalık hâsıl olurdu. İkincisi: O aleyhisselâm akıl bakımından insanların en mükemmeli olsa da mahlukatın ilimleri sınırlıdır; dolayısıyla bir insanın aklına, maslahat yönlerinden onun aklına gelmeyen bir şeyin gelmesi uzak bir ihtimal değildir; bilhassa dünya işlerinden yapılan şeyler hususunda.
فَإِنَّهُ ﵇ قَالَ: «أَنْتُمْ أَعْرَفُ بِأُمُورِ دُنْيَاكُمْ وَأَنَا أَعْرَفُ بِأُمُورِ دِينِكُمْ»
Nitekim o aleyhisselâm: “Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz; ben ise dininizin işlerini daha iyi bilirim” buyurmuştur.
وَلِهَذَا السَّبَبِ
Bu sebepten ötürü
قَالَ ﵇: «مَا تَشَاوَرَ قَوْمٌ قَطُّ إِلَّا هُدُوا لِأَرْشَدِ أَمْرِهِمْ»
O aleyhisselâm: “Bir kavim asla istişare etmemiştir ki işlerinin en doğrusuna iletilmiş olmasın” buyurmuştur.
الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ إِنَّمَا أُمِرَ بِذَلِكَ لِيَقْتَدِيَ بِهِ غَيْرُهُ فِي الْمُشَاوَرَةِ وَيَصِيرَ سُنَّةً فِي أُمَّتِهِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ ﵇ شَاوَرَهُمْ فِي وَاقِعَةِ أُحُدٍ فَأَشَارُوا عَلَيْهِ بِالْخُرُوجِ، وَكَانَ مَيْلُهُ إِلَى أَنْ يَخْرُجَ، فَلَمَّا خَرَجَ وَقَعَ مَا وَقَعَ، فَلَوْ تَرَكَ مُشَاوَرَتَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَكَانَ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ بَقِيَ فِي قَلْبِهِ مِنْهُمْ بِسَبَبِ مُشَاوَرَتِهِمْ بَقِيَّةُ أَثَرٍ. فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ بِأَنْ يُشَاوِرَهُمْ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِي قَلْبِهِ أَثَرٌ مِنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ. الْخَامِسُ: وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ، لَا لِتَسْتَفِيدَ مِنْهُمْ رَأْيًا وَعِلْمًا، لَكِنْ لِكَيْ تَعْلَمَ مَقَادِيرَ عُقُولِهِمْ وَأَفْهَامِهِمْ وَمَقَادِيرَ حُبِّهِمْ لَكَ وَإِخْلَاصِهِمْ فِي طَاعَتِكَ فَحِينَئِذٍ يَتَمَيَّزُ عِنْدَكَ الْفَاضِلُ مِنَ الْمَفْضُولِ فَبَيِّنْ لَهُمْ عَلَى قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ. السَّادِسُ: وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ لَا لِأَنَّكَ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِمْ، وَلَكِنْ لِأَجْلِ أَنَّكَ إِذَا شَاوَرْتَهُمْ فِي الْأَمْرِ اجْتَهَدَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي اسْتِخْرَاجِ الْوَجْهِ الْأَصْلَحِ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، فَتَصِيرُ الْأَرْوَاحُ مُتَطَابِقَةً مُتَوَافِقَةً عَلَى تَحْصِيلِ أَصْلَحِ الْوُجُوهِ فِيهَا، وَتَطَابُقُ الْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ مِمَّا يُعِينُ عَلَى حُصُولِهِ، وَهَذَا هُوَ السِّرُّ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ فِي الصَّلَوَاتِ. وَهُوَ السِّرُّ فِي أَنَّ صَلَاةَ الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ الْمُنْفَرِدِ. السَّابِعُ: لَمَّا أمر الله محمدا ﵇ بمشاورتهم ذل ذَلِكَ عَلَى أَنَّ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ قَدْرًا وَقِيمَةً، فَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ لَهُمْ قَدْرًا عِنْدَ اللَّهِ وَقَدْرًا عِنْدَ الرَّسُولِ وَقَدْرًا عِنْدَ الْخَلْقِ. الثَّامِنُ: الْمَلِكُ الْعَظِيمُ لَا يُشَاوِرُ فِي الْمُهِمَّاتِ الْعَظِيمَةِ إِلَّا خَوَاصَّهُ وَالْمُقَرَّبِينَ عِنْدَهُ، فَهَؤُلَاءِ لَمَّا أَذْنَبُوا عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ، فَرُبَّمَا خَطَرَ بِبَالِهِمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَإِنْ عَفَا عَنَّا بِفَضْلِهِ إِلَّا أَنَّهُ مَا بَقِيَتْ لَنَا تِلْكَ الدَّرَجَةُ الْعَظِيمَةُ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ تِلْكَ الدَّرَجَةَ مَا انْتُقِصَتْ بَعْدَ التَّوْبَةِ، بَلْ أَنَا أَزِيدُ فِيهَا، وَذَلِكَ أَنَّ قَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مَا أَمَرْتُ رَسُولِي بِمُشَاوَرَتِكُمْ، وَبَعْدَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ أَمَرْتُهُ بِمُشَاوَرَتِكُمْ، لِتَعْلَمُوا أَنَّكُمُ الْآنَ أَعْظَمُ حَالًا مِمَّا كُنْتُمْ قَبْلَ ذَلِكَ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّكُمْ قَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ كُنْتُمْ تُعَوِّلُونَ عَلَى أَعْمَالِكُمْ وَطَاعَتِكُمْ، وَالْآنَ تُعَوِّلُونَ عَلَى فَضْلِي وَعَفْوِي، فَيَجِبُ أَنْ تَصِيرَ دَرَجَتُكُمْ وَمَنْزِلَتُكُمُ الْآنَ أَعْظُمَ مِمَّا كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ، لِتَعْلَمُوا أَنَّ عَفْوِي أَعْظَمُ مِنْ عَمَلِكُمْ وَكَرَمِي أَكْثَرُ مِنْ طَاعَتِكُمْ. وَالْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ الْأُوَلُ مَذْكُورَةٌ، وَالْبَقِيَّةُ مِمَّا خَطَرَ بِبَالِي عِنْدَ هَذَا الْمَوْضِعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ وَأَسْرَارِ كِتَابِهِ.
Üçüncüsü: el-Hasan ve Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: İstişare konusunda başkalarının ona uyması ve bu durumun ümmetinde bir sünnet hâline gelmesi için bununla emrolunmuştur. Dördüncüsü: O aleyhisselâm Uhud hadisesinde onlarla istişare etti, onlar da ona [şehirden] çıkmayı tavsiye ettiler; onun meyli de çıkmaktan yanaydı. Çıktığında ise olanlar oldu. Eğer bundan sonra onlarla istişare etmeyi terk etseydi, bu durum onların istişaresinden ötürü kalbinde onlara karşı bir kırgınlık kaldığına delalet ederdi. Bu yüzden Allah Teâlâ, o hadiseden sonra kalbinde o olaydan hiçbir iz kalmadığını göstermek üzere onlarla istişare etmesini emretti. Beşincisi: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş hususunda onlarla istişare et” [emri], onlardan bir fikir ve ilim elde edesin diye değil; bilakis onların akıllarının, anlayışlarının derecelerini, sana olan sevgilerinin ve sana itaatteki ihlaslarının derecelerini bilesin diyedir. Böylece senin katında faziletli olan ile daha az faziletli olan ayırt edilir ve sen de mertebelerine göre onlara açıklarsın. Altıncısı: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş hususunda onlarla istişare et” [emri], onlara muhtaç olduğun için değil, bilakis iş hususunda onlarla istişare ettiğinde her biri o hadisedeki en uygun ciheti bulup çıkarmaya gayret etsin diyedir. Böylece ruhlar, o meselede en uygun cihetlerin elde edilmesi hususunda birbiriyle örtüşür ve uyumlu hâle gelir. Temiz ruhların tek bir şey üzerinde uyuşması da onun gerçekleşmesine yardım eden hususlardandır. Namazlarda bir araya gelmenin sırrı da budur; cemaatle namazın tek başına kılınan namazdan daha faziletli olmasının sırrı da budur. Yedincisi: Allah Muhammed aleyhisselâm'a onlarla istişare etmesini emredince bu, onların Allah katında bir değeri ve kıymeti olduğuna delalet etti. Bu da onların Allah katında bir değeri, Resûl katında bir değeri ve mahlukat katında bir değeri olduğunu ifade eder. Sekizincisi: Büyük bir hükümdar büyük işlerde ancak yakın çevresi ve kendisine yakın olanlarla istişare eder. Bunlar günah işlediklerinde Allah onları affetti; bu durumda akıllarına, “Allah Teâlâ lütfuyla bizi affetmiş olsa bile bizim için o büyük derece kalmamıştır” şeklinde bir düşünce gelebilirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, tövbeden sonra o derecenin eksilmediğini, bilakis onu artırdığımı beyan etti: Zira bu hadiseden önce Resûlüme sizinle istişare etmesini emretmemiştim; bu hadiseden sonra ise daha önceki durumunuzdan şimdi daha büyük bir konumda olduğunuzu bilesiniz diye ona sizinle istişare etmesini emrettim. Bunun sebebi şudur: Bu hadiseden önce siz amellerinize ve itaatinize güveniyordunuz; şimdi ise Benim lütfuma ve affıma güveniyorsunuz. Dolayısıyla affımın amelinizden daha büyük olduğunu ve keremimin itaatinizden daha çok olduğunu bilesiniz diye derecenizin ve mertebenizin şimdi öncekinden daha büyük olması gerekir. İlk üç cihet zikredilmiştir; geri kalanı ise bu makamda aklıma gelenlerdir. Muradını ve Kitabının sırlarını en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا نَزَلَ فِيهِ وَحْيٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَمْ يَجُزْ لِلرَّسُولِ أَنْ يُشَاوِرَ فِيهِ الْأُمَّةَ، لِأَنَّهُ إِذَا جَاءَ النَّصُّ بَطَلَ الرَّأْيُ وَالْقِيَاسُ، فَأَمَّا مَا لَا نَصَّ فِيهِ فَهَلْ تَجُوزُ الْمُشَاوَرَةُ فِيهِ فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ أَمْ لَا؟ قَالَ
Üçüncü Mesele: Allah katından hakkında vahiy inen her konuda Resûl'ün ümmetle istişare etmesinin caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Çünkü nass geldiğinde re'y ve kıyas batıl olur. Hakkında nass bulunmayan şeylere gelince; her şeyde istişare caiz midir yoksa değil midir? Şöyle dedi:
الْكَلْبِيُّ وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: هَذَا الْأَمْرُ مَخْصُوصٌ بِالْمُشَاوَرَةِ فِي الْحُرُوبِ وَحُجَّتُهُ أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي لَفْظِ «الْأَمْرِ» لَيْسَا لِلِاسْتِغْرَاقِ، لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ الْوَحْيُ لَا تَجُوزُ الْمُشَاوَرَةُ فِيهِ، فَوَجَبَ حَمْلُ الْأَلِفِ وَاللَّامِ هَاهُنَا عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، وَالْمَعْهُودُ السَّابِقُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْحَرْبِ وَلِقَاءِ الْعَدُوِّ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ مُخْتَصًّا بِذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ: قَدْ أَشَارَ الْحُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ يَوْمَ بَدْرٍ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِالنُّزُولِ عَلَى الْمَاءِ فَقَبِلَ مِنْهُ، فَأَشَارَ عَلَيْهِ السَّعْدَانُ: سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ وَسَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ، يَوْمَ الْخَنْدَقِ بِتَرْكِ مُصَالَحَةِ غَطَفَانَ عَلَى بَعْضِ ثِمَارِ الْمَدِينَةِ لِيَنْصَرِفُوا، فَقَبِلَ مِنْهُمَا وَخَرَّقَ الصَّحِيفَةَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: اللَّفْظُ عَامٌّ خُصَّ عَنْهُ مَا نَزَلَ فِيهِ وَحْيٌ فَتَبْقَى حُجَّتُهُ فِي الْبَاقِي، وَالتَّحْقِيقُ فِي الْقَوْلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ أُولِي الْأَبْصَارِ بالاعتبار فقال: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] وَكَانَ ﵇ سَيِّدَ أُولِي الْأَبْصَارِ، وَمَدَحَ الْمُسْتَنْبِطِينَ فَقَالَ: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [النِّسَاءِ: ٨٣] وَكَانَ أَكْثَرَ النَّاسِ عَقْلًا وَذَكَاءً، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مَأْمُورًا بِالِاجْتِهَادِ إِذَا لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ الْوَحْيُ، وَالِاجْتِهَادُ يَتَقَوَّى بِالْمُنَاظَرَةِ وَالْمُبَاحَثَةِ فَلِهَذَا كَانَ مَأْمُورًا بِالْمُشَاوَرَةِ. وَقَدْ شَاوَرَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ فِي الْأُسَارَى وَكَانَ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ أَنَّ النَّصَّ كَانَ لِعَامَّةِ الْمَلَائِكَةِ فِي سُجُودِ آدَمَ، ثُمَّ إِنَّ إِبْلِيسَ خَصَّ نَفْسَهُ بِالْقِيَاسِ وَهُوَ قَوْلُهُ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [الْأَعْرَافِ:
el-Kelbî ve birçok âlim şöyle demiştir: Bu emir, savaşlar hususundaki istişareye mahsustur. Bunun delili şudur: “el-Emr” lafzındaki elif ve lam istiğrak (bütünlüğü kapsama) için değildir; zira hakkında vahiy inen şeyde istişarenin caiz olmadığı açıklanmıştır. Dolayısıyla buradaki elif ve lamın önceden bilinen ahde (ma‘hûd-i sâbık) hamledilmesi vacip olmuştur. Bu ayette önceden bilinen ahid ise ancak savaş ve düşmanla karşılaşma ile ilgili olan şeydir. Bu sebeple: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş hususunda onlarla istişare et” kavli buna tahsis edilmiştir. Sonra bu görüşü savunanlar şöyle dediler: Hubâb b. Münzir Bedir günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e suyun başına konaklamayı teklif etti, o da bunu kabul etti. Hendek günü Sa‘deyn (iki Sa‘d) yani Sa‘d b. Muâz ile Sa‘d b. Ubâde, geri dönüp gitmeleri için Gatafân kabilesiyle Medine meyvelerinin bir kısmı karşılığında barış yapmayı terk etmesini teklif ettiler; o da ikisinden kabul edip [antlaşma] sahifesini yırttı. Onlardan bazıları da şöyle dedi: Lafız umumidir; hakkında vahiy inenler bundan tahsis edilmiştir (istisna edilmiştir), dolayısıyla geri kalanlar hususunda hüccet oluşu baki kalır. Bu görüşteki tahkik şudur: Allah Teâlâ basiret sahiplerine ibret almayı emredip: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } [Haşr 2] “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” buyurmuştur. O aleyhisselâm ise basiret sahiplerinin efendisi idi. Hüküm çıkaranları (müstenbitleri) övüp: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } [Nisâ 83] “Onu içlerinden hüküm çıkarabilenler bilirdi” buyurmuştur. Kendisi de insanların akıl ve zekâ bakımından en üstünü idi. Bu da göstermektedir ki o, kendisine vahiy inmediği zaman içtihat etmekle emrolunmuştu. İçtihat ise münazara ve müzakere ile güçlenir; işte bu yüzden istişare ile emrolunmuştur. Nitekim Bedir günü esirler hakkında onlarla istişare etmiştir ki bu din işlerindendi. Nassın kıyas ile tahsis edilmesinin caiz olmadığına delil ise; nassın Âdem'e secde hususunda bütün meleklere yönelik olmasıdır. Sonra İblis: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } [A‘râf 12] “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın”
١٢] فَصَارَ مَلْعُونًا، فَلَوْ كَانَ تَخْصِيصُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ جَائِزًا لَمَا اسْتَحَقَّ اللَّعْنَ بِهَذَا السَّبَبِ.
sözüyle kıyas yaparak kendisini tahsis etti ve lanetli oldu. Şayet nassın kıyasla tahsis edilmesi caiz olsaydı bu sebepten ötürü laneti hak etmezdi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَقَوْلُهُ: وَشاوِرْهُمْ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ، وَحَمَلَ الشَّافِعِيُّ ﵀ ذَلِكَ عَلَى النَّدْبِ فَقَالَ هَذَا
Dördüncü Mesele: Emrin zahiri vücub ifade eder; dolayısıyla: { وَشاوِرْهُمْ } “Onlarla istişare et” kavli vücubu iktiza eder. eş-Şâfiî rahimehullâh ise bunu mendupluğa hamletmiş ve: “Bu,
كَقَوْلِهِ ﵊: «الْبِكْرُ تُسْتَأْمَرُ فِي نَفْسِهَا»
o aleyhisselâm'ın: “Bakire kızın kendisi hakkında görüşü/izni alınır” sözü gibidir.
وَلَوْ أَكْرَهَهَا الْأَبُ عَلَى النِّكَاحِ جَازَ، لَكِنَّ الْأَوْلَى ذَلِكَ تَطْيِيبًا لِنَفْسِهَا فَكَذَا هَاهُنَا.
Baba onu evliliğe mecbur etse caiz olurdu; fakat gönlünü hoş etmek için [danışmak] daha evladır. İşte burada da böyledir” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي الْوَسِيطِ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الَّذِي أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِمُشَاوَرَتِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄، وَعِنْدِي فِيهِ إِشْكَالٌ، لِأَنَّ الَّذِينَ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِمُشَاوَرَتِهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُمُ الَّذِينَ أَمَرَهُ بِأَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَيَسْتَغْفِرَ لَهُمْ وَهُمُ الْمُنْهَزِمُونَ، فَهَبْ أَنَّ عُمَرَ كَانَ مِنَ الْمُنْهَزِمِينَ فَدَخَلَ تَحْتَ الْآيَةِ، إِلَّا أَنَّ أَبَا بَكْرٍ مَا كَانَ مِنْهُمْ فَكَيْفَ يَدْخُلُ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Beşinci Mesele: el-Vâhidî el-Vasît'te Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayette Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendileriyle istişare etmesi emredilen kimseler Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'dır. Bana göre bunda bir müşkillik vardır; zira Allah'ın bu ayette Resûlüne kendileriyle istişare etmesini emrettiği kimseler, kendilerini affetmesini ve onlar için bağışlanma dilemesini emrettiği kimselerdir ki bunlar [Uhud'da] bozguna uğrayanlardır. Farz edelim ki Ömer bozguncular arasındaydı ve ayetin kapsamına girdi; fakat Ebû Bekir onlardan değildi, o hâlde bu ayetin kapsamına nasıl girer? En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra: { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Karar verdiğin zaman da artık Allah'a tevekkül et” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ الرَّأْيُ الْمُتَأَكَّدُ بِالْمَشُورَةِ فَلَا يَجِبُ أَنْ يَقَعَ الِاعْتِمَادُ عَلَيْهِ/ بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الِاعْتِمَادُ عَلَى إِعَانَةِ اللَّهِ وَتَسْدِيدِهِ وَعِصْمَتِهِ، وَالْمَقْصُودُ أَنْ لَا يَكُونَ لِلْعَبْدِ اعْتِمَادٌ عَلَى شَيْءٍ إِلَّا عَلَى اللَّهِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ.
Birinci Mesele: Anlam şudur: İstişare ile pekişen görüş ortaya çıktığında ona güvenip dayanmak gerekmez; bilakis Allah'ın yardımına, doğrultmasına ve korumasına güvenip dayanmak gerekir. Amaç, bütün işlerde kulun Allah'tan başka hiçbir şeye güvenip dayanmamasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ التَّوَكُّلُ أَنْ يُهْمِلَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ، كَمَا يَقُولُهُ بَعْضُ الْجُهَّالِ، وَإِلَّا لَكَانَ الْأَمْرُ بِالْمُشَاوَرَةِ مُنَافِيًا لِلْأَمْرِ بِالتَّوَكُّلِ، بَلِ التَّوَكُّلُ هُوَ أَنْ يُرَاعِيَ الْإِنْسَانُ الْأَسْبَابَ الظَّاهِرَةَ، وَلَكِنْ لَا يُعَوِّلُ بِقَلْبِهِ عَلَيْهَا، بَلْ يُعَوِّلُ عَلَى عِصْمَةِ الْحَقِّ.
İkinci Mesele: Ayet, bazı cahillerin söylediği gibi tevekkülün insanın kendini başıboş bırakması/ihmal etmesi anlamına gelmediğine delalet etmiştir; aksi takdirde istişare emri tevekkül emriyle çelişirdi. Bilakis tevekkül, insanın zahiri sebepleri gözetmesi, fakat kalbiyle onlara değil Hakk'ın korumasına güvenip dayanmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: حُكِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ قَرَأَ فَإِذا عَزَمْتَ بِضَمِّ التَّاءِ، كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِلرَّسُولِ إِذَا عَزَمْتُ أَنَا فَتَوَكَّلْ، وَهَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَصْفُ اللَّهِ بِالْعَزْمِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: هَذَا الْعَزْمُ بِمَعْنَى الْإِيجَابِ وَالْإِلْزَامِ، وَالْمَعْنَى وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ، فَإِذَا عَزَمْتُ لَكَ عَلَى شَيْءٍ وَأَرْشَدْتُكَ إِلَيْهِ. فَتَوَكَّلْ عَلَيَّ، وَلَا تُشَاوِرْ بَعْدَ ذَلِكَ أَحَدًا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْقِرَاءَةَ الَّتِي لَمْ يَقْرَأْ بِهَا أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ لَا يَجُوزُ إِلْحَاقُهَا بِالْقُرْآنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Câbir b. Zeyd'den, { فَإِذا عَزَمْتَ } lafzını te harfinin zammesiyle (azemtü / عَزَمْتُ şeklinde) okuduğu nakledilmiştir; sanki Allah Teâlâ Resûl'e: “Ben azmettiğim zaman tevekkül et” demiştir. Bu [kıraat] iki cihetten zayıftır: Birincisi: Allah'ın azim ile nitelenmesi caiz değildir. Şöyle de denilebilir: Bu azim, vacip kılma ve bağlayıcı kılma anlamındadır; mana ise: “İş hususunda onlarla istişare et; senin için bir şeye kesin hüküm verip seni ona yönlendirdiğim zaman Bana tevekkül et ve bundan sonra kimseyle istişare etme” demektir. İkincisi: Sahabeden hiçbirinin okumadığı bir kıraatin Kur'an'a dahil edilmesi caiz değildir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَرْغِيبُ الْمُكَلَّفِينَ فِي الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِعْرَاضِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى الله.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ } “Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever” buyurdu. Bundan maksat, mükellefleri Allah Teâlâ'ya yönelmeye ve Allah'tan başka her şeyden yüz çevirmeye teşvik etmektir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 160]
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠)
{ إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Eğer Allah size yardım ederse artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur. Şayet sizi yardımsız bırakırsa O'ndan sonra size yardım edecek olan kimdir? Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” (160)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ كَمَا نَصَرَكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ فَلَا يَغْلِبْكُمْ أَحَدٌ، وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ كَمَا خَذَلَكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ لَمْ يَنْصُرْكُمْ أَحَدٌ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ } “Eğer Allah size yardım ederse artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur. Şayet sizi yardımsız bırakırsa O'ndan sonra size yardım edecek olan kimdir?” kavli hakkında:] İbn Abbâs şöyle demiştir: Bedir günü size yardım ettiği gibi Allah size yardım ederse hiç kimse sizi yenemez; Uhud günü sizi yardımsız bıraktığı gibi yardımsız bırakırsa da kimse size yardım edemez. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ التَّرْغِيبُ فِي الطَّاعَةِ، وَالتَّحْذِيرُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ مَنِ اتَّقَى مَعَاصِيَ اللَّهِ تَعَالَى نَصَرَهُ اللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٥] ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ نَصَرَهُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَهُ، فَيَحْصُلُ مِنْ مَجْمُوعِ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ، أَنَّ مَنِ اتَّقَى اللَّهَ فَقَدْ فَازَ بِسَعَادَةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَإِنَّهُ يَفُوزُ بِسَعَادَةٍ لَا شَقَاوَةَ مَعَهَا وَبِعِزٍّ لَا ذُلَّ مَعَهُ، وَيَصِيرُ غَالِبًا لَا يَغْلِبُهُ أَحَدٌ، وَأَمَّا مَنْ أَتَى بِالْمَعْصِيَةِ فَإِنَّ اللَّهَ يَخْذُلُهُ، وَمَنْ خَذَلَهُ اللَّهُ فَقَدْ وَقَعَ فِي شَقَاوَةٍ لَا سَعَادَةَ مَعَهَا، وَذُلٍّ لَا عِزَّ مَعَهُ.
Birinci Mesele: Denildi ki ayetten maksat, itaate teşvik etmek ve isyandan sakındırmaktır. Zira Allah Teâlâ daha önce, Allah Teâlâ'nın günahlarından sakınan kimseye Allah'ın yardım edeceğini beyan etmiştir ki bu O'nun: { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } [Âl-i İmrân 125] “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse Rabbiniz size beş bin melekle yardım eder” kavlidir. Sonra bu ayette Allah'ın yardım ettiği kimseyi yenecek hiçbir kimsenin olmadığını beyan etmiştir. Bu iki öncülün toplamından şu netice çıkar: Kim Allah'tan sakınırsa dünya ve ahiret saadetine nail olmuştur; zira o, yanında şekavet (bedbahtlık) olmayan bir saadete ve yanında zillet olmayan bir izzete kavuşur ve hiç kimsenin yenemeyeceği bir galip hâline gelir. İsyan eden kimseyi ise Allah yardımsız bırakır; Allah'ın yardımsız bıraktığı kimse de yanında saadet olmayan bir şekavete ve yanında izzet olmayan bir zillete düşmüş olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ، وَالْكَفْرُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِخِذْلَانِهِ، وَالْوَجْهُ فِيهِ ظَاهِرٌ لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ.
İkinci Mesele: [Ehl-i Sünnet] ashabımız bu ayetle imanın ancak Allah'ın yardımıyla hâsıl olacağına, küfrün de ancak O'nun yardımsız bırakmasıyla meydana geleceğine delil getirmişlerdir. Bundaki vecih açıktır; zira ayet, bütün işin Allah'a ait olduğuna delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ مِنْ أَخْذَلَهُ إِذَا جَعَلَهُ مَخْذُولًا.
Üçüncü Mesele: Ubeyd b. Umeyr { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ } lafzını, bir kimseyi yardımsız bıraktığında kullanılan “ahzelehû” (أَخْذَلَهُ) fiilinden [ve-in yuhzilküm / وَإِنْ يُخْذِلْكُمْ şeklinde] okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِهِ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يَعْنِي مِنْ بَعْدِ خِذْلَانِهِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ مِثْلُ قَوْلِكَ:
Dördüncü Mesele: O'nun: { مِنْ بَعْدِهِ } “O'ndan sonra” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: O'nun yardımsız bırakmasından sonra demektir. İkincisi: Bu senin:
لَيْسَ لَكَ مَنْ يُحْسِنُ إِلَيْكَ مِنْ بَعْدِ فُلَانٍ.
“Filancadan başka sana ihsanda bulunacak kimsen yoktur” sözün gibidir.
ثُمَّ قَالَ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ يَعْنِي لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ بِيَدِ اللَّهِ، وَأَنَّهُ لَا رَادَّ لِقَضَائِهِ وَلَا دَافِعَ لِحُكْمِهِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَتَوَكَّلَ الْمُؤْمِنُ إِلَّا عَلَيْهِ، وَقَوْلُهُ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيْ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ لَا عَلَى غيره.
Sonra: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyurdu. Yani bütün işlerin Allah'ın elinde olduğu, O'nun kazasını geri çevirecek ve hükmünü defedecek kimsenin bulunmadığı sabit olunca, müminin ancak O'na tevekkül etmesi vacip oldu. O'nun: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” kavli hasr ifade eder; yani müminler başkasına değil yalnız Allah'a tevekkül etsinler demektir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 161]
وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١)
{ وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Bir peygambere [ganimete] hıyanet etmek yaraşmaz. Kim hıyanet ederse kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı eksiksiz verilir ve onlara haksızlık edilmez.” (161)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي الْحَثِّ عَلَى الْجِهَادِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ أَحْكَامِ الْجِهَادِ. وَمِنْ جُمْلَتِهَا الْمَنْعُ مِنَ الْغُلُولِ، فَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَفِيهَا مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَ } “Bir peygambere hıyanet etmek yaraşmaz” kavli hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ cihada teşvikte mübalağa edince bunun peşinden cihadın hükümlerini zikretmiştir. Bu hükümlerden biri de gulûlün (ganimete hıyanetin) yasaklanmasıdır. İşte bu anlamda bu ayeti zikretmiştir; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْغُلُولُ هُوَ الْخِيَانَةُ، وَأَصْلُهُ أَخْذُ الشَّيْءِ فِي الْخُفْيَةِ، يُقَالُ أَغَلَّ الْجَازِرُ وَالسَّالِخُ إِذَا أَبْقَى فِي الْجِلْدِ شَيْئًا مِنَ اللَّحْمِ عَلَى طَرِيقِ الْخِيَانَةِ، وَالْغِلُّ الْحِقْدُ الْكَامِنُ فِي الصَّدْرِ. وَالْغِلَالَةُ الثَّوْبُ الَّذِي يُلْبَسُ تَحْتَ الثِّيَابِ، وَالْغَلَلُ الْمَاءُ الَّذِي يَجْرِي فِي أُصُولِ الشَّجَرَةِ لِأَنَّهُ مُسْتَتِرٌ بِالْأَشْجَارِ وَتَغَلَّلَ الشَّيْءُ إِذَا تَخَلَّلَ وَخَفِيَ،
Birinci Mesele: Gulûl (الْغُلُول), hıyanettir. Aslı ise bir şeyi gizlice almaktır. Kasap veya derici hıyanet yoluyla deride etten bir miktar bıraktığında “eğalle'l-câziru ve's-sâlih” (أَغَلَّ الْجَازِرُ وَالسَّالِخُ) denir. el-Gıl (الْغِلّ), göğüste saklı olan kindir. el-Gılâle (الْغِلَالَة), elbiselerin altına giyilen iç giysisidir. el-Galele (الْغَلَل), ağaçlarla gizlendiği için ağaç köklerinde akan sudur. Bir şey aralara girip gizlendiğinde “teğallele'ş-şey'” (تَغَلَّلَ الشَّيْءُ) denir.
وَقَالَ ﵊: «مَنْ بَعَثْنَاهُ عَلَى عَمَلٍ فَغَلَّ شَيْئًا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ عَلَى عُنُقِهِ» وَقَالَ: «هَدَايَا الْوُلَاةِ غُلُولٌ» وَقَالَ: «لَيْسَ عَلَى الْمُسْتَعِيرِ غَيْرِ الْمُغِلِّ ضَمَانٌ» وَقَالَ: «لَا إِغْلَالَ وَلَا إِسْلَالَ»
O aleyhisselâm: “Bir göreve tayin ettiğimiz kimse bir şeyi aşırdığında (hıyanet ettiğinde), kıyamet günü onu boynunda taşıyarak gelir” buyurmuştur. Yine: “İdarecilerin hediyeleri gulûldür (hıyanettir/rüşvettir)” buyurmuştur. Yine: “Hıyanet etmeyen ariyet alana tazminat yoktur” buyurmuştur. Yine: “İğlâl (hıyanet) de yoktur, islâl (hırsızlık/yağma) da yoktur” buyurmuştur.
وَأَيْضًا يُقَالُ: أَغَلَّهُ إِذَا وَجَدَهُ غَالًّا، كَقَوْلِكَ: أَبْخَلْتُهُ وَأَفْحَمْتُهُ. أَيْ وَجَدْتُهُ كذلك.
Ayrıca birini hıyanet eder bulduğunda “eğallehû” (أَغَلَّهُ) denir; nitekim onu cimri bulduğunda “ebhaltühû” (أَبْخَلْتُهُ), onu suskun/aciz bulduğunda “efhemtühû” (أَفْحَمْتُهُ) demen gibi, yani onu öyle buldum demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو عَمْرٍو (يَغُلَّ) بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْغَيْنِ، أَيْ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ أَنْ يَخُونَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مِنَ السَّبْعَةِ «يَغُلَّ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ، أَيْ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ أَنْ يُخَانَ.
İkinci Mesele: İbn Kesîr, Âsım ve Ebû Amr ye'nin fethası ve gayn'ın zammesiyle { يَغُلَّ } (yeğulle) şeklinde okumuşlardır; yani peygambere hıyanet etmesi yaraşmaz. Yedi kıraat imamından geriye kalanlar ise ye'nin zammesi ve gayn'ın fethasıyla { يَغُلَّ } (yuğalle) şeklinde okumuşlardır; yani peygambere hıyanet edilmesi yaraşmaz.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ، فَبَعْضُهَا يُوَافِقُ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى. وَبَعْضُهَا يُوَافِقُ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ.
Nüzul sebepleri hususunda ihtilaf etmişlerdir; bunlardan bazıları birinci kıraate, bazıları ise ikinci kıraate uygundur.
أَمَّا النَّوْعُ الْأَوَّلُ: فَفِيهِ رِوَايَاتٌ: الْأُولَى:
Birinci türe gelince; bunda birtakım rivayetler vardır: Birincisi:
أَنَّهُ ﵊ غَنِمَ فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ وَجَمَعَ الْغَنَائِمَ، وَتَأَخَّرَتِ الْقِسْمَةُ لِبَعْضِ الْمَوَانِعِ، فَجَاءَ قَوْمٌ وَقَالُوا: أَلَا تُقَسِّمُ غَنَائِمَنَا؟ فَقَالَ ﵊: «لَوْ كَانَ لَكُمْ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا حَبَسْتُ عَنْكُمْ مِنْهُ دِرْهَمًا أَتَحْسَبُونَ أَنِّي أَغُلُّكُمْ مَغْنَمَكُمْ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.
O aleyhisselâm gazvelerin birinde ganimet elde edip ganimetleri topladı ve bazı engeller sebebiyle taksim gecikti. Bunun üzerine bir topluluk gelip: “Ganimetlerimizi taksim etmeyecek misin?” dediler. O aleyhisselâm: “Sizin için Uhud [dağı] kadar altın olsaydı, ondan bir dirhemi dahi sizden esirgemezdim. Ganimetinizi sizden aşırdığımı (hıyanet ettiğimi) mı sanıyorsunuz?” buyurdu. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَدَاءِ الْوَحْيِ، كَانَ ﵊ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَفِيهِ عَيْبُ دِينِهِمْ وسب آلهتهم، فَسَأَلُوهُ أَنْ يَتْرَكَ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الثَّالِثُ: رَوَى عِكْرِمَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَطِيفَةٍ حَمْرَاءَ فُقِدَتْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَقَالَ بَعْضُ الْجُهَّالِ لَعَلَّ النَّبِيَّ ﷺ أَخَذَهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الرَّابِعُ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ طَرِيقٍ آخَرَ أَنَّ أَشْرَافَ النَّاسِ طَمِعُوا أَنْ يَخُصَّهُمُ النَّبِيُّ ﵊ مِنَ الْغَنَائِمِ بِشَيْءٍ زَائِدٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الْخَامِسُ:
İkincisi: Bu ayet vahyin edası hakkında inmiştir. O aleyhisselâm Kur'an'ı okuyor, onda da onların dinlerinin ayıplanması ve ilahlarına sövülmesi yer alıyordu; bunun üzerine ondan bunu bırakmasını istediler, böylece bu ayet indi. Üçüncüsü: İkrime ve Saîd b. Cübeyr rivayet etmişlerdir ki bu ayet Bedir günü kaybolan kırmızı bir kadife örtü hakkında inmiştir; bazı cahiller “Herhalde onu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem aldı” demişler, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Dördüncüsü: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan başka bir yolla rivayet edildiğine göre, insanların ileri gelenleri Nebî aleyhisselâm'ın kendilerine ganimetlerden fazladan bir pay ayırmasını ummuşlardı da bu ayet inmiştir. Beşincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ بَعَثَ طَلَائِعَ فَغَنِمُوا غَنَائِمَ فَقَسَّمَهَا وَلَمْ يُقَسِّمْ لِلطَّلَائِعِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm öncü birlikler göndermişti; ganimetler elde edilince onları taksim etti fakat öncü birliklere pay ayırmadı, bunun üzerine bu ayet indi.
السَّادِسُ:
Altıncısı:
قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حِينَ تَرَكَ الرُّمَاةُ الْمَرْكَزَ يَوْمَ أُحُدٍ طَلَبًا لِلْغَنِيمَةِ وَقَالُوا:
el-Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet, Uhud günü okçular ganimet talebiyle yerlerini terk edip şöyle dediklerinde inmiştir:
نَخْشَى أَنْ يَقُولَ النَّبِيُّ ﷺ: مَنْ أَخَذَ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ وَأَنْ لَا يُقَسِّمُ الْغَنَائِمَ كَمَا لَمْ يُقَسِّمْهَا يَوْمَ بَدْرٍ، فَقَالَ ﵊: «ظَنَنْتُمْ أَنَّا نَغُلُّ فَلَا نَقْسِمُ لَكُمْ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
“Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: ‘Kim bir şey alırsa o onundur’ demesinden ve Bedir günü ganimetleri paylaştırmadığı gibi [şimdi de] paylaştırmamasından korkuyoruz.” Bunun üzerine o aleyhisselâm: “Bizim hıyanet edip size pay vermeyeceğimizi mi sandınız?” buyurdu ve bu ayet indi.
وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى الرِّوَايَةِ الْأُولَى الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَكْتُمَ الرَّسُولُ شَيْئًا مِنَ الْغَنِيمَةِ عَنْ أَصْحَابِهِ لِنَفْسِهِ، وَعَلَى الرِّوَايَاتِ الثَّلَاثَةِ يَكُونُ الْمَقْصُودُ نَهْيَهُ عَنِ الْغُلُولِ، بِأَنْ يُعْطَى لِلْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ.
Bil ki birinci rivayete göre ayetten maksat, Resûl'ün ganimetten herhangi bir şeyi ashabından gizleyip kendine almasını nehyetmektir. Üç rivayete göre ise maksat, bir kısmına verilip bir kısmına verilmemesi suretiyle gulûl yapmasını nehyetmektir.
وَأَمَّا مَا يُوَافِقُ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ: فَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا وَقَعَتْ غَنَائِمُ هَوَازِنَ فِي يَدِهِ يَوْمَ حُنَيْنٍ، غَلَّ رَجُلٌ بِمِخْيَطٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَاعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَظَّمَ أَمْرَ الْغُلُولِ وَجَعَلَهُ مِنَ الْكَبَائِرِ،
İkinci kıraate uygun olana gelince: Rivayet edildiğine göre Huneyn günü Hevâzin ganimetleri Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eline geçtiğinde bir adam bir iğne aşırmış (hıyanet etmiş), bunun üzerine bu ayet inmiştir. Bil ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem gulûl meselesini çok büyük görmüş ve onu büyük günahlardan saymıştır.
عَنْ ثَوْبَانَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ فَارَقَ رُوحُهُ جَسَدَهُ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْ ثَلَاثٍ دَخَلَ الْجَنَّةَ الْكِبَرِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ»
Sevbân'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kimin ruhu üç şeyden beri olarak bedeninden ayrılırsa cennete girer: Kibir, gulûl (hıyanet) ve borç.”
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: أَنَّ رَجُلًا كَانَ عَلَى ثَقَلِ النَّبِيِّ ﷺ، يُقَالُ لَهُ: كَرْكَرَةُ فَمَاتَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: هُوَ فِي النَّارِ، فَذَهَبُوا يَنْظُرُونَ فَوَجَدُوا عَلَيْهِ كِسَاءً وَعَبَاءَةً قَدْ غَلَّهُمَا،
Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşyalarından sorumlu olan ve kendisine Kerkere denilen bir adam vardı, vefat etti. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “O cehennemdedir” buyurdu. Gidip baktılar ve üzerinde aşırmış olduğu bir elbise ve bir aba buldular.
وَقَالَ ﵊: «أَدُّوا الْخَيْطَ وَالْمِخْيَطَ فَإِنَّهُ عَارٌ وَنَارٌ وَشَنَارٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
O aleyhisselâm: “İpliği ve iğneyi dahi [ganimete] teslim ediniz; zira bu, kıyamet gününde bir utanç, bir ateş ve bir rezilliktir” buyurmuştur.
وَرَوَى رُوَيْفِعُ بْنُ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَرْكَبَ دَابَّةً مِنْ فَيْءِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى إِذَا أَعْجَفَهَا رَدَّهَا وَلَا يَحِلُّ لِامْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَلْبَسَ ثَوْبًا حَتَّى إِذَا أَخْلَقَهُ رَدَّهُ»
Ruveyfi‘ b. Sâbit el-Ensârî'nin rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir kimseye, Müslümanların fey'inden olan bir bineğe binip de onu zayıflatınca geri vermesi helal olmaz; yine Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir kimseye bir elbiseyi giyip de onu eskitince geri vermesi helal olmaz.”
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﷺ جَعَلَ سَلْمَانَ عَلَى الْغَنِيمَةِ فَجَاءَهُ رَجُلٌ وَقَالَ يَا سَلْمَانُ/ كَانَ فِي ثَوْبِي خَرْقٌ فَأَخَذْتُ خَيْطًا مِنْ هَذَا الْمَتَاعِ فَخِطْتُهُ بِهِ، فَهَلْ عَلَيَّ جَنَاحٌ؟ فَقَالَ سَلْمَانُ: كُلُّ شَيْءٍ بِقَدْرِهِ فَسَلَّ الرَّجُلُ الْخَيْطَ مِنْ ثَوْبِهِ ثُمَّ أَلْقَاهُ فِي الْمَتَاعِ،
Rivayet edildiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem Selmân'ı ganimetin başına görevli kıldı. Bir adam ona gelip: “Ey Selmân! Elbisemde bir yırtık vardı, ben de bu eşyadan bir iplik alıp elbisemi onunla diktim; bana bir günah var mıdır?” dedi. Selmân: “Her şey ölçüsüncedir” dedi. Bunun üzerine adam ipliği elbisesinden çekip çıkardı ve onu eşyanın içine attı.
وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا جَاءَ النَّبِيَّ ﷺ بِشِرَاكٍ أَوْ شِرَاكَيْنِ مِنَ الْمَغْنَمِ، فَقَالَ أَصَبْتُ هَذَا يَوْمَ خَيْبَرَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ «شِرَاكٌ أَوْ شِرَاكَانِ مِنْ نَارٍ» وَرُمِيَ رَجُلٌ بِسَهْمٍ فِي خَيْبَرَ، فَقَالَ الْقَوْمُ لَمَّا مَاتَ: هَنِيئًا لَهُ الشَّهَادَةُ فَقَالَ ﵊: «كَلَّا وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّ الشَّمْلَةَ الَّتِي أَخَذَهَا مِنَ الْغَنَائِمِ قَبْلَ قِسْمَتِهَا لَتَلْتَهِبُ عَلَيْهِ نَارًا»
Rivayet edildiğine göre bir adam ganimetten bir veya iki ayakkabı bağı ile Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Bunu Hayber günü almıştım” dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ateşten bir veya iki ayakkabı bağı!” buyurdu. Hayber'de bir adama bir ok isabet etti; adam ölünce oradakiler: “Şehitliği mübarek olsun!” dediler. O aleyhisselâm ise şöyle buyurdu: “Hayır, Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki taksim edilmeden önce ganimetlerden aldığı hırka üzerinde alev alev yanmaktadır.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُسْتَثْنَى عَنْ هَذَا النَّهْيِ حَالَتَانِ.
Bil ki bu yasaktan iki durum istisna edilir:
الْحَالَةُ الْأُولَى: أَخْذُ الطَّعَامِ وَأَخْذُ عَلْفِ الدَّابَّةِ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى: أَصَبْنَا طَعَامًا يَوْمَ حُنَيْنٍ، فَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي فَيَأْخُذُ مِنْهُ قَدْرَ الْكِفَايَةِ ثُمَّ يَنْصَرِفُ، وَعَنْ سَلْمَانَ أَنَّهُ أَصَابَ يَوْمَ الْمَدَائِنِ أَرْغِفَةً وَجُبْنًا وَسِكِّينًا، فَجَعَلَ يَقْطَعُ مِنَ الْجُبْنِ وَيَقُولُ: كُلُوا عَلَى اسْمِ الله.
Birinci durum: İhtiyaç miktarınca yiyecek almak ve binitin yemini almaktır. Abdullah b. Ebî Evfâ şöyle demiştir: Huneyn günü yiyecek ele geçirdik; kişi gelip ondan yetecek kadar alıyor, sonra da gidiyordu. Selmân'dan rivayet edildiğine göre Medâin günü ekmekler, peynir ve bir bıçak ele geçirdi; peynirden kesmeye başlayıp: “Allah'ın adıyla yiyiniz” diyordu.
الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا احْتَاجَ إِلَيْهِ، رُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ ضَرَبَ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْيَمَامَةِ فَوَقَعَ عَلَى قَفَاهُ فَأَخَذَ سَيْفَهُ وَقَتَلَهُ بِهِ.
İkinci durum: Ona ihtiyaç duyulduğu zamandır. Berâ b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Yemâme günü müşriklerden bir adama vurdu, adam sırtüstü düştü; o da onun kılıcını alıp kendisini onunla öldürdü.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَمَّا الْقِرَاءَةُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْغَيْنِ، بِمَعْنَى: مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَخُونَ، فَلَهُ تَأْوِيلَانِ: الْأَوَّلُ:
Üçüncü Mesele: “Bir peygambere hıyanet etmek yaraşmaz” anlamında ye'nin fethası ve gayn'ın zammesiyle olan kıraate gelince; bunun iki tevili vardır: Birincisi: