الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الطَّائِفَةَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى الْبَصِيرَةِ فِي إِيمَانِهِمْ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ، غَشِيَنَا النُّعَاسُ وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا، فَكَانَ السَّيْفُ يَسْقُطُ مِنْ يَدِ أَحَدِنَا فَيَأْخُذُهُ. ثُمَّ يَسْقُطُ فَيَأْخُذُهُ، وَعَنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ اشْتَدَّ الْخَوْفُ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْنَا النَّوْمَ، وَإِنِّي لَأَسْمَعُ قَوْلَ مُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ وَالنُّعَاسُ يَغْشَانِي يَقُولُ: لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا/ هَاهُنَا. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ: أُلْقِيَ النَّوْمُ عَلَيْنَا يَوْمَ أُحُدٍ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: النُّعَاسُ فِي الْقِتَالِ أَمَنَةٌ، وَالنُّعَاسُ فِي الصَّلَاةِ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ فِي الْقِتَالِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ غَايَةِ الْوُثُوقِ بِاللَّهِ وَالْفَرَاغِ عَنِ الدُّنْيَا، وَلَا يَكُونُ فِي الصَّلَاةِ إِلَّا مِنْ غَايَةِ الْبُعْدِ عَنِ اللَّهِ.
Birinci Mesele: Bu grubun, imanlarında basiret üzere olan müminler olduğunu zikretmiştik. Ebû Talha şöyle demiştir: “Biz saflarımızdayken üzerimizi uyuklama bürüdü; öyle ki kılıç birimizin elinden düşüyor, o da onu alıyordu. Sonra tekrar düşüyor, yine alıyordu.” Zübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: “Korkunun şiddetlendiği anda Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikteydim. Allah üzerimize uyku gönderdi. Uyuklama beni bürüdüğü halde Muattib b. Kuşeyr'in: ‘Bizim bu işte bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik’ dediğini işitiyordum.” Abdurrahman b. Avf ise: “Uhud günü üzerimize uyku verildi” demiştir. İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Savaşta uyuklamak bir emniyettir; namazda uyuklamak ise şeytandandır.” Çünkü savaşta uyuklamak ancak Allah'a tam bir güvenden ve dünyadan sıyrılmaktan kaynaklanır; namazda uyuklamak ise ancak Allah'tan alabildiğine uzaklaşmaktan kaynaklanır.
وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ النُّعَاسَ فِيهِ فَوَائِدُ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ وَقَعَ عَلَى كَافَّةِ الْمُؤْمِنِينَ لَا عَلَى الْحَدِّ الْمُعْتَادِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً ظَاهِرَةً لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مَتَى شَاهَدُوا تِلْكَ الْمُعْجِزَةَ الْجَدِيدَةَ ازْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ، وَمَتَى صَارُوا كَذَلِكَ ازْدَادَ جِدُّهُمْ فِي مُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ وَوُثُوقِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْأَرَقَ وَالسَّهَرَ
Bil ki bu uyuklamada birtakım faydalar vardır: Birincisi: Bu durum alışılagelmiş ölçülerin dışında olarak bütün müminlerin başına gelmiştir; dolayısıyla bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) için apaçık bir mucize olmuştur. Şüphe yok ki müminler bu yeni mucizeyi müşahede ettiklerinde imanları katbekat artmış; böyle olunca da düşmanla savaşmadaki gayretleri ve Allah'ın vaadini yerine getireceğine dair güvenleri çoğalmıştır. İkincisi: Uykusuzluk ve gece uyanık kalmak
يُوجِبَانِ الضَّعْفَ وَالْكَلَالَ، وَالنَّوْمَ يُفِيدُ عَوْدَ الْقُوَّةِ وَالنَّشَاطِ وَاشْتِدَادَ الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا اشْتَغَلُوا بِقَتْلِ الْمُسْلِمِينَ أَلْقَى اللَّهُ النَّوْمَ عَلَى عَيْنِ مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ لِئَلَّا يُشَاهِدُوا قَتْلَ أَعِزَّتِهِمْ، فَيَشْتَدَّ الْخَوْفُ وَالْجُبْنُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْأَعْدَاءَ كَانُوا فِي غَايَةِ الْحِرْصِ عَلَى قَتْلِهِمْ، فَبَقَاؤُهُمْ فِي النَّوْمِ مَعَ السَّلَامَةِ فِي مِثْلِ تِلْكَ الْمَعْرَكَةِ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ حِفْظَ اللَّهِ وَعِصْمَتَهُ مَعَهُمْ، وَذَلِكَ مِمَّا يُزِيلُ الْخَوْفَ عَنْ قُلُوبِهِمْ وَيُورِثُهُمْ مَزِيدَ الْوُثُوقِ بِوَعْدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: ذِكْرُ النُّعَاسِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كِنَايَةٌ عَنْ غَايَةِ الْأَمْنِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ صَرْفَ اللَّفْظِ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ لَا يَجُوزُ إِلَّا عِنْدَ قِيَامِ الدَّلِيلِ الْمُعَارِضِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ تَرْكُ حَقِيقَةِ اللَّفْظِ مَعَ اشْتِمَالِهَا عَلَى هَذِهِ الْفَوَائِدِ وَالْحِكَمِ.
zayıflık ve yorgunluk doğurur; uyku ise gücün ve dinçliğin geri gelmesini, kuvvet ve kudretin pekişmesini sağlar. Üçüncüsü: Kâfirler Müslümanları öldürmekle meşgul olduklarında, Allah geride kalanların gözlerine uykuyu verdi ki sevdiklerinin öldürülüşünü bizzat görüp de kalplerinde korku ve ürkeklik şiddetlenmesin. Dördüncüsü: Düşmanlar onları öldürmeye son derece hırslı idiler. Böyle bir savaş meydanında onların selamet içinde uykuda kalmaları, Allah'ın hıfz ve himayesinin onlarla beraber olduğuna dair delillerin en açığıdır. Bu durum ise onların kalplerinden korkuyu gideren ve Allah Teâlâ'nın vaadine olan güvenlerini artıran bir husustur. İnsanlardan bazıları: “Bu makamda uyuklamanın zikredilmesi, tam bir emniyetten kinayedir” demiştir. Bu görüş zayıftır; çünkü lafzı hakikatten mecaza çevirmek ancak karşıt bir delilin varlığı halinde caiz olur. Şu halde bünyesinde bunca fayda ve hikmeti barındırırken lafzın hakikatini terk etmek nasıl caiz olabilir?
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَغْشى بِالتَّاءِ رَدًّا إِلَى الْأَمَنَةِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ رَدًّا، إِلَى النُّعَاسِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي حَاتِمٍ وَخَلَفٍ وَأَبِي عُبَيْدٍ.
İkinci Mesele: Hamza ve Kisâî, { أَمَنَةً } lafzına döndürerek te ile { تَغْشى } şeklinde; diğerleri ise { النُّعَاسَ } lafzına döndürerek ye ile { يَغْشى } şeklinde okumuşlardır; Ebû Hâtim, Halef ve Ebû Ubeyd'in tercihi de budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَمَنَةَ وَالنُّعَاسَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَدُلُّ عَلَى الْآخَرِ، فَلَا جَرَمَ يَحْسُنُ رَدُّ الْكِنَايَةِ إِلَى أَيِّهِمَا شِئْتَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ [الدُّخَانِ: ٤٣- ٤٥] وَتَغْلِي، إِذَا عَرَفْتَ جَوَازَهُمَا فَنَقُولُ: مِمَّا يُقَوِّي الْقِرَاءَةَ بِالتَّاءِ أَنَّ الْأَصْلَ الْأَمَنَةُ، وَالنُّعَاسُ بَدَلٌ، وَرَدُّ الْكِنَايَةِ إِلَى الْأَصْلِ أَحْسَنُ، وَأَيْضًا الْأَمَنَةُ هِيَ الْمَقْصُودُ، وَإِذَا حَصَلَتِ الْأَمَنَةُ حَصَلَ النُّعَاسُ لِأَنَّهَا سَبَبُهُ، فَإِنَّ الْخَائِفَ لَا يَكَادُ يَنْعَسُ، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ فَحُجَّتُهُ أَنَّ النُّعَاسَ هُوَ الْغَاشِي، فَإِنَّ الْعَرَبَ يَقُولُونَ غَشِيَنَا النُّعَاسُ، وَقَلَّمَا يَقُولُونَ غَشِيَنِي مِنَ النُّعَاسِ أَمَنَةٌ، وَأَيْضًا فَإِنَّ النُّعَاسَ مَذْكُورٌ بِالْغَشَيَانِ فِي قَوْلِهِ: إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ [الْأَنْفَالِ: ١١] وَأَيْضًا: النُّعَاسُ يَلِي الْفِعْلَ، وَهُوَ أَقْرَبُ فِي اللَّفْظِ إِلَى ذِكْرِ الْغَشَيَانِ مِنَ الْأَمَنَةِ فَالتَّذْكِيرُ أَوْلَى.
Bil ki el-emenetü (güven) ve en-nuâs (uyuklama) lafızlarının her biri diğerine delalet etmektedir. Bu sebeple zamiri dilediğine döndürmek güzeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعامُ الْأَثِيمِ * كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yemeğidir; erimiş maden gibidir, karınlarda kaynar” [Duhân 43-45] ayetinde hem yeğlî hem de teğlî okunabilmesi gibidir. Her ikisinin de caiz olduğunu öğrendiğine göre deriz ki: Te ile okuyuşu güçlendiren husus, asıl olanın { أَمَنَةً } lafzı olup { نُعاساً } lafzının ondan bedel olmasıdır; zamiri asla döndürmek ise daha güzeldir. Ayrıca kastedilen asıl mana güvendir; güven hasıl olunca uyuklama da hasıl olur, çünkü güven onun sebebidir; nitekim korkan kimse neredeyse hiç uyuklayamaz. Ye ile okuyanların deliline gelince; bürüyüp örten şeyin bizatihi uyuklama olmasıdır. Zira Araplar: “Bizi uyuklama bürüdü” derler de nadiren “Beni uyuklamadan bir güven bürüdü” derler. Ayrıca Allah'ın: { إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ } “Hani O, katından bir güven olarak sizi uyuklama ile bürüyordu” [Enfâl 11] kavlinde bürüme fiili bizzat uyuklamaya isnat edilmiştir. Yine uyuklama lafzı fiilin hemen bitişiğindedir ve lafız bakımından bürüme fiiline güven lafzından daha yakındır; bu yüzden müzekker kılınması daha uygundur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } “Bir grup da canlarının derdine düşmüştü” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَؤُلَاءِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَمُعَتَّبُ بْنُ قُشَيْرٍ وَأَصْحَابُهُمَا، كَانَ هَمُّهُمْ/ خَلَاصَ أَنْفُسِهِمْ، يُقَالُ: هَمَّنِي الشَّيْءُ أَيْ كَانَ مِنْ هَمِّي وَقَصْدِي، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: مِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ أَنْ يَقُولُوا لِمَنْ خَافَ، قَدْ أَهَمَّتْهُ نَفْسُهُ، فَهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ لِشِدَّةِ خَوْفِهِمْ مِنَ الْقَتْلِ طَارَ النَّوْمُ عَنْهُمْ، وَقِيلَ الْمُؤْمِنُونَ، كَانَ هَمَّهُمُ النَّبِيَّ ﷺ وَإِخْوَانَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُنَافِقُونَ كَانَ هَمُّهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا اشْتَدَّ اشْتِغَالُهُ بِالشَّيْءِ وَاسْتِغْرَاقُهُ فِيهِ، صَارَ غَافِلًا عَمَّا سِوَاهُ، فَلَمَّا كَانَ أَحَبُّ الْأَشْيَاءِ إِلَى الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ، فَعِنْدَ الْخَوْفِ عَلَى النَّفْسِ يَصِيرُ ذَاهِلًا عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهَا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَسْبَابَ الْخَوْفِ وَهِيَ قَصْدُ الْأَعْدَاءِ كَانَتْ حَاصِلَةً وَالدَّافِعُ لِذَلِكَ وَهُوَ الْوُثُوقُ بِوَعْدِ اللَّهِ وَوَعْدِ رَسُولِهِ مَا كَانَ مُعْتَبَرًا عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِالرَّسُولِ فِي قُلُوبِهِمْ، فَلَا جَرَمَ عَظُمَ الْخَوْفُ فِي قلوبهم.
Birinci Mesele: Bunlar, Abdullah b. Übeyy, Muattib b. Kuşeyr ve onların taraftarları olan münafıklardır. Onların bütün derdi kendi canlarını kurtarmaktı. [Arapçada] hemmenî eş-şey'ü (هَمَّنِي الشَّيْءُ) yani “o şey benim derdim ve gayem oldu” denir. Ebû Müslim şöyle demiştir: “Korkan kimse için Arapların âdeti kad ehemmethü nefsühû (canının derdine düştü) demektir.” İşte bu münafıkların öldürülme korkularının şiddetinden ötürü uykuları kaçmıştı. Şöyle de denilmiştir: Müminlerin derdi Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve mümin kardeşleri iken, münafıkların derdi sadece kendi canlarıydı. Bu husustaki sözün hakikati şudur: İnsan bir şeyle son derece meşgul olup ona daldığında, onun dışındaki her şeyden gafil olur. İnsana en sevimli olan şey de kendi canı olduğuna göre, can korkusu anında onun dışındaki her şeyi unutur. İşte { أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } kavlinden kastedilen budur. Zira korku sebepleri, yani düşmanların hedef alması mevcuttu; bunu defedecek olan şey, yani Allah'ın ve Resûlü'nün vaadine güvenmek ise onların nezdinde bir değer taşımıyordu; çünkü onlar kalplerinde Resûl'ü yalanlıyorlardı. Bundan ötürü kalplerindeki korku büyüdü.
المسألة الثانية: «طائفة» رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ «يَظُنُّونَ» وَقِيلَ خَبَرُهُ «أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ» ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذِهِ الطَّائِفَةَ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الصِّفَاتِ.
İkinci Mesele: { طائِفَةٌ } kelimesi mübteda (özne) olarak merfûdur; haberi (yüklemi) { يَظُنُّونَ } kavlidir. Haberinin { أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu grubu çeşitli vasıflarla nitelendirmiştir.
الصِّفَةُ الْأُولَى: مِنْ صِفَاتِهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birinci Vasıf: Onların vasıflarından biri, Allah Teâlâ'nın: { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “Allah hakkında haksız yere cahiliye zannında bulunuyorlardı” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذَا الظَّنِّ احْتِمَالَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْأَظْهَرُ: هُوَ أَنَّ ذَلِكَ الظَّنَّ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ مُحِقًّا فِي دَعْوَاهُ لَمَا سُلِّطَ الْكُفَّارُ عَلَيْهِ وَهَذَا ظَنٌّ فَاسِدٌ، أَمَّا عَلَى قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، فَلِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ لَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ، فَإِنَّ النُّبُوَّةَ خِلْعَةٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ يُشَرِّفُ عَبْدَهُ بِهَا، وَلَيْسَ يَجِبُ فِي الْعَقْلِ أَنَّ الْمَوْلَى إِذَا شَرَّفَ عَبْدَهُ بِخِلْعَةٍ أَنْ يُشَرِّفَهُ بِخِلْعَةٍ أُخْرَى، بَلْ لَهُ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ كَيْفَ
Birinci Mesele: Bu zan hakkında iki ihtimal vardır: Birincisi ve en açığı şudur: Bu zan, onların içlerinden: “Şayet Muhammed davasında haklı olsaydı, kâfirler ona musallat edilmezdi” demeleridir. Bu ise bozuk bir zandır. Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in görüşüne göre böyledir; çünkü Allah Sübhânehû dilediğini yapar, dilediği gibi hükmeder ve hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. Peygamberlik, Allah Sübhânehû'nun kulunu kendisiyle şereflendirdiği bir hil'attir. Efendinin, kulunu bir hil'atle şereflendirdiğinde mutlaka başka bir hil'atle de şereflendirmesi aklen zorunlu değildir; bilakis ilahlık hükmü gereği dilediği gibi
شَاءَ بِحُكْمِ الْإِلَهِيَّةِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَعْتَبِرُ الْمَصَالِحَ فِي أَفْعَالِ اللَّهِ وَأَحْكَامِهِ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ تَعَالَى فِي التَّخْلِيَةِ بَيْنَ الْكَافِرِ وَالْمُسْلِمِ، بِحَيْثُ يَقْهَرُ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ، حِكَمٌ خَفِيَّةٌ وَأَلْطَافٌ مَرْعِيَّةٌ، فَإِنَّ الدُّنْيَا دَارُ الِامْتِحَانِ وَالِابْتِلَاءِ، وَوُجُوهُ الْمَصَالِحِ مَسْتُورَةٌ عَنِ الْعُقُولِ، فَرُبَّمَا كَانَتِ الْمَصْلَحَةُ فِي التَّخْلِيَةِ بَيْنَ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ حَتَّى يَقْهَرَ الْكَافِرُ الْمُؤْمِنَ، وَرُبَّمَا كَانَتِ الْمَصْلَحَةُ فِي تَسْلِيطِ الْفَقْرِ وَالزِّمَانَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ الْقَفَّالُ: لَوْ كَانَ كَوْنُ الْمُؤْمِنِ مُحِقًّا يُوجِبُ زَوَالَ هَذِهِ الْمَعَانِي لَوَجَبَ أَنْ يُضْطَرَّ النَّاسُ إِلَى مَعْرِفَةِ الْمُحِقِّ بِالْجَبْرِ، وَذَلِكَ يُنَافِي التَّكْلِيفَ وَاسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، بَلِ الْإِنْسَانُ إِنَّمَا يُعْرَفُ كَوْنُهُ مُحِقًّا بِمَا مَعَهُ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ، فَأَمَّا الْقَهْرُ فَقَدْ يَكُونُ مِنَ الْمُبْطِلِ لِلْمُحِقِّ، وَمِنَ الْمُحِقِّ لِلْمُبْطِلِ، وَهَذِهِ جُمْلَةٌ كَافِيَةٌ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الِاسْتِدْلَالُ بِالدَّوْلَةِ وَالشَّوْكَةِ وَوُفُورِ الْقُوَّةِ عَلَى أَنَّ صَاحِبَهَا عَلَى الْحَقِّ. الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الظَّنَّ هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ إِلَهَ الْعَالَمِ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ الْقَادِرَ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ، وَيُنْكِرُونَ النُّبُوَّةَ وَالْبَعْثَ، فَلَا جَرَمَ مَا وَثِقُوا بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ فِي أَنَّ اللَّهَ يُقَوِّيهِمْ وَيَنْصُرُهُمْ.
emreder ve yasaklar. Allah'ın fiillerinde ve hükümlerinde maslahatları gözettiğini kabul edenlerin görüşüne göre ise; Allah Teâlâ'nın kâfirle Müslümanı baş başa bırakmasında ve neticede kâfirin Müslümana galebe çalmasında birtakım gizli hikmetler ve gözetilen lütuflar bulunması uzak bir ihtimal değildir. Zira dünya bir imtihan ve iptila yurdudur; maslahatların yönleri ise akıllardan gizlidir. Kimi zaman maslahat, kâfirin mümine galebe çalması için onların baş başa bırakılmasında olabilir; kimi zaman da maslahat, müminlere fakirliğin ve kronik hastalıkların musallat edilmesinde bulunabilir. Kaffâl şöyle demiştir: “Şayet müminin hak üzere oluşu bu gibi durumların ortadan kalkmasını gerektirseydi, insanların hak üzere olanı mecburen bilmeleri vacip olurdu; bu ise teklifle, sevap ve cezayı hak etmekle çelişirdi. Bilakis insanın hak üzere olduğu, beraberindeki deliller ve açık burhanlarla bilinir. Baskın gelmeye gelince, bazen batıl ehli hak ehline, bazen de hak ehli batıl ehline baskın çıkabilir.” Bu açıklama, devlet, güç ve kuvvet çokluğunun, sahibinin hak üzere olduğuna delil getirilemeyeceğini beyan etmede yeterli bir esastır. İkinci İhtimal: Bu zan, onların bilinen her şeyi bilen ve bütün güç yetirilenlere gücü yeten bir âlem ilahını inkâr etmeleri, nübüvveti ve dirilişi yalanlamalarıdır. Bundan ötürüdür ki Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın kendilerini güçlendireceği ve yardım edeceği yönündeki sözüne güvenmemişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: غَيْرَ الْحَقِّ فِي حُكْمِ الْمَصْدَرِ، وَمَعْنَاهُ: يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الظَّنِّ الْحَقِّ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُظَنَّ بِهِ وظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ بَدَلٌ مِنْهُ، وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّرْتِيبِ أَنَّ غَيْرَ الْحَقِّ: أَدْيَانٌ كَثِيرَةٌ، وَأَقْبَحُهَا مَقَالَاتُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَذَكَرَ أَوَّلًا أَنَّهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الظَّنِّ الْحَقِّ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمُ اخْتَارُوا مِنْ أَقْسَامِ الْأَدْيَانِ الَّتِي غَيْرُ حَقَّةٍ أَرَكَّهَا وَأَكْثَرَهَا بُطْلَانًا، وَهُوَ ظَنُّ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ دِينُهُ لَيْسَ بِحَقٍّ، دِينُهُ دِينُ الْمَلَاحِدَةِ.
İkinci Mesele: { غَيْرَ الْحَقِّ } ifadesi masdar hükmündedir; manası: “Allah hakkında, O'na beslenmesi gereken hak zannın dışında bir zanda bulunuyorlardı” demektir. { ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } ise ondan bedeldir. Bu tertipteki fayda şudur: Hak olmayan birçok din vardır; bunların en çirkini ise cahiliye ehlinin görüşleridir. Bu yüzden önce onların Allah hakkında hak olmayan bir zanda bulunduklarını zikretmiş, ardından hak olmayan din çeşitleri arasından en çürüğünü ve batıllığı en aşırı olanını, yani cahiliye ehlinin zannını seçtiklerini beyan etmiştir. Nitekim: “Filancanın dini hak değildir, onun dini mülhidlerin dinidir” denilmesi de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَقَوْلِكَ: حَاتِمُ الْجُودِ، وَعُمَرُ الْعَدْلِ، يُرِيدُ الظَّنَّ الْمُخْتَصَّ بِالْمِلَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَالثَّانِي: الْمُرَادُ ظَنَّ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Tıpkı “Cömertlik Hâtim'i” ve “Adalet Ömer'i” sözün gibi olmasıdır; yani cahiliye milletine has olan zannı kastetmektedir. İkincisi: Kastedilen, cahiliye ehlinin zannıdır.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ.
İkinci Vasıf: Allah Teâlâ'nın bu münafıklar için zikrettiği vasıflardan ikincisi, Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “‘Bu işten bize bir pay var mı?’ diyorlardı. De ki: ‘Bütün iş Allah'ındır’” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ قوله هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ حِكَايَةٌ لِلشُّبْهَةِ الَّتِي تَمَسَّكَ أَهْلُ النِّفَاقِ بِهَا، وَهُوَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ لَمَّا شَاوَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ أَشَارَ عَلَيْهِ بِأَنْ لَا يَخْرُجَ مِنَ الْمَدِينَةِ، ثُمَّ إِنَّ الصَّحَابَةَ أَلَحُّوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي أَنْ يَخْرُجَ إِلَيْهِمْ، فَغَضِبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ مِنْ ذَلِكَ، فَقَالَ عَصَانِي وَأَطَاعَ الْوِلْدَانَ، ثُمَّ لَمَّا كَثُرَ الْقَتْلُ فِي بَنِي الْخَزْرَجِ وَرَجَعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ قِيلَ لَهُ: قُتِلَ بَنُو الْخَزْرَجِ، فَقَالَ: هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ، يَعْنِي أَنَّ مُحَمَّدًا لَمْ يَقْبَلْ قَوْلِي حِينَ أَمَرْتُهُ بِأَنْ يَسْكُنَ فِي الْمَدِينَةِ وَلَا يَخْرُجَ مِنْهَا، وَنَظِيرُهُ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٨] وَالْمَعْنَى: هَلْ لَنَا مِنْ أَمْرٍ يُطَاعُ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ.
Bil ki { هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } buyruğu, nifak ehlinin sarıldığı şüphenin bir aktarımıdır ve birkaç ihtimal taşır: Birincisi: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hadisede Abdullah b. Übeyy'e danıştığında, o Medine'den çıkılmamasını tavsiye etmişti. Sonra sahabe düşmana karşı çıkması için Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ısrar edince Abdullah b. Übeyy buna öfkelenmiş ve: “Bana isyan etti, çoluk çocuğa itaat etti” demişti. Ardından Hazrec oğullarından çokça öldürülen olunca ve Abdullah b. Übeyy geri dönünce kendisine: “Hazrec oğulları öldürüldü” dendi. O da: “Bu işte bizim bir payımız/yetkimiz mi var?” dedi; yani: “Ben Medine'de oturmasını ve oradan çıkmamasını emrettiğimde Muhammed benim sözümü kabul etmedi” demek istedi. Bunun bir benzeri de Allah'ın onlardan naklettiği: { لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا } “Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi” [Âl-i İmrân 168] sözüdür. Mana şudur: “İtaat edilecek bir emrimiz/yetkimiz mi var?” Bu, inkâr yollu bir soru cümlesidir.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي التَّأْوِيلِ: أَنَّ مِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ أَنَّهُ إِذَا كَانَتِ الدَّوْلَةُ لِعَدُوِّهِ قَالُوا: عَلَيْهِ الْأَمْرُ، فَقَوْلُهُ: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ أَيْ هَلْ لَنَا مِنَ الشَّيْءِ الَّذِي كَانَ يَعِدُنَا بِهِ مُحَمَّدٌ، وَهُوَ النُّصْرَةُ وَالْقُوَّةُ شَيْءٌ وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَكَانَ غَرَضُهُمْ مِنْهُ الِاسْتِدْلَالَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ كَاذِبًا فِي ادِّعَاءِ النُّصْرَةِ وَالْعِصْمَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأُمَّتِهِ، وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: أَنَطْمَعُ أَنْ تَكُونَ لَنَا الْغَلَبَةُ عَلَى هَؤُلَاءِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَصْبِيرُ الْمُسْلِمِينَ فِي التَّشْدِيدِ فِي الْجِهَادِ وَالْحَرْبِ مَعَ الْكُفَّارِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Tevil hususundaki ikinci vecih: Arapların âdetine göre, zafer birinin düşmanına ait olduğunda “emir/iş onun aleyhinedir” derlerdi. Dolayısıyla: “Bu işten bize bir pay var mı?” sözü; “Muhammed'in bize vaat ettiği şeyden, yani yardım ve zaferden bize bir pay var mı?” demektir ve bu inkâr yollu bir istifhamdır. Bununla amaçları, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmeti için Allah Teâlâ'dan yardım ve himaye iddiasında yalancı olduğuna bununla delil getirmekti; bu inkâr yollu bir sorudur. Üçüncüsü: Takdirin, “Bunlara karşı bir üstünlüğümüzün olmasını umabilir miyiz?” şeklinde olmasıdır; bundan maksat ise Müslümanları kâfirlerle cihatta ve savaşta sebat göstermekten caydırmaktır. Sonra Allah Sübhânehû bu şüpheye: { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: ‘Bütün iş Allah'ındır’” buyruğuyla cevap vermiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو (كُلُّهِ) بِرَفْعِ اللَّامِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، أَمَّا وَجْهُ الرَّفْعِ فَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: (كُلُّهُ)
Birinci Mesele: Ebû Amr lâm harfinin ref'i ile { كُلُّهُ } şeklinde, diğerleri ise nasb ile okumuşlardır. Ref' vechine gelince; { كُلُّهُ } kavlinin
مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: (لِلَّهِ) خَبَرُهُ، ثُمَّ صَارَتْ هَذِهِ الجملة خبراً لإن، وَأَمَّا النَّصْبُ فَلِأَنَّ لَفْظَةَ «كُلٍّ» لِلتَّأْكِيدِ، فَكَانَتْ كَلَفْظَةِ أَجْمَعَ، وَلَوْ قِيلَ: إِنَّ الْأَمْرَ أَجْمَعَ، لَمْ يَكُنْ إِلَّا النَّصْبُ، فَكَذَا إِذَا قَالَ «كُلَّهُ» .
mübteda (özne), { لِلَّهِ } kavlinin de onun haberi (yüklemi) olmasıdır; ardından bu cümle inne'nin haberi olmuştur. Nasb vechine gelince; { كُلَّ } lafzı tekit içindir, dolayısıyla ecmea (أَجْمَعَ) lafzı gibidir. Şayet: İnne'l-emra ecmea denilseydi sadece nasb caiz olurdu; işte { كُلَّهُ } dendiğinde de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْوَجْهُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ مَا بَيَّنَّا: أَنَّا إِذَا قُلْنَا بِمَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ لَمْ يَكُنْ عَلَى اللَّهِ اعْتِرَاضٌ فِي شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِ فِي الْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءِ، وَالْفَقْرِ وَالْإِغْنَاءِ وَالسَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، وَإِنْ قُلْنَا بِمَذْهَبِ الْقَائِلِينَ بِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ، فَوُجُوهُ الْمَصَالِحِ مَخْفِيَّةٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، فَرُبَّمَا كَانَتِ الْمَصْلَحَةُ فِي إِيصَالِ السُّرُورِ وَاللَّذَّةِ، وَرُبَّمَا كَانَتْ فِي تَسْلِيطِ الْأَحْزَانِ وَالْآلَامِ، فَقَدِ انْدَفَعَتْ شُبْهَةُ الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
İkinci Mesele: Bu cevabın açıklanma vechi beyan ettiğimiz şu husustur: Ehl-i Sünnet mezhebini kabul ettiğimizde, öldürme, diriltme, fakir kılma, zengin kılma, darlık ve bolluk gibi fiillerinin hiçbirinde Allah'a itiraz edilemez. Maslahatların gözetildiğini savunanların mezhebini benimsediğimizde ise maslahatların yönleri gizlidir, onları Allah Teâlâ'dan başkası bilemez; nitekim maslahat bazen sevinç ve lezzet ulaştırmakta, bazen de hüzün ve elemleri musallat kılmakta olabilir. Böylece münafıkların şüphesi bu yönden de savuşturulmuş olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْمُحْدَثَاتِ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا لَوْ قَبِلَ مِنَّا رَأْيَنَا وَنُصْحَنَا، لَمَا وَقَعَ فِي هَذِهِ الْمِحْنَةِ، فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُ بِأَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ، وَهَذَا الْجَوَابُ: إِنَّمَا يَنْتَظِمُ لَوْ كَانَتْ أَفْعَالُ الْعِبَادِ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَمَشِيئَتِهِ إِذْ لَوْ كَانَتْ خَارِجَةً عَنْ مَشِيئَتِهِ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْجَوَابُ دَافِعًا لِشُبْهَةِ الْمُنَافِقِينَ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا. وَأَيْضًا فَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ مُطَابِقٌ لِلْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ، إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ أَوْ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يَتَرَجَّحُ وُجُودُهُ عَلَى عَدَمِهِ إِلَّا عِنْدَ الِانْتِهَاءِ إِلَى الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى مُسْتَنِدٌ إِلَى إِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ، وَهَذِهِ الْقَاعِدَةُ لَا اخْتِصَاصَ لَهَا بِمُحْدَثٍ دُونَ مُحْدَثٍ، أَوْ مُمْكِنٍ دُونَ مُمْكِنٍ، فَتَدْخُلُ فِيهِ أَفْعَالُ الْعِبَادِ وَحَرَكَاتُهُمْ وَسَكَنَاتُهُمْ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ وَهَذَا كَلَامٌ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ لِمَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ لِلْإِنْصَافِ.
Üçüncü Mesele: Ashabımız bu ayetle, meydana gelen her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğuna delil getirmişlerdir. Çünkü münafıklar: “Eğer Muhammed bizim görüşümüzü ve nasihatimizi kabul etseydi bu sıkıntıya düşmezdi” demişlerdi. Allah da buna “Bütün iş Allah'ındır” diyerek cevap vermiştir. Bu cevap ise ancak kulların fiillerinin Allah'ın kaza, kader ve meşietiyle olması durumunda tutarlı olur; zira şayet fiiller O'nun meşietinin dışında kalsaydı bu cevap münafıkların şüphesini gideremezdi. Böylece bu ayetin zikrettiğimiz hususa delalet ettiği sabit olmuştur. Ayrıca bu ayetin zahiri aklî bürhana da uygundur. Çünkü var olan şey ya bizatihi vaciptir ya da bizatihi mümkündür; bizatihi mümkün olanın varlığı ise ancak bizatihi vacip olana dayanmakla yokluğuna tercih edilebilir. Böylece Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyin O'nun var etmesine ve yaratmasına dayandığı sabit olmuştur. Bu kaidenin bir hadise has olup diğerine olmaması ya da bir mümküne has olup diğerine olmaması söz konusu değildir; dolayısıyla kulların fiilleri, hareketleri ve sükûnları da buna dâhildir. İşte Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: ‘Bütün iş Allah'ındır’” kavlinden murat budur. Bu, Allah'ın kendisini insafa muvaffak kıldığı kimse için son derece açık bir sözdür.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ [إلى آخر الآية] .
Sonra Allah Teâlâ: { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ } “Sana açmadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar” [ayetin sonuna kadar] buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ، وَهَذَا الْكَلَامُ مُحْتَمَلٌ، فَلَعَلَّ قَائِلَهُ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُحِقِّينَ، وَكَانَ غَرَضُهُ مِنْهُ إِظْهَارَ الشَّفَقَةِ، وَإِنَّهُ مَتَى يَكُونُ الْفَرَجُ؟ وَمِنْ أَيْنَ تَحْصُلُ النُّصْرَةُ؟ وَلَعَلَّهُ كَانَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَإِنَّمَا قَالَهُ طَعْنًا فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَفِي الْإِسْلَامِ فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ غَرَضَ هَؤُلَاءِ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ هَذَا الْقِسْمُ الثَّانِي، وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّنْبِيهِ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ مُتَحَرِّزًا عَنْ مَكْرِهِمْ وَكَيْدِهِمْ.
Bil ki Allah Teâlâ onların: “Bu işten bize bir pay var mı?” dediklerini nakletmiştir. Bu söz farklı anlamlara gelebilir: Belki de bunu söyleyen kimse hakiki müminlerdendir ve bununla gayesi bir şefkat izhar etmek, kurtuluşun ne zaman olacağını ve yardımın nereden geleceğini sormaktır. Belki de münafıklardandır ve bunu sadece Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine ve İslam'a dil uzatmak için söylemiştir. İşte Allah Teâlâ bu ayette, onların bu sözle amaçlarının bu ikinci kısım olduğunu beyan etmiştir. Bu uyarının faydası ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların hile ve tuzaklarına karşı tedbirli olmasıdır.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي حَكَى اللَّهُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ، قَوْلُهُمْ: لَوْ كان لنا من الأمر شيء ما قلنا هَاهُنَا.
Üçüncü Tür: Allah'ın münafıklardan aktardığı şeylerden biri de onların: { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا } “‘Bizim bu işte bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik’” sözleridir.
وَفِيهِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا الْكَلَامِ وَبَيْنَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ قَوْلَهُمْ: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ فَأَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ وَاحْتَجَّ الْمُنَافِقُونَ عَلَى الطَّعْنِ فِي هَذَا الْجَوَابِ بِقَوْلِهِمْ: لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ لَمَا خَرَجْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ وَمَا قُتِلْنَا هَاهُنَا، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا قُلْتُمْ مِنْ أَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ، وَهَذَا هُوَ بِعَيْنِهِ الْمُنَاظَرَةُ الدَّائِرَةُ بَيْنَ أَهْلِ السُّنَّةِ وَأَهْلِ الِاعْتِزَالِ/ فَإِنَّ السُّنِّيَّ يَقُولُ: الْأَمْرُ كُلُّهُ فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَالْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ بِيَدِ اللَّهِ، فَيَقُولُ الْمُعْتَزِلِيُّ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مُخْتَارٌ مُسْتَقِلٌّ بِالْفِعْلِ، إِنْ شَاءَ آمَنَ، وَإِنْ شَاءَ كَفَرَ، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ شُبْهَةً مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا، بَلْ يَكُونُ الْغَرَضُ مِنْهُ الطَّعْنَ فِيمَا جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى جَوَابًا عَنِ الشُّبْهَةِ الْأُولَى.
Bunda bir müşkil vardır; o da birinin şöyle diyebilmesidir: Bu söz ile daha önce geçen: { هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “Bu işten bize bir pay var mı?” sözü arasındaki fark nedir? Buna iki vecihle cevap vermek mümkündür: Birincisi: Allah Teâlâ onlardan { هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } dediklerini nakledip buna { إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “Bütün iş Allah'ındır” diyerek cevap verince, münafıklar bu cevabı çürütmek için: “Eğer bizim bu işte bir payımız/yetkimiz olsaydı Medine'den çıkmazdık ve burada öldürülmezdik. Bu da gösteriyor ki iş sizin dediğiniz gibi ‘bütün iş Allah'ındır’ şeklinde değildir” diyerek itiraz etmişlerdir. Bu ise Ehl-i Sünnet ile Mu'tezile arasında dönüp duran münazaranın ta kendisidir. Zira Sünnî kimse: “İtaat, masiyet, iman ve küfür konusundaki bütün iş Allah'ın elindedir” der; Mu'tezilî ise: “İş öyle değildir; insan kendi fiilinde muhtar ve müstakildir, dilerse iman eder, dilerse inkâr eder” der. Şu halde bu veche göre bu söz kendi başına müstakil bir şüphe olmayıp, bilakis maksat Allah Teâlâ'nın birinci şüpheye verdiği cevabı çürütmektir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ هُوَ أَنَّهُ هَلْ لَنَا مِنَ النُّصْرَةِ الَّتِي وَعَدَنَا بِهَا مُحَمَّدٌ شَيْءٌ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا هُوَ مَا كَانَ يَقُولُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ مِنْ أَنَّ مُحَمَّدًا لَوْ أَطَاعَنِي وَمَا خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا.
İkinci Vecih: { هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } sözünden muradın “Muhammed'in bize vaat ettiği yardımdan bize bir pay var mı?” şeklinde olması; { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } sözünden muradın ise Abdullah b. Übeyy'in: “Şayet Muhammed bana itaat edip Medine'den çıkmasaydı burada öldürülmezdik” şeklindeki sözü olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ مِنْ ثَلَاثَةِ أوجه:
Bil ki Allah Teâlâ bu şüpheye üç vecihle cevap vermiştir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ مِنَ الْجَوَابِ: قَوْلُهُ: قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْحَذَرَ لَا يَدْفَعُ الْقَدَرَ، وَالتَّدْبِيرَ لَا يُقَاوِمُ التَّقْدِيرَ، فَالَّذِينَ قَدَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ لَا بُدَّ وَأَنْ يُقْتَلُوا عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّهُ يُقْتَلُ، فَلَوْ لَمْ يُقْتَلْ لَانْقَلَبَ عِلْمُهُ جَهْلًا وَقَدْ بَيَّنَّا أَيْضًا أَنَّهُ مُمْكِنٌ فَلَا بُدَّ مِنَ انْتِهَائِهِ إِلَى إِيجَادِ الله تعالى، فلو لم يوجد لَانْقَلَبَتْ قُدْرَتُهُ عَجْزًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى تَحْقِيقِ الْوُجُوبِ كَمَا قَرَّرْنَا قَوْلُهُ: الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ وهذا الْكَلِمَةُ تُفِيدُ الْوُجُوبَ، فَإِنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ فِي قَوْلُهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] تُفِيدُ وُجُوبَ الْفِعْلِ، وَهَاهُنَا لَا يُمْكِنُ حَمْلُهَا عَلَى وُجُوبِ الْفِعْلِ، فَوَجَبَ حَمْلُهَا عَلَى وُجُوبِ الْوُجُودِ وَهَذَا كَلَامٌ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ لِمَنْ أَيَّدَهُ اللَّهُ بِالتَّوْفِيقِ. ثُمَّ نَقُولُ لِلْمُفَسِّرِينَ: فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: لَوْ جَلَسْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَخَرَجَ مِنْكُمْ مَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَمَصَارِعِهِمْ حَتَّى يُوجَدَ مَا عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ يُوجَدُ، وَالثَّانِي: كَأَنَّهُ قِيلَ لِلْمُنَافِقِينَ لَوْ جَلَسْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ وَتَخَلَّفْتُمْ عَنِ الْجِهَادِ لَخَرَجَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمْ قِتَالُ الْكُفَّارِ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ، وَلَمْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ هَذِهِ الطَّاعَةِ بِسَبَبِ تَخَلُّفِكُمْ.
Cevabın Birinci Vechi: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ } “De ki: ‘Evlerinizde de olsaydınız, üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine de vurulup yatacakları yerlere çıkıp giderlerdi’” buyruğudur. Mana şudur: Sakınmak kaderi savuşturamaz, tedbir takdire karşı koyamaz. Dolayısıyla Allah'ın haklarında öldürülmeyi takdir ettiği kimseler her hâlükârda mutlaka öldürüleceklerdir. Çünkü Allah Teâlâ onun öldürüleceğini haber vermiştir; şayet öldürülmeseydi O'nun ilmi cehalete dönüşürdü. Ayrıca bunun mümkün bir şey olduğunu ve mutlaka Allah Teâlâ'nın var etmesine dayanması gerektiğini açıklamıştık; şayet var olmasaydı O'nun kudreti acziyete dönüşürdü. Bunların hepsi ise imkânsızdır. Belirttiğimiz üzere bu durumun zorunlu olduğunu gösteren hususlardan biri de { الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ } “üzerlerine ölüm yazılmış olanlar” buyruğudur. Zira bu kelime vücub (zorunluluk) ifade eder; nitekim { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” [Bakara 183] ve { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } “Kısas size farz kılındı” [Bakara 178] ayetlerindeki bu kelime fiilin vacipliğini ifade etmektedir. Burada ise bunu fiilin vacipliğine hamletmek mümkün değildir; binaenaleyh var olmasının vücubuna hamletmek zorunlu olmuştur. Bu, Allah'ın tevfikiyle desteklediği kimse için son derece açık bir sözdür. Sonra deriz ki, müfessirlerin bu konuda iki görüşü vardır: Birincisi: Siz evlerinizde otursaydınız bile, Allah'ın haklarında ölüm yazdığı kimseler, Allah'ın vuku bulacağını bildiği şey gerçekleşsin diye yataklarına ve ölecekleri yerlere mutlaka çıkıp giderlerdi. İkincisi: Sanki münafıklara şöyle denmiştir: Siz evlerinizde oturup cihaddan geri kalsaydınız bile, üzerlerine kâfirlerle savaşmak yazılmış olan müminler yatacakları yerlere mutlaka çıkıp giderler ve sizin geri kalmanız sebebiyle bu itaatten geri kalmazlardı.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ: قَوْلُهُ: وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ زَعَمُوا أَنَّ الْخُرُوجَ إِلَى تِلْكَ الْمُقَاتَلَةِ كَانَ مَفْسَدَةً، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ إِلَيْهِمْ، لَمَا خَرَجُوا إِلَيْهَا، فَقَالَ تَعَالَى: بَلْ هَذِهِ الْمُقَاتَلَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى نَوْعَيْنِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ: أَنْ يَتَمَيَّزَ الْمُوَافِقُ مِنَ الْمُنَافِقِ، وَفِي الْمَثَلِ الْمَشْهُورِ: لَا تَكْرَهُوا الْفِتَنَ فَإِنَّهَا حَصَادُ الْمُنَافِقِينَ، وَمَعْنَى الِابْتِلَاءِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ مِرَارًا كَثِيرَةً.
Bu şüpheye cevabın ikinci vechi: { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ } “Ve Allah göğüslerinizdekini sınasın diye...” buyruğudur. Çünkü o topluluk, bu savaşa çıkmanın bir fesat olduğunu ve iş kendilerine kalsaydı oraya çıkmayacaklarını iddia etmişlerdi. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmuştur: Bilakis bu savaş iki türlü maslahatı içermektedir: [Biri] uyan kimse ile münafık olanın birbirinden ayırt edilmesidir. Nitekim meşhur meselde: “Fitnelerden hoşnutsuzluk duymayın, çünkü onlar münafıkların hasadıdır” denilmiştir. Allah Teâlâ hakkında iptila (sınama) kelimesinin manasının tefsiri daha önce defalarca geçmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ ذَكَرَ الِابْتِلَاءَ وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ في قَوْلِهِ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٢] .
Eğer: “Daha önce { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } ‘Sonra sizi denemek için onlardan geri çevirdi’ [Âl-i İmrân 152] kavlinde geçmişken iptila niçin tekrar zikredildi?” denilirse,
قُلْنَا: لَمَّا طَالَ الْكَلَامُ أَعَادَ ذِكْرَهُ، وَقِيلَ الِابْتِلَاءُ الْأَوَّلُ هَزِيمَةُ الْمُؤْمِنِينَ، وَالثَّانِي سَائِرُ الْأَحْوَالِ.
Deriz ki: Söz uzayınca onu tekrar zikretmiştir. Birinci imtihanın müminlerin hezimeti, ikincisinin ise diğer haller olduğu da söylenmiştir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي الْجَوَابِ: قَوْلُهُ: وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذِهِ/ الْوَاقِعَةَ تُمَحِّصُ قُلُوبَكُمْ عَنِ الْوَسَاوِسِ وَالشُّبُهَاتِ، وَالثَّانِي: أَنَّهَا تَصِيرُ كَفَّارَةً لِذُنُوبِكُمْ فُتُمَحِّصُكُمْ عَنْ تَبِعَاتِ الْمَعَاصِي وَالسَّيِّئَاتِ، وَذَكَرَ فِي الِابْتِلَاءِ الصُّدُورَ، وَفِي التَّمْحِيصِ الْقُلُوبَ، وَفِيهِ بَحْثٌ ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ.
Cevabın üçüncü vechi: { وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ } “ve kalplerinizdekini temizlesin [diye]” buyruğudur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu hadise kalplerinizi vesveselerden ve şüphelerden arındırır. İkincisi: Günahlarınıza kefaret olur ve sizi günahların ve kötülüklerin vebalinden temizler. İptilada “göğüsler”i, temizlemede ise “kalpler”i zikretmiştir; bunda bir inceleme vardır. Sonra da: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Allah göğüslerin özünü bilendir” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ ذَاتَ الصُّدُورِ هِيَ الْأَشْيَاءُ الْمَوْجُودَةُ فِي الصُّدُورِ، وَهِيَ الْأَسْرَارُ وَالضَّمَائِرُ، وَهِيَ ذَاتُ الصُّدُورِ، لِأَنَّهَا حَالَةٌ فِيهَا مُصَاحِبَةٌ لَهَا، وَصَاحِبُ الشَّيْءِ ذُوهُ وَصَاحِبَتُهُ ذَاتُهُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ لِيَدُلَّ بِهِ عَلَى أَنَّ ابْتِلَاءَهُ لَمْ يَكُنْ لِأَنَّهُ يَخْفَى عَلَيْهِ مَا فِي الصُّدُورِ، أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَإِنَّمَا ابْتَلَاهُمْ إِمَّا لِمَحْضِ الْإِلَهِيَّةِ، أو للاستصلاح.
Bil ki zâtü's-sudûr, göğüslerde bulunan şeylerdir; bunlar da sırlar ve gizli düşüncelerdir. Bunlara zâtü's-sudûr denilmiştir, çünkü onlar göğüslerde yerleşik ve onlarla birliktedir; zira bir şeyin sahibi onun zû'su, dişili ise onun zât'ıdır. Allah Teâlâ bunu, kendi imtihanının göğüslerdekini bilmemesinden veya başka bir sebepten ötürü olmadığını göstermek için zikretmiştir; çünkü O, bilinen her şeyi bilendir. Onları imtihan etmesi ise ya sırf ilahlığın gereğidir ya da kulların ıslahı içindir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 155]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönenleri, kazandıkları bazı şeyler yüzünden ancak şeytan ayaklarını kaydırmak istemişti. Yine de andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir” (155).
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ تَوَلَّوْا يَوْمَ أُحُدٍ عِنْدَ الْتِقَاءِ الْجَمْعَيْنِ وَفَارَقُوا الْمَكَانَ وَانْهَزَمُوا قَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki kastedilen mana şudur: Uhud günü iki ordu karşılaştığında geri dönen, mevzilerini terk edip hezimete uğrayan kimseleri muhakkak ki Allah affetmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَتِ الْأَخْبَارُ فِيمَنْ ثَبَتَ ذلك اليوم وفيمن، فَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ ثُلْثَ
Birinci Mesele: O gün kimlerin sebat edip kimlerin geri çekildiği hususunda rivayetler ihtilaflıdır. Muhammed b. İshâk,
النَّاسِ كَانُوا مَجْرُوحِينَ، وَثُلْثَهُمُ انْهَزَمُوا، وَثُلْثَهُمْ ثَبَتُوا، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُنْهَزِمِينَ، فَقِيلَ: إِنَّ بَعْضَهُمْ وَرَدَ الْمَدِينَةَ وَأَخْبَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قُتِلَ، وَهُوَ سَعْدُ بْنُ عُثْمَانَ، ثُمَّ وَرَدَ بَعْدَهُ رِجَالٌ دَخَلُوا عَلَى نِسَائِهِمْ، وَجَعَلَ النِّسَاءُ يَقُلْنَ: عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَفِرُّونَ! وَكُنَّ يَحْثِينَ التُّرَابَ فِي وُجُوهِهِمْ وَيَقُلْنَ: هَاكَ الْمِغْزَلَ اغْزِلْ بِهِ، وَمِنْهُمْ قَالَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَعْدُوا الْجَبَلَ.
insanların üçte birinin yaralı olduğunu, üçte birinin hezimete uğradığını, üçte birinin ise sebat ettiğini zikretmiştir. Hezimete uğrayanlar hakkında da ihtilaf etmişlerdir; bazılarının Medine'ye varıp Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) öldürüldüğünü haber verdiği söylenmiştir ki bu Sa'd b. Osmân'dır. Ardından onun peşinden Medine'ye varan bazı adamlar hanımlarının yanına girmiş, kadınlar da: “Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mi kaçıyorsunuz!” demeye başlamışlar, yüzlerine toprak saçıp: “Al şu iği de onunla iplik eğir!” demişlerdir. Onlardan bir kısmı ise Müslümanların dağılmayıp dağda toplandıklarını söylemiştir.
قَالَ الْقَفَّالُ: وَالَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ الْأَخْبَارُ فِي الْجُمْلَةِ أَنَّ نَفَرًا مِنْهُمْ تَوَلَّوْا وَأَبْعَدُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ دَخَلَ الْمَدِينَةَ، وَمِنْهُمْ مَنْ ذَهَبَ إِلَى سَائِرِ الْجَوَانِبِ، وَأَمَّا الْأَكْثَرُونَ فَإِنَّهُمْ نَزَلُوا عِنْدَ الْجَبَلِ وَاجْتَمَعُوا هُنَاكَ. وَمِنَ الْمُنْهَزِمِينَ عُمَرُ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي أَوَائِلِ الْمُنْهَزِمِينَ وَلَمْ يَبْعُدْ، بَلْ ثَبَتَ عَلَى الْجَبَلِ إِلَى أَنْ صَعِدَ النَّبِيُّ ﷺ، وَمِنْهُمْ أَيْضًا عُثْمَانُ انْهَزَمَ مَعَ رَجُلَيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُمَا سَعْدٌ وَعُقْبَةُ، انْهَزَمُوا حَتَّى بَلَغُوا مَوْضِعًا بَعِيدًا ثُمَّ رَجَعُوا بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ «لَقَدْ ذَهَبْتُمْ فِيهَا عَرِيضَةً» وَقَالَتْ فَاطِمَةُ لِعَلِيٍّ: مَا فَعَلَ عُثْمَانُ؟ فَنَقَّصَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «يَا عَلِيُّ أَعْيَانِي أَزْوَاجُ الْأَخَوَاتِ/ أَنْ يَتَحَابُّوا» وَأَمَّا الَّذِينَ ثَبَتُوا مَعَ الرَّسُولِ ﷺ فَكَانُوا أَرْبَعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، سَبْعَةً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَسَبْعَةً مِنَ الْأَنْصَارِ، فَمِنَ الْمُهَاجِرِينَ أَبُو بَكْرٍ، وَعَلِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَطِلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ، وَمِنَ الْأَنْصَارِ الْخَبَّابُ بْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو دُجَانَةَ وَعَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ وَالْحَرْثُ بْنُ الصِّمَّةِ وَسَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَسَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ، وَذَكَرَ أَنَّ ثَمَانِيَةً مِنْ هَؤُلَاءِ كَانُوا بَايَعُوهُ يَوْمَئِذٍ عَلَى الْمَوْتِ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ: عَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ، وَخَمْسَةٌ مِنَ الْأَنْصَارِ: أَبُو دُجَانَةَ وَالْحَرْثُ بْنُ الصِّمَّةِ وَخَبَّابُ بْنُ الْمُنْذِرِ وَعَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ وَسَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ، ثُمَّ لَمْ يُقْتَلْ مِنْهُمْ أَحَدٌ. وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ أُصِيبَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَحْوٌ مِنْ ثَلَاثِينَ كُلُّهُمْ يَجِيءُ وَيَجْثُو بَيْنَ يَدَيْهِ وَيَقُولُ: وَجْهِي لِوَجْهِكَ الْفِدَاءُ، وَنَفْسِي لِنَفْسِكَ الْفِدَاءُ، وَعَلَيْكَ السَّلَامُ غَيْرَ مُوَدَّعٍ.
Kaffâl şöyle demiştir: Haberlerin bütünüyle delalet ettiği husus şudur: Onlardan bir grup geri dönüp uzaklaşmış, kimi Medine'ye girmiş, kimi diğer taraflara gitmiştir. Çoğunluğa gelince; onlar dağın yanında konaklamış ve orada toplanmışlardır. Geri çekilenlerden biri de Ömer'dir; ancak o, ilk kaçanlardan olmadığı gibi uzaklaşmamış, aksine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yukarı çıkıncaya kadar dağda sebat etmiştir. Onlardan biri de Osman'dır; Ensar'dan kendilerine Sa'd ve Ukbe denilen iki adamla birlikte geri çekilmiş, öyle ki uzak bir yere kadar varmışlar, sonra üç gün sonra dönmüşlerdir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara: “Epeyce uzağa gitmişsiniz!” demiştir. Fâtıma Ali'ye: “Osman ne yaptı?” diye sorunca Ali onu ayıplamış; bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ey Ali! Kız kardeşlerin kocalarının birbirlerini sevmesini sağlamak beni yordu” buyurmuştur. Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sebat edenlere gelince; onlar ondört adamdı; yedisi Muhacirlerden, yedisi Ensar'dandı. Muhacirlerden olanlar: Ebû Bekir, Ali, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Talha b. Ubeydullah, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh ve Zübeyr b. el-Avvâm idi. Ensar'dan olanlar ise: Habbâb b. el-Münzir, Ebû Dücâne, Âsım b. Sâbit, el-Hâris b. es-Sımme, Sehl b. Huneyf, Üseyd b. Hudayr ve Sa'd b. Muâz idi. Bunlardan sekiz kişinin o gün ölüm üzere O'na biat ettiği zikredilmiştir; üçü Muhacirlerden: Ali, Talha ve Zübeyr; beşi Ensar'dan: Ebû Dücâne, el-Hâris b. es-Sımme, Habbâb b. el-Münzir, Âsım b. Sâbit ve Sehl b. Huneyf'tir; sonra da onlardan hiçbiri öldürülmemiştir. İbn Uyeyne, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yaklaşık otuz kişinin yaralandığını, hepsinin gelip O'nun önüne diz çökerek: “Yüzüm yüzüne feda olsun, canım canına feda olsun, vedalaşmaksızın selam sana olsun!” dediğini rivayet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ هَذَا خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً يَعْنِي الَّذِينَ انْهَزَمُوا يَوْمَ أُحُدٍ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ أَيْ حَمَلَهُمْ عَلَى الزِّلَّةِ. وَأَزَلَّ وَاسْتَزَلَّ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، قَالَ تَعَالَى: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها [البقرة: ٣٦] وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: اسْتَزَلَّهُمْ طَلَبَ زِلَّتَهُمْ، كَمَا يُقَالُ اسْتَعْجَلْتُهُ أَيْ طَلَبْتُ عَجَلَتَهُ، وَاسْتَعْمَلْتُهُ طَلَبْتُ عَمَلَهُ.
İkinci Mesele: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönenler” kavli, özellikle müminlere yönelik bir hitaptır; yani Uhud günü hezimete uğrayan kimseleri kastetmektedir. { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ } “onları ancak şeytan kaydırmak istemişti” yani onları ayak kaymasına sevk etti demektir. Ezele (أَزَلَّ) ile istezelle (اسْتَزَلَّ) aynı anlamdadır; nitekim Allah Teâlâ: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } “Bunun üzerine şeytan onların ayaklarını oradan kaydırdı” [Bakara 36] buyurmuştur. İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: İstezellehüm (اسْتَزَلَّهُمْ) onların ayağının kaymasını talep etti demektir; nitekim iste'celtühû (acele etmesini istedim) ve ista'meltühû (çalışmasını talep ettim) denilmesi de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَعَاصِيَ لَا تُنْسَبُ إِلَى اللَّهِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى نَسَبَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الشَّيْطَانِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ مُوسَى: هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ [القصص: ١٥] وكقوله يُوسُفَ. مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي [يوسف: ١٠٠] وَكَقَوْلِ صَاحِبِ مُوسَى: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ [الْكَهْفِ: ٦٣] .
Üçüncü Mesele: Kâ'bî şöyle demiştir: Bu ayet, günahların Allah'a nispet edilemeyeceğine delalet eder; zira Allah Teâlâ bu ayette günahı şeytana nispet etmiştir. Bu tıpkı Mûsâ'dan naklen buyurduğu: { هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } “Bu şeytanın işindendir” [Kasas 15], Yûsuf'tan naklen buyurduğu: { مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي } “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra” [Yûsuf 100] ve Mûsâ'nın arkadaşının: { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ } “Onu bana şeytandan başkası unutturmadı” [Kehf 63] sözü gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْ أَنَّ الشَّيْطَانَ فِي أَيِّ شَيْءٍ اسْتَزَلَّهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَعَ الْعَفْوِ لَا حَاجَةَ إِلَى تَعْيِينِ الْمَعْصِيَةِ، لَكِنَّ الْعُلَمَاءَ جَوَّزُوا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِذَلِكَ تَحَوُّلَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، بِأَنْ يَكُونَ رَغْبَتُهُمْ فِي الْغَنِيمَةِ، وَأَنْ يَكُونَ فَشَلُهُمْ فِي الْجِهَادِ وَعَدُولُهُمْ عَنِ الْإِخْلَاصِ، وَأَيُّ ذَلِكَ كَانَ، فَقَدْ صَحَّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَفَا عَنْهُمْ. وَرُوِيَ أَنَّ عُثْمَانَ عُوتِبَ فِي هَزِيمَتِهِ يَوْمَ أُحُدٍ، فَقَالَ إِنَّ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ خَطَأً لَكِنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْهُ، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ, şeytanın onların ayağını hangi hususta kaydırmak istediğini açıklamamıştır; çünkü af söz konusu olduğunda günahı tayin etmeye ihtiyaç kalmaz. Ancak âlimler, bununla kastedilenin mevzilerini terk etmeleri, ganimet arzuları, cihaddaki gevşeklikleri veya ihlastan sapmaları olabileceğini caiz görmüşlerdir. Bunlardan hangisi olursa olsun, Allah Teâlâ'nın onları affettiği kesinleşmiştir. Rivayet edildiğine göre Osman, Uhud günü geri çekilmesinden dolayı kınanınca: “Bu bir hata idiyse de Allah onu affetmiştir” demiş ve bu ayeti okumuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْبَاءَ لِلْإِلْصَاقِ كَقَوْلِكَ: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ، وَقَطَعْتُ بِالسِّكِّينِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ كَانَ قَدْ صَدَرَتْ عَنْهُمْ جِنَايَاتٌ، فَبِوَاسِطَةِ تِلْكَ الْجِنَايَاتِ قَدِرَ الشَّيْطَانُ عَلَى اسْتِزْلَالِهِمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وُجُوهٌ، الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُمْ لَمْ يَتَوَلَّوْا عَلَى جِهَةِ الْمُعَانَدَةِ وَلَا عَلَى جِهَةِ الْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ رَغْبَةً مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا ذَكَّرَهُمُ الشَّيْطَانُ ذُنُوبًا كَانَتْ لَهُمْ، فَكَرِهُوا لِقَاءَ اللَّهِ إِلَّا عَلَى حَالٍ
Allah Teâlâ'nın: { بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “kazandıkları bazı şeyler yüzünden” kavline gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: [Arapçada] ketebtü bi'l-kalem (kalemle yazdım) ve kata'tü bi's-sikkîn (bıçakla kestim) sözlerinde olduğu gibi ba harf-i cerri iltisak/sebep içindir. Mana şudur: Daha önce onlardan bazı kusurlar sadır olmuştu; şeytan da bu kusurlar vasıtasıyla onların ayağını kaydırmaya güç yetirdi. Bu takdire göre birkaç vecih vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: “Onlar ne inatlaşarak ne de dünyayı arzulayıp savaştan kaçarak geri dönmüş değillerdi. Fakat şeytan onlara geçmiş günahlarını hatırlattı; onlar da Allah'ın huzuruna ancak
يَرْضَوْنَهَا، وَإِلَّا بَعْدَ الْإِخْلَاصِ فِي التَّوْبَةِ، فَهَذَا/ خَاطِرٌ خَطَرَ بِبَالِهِمْ وَكَانُوا مُخْطِئِينَ فِيهِ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ لَمَّا أَذْنَبُوا بِسَبَبِ مُفَارَقَةِ ذَلِكَ الْمَكَانِ أَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِشُؤْمِ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ وَأَوْقَعَهُمْ فِي الْهَزِيمَةِ، لِأَنَّ الذَّنْبَ يَجُرُّ إِلَى الذَّنْبِ، كَمَا أَنَّ الطَّاعَةَ تَجُرُّ إِلَى الطَّاعَةِ. وَيَكُونُ لُطْفًا فِيهَا. الثَّالِثُ: لَمَّا أَذْنَبُوا بِسَبَبِ الْفَشَلِ وَمُنَازَعَةِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الذَّنْبِ.
razı olacakları bir hal üzere ve samimi bir tevbeden sonra çıkmak istediler. İşte akıllarına gelen bu düşünceydi ve bunda hatalı idiler.” İkincisi: O mevkiyi terk etmek suretiyle günah işlediklerinde, şeytan bu masiyetin uğursuzluğu sebebiyle onların ayağını kaydırdı ve onları hezimete düşürdü; çünkü tıpkı itaatin itaati çekip onda bir lütuf olması gibi, günah da günahı çeker. Üçüncüsü: Gevşeklik göstermeleri ve birbirleriyle çekişmeleri sebebiyle günaha girdiklerinde bu günaha düştüler.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ فِي بَعْضِ مَا كَسَبُوا، لَا فِي كُلِّ مَا كَسَبُوا، وَالْمُرَادُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُمْ مَا كَفَرُوا وَمَا تَرَكُوا دِينَهُمْ، بَلْ هَذِهِ زَلَّةٌ وَقَعَتْ لَهُمْ فِي بَعْضِ أَعْمَالِهِمْ.
İkinci Vecih: Mananın, “Şeytan bütün kazandıklarında değil, kazandıklarının bazısında onların ayağını kaydırdı” şeklinde olmasıdır. Bundan kastedilen, onların kâfir olmadıklarını ve dinlerini terk etmediklerini, bilakis bunun bazı amellerinde başlarına gelen bir ayak kayması olduğunu beyan etmektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } “Yine de andolsun ki Allah onları affetti” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الزَّلَّةَ مَا كَانَتْ بِسَبَبِ الْكُفْرِ، فَإِنَّ الْعَفْوَ عَنِ الْكُفْرِ لَا يَجُوزُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] ثُمَّ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: ذَلِكَ الذَّنْبُ إِنْ كَانَ مِنَ الصَّغَائِرِ جَازَ الْعَفْوُ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْكَبَائِرِ لَمْ يَجُزْ إِلَّا مَعَ التوبة، فههنا لَا بُدَّ مِنْ تَقَدُّمِ التَّوْبَةِ مِنْهُمْ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ غَيْرَ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ الْقَاضِي: وَالْأَقْرَبُ أَنَّ ذَلِكَ الذَّنْبَ كَانَ مِنَ الصَّغَائِرِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا يَكَادُ فِي الْكَبَائِرِ يُقَالُ إِنَّهَا زَلَّةٌ، إِنَّمَا يُقَالُ ذَلِكَ فِي الصَّغَائِرِ. الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ ظَنُّوا أَنَّ الْهَزِيمَةَ لَمَّا وَقَعَتْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لَمْ يَبْقَ إِلَى ثَبَاتِهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ حَاجَةٌ، فَلَا جَرَمَ انْتَقَلُوا عَنْهُ وَتَحَوَّلُوا لِطَلَبِ الْغَنِيمَةِ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ الصَّغَائِرِ لِأَنَّ لِلِاجْتِهَادِ فِي مِثْلِهِ مَدْخَلًا، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِنَا فَالْعَفْوُ عَنِ الصَّغَائِرِ وَالْكَبَائِرِ جَائِزٌ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذِهِ التَّكَلُّفَاتِ.
Bil ki bu ayet, o ayak kaymasının küfür sebebiyle olmadığına delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ 48] kavli gereğince küfrün affedilmesi caiz değildir. Sonra Mu'tezile şöyle demiştir: “Bu günah şayet küçük günahlardan ise tevbesiz affedilmesi caizdir; şayet büyük günahlardan ise ancak tevbe ile caiz olur. Dolayısıyla ayette zikredilmemiş olsa bile burada onların önceden tevbe etmiş olmaları şarttır.” Kâdî şöyle demiştir: “Daha yakın olan ihtimal, bu günahın küçük günahlardan olmasıdır. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Büyük günahlar hakkında ‘ayak kayması’ tabiri pek kullanılmaz; bu ifade ancak küçük günahlar için kullanılır. İkincisi: O topluluk, müşriklerin hezimete uğradığını görünce o mekânda sebat etmelerine bir ihtiyaç kalmadığını zannettiler; bundan ötürü oradan ayrılıp ganimet talebine yöneldiler. Bu gibi bir durumun küçük günahlar kabilinden olması uzak değildir; çünkü böylesi bir hususa ictihadın dâhil olma payı vardır.” Bizim ashabımızın görüşüne göre ise hem küçük hem de büyük günahların [tevbesiz de] affedilmesi caizdir; binaenaleyh bu tür zorlamalara ihtiyaç yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ أَيْ غَفُورٌ لِمَنْ تَابَ وَأَنَابَ، حَلِيمٌ لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ. وَقَدِ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الذَّنْبَ كَانَ مِنَ الْكَبَائِرِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنَ الصَّغَائِرِ لَوَجَبَ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ، وَلَوْ كَانَ الْعَفْوُ عَنْهُ وَاجِبًا لَمَا حَسُنَ التَّمَدُّحُ بِهِ، لِأَنَّ مَنْ يَظْلِمُ إِنْسَانًا فَإِنَّهُ لَا يَحْسُنُ أَنْ يَتَمَدَّحَ بِأَنَّهُ عَفَا عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ، فَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا التَّمَدُّحَ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ الذَّنْبَ كَانَ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَلَمَّا عَفَا عَنْهُ عَلِمْنَا أَنَّ الْعَفْوَ عَنِ الْكَبَائِرِ وَاقِعٌ والله أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir” buyurmuştur; yani tevbe edip yönelen kimseyi çokça bağışlayan, cezalandırmada acele etmeyip mühlet verendir. Ashabımız, bu günahın büyük günahlardan olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü eğer küçük günahlardan olsaydı, Mu'tezile'nin görüşüne göre Allah'ın onu affetmesi vacip olurdu. Affedilmesi vacip olsaydı da bununla övünmek uygun düşmezdi; nitekim bir kimseye zulmeden şahsın, ‘onu affettim ve bağışladım’ diyerek övünmesi güzel olmaz. Allah Teâlâ bu övgüyü zikrettiğine göre, o günahın büyük günahlardan olduğunu anlarız; onu affettiğine göre de büyük günahların affedilmesinin vuku bulduğunu anlarız. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٦ الى ١٥٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 156-158]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ * وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } “Ey iman edenler! Yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: ‘Bizim yanımızda kalsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi’ diyen inkârcılar gibi olmayın. Allah bunu onların kalplerine bir hasret olarak bıraksın diye böyle oldu. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir (156). Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır (157). Andolsun ki ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız (158).”
[في قوله تعالى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلى قوله لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا] اعْلَمْ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُعَيِّرُونَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْجِهَادِ مَعَ الْكُفَّارِ بِقَوْلِهِمْ: لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ عَنْ بَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ فُتُورٌ وَفَشَلٌ فِي الْجِهَادِ حَتَّى وَقَعَ يَوْمَ أُحُدٍ مَا وَقَعَ وَعَفَا اللَّهُ بِفَضْلِهِ عَنْهُمْ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى النَّهْيِ عَنْ أَنْ يَقُولَ أَحَدٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِثْلَ مَقَالَتِهِمْ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا لِمَنْ يُرِيدُ الْخُرُوجَ إِلَى الْجِهَادِ لَوْ لَمْ تَخْرُجُوا لَمَا مُتُّمْ وَمَا قُتِلْتُمْ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُحْيِي وَالْمُمِيتُ، فَمَنْ قُدِّرَ لَهُ الْبَقَاءُ لَمْ يُقْتَلْ فِي الْجِهَادِ، وَمَنْ قُدِّرَ لَهُ الْمَوْتُ لَمْ يَبْقَ وَإِنْ لَمْ يُجَاهِدْ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَأَيْضًا الَّذِي قُتِلَ فِي الْجِهَادِ، لَوْ أَنَّهُ مَا خَرَجَ إِلَى الْجِهَادِ لَكَانَ يَمُوتُ لَا مَحَالَةَ، فَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنَ
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinden { لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } kavline kadar olan kısım hakkında:] Bil ki münafıklar, kâfirlerle cihat konusunda müminleri ayıplayarak: “Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi” diyorlardı. Sonra bazı müminlerde cihada karşı bir gevşeklik ve bezginlik baş gösterip nihayet Uhud günü meydana gelen hadiseler vuku bulunca ve Allah da lütfuyla onları affedince; bu ayette müminlerden hiçbirinin onların sözü gibi bir söz söylemesini nehyeden hususu zikrederek şöyle buyurmuştur: Ey iman edenler! Savaşa çıkmak isteyen kimseye “Çıkmasaydınız ölmezdiniz ve öldürülmezdiniz” demeyin; zira dirilten de öldüren de Allah'tır. Yaşaması takdir edilen kimse cihatta öldürülmez; ölümü takdir edilen kimse ise cihat etmese bile hayatta kalamaz. Nitekim: { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Yaşatan da öldüren de Allah'tır” kavlinden murat budur. Ayrıca cihatta öldürülen kimse şayet cihada çıkmasaydı da her halükarda mutlaka ölecekti. Mademki kaçınılmaz olarak...
الْمَوْتِ فَلَأَنْ يُقْتَلَ فِي الْجِهَادِ حَتَّى يَسْتَوْجِبَ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ، كَانَ ذَلِكَ خَيْرًا لَهُ مِنْ أَنْ يَمُوتَ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
...ölümden kaçış yoksa, büyük bir sevabı hak etmek üzere cihatta öldürülmesi, onun için hiçbir fayda olmaksızın ölmesinden daha hayırlıdır. Nitekim: { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır” kavlinden maksat budur. Kelâmın gayesi işte budur. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: كَالَّذِينَ كَفَرُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ عَلَى إِطْلَاقِهِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ كَافِرٍ يَقُولُ مِثْلَ هَذَا الْقَوْلِ سَوَاءٌ كَانَ مُنَافِقًا أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ مَخْصُوصٌ بِالْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا مُخْتَصَّةٌ بِشَرْحِ أَحْوَالِهِمْ، وَقَالَ آخَرُونَ: هَذَا مُخْتَصٌّ بعبد الله بن أبي بن سَلُولَ، وَمُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ، وَسَائِرِ أَصْحَابِهِ، وَعَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ، كَمَا تَقُولُ الكرامية إذا لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْمُنَافِقُ مُؤْمِنًا، وَلَوْ كَانَ مُؤْمِنًا لَمَا سَمَّاهُ اللَّهُ كَافِرًا.
Birinci Mesele: { كَالَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinden neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bu mutlak anlamındadır; dolayısıyla ister münafık olsun ister olmasın bu tür bir sözü söyleyen her kâfir bunun kapsamına girer” demişlerdir. Diğerleri ise: “Bu münafıklara mahsustur; zira bu ayetler baştan sona onların hallerini açıklamaya tahsis edilmiştir” demişlerdir. Başkaları da: “Bu, Abdullah b. Übey b. Selûl'e, Muattib b. Kuşeyr'e ve onun diğer arkadaşlarına mahsustur” demişlerdir. Bu iki görüşe göre ayet, Kerrâmiyye'nin dediği gibi imanın sadece dille ikrardan ibaret olmadığına delalet eder. Zira şayet öyle olsaydı, münafık mümin olurdu; mümin olsaydı da Allah onu kâfir diye isimlendirmezdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ أَيْ لِأَجْلِ إِخْرَاجِهِمْ كَقَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَافِ: ١١] وَأَقُولُ: تَقْرِيرُ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُمْ/ لَمَّا قَالُوا لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولَئِكَ الْإِخْوَانَ كَانُوا مَيِّتِينَ وَمَقْتُولِينَ عِنْدَ هَذَا الْقَوْلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ هُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ لِأَجْلِ إِخْوَانِهِمْ، وَلَا يَكُونُ الْمُرَادُ هُوَ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا هَذَا القول مع إخوانهم.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Onun { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } kavli, tıpkı { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } [Ahkâf 11] ayetinde olduğu gibi “kardeşleri hakkında dediler” demektir. Ben de derim ki: Bu yaklaşımın izahı şudur: Onlar “Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi” dediklerine göre, bu durum söz konusu kardeşlerin bu söz söylendiği esnada ölmüş ve öldürülmüş olduklarına delalet eder. Dolayısıyla: { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } kavlinden muradın, bunu kardeşleri hakkında söylemiş olmaları vacip olur; yoksa murat bu sözü kardeşleriyle beraberken dile getirmiş olmaları değildir.
المسألة الثالثة: قوله: (إخوانهم) يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأُخُوَّةَ فِي النَّسَبِ وَإِنْ كَانُوا مُسْلِمِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً [الْأَعْرَافِ: ٦٥] وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً [الْأَعْرَافِ: ٧٣] فَإِنَّ الْأُخُوَّةَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ أُخُوَّةُ النَّسَبِ لَا أُخُوَّةُ الدِّينِ، فَلَعَلَّ أُولَئِكَ الْمَقْتُولِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا مِنْ أَقَارِبِ الْمُنَافِقِينَ، فَالْمُنَافِقُونَ ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْأُخُوَّةِ الْمُشَاكَلَةَ فِي الدِّينِ، وَاتَّفَقَ إِلَى أَنْ صَارَ بَعْضُ الْمُنَافِقِينَ مَقْتُولًا فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ فَالَّذِينَ بَقُوا مِنَ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا ذَلِكَ.
Üçüncü Mesele: Onun “Kardeşleri” kavlinden muradın, müslüman olsalar bile nesep kardeşliği olması muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } [A'râf 65] ve { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } [A'râf 73] kavillerinde olduğu gibi. Zira bu ayetlerdeki kardeşlik din kardeşliği değil, nesep kardeşliğidir. Dolayısıyla müslümanlardan öldürülen o kimseler belki de münafıkların akrabalarıydı ve münafıklar bu sözü bu yüzden zikretmişlerdi. Bu kardeşlikten muradın dinde benzeşme olması da muhtemeldir; zira bazı gazvelerde münafıklardan bir kısmının öldürülmesi vuku bulmuş ve geride kalan münafıklar da bunu söylemiş olabilirler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمُنَافِقُونَ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ الْخَارِجَ مِنْهُمْ لِسَفَرٍ بَعِيدٍ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ وَالْخَارِجَ إِلَى الْغَزْوِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَوْ كانُوا غُزًّى إِذَا نَالَهُمْ مَوْتٌ أَوْ قَتْلٌ فَذَلِكَ إِنَّمَا نَالَهُمْ بِسَبَبِ السَّفَرِ وَالْغَزْوِ، وَجَعَلُوا ذَلِكَ سَبَبًا لِتَنْفِيرِ النَّاسِ عَنِ الْجِهَادِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي الطِّبَاعِ مَحَبَّةَ الْحَيَاةِ وَكَرَاهِيَةَ الْمَوْتِ وَالْقَتْلِ، فَإِذَا قِيلَ لِلْمَرْءِ: إِنْ تَحَرَّزْتَ مِنَ السَّفَرِ وَالْجِهَادِ فَأَنْتَ سَلِيمٌ طَيِّبُ الْعَيْشِ، وَإِنْ تَقَحَّمْتَ أَحَدَهُمَا وَصَلْتَ إِلَى الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ، فَالْغَالِبُ أَنَّهُ يَنْفِرُ طَبْعُهُ عَنْ ذَلِكَ وَيَرْغَبُ فِي مُلَازَمَةِ الْبَيْتِ، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ مَكَايِدِ الْمُنَافِقِينَ فِي تَنْفِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْجِهَادِ.
Dördüncü Mesele: Münafıklar, { إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } kavliyle kastedilen uzak sefere çıkanların ve { أَوْ كانُوا غُزًّى } kavliyle kastedilen savaşa çıkanların başına bir ölüm veya öldürülme gelmişse, bunun sırf sefer ve savaş sebebiyle başlarına geldiğini zannediyorlar ve bunu insanları cihattan nefret ettirmek için bir sebep kılıyorlardı. Bunun sebebi şudur: İnsan tabiatında hayat sevgisi, ölümden ve öldürülmekten hoşlanmama duygusu vardır. Kişiye: “Seferden ve cihattan sakınırsan esenlik içinde ve hoş bir hayat sürersin; ikisinden birine atılırsan ölüme yahut öldürülmeye varırsın” dendiğinde, tabiatının bundan nefret etmesi ve evinde oturmayı arzulaması galip gelir. İşte bu, müminleri cihattan soğutma hususunda münafıkların tuzaklarındandı.
فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَاذَا ذكر بعض الضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ الْغَزْوَ وَهُوَ دَاخِلٌ فِيهِ؟
Eğer: “Yeryüzünde sefere çıkmak (darp fi'l-ard) ifadesinin kapsamına girdiği halde savaş (gazve) niçin ayrıca zikredilmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ الضَّرْبَ فِي الْأَرْضِ يُرَادُ بِهِ الْإِبْعَادُ فِي السَّفَرِ، لَا مَا يَقْرُبُ مِنْهُ، وَفِي الْغَزْوِ لَا فَرْقَ بَيْنَ بَعِيدِهِ وَقَرِيبِهِ، إِذِ الْخَارِجُ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى جَبَلِ أُحُدٍ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ ضَارِبٌ فِي الْأَرْضِ مَعَ قُرْبِ الْمَسَافَةِ وَإِنْ كَانَ غَازِيًا، فَهَذَا فَائِدَةُ إِفْرَادِ الْغَزْوِ عَنِ الضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ.
Şöyle deriz: Çünkü yeryüzünde sefere çıkmakla, yakın olan değil uzak sefer kastedilir; savaşta ise uzağı ile yakını arasında bir fark yoktur. Zira Medine'den Uhud Dağı'na çıkan kimse, gazaya çıkmış olsa bile mesafenin yakınlığından ötürü “yeryüzünde sefere çıkan” diye nitelenmez. İşte gazvenin yeryüzünde sefere çıkmaktan ayrı olarak tek başına zikredilmesinin faydası budur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ يَدُلُّ عَلَى الْمَاضِي، وَقَوْلَهُ: إِذا ضَرَبُوا يَدُلُّ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا؟ بَلْ لَوْ قَالَ: وَقَالُوا لِإِخْوَانُهُمْ إِذْ ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ، أَيْ حِينَ ضَرَبُوا لَمْ يَكُنْ فِيهِ إِشْكَالٌ.
Beşinci Mesele: Ayette bir müşkillik vardır; o da şudur: Onun { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } kavli geçmiş zamana delalet etmekte, { إِذا ضَرَبُوا } kavli ise gelecek zamana delalet etmektedir; bu ikisi nasıl bağdaştırılır? Hatta şayet: “Kardeşleri yeryüzünde sefere çıktıkları zaman (iz darabû) dediler” yani [geçmişte] çıktıkları vakit demiş olsaydı, bunda hiçbir müşkillik olmazdı.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أن قوله: قالُوا تَقْدِيرُهُ: يَقُولُونَ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينِ كفروا
Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: { قالُوا } kavlinin takdiri “derler” (yekûlûne) şeklindedir; sanki şöyle denilmiştir: İnkâr edenler gibi olmayın,
وَيَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمْ كَذَا وَكَذَا، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي لِفَائِدَتَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يَكُونُ لَازِمَ الْحُصُولِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَقَدْ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِأَنَّهُ حَدَثَ أَوْ هُوَ حَادِثٌ قال تعالى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النحل: ١] وَقَالَ: إِنَّكَ مَيِّتٌ [الزُّمَرِ: ٣٠] فَهُنَا لَوْ وَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمُسْتَقِلِّ لَمْ يَكُنْ فِيهِ مُبَالَغَةٌ أَمَّا لَمَّا وَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمَاضِي، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ جِدَّهُمْ وَاجْتِهَادَهُمْ فِي تَقْرِيرِ الشُّبْهَةِ قَدْ بَلَغَ/ الْغَايَةَ، وَصَارَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْجِدِّ هَذَا الْمُسْتَقْبَلُ كَالْكَائِنِ الْوَاقِعِ.
Ve kardeşlerine şöyle şöyle derler. Gelecek zamanın geçmiş zaman lafzıyla ifade edilmesi iki faydadan ötürüdür: Birincisi: Gelecekte gerçekleşmesi kesin olan şey bazen meydana gelmiş veya meydana gelmektedir şeklinde ifade edilir. Nitekim Allah Teâlâ: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [Nahl 1] buyurmuş ve: { إِنَّكَ مَيِّتٌ } [Zümer 30] buyurmuştur. Burada şayet gelecek zaman lafzıyla ifade edilmiş olsaydı bunda bir mübalağa bulunmazdı. Fakat geçmiş zaman lafzıyla ifade edilince bu, onların şüpheyi yerleştirme konusundaki gayret ve çabalarının son noktaya ulaştığına ve bu gayret sebebiyle söz konusu geleceğin vuku bulmuş bir olay gibi olduğuna delalet etmiştir.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَبَّرَ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ الْإِخْبَارَ عَنْ صُدُورِ هَذَا الْكَلَامِ، بَلِ الْمَقْصُودُ الْإِخْبَارُ عَنْ جِدِّهِمْ وَاجْتِهَادِهِمْ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، فَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الْمُعْتَمَدُ عِنْدِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Fayda: Allah Teâlâ gelecek zamanı geçmiş zaman lafzıyla ifade edince bu, maksadın bu sözün sadır olduğunu haber vermek değil, aksine onların bu şüpheyi yerleştirme hususundaki gayret ve çabalarını haber vermek olduğuna delalet etmiştir. Benim katımda itimada şayan olan cevap budur; en doğrusunu Allah bilir.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الْكَلَامَ خَرَجَ عَلَى سَبِيلِ حِكَايَةِ الْحَالِ الْمَاضِيَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ إِخْوَانَهُمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ، فَالْكَافِرُونَ يَقُولُونَ لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا، فَمَنْ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولَ: قَالُوا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِنَا: خَرَجَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى سَبِيلِ حِكَايَةِ الْحَالِ الْمَاضِيَةِ.
Cevaptaki İkinci Yön: Söz geçmiş hâlin hikâye edilmesi üslubuyla gelmiştir. Anlamı şudur: Kardeşleri yeryüzünde sefere çıktığında kâfirler: “Yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi” derler. Bundan sonra onları haber veren kimsenin mutlaka “dediler” (kālû) demesi gerekir. İşte “Bu söz geçmiş hâlin hikâye edilmesi üslubuyla gelmiştir” sözümüzle kastedilen budur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ قطرب: كلمة «إذا» وإذا، يَجُوزُ إِقَامَةُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَقَامَ الْأُخْرَى، وَأَقُولُ: هَذَا الَّذِي قَالَهُ قُطْرُبٌ كَلَامٌ حَسَنٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِذَا جَوَّزْنَا إِثْبَاتَ اللُّغَةِ بِشِعْرٍ مَجْهُولٍ مَنْقُولٍ عَنْ قَائِلٍ مَجْهُولٍ، فَلَأَنْ يَجُوزُ إِثْبَاتُهَا بِالْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ «إذ» حقيقة في المستقبل، ولكن لم لا يحوز اسْتِعْمَالُهُ فِي الْمَاضِي عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ لِمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ كَلِمَةِ «إِذْ» مِنَ الْمُشَابَهَةِ الشَّدِيدَةِ؟ وَكَثِيرًا أَرَى النَّحْوِيِّينَ يَتَحَيَّرُونَ فِي تَقْرِيرِ الْأَلْفَاظِ الْوَارِدَةِ فِي الْقُرْآنِ، فَإِذَا اسْتَشْهَدُوا فِي تَقْرِيرِهِ بِبَيْتٍ مَجْهُولٍ فَرِحُوا بِهِ، وَأَنَا شَدِيدُ التَّعَجُّبِ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُمْ إِذَا جَعَلُوا وُرُودَ ذَلِكَ الْبَيْتِ الْمَجْهُولِ عَلَى وَفْقِهِ دَلِيلًا عَلَى صِحَّتِهِ، فَلِأَنْ يَجْعَلُوا وُرُودَ الْقُرْآنِ بِهِ دَلِيلًا عَلَى صِحَّتِهِ كَانَ أَوْلَى.
Üçüncü Yön: Kutrub şöyle demiştir: (İzâ / إِذَا) ve (İz / إِذْ) kelimelerinin her birinin diğerinin yerine kullanılması caizdir. Ben de derim ki: Kutrub'un bu söylediği güzel bir sözdür. Zira söyleyeni meçhul, aktarılan meçhul bir şiirle lügatin ispatını caiz görüyorsak, Yüce Kur'an ile ispat edilmesinin caiz olması çok daha evladır. Bu konudaki en ileri söz: “(İz / إِذْ) gelecek hakkında hakikattir; fakat aralarındaki aşırı benzerlik sebebiyle mecaz yoluyla geçmişte kullanılması neden caiz olmasın?” denilmesidir. Nahivcileri çoğu kez Kur'an'da geçen lafızları izahta hayrete düşmüş görürüm; onu izahta meçhul bir beyitle istişhatta bulunduklarında ise buna sevinirler. Ben onların bu haline çok şaşarım; çünkü onlar bu meçhul beytin ona uygun gelmesini onun sahihliğine delil kılıyorlarsa, Kur'an'ın bu şekilde gelmiş olmasını onun sahihliğine delil kılmaları çok daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: غُزًّى جَمْعُ غَازٍ، كَالْقُوَّلِ وَالرُّكَّعِ وَالسُّجَّدِ، جَمْعِ قَائِلٍ وَرَاكِعٍ وَسَاجِدٍ، وَمِثْلُهُ مِنَ النَّاقِصِ «عَفَا» وَيَجُوزُ أَيْضًا: غُزَاةٌ، مِثْلَ قُضَاةٍ وَرُمَاةٍ فِي جَمْعِ الْقَاضِي وَالرَّامِي، وَمَعْنَى الْغَزْوِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَصْدُ الْعَدُوِّ، وَالْمَغْزَى الْمَقْصِدُ.
Altıncı Mesele: (Guzzâ / غُزًّى), tıpkı kāil, râki' ve sâcid kelimelerinin çoğulunun kuvvel, rukka' ve succed gelmesi gibi gāzî kelimesinin çoğuludur. Nâkıs fiilden bunun benzeri “afâ”dır. Tıpkı kādî ve râmî kelimelerinin çoğulunda kudât ve rumât dendiği gibi “guzât” denmesi de caizdir. Gazvenin Arap kelâmındaki anlamı düşmana yönelmektir; mağzâ ise yönelinen hedeftir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ فَمَاتُوا أَوْ كَانُوا غُزَاةً فَقُتِلُوا، لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا، فَقَوْلُهُ: مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا يَدُلُّ عَلَى مَوْتِهِمْ وَقَتْلِهِمْ.
Yedinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Ayette sözün delalet ettiği bir hazif vardır. Takdiri şöyledir: Yeryüzünde sefere çıkıp da öldüklerinde yahut savaşa gidip de öldürüldüklerinde: “Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi” dediler. Nitekim: { مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi” kavli, onların öldüklerine ve öldürüldüklerine delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ الْكَلَامَ لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْكَلَامَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ، مِثْلَ مَا يُقَالُ: رَبَّيْتُهُ لِيُؤْذِيَنِي وَنَصَرْتُهُ لِيَقْهَرَنِي وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Sonra Allah Teâlâ: { لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } “Allah bunu onların kalplerine bir hasret olarak bıraksın diye...” buyurmuştur. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Takdir, tıpkı “Bana eziyet etsin diye onu büyüttüm”, “Bana galip gelsin diye ona yardım ettim” denmesi ve Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: ذَكَرُوا فِي بَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ كَيْفَ اسْتَعْقَبَ حُصُولَ الْحَسْرَةِ فِي قُلُوبِهِمْ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَقَارِبَ ذَلِكَ الْمَقْتُولِ إِذَا سَمِعُوا هَذَا الْكَلَامَ ازْدَادَتِ الْحَسْرَةُ فِي قُلُوبِهِمْ، لِأَنَّ أَحَدَهُمْ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ لَوْ بَالَغَ فِي مَنْعِهِ عَنْ ذَلِكَ السَّفَرِ وَعَنْ ذَلِكَ الْغَزْوِ لَبَقِيَ، فَذَلِكَ الشَّخْصُ إِنَّمَا مَاتَ أَوْ قُتِلَ بِسَبَبِ أَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ قَصَّرَ فِي/ مَنْعِهِ، فَيَعْتَقِدُ السَّامِعُ لِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي تَسَبَّبَ إِلَى مَوْتِ ذَلِكَ الشَّخْصِ الْعَزِيزِ عَلَيْهِ أَوْ قَتَلَهُ، وَمَتَى اعْتَقَدَ فِي نَفْسِهِ ذَلِكَ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَزْدَادُ حَسْرَتُهُ وَتَلَهُّفُهُ، أَمَّا الْمُسْلِمُ الْمُعْتَقِدُ فِي أَنَّ الْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِتَقْدِيرِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ، لَمْ يَحْصُلْ أَلْبَتَّةَ فِي قَلْبِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا
{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas 8] “Nihayet Firavun ailesi, kendilerine bir düşman ve tasa olsun diye onu bulup aldı” kavlindeki gibi, Allah o sözü kalplerinde bir hasret kılsın diye o sözü söylemiş olmalarıdır. Bunu bildiğinde deriz ki: O sözün onların kalplerinde hasretin meydana gelmesini nasıl intaç ettiği hususunda birkaç yön zikretmişlerdir: Birincisi: O öldürülenin akrabaları bu sözü işittiklerinde kalplerindeki hasret artar. Çünkü onlardan biri, onu o seferden ve o savaştan alıkoymakta ısrarcı olsaydı yaşayacağına, o şahsın ancak bu insanın onu engellemede kusurlu davranması sebebiyle öldüğüne veya öldürüldüğüne inanır; böylece bu sözü dinleyen kimse, kendisi için değerli olan o şahsın ölümüne yahut öldürülmesine kendisinin sebep olduğuna inanır. Kişi ne zaman kendi içinde buna inanırsa, şüphesiz onun hasreti ve kederi artar. Hayatın ve ölümün ancak Allah'ın takdiri ve kazasıyla olduğuna inanan müslümanın kalbinde ise asla bu
النَّوْعِ مِنَ الْحَسْرَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الشُّبْهَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا الْمُنَافِقُونَ لَا تُفِيدُهُمْ إِلَّا زِيَادَةَ الْحَسْرَةِ.
Türden bir hasret hasıl olmaz. Böylece münafıkların zikrettiği o şüphenin kendilerine hasretin artmasından başka bir fayda sağlamadığı sabit olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ إِذَا أَلْقَوْا هَذِهِ الشُّبْهَةَ إِلَى إِخْوَانِهِمْ تَثَبَّطُوا عَنِ الْغَزْوِ وَالْجِهَادِ وَتَخَلَّفُوا عَنْهُ، فَإِذَا اشْتَغَلَ الْمُسْلِمُونَ بِالْجِهَادِ وَالْغَزْوِ، وَوَصَلُوا بِسَبَبِهِ إِلَى الْغَنَائِمِ الْعَظِيمَةِ وَالِاسْتِيلَاءِ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَالْفَوْزِ بِالْأَمَانِيِّ، بَقِيَ ذَلِكَ الْمُتَخَلِّفُ عِنْدَ ذَلِكَ فِي الْخَيْبَةِ وَالْحَسْرَةِ.
İkinci Yön: Münafıklar bu şüpheyi kardeşlerine attıklarında, onlar savaştan ve cihattan geri durur, ondan geri kalırlar. Müslümanlar cihat ve gazve ile meşgul olup bu sayede büyük ganimetlere, düşmanlara üstün gelmeye ve arzulara kavuşmaya ulaştıklarında, savaştan geri kalan o kimse o anda hüsran ve hasret içinde kalır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْحَسْرَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ إِذَا رَأَوْا تَخْصِيصَ اللَّهِ الْمُجَاهِدِينَ بِمَزِيدِ الْكَرَامَاتِ وَإِعْلَاءِ الدَّرَجَاتِ، وَتَخْصِيصَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ بِمَزِيدِ الْخِزْيِ وَاللَّعْنِ وَالْعِقَابِ.
Üçüncü Yön: Bu hasret kıyamet gününde, Allah'ın mücahitleri fazladan ikramlara ve yüksek derecelere mazhar kıldığını, bu münafıkları ise fazladan rezilliğe, lânete ve azaba tahsis ettiğini gördükleri vakit münafıkların kalplerinde hasıl olacaktır.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ إِذَا أَوْرَدُوا هَذِهِ الشُّبْهَةُ عَلَى ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ وَوَجَدُوا مِنْهُمْ قَبُولًا لَهَا، فَرِحُوا بِذَلِكَ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ رَاجَ كَيْدُهُمْ وَمَكْرُهُمْ عَلَى أُولَئِكَ الضَّعَفَةِ، فَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّهُ سَيَصِيرُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِذَا عَلِمُوا أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْبَاطِلِ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ.
Dördüncü Yön: Münafıklar bu şüpheyi zayıf müslümanlara yöneltip onlardan buna bir kabul gördüklerinde, hile ve tuzakları o zayıflar üzerinde tuttu diye buna sevinirlerdi. Allah Teâlâ ise bu şüpheyi ileri sürmede batıl üzere olduklarını anladıkları zaman bunun onların kalplerinde bir hasrete dönüşeceğini bildirmektedir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ جِدَّهُمْ وَاجْتِهَادَهُمْ فِي تَكْثِيرِ الشُّبُهَاتِ وَإِلْقَاءِ الضَّلَالَاتِ يُعْمِي قُلُوبَهُمْ فَيَقَعُونَ عِنْدَ ذَلِكَ فِي الْحَيْرَةِ وَالْخَيْبَةِ وَضِيقِ الصَّدْرِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِالْحَسْرَةِ، كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً [الْأَنْعَامِ: ١٢٥] .
Beşinci Yön: Onların şüpheleri çoğaltma ve sapkınlıkları yayma hususundaki gayret ve çabaları kalplerini kör eder; böylece o anda hayrete, hüsrana ve göğüs darlığına düşerler. Hasret ile murat edilen de budur; nitekim O şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } [En'âm 125] “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü daraltır, sıkıştırır”.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُمْ مَتَى أَلْقَوْا هَذِهِ الشُّبْهَةَ عَلَى أَقْوِيَاءِ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِمْ فَيَضِيعُ سَعْيُهُمْ وَيَبْطُلُ كَيْدُهُمْ فَتَحْصُلُ الْحَسْرَةُ فِي قُلُوبِهِمْ.
Altıncı Yön: Onlar bu şüpheyi güçlü müslümanlara attıkları vakit onlar bunlara iltifat etmezler; böylece gayretleri boşa gider, tuzakları iptal olur ve kalplerinde hasret meydana gelir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لِيَجْعَلَ اللَّهُ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ النَّهْيُ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَكُونُوا مِثْلَهُمْ حَتَّى يَجْعَلَ اللَّهُ انْتِفَاءَ كَوْنِكُمْ مِثْلَهُمْ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ، لِأَنَّ مُخَالَفَتَهُمْ فِيمَا يَقُولُونَ وَيَعْتَقِدُونَ وَمُضَادَّتَهُمْ مِمَّا يَغِيظُهُمْ.
Ayetin tefsirindeki ikinci görüş: { لِيَجْعَلَ اللَّهُ } kavlindeki lâm harfi, nehyin delalet ettiği anlama taalluk etmektedir. Takdiri şöyledir: Onlar gibi olmayın ki, Allah sizin onlar gibi olmayışınızı onların kalplerinde bir hasret kılsın; zira söyledikleri ve inandıkları şeylerde onlara muhalefet etmek ve onlara zıt gitmek onları öfkelendiren şeylerdendir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ بَيَانُ الْجَوَابِ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْمُحْيِيَ وَالْمُمِيتَ هُوَ اللَّهُ، وَلَا تَأْثِيرَ لِشَيْءٍ آخَرَ فِي الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ، وَأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ لَا يَتَغَيَّرُ، وَأَنَّ حُكْمَهُ لَا يَنْقَلِبُ، وَأَنَّ قَضَاءَهُ لَا يَتَبَدَّلُ، فَكَيْفَ يَنْفَعُ الْجُلُوسُ فِي الْبَيْتِ مِنَ الْمَوْتِ؟
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Yaşatan da öldüren de Allah'tır” buyurmuştur. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Bundan maksat bu şüphenin cevabını açıklamaktır. İzahı şöyledir: Dirilten ve öldüren Allah'tır; hayat ve ölümde başka hiçbir şeyin tesiri yoktur. Allah'ın ilmi değişmez, hükmü başkalaşmaz ve kazası tebdil olunmaz; o halde evde oturmanın ölüm karşısında ne faydası olur?
فَإِنْ قِيلَ: إِنْ كَانَ الْقَوْلُ بِأَنَّ قَضَاءَ اللَّهِ لَا يَتَبَدَّلُ يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِ الْجِدِّ وَالِاجْتِهَادِ مُفِيدًا فِي الْحَذَرِ عَنِ الْقَتْلِ وَالْمَوْتِ، فَكَذَا الْقَوْلُ بِأَنَّ قَضَاءَ اللَّهِ لَا يَتَبَدَّلُ وَجَبَ أَنْ يَمْنَعَ مِنْ كَوْنِ الْعَمَلِ مُفِيدًا فِي/ الِاحْتِرَازِ عَنْ عِقَابِ الْآخِرَةِ، وَهَذَا يَمْنَعُ مِنْ لُزُومِ التَّكْلِيفِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ تَقْرِيرُ الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ وَالتَّكْلِيفِ، وَإِذَا كَانَ الْجَوَابُ يُفْضِي بِالْآخِرَةِ إِلَى سُقُوطِ التَّكْلِيفِ كان هذا الكلام يفضي ثُبُوتُهُ إِلَى نَفْيِهِ فَيَكُونُ بَاطِلًا.
Şayet: “Allah'ın kazasının değişmeyeceği sözü, gayret ve çabanın öldürülmekten ve ölümden sakınmada faydalı olmasına engel teşkil ediyorsa; aynı şekilde Allah'ın kazasının değişmeyeceği sözünün amelin ahiret azabından korunmada faydalı olmasına da engel teşkil etmesi gerekir. Bu da mükellefiyetin lüzumuna mani olur. Halbuki bu ayetlerden maksat cihat emrini ve mükellefiyeti pekiştirmektir; cevap nihayetinde mükellefiyetin düşmesine varıyorsa, bu sözün sübutu nefiy ile neticelenir ve bâtıl olur” denilirse,
الْجَوَابُ: أَنَّ حُسْنَ التَّكْلِيفِ عِنْدَنَا غَيْرُ مُعَلَّلٍ بِعِلَّةٍ وَرِعَايَةِ مَصْلَحَةٍ، بَلْ عِنْدَنَا أَنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ.
Cevap [şudur]: Bize göre mükellefiyetin güzelliği bir illetle ve bir maslahatın gözetilmesiyle illetlendirilmiş değildir; aksine bize göre O, dilediğini yapar ve murat ettiğine hükmeder.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: أَنَّهُ لَيْسَ الْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ الْجَوَابَ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَى الْمُؤْمِنِينَ عَنْ أَنْ يَقُولُوا مِثْلَ قَوْلِ الْمُنَافِقِينَ، قَالَ: وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ يُرِيدُ: يُحْيِي قُلُوبَ أَوْلِيَائِهِ وَأَهِلِ طَاعَتِهِ بِالنُّورِ وَالْفُرْقَانِ، وَيُمِيتُ قُلُوبَ أَعْدَائِهِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ.
Ayetin tevilindeki İkinci Yön: Bu sözden gaye o şüpheye cevap vermek değildir; bilakis maksat şudur: Allah Teâlâ müminleri münafıkların sözü gibi bir söz söylemekten nehyedince { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Yaşatan da öldüren de Allah'tır” buyurmuştur; yani: Nur ve furkan ile dostlarının ve itaat ehlinin kalplerini diriltir, münafıklardan olan düşmanlarının kalplerini ise öldürür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّرْغِيبُ وَالتَّرْهِيبُ فِيمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ طَرِيقَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَطَرِيقَةِ المنافقين.
Birinci Mesele: Bundan maksat, müminlerin yolu ve münafıkların yolundan daha önce zikredilen hususlarda rağbet ettirmek ve korkutmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَعْمَلُونَ كِنَايَةً عَنِ الْغَائِبِينَ، وَالتَّقْدِيرُ لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ لِيَكُونَ وَفْقًا لِمَا قَبْلَهُ فِي قَوْلِهِ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَلِمَا بَعْدَهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ.
İkinci Mesele: İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî gaipleri kastederek (ya'melûne / يَعْمَلُونَ) şeklinde okumuşlardır; takdiri: “Allah bunu onların kalplerine bir hasret kılsın diye. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” şeklindedir. Geri kalanlar ise, kendisinden önceki { لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا } kavline ve kendisinden sonraki { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ } kavline uygun olması için muhatap sîgasıyla tâ harfiyle (ta'melûne / تَعْمَلُونَ) okumuşlardır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مما تجمعون.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ الثَّانِي عَنْ شُبْهَةِ الْمُنَافِقِينَ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ هَذَا الْمَوْتَ لَا بُدَّ وَاقِعٌ وَلَا مَحِيصَ لِلْإِنْسَانِ مِنْ أَنْ يُقْتَلَ أَوْ يَمُوتَ، فَإِذَا وَقَعَ هَذَا الْمَوْتُ أَوِ الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَفِي طَلَبِ رِضْوَانِهِ، فَهُوَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَجْعَلَ ذَلِكَ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا الَّتِي لَا يَنْتَفِعُ الْإِنْسَانُ بِهَا بَعْدَ الْمَوْتِ أَلْبَتَّةَ، وَهَذَا جَوَابٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالْقُوَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَوَجَّهَ إِلَى الْجِهَادِ أَعْرَضَ قَلَبُهُ عَنِ الدُّنْيَا وَأَقْبَلَ عَلَى الْآخِرَةِ، فَإِذَا مَاتَ فَكَأَنَّهُ تَخَلَّصَ عَنِ الْعَدُوِّ وَوَصَلَ إِلَى الْمَحْبُوبِ، وَإِذَا جَلَسَ فِي بَيْتِهِ خَائِفًا مِنَ الْمَوْتِ حَرِيصًا عَلَى جَمْعِ الدُّنْيَا، فَإِذَا مَاتَ فَكَأَنَّهُ حُجِبَ عَنِ الْمَعْشُوقِ وَأُلْقِي فِي دَارِ الْغُرْبَةِ، وَلَا شَكَّ فِي كَمَالِ سَعَادَةِ الْأَوَّلِ، وَكَمَالِ شَقَاوَةِ الثَّانِي.
Bil ki bu, münafıkların şüphesine verilen ikinci cevaptır. İzahı şudur: Bu ölüm mutlaka vuku bulacaktır ve insanın öldürülmekten yahut ölmekten kaçışı yoktur. Bu ölüm veya öldürülme Allah yolunda ve O'nun rızasını talep uğrunda vuku bulduğunda, bunu insanın ölümden sonra asla faydalanamayacağı dünyayı ve onun lezzetlerini talep uğrunda yapmasından daha hayırlıdır. Bu, son derece güzel ve kuvvetli bir cevaptır. Zira insan cihada yöneldiğinde kalbi dünyadan yüz çevirir ve ahirete yönelir; öldüğü vakit sanki düşmandan kurtulmuş ve sevgiliye kavuşmuş gibi olur. Ölümden korkup dünya toplamaya hırslı olarak evinde oturduğunda ise öldüğü vakit sanki mâşukundan perdelenmiş ve gurbet yurduna atılmış gibi olur. Birincisinin saadetinin kemalinde ve ikincisinin şekavetinin kemalinde şüphe yoktur.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (مِتُّمْ) بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْمِيمِ، وَالْأَوَّلُونَ أَخَذُوهُ مِنْ: مَاتَ يَمَاتُ مِتُّ، مِثْلَ هَابَ يَهَابُ هِبْتُ، وَخَافَ يَخَافُ خِفْتُ، وَرَوَى الْمُبَرِّدُ هَذِهِ اللُّغَةَ فَإِنْ صَحَّ فَقَدْ صَحَّتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ فَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ، مَاتَ يَمُوتُ مُتُّ: مِثْلَ قَالَ يَقُولُ قُلْتُ.
Birinci Mesele: Nâfi', Hamza ve Kisâî mim harfinin kesresiyle (mittüm / مِتُّمْ) okumuşlar, diğerleri ise mim harfinin dammesiyle okumuşlardır. Birinciler bunu, tıpkı hâbe-yehâbu-hibtü ve hâfe-yehâfu-hıftü gibi mâte-yemâtü-mittü fiilinden almışlardır. Müberred bu lehçeyi rivayet etmiştir; eğer sahihse bu kıraat sahih olmuştur. Cumhurun kıraatine gelince, bu da tıpkı kāle-yekūlu-kūltü gibi mâte-yemûtü-müttü fiilinden alınmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ لام القسم، بتقدير الله لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ جَوَابُ الْقَسَمِ، وَدَالٌّ عَلَى أَنَّ مَا هُوَ دَاخِلٌ عَلَيْهِ جَزَاءٌ، وَالْأَصْوَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ اللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى إِنْ وَجَبَ أَنْ تَمُوتُوا وَتُقْتَلُوا فِي سَفَرِكُمْ وَغَزْوِكُمْ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ تَفُوزُوا بِالْمَغْفِرَةِ أَيْضًا، فَلِمَاذَا تَحْتَرِزُونَ عَنْهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الْمَوْتَ وَالْقَتْلَ غَيْرُ لَازِمِ الْحُصُولِ، ثُمَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ لَازِمًا فَإِنَّهُ يَسْتَعْقِبُ لُزُومَ الْمَغْفِرَةِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَحْتَرِزَ عَنْهُ؟
İkinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Onun { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ } kavlindeki lâm yemin lâmıdır; takdiri “Vallahi andolsun ki Allah yolunda öldürülürseniz” şeklindedir. { لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ } kavlindeki lâm ise yeminin cevabıdır ve dahil olduğu şeyin bir karşılık olduğuna delalet eder. Bana göre en doğru olan: “Bu lâm tekit içindir” denilmesidir; buna göre anlam: “Seferinizde ve savaşınızda ölmeniz ve öldürülmeniz gerekliyse, aynı şekilde mağfirete nail olmanız da gereklidir; o halde ondan niçin sakınıyorsunuz?” şeklinde olur. Sanki şöyle denilmiştir: Ölüm ve öldürülmenin vuku bulması zorunlu değildir; sonra onun zorunlu olduğu varsayılsa bile mağfiretin lüzumunu intaç eder; o halde akıl sahibine ondan sakınmak nasıl yakışır?
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ (يَجْمَعُونَ) بِالْيَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْغَيْبَةِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى وَجْهِ الْخِطَابِ، أَمَّا وَجْهُ الْغَيْبَةِ فَالْمَعْنَى أَنَّ مَغْفِرَةَ اللَّهِ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُهُ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْحُطَامِ الْفَانِي، وَأَمَّا وَجْهُ الْخِطَابِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى كَأَنَّهُ يُخَاطِبُ الْمُؤْمِنِينَ فَيَقُولُ لَهُمْ مَغْفِرَةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الْأَمْوَالِ الَّتِي تَجْمَعُونَهَا فِي الدُّنْيَا.
Üçüncü Mesele: Âsım'dan rivayetle Hafs gaip sîgasıyla yâ harfiyle (yecma'ûne / يَجْمَعُونَ) okumuş, geri kalanlar ise muhatap yoluyla tâ harfiyle okumuşlardır. Gaip sîgasının vechine gelince; anlamı şudur: Allah'ın mağfireti bu münafıkların topladıkları fani döküntülerden daha hayırlıdır. Muhatap sîgasının vechine gelince; anlamı, sanki Allah Teâlâ müminlere hitap ederek onlara: “Allah'ın mağfireti, dünyada toplamakta olduğunuz mallardan sizin için daha hayırlıdır” buyurmaktadır.
الْمَسْأَلَةَ الرَّابِعَةَ: إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ وَمَغْفِرَتَهُ خَيْرٌ مِنْ نُعَيْمِ الدُّنْيَا لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَنْ يَطْلُبُ المال فهو في نعب مِنْ ذَلِكَ الطَّلَبِ فِي الْحَالِ، وَلَعَلَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِهِ غَدًا لِأَنَّهُ يَمُوتُ قَبْلَ الْغَدِ وَأَمَّا طَلَبُ الرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ وَعْدَهُ، وَقَدْ قَالَ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧] وَثَانِيهَا: هَبْ أَنَّهُ بَقِيَ إِلَى الْغَدِ لَكِنْ لَعَلَّ ذَلِكَ الْمَالَ لَا يَبْقَى إِلَى الْغَدِ، فَكَمْ مِنَ إِنْسَانٍ أَصْبَحَ أَمِيرًا وَأَمْسَى أَسِيرًا، وَخَيْرَاتُ الْآخِرَةِ لَا تَزُولُ لِقَوْلِهِ: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ [الْكَهْفِ: ٤٦] وَلِقَوْلِهِ: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ [النَّحْلِ: ٩٦] وَثَالِثُهَا: بِتَقْدِيرِ أَنْ يَبْقَى إِلَى الْغَدِ وَيَبْقَى الْمَالُ إِلَى الْغَدِ، لَكِنْ لَعَلَّهُ يَحْدُثُ حَادِثٌ يَمْنَعُكَ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِهِ مِثْلَ مَرَضٍ وَأَلَمٍ وَغَيْرِهِمَا، وَمَنَافِعُ الْآخِرَةِ لَيْسَتْ كَذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: بِتَقْدِيرِ أَنَّهُ فِي الْغَدِ يُمْكِنُكَ الِانْتِفَاعُ بِذَلِكَ الْمَالِ، وَلَكِنْ لَذَّاتُ الدُّنْيَا مَشُوبَةٌ بِالْآلَامِ وَمَنَافِعُهَا مَخْلُوطَةٌ بِالْمَضَارِّ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَخْفَى، وَأَمَّا مَنَافِعُ الْآخِرَةِ فَلَيْسَتْ كَذَلِكَ. وَخَامِسُهَا: هَبْ أَنَّ تِلْكَ الْمَنَافِعَ تَحْصُلُ فِي الْغَدِ خَالِصَةً عن الشوائب
Dördüncü Mesele: Allah'ın rahmet ve mağfiretinin dünya nimetinden daha hayırlı olduğunu ancak şu yönlerden ötürü söyledik: Birincisi: Malı talep eden kimse şu anda o talep sebebiyle meşakkat içindedir ve yarına çıkmadan önce öleceği için belki de yarın ondan faydalanamayacaktır. Rahmet ve mağfireti talep etmeye gelince; Allah vaadinden dönmeyeceği için ondan mutlaka faydalanacaktır; nitekim O: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } [Zilzâl 7] “Kim zerre miktarı bir hayır işlerse onu görür” buyurmuştur. İkincisi: Faraza yarına kadar yaşadı diyelim, fakat belki de o mal yarına kalmayacaktır; zira nice insan vardır ki sabah emir olarak uyanmış, akşam ise esir olmuştur. Ahiret hayırları ise zail olmaz; nitekim O: { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ } [Kehf 46] “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında daha hayırlıdır” ve { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ } [Nahl 96] “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise bâkidir” buyurmuştur. Üçüncüsü: Faraza yarına kadar kendisi de yaşasa, mal da yarına kalsa, fakat belki de hastalık, acı ve benzeri sebepler gibi senin ondan faydalanmana engel olacak bir hâdise meydana gelir; ahiret menfaatleri ise böyle değildir. Dördüncüsü: Faraza yarın o maldan faydalanman mümkün olsa bile, dünya lezzetleri kederlerle karışıktır ve menfaatleri zararlarla harmanlanmıştır; bu ise gizli olmayan bir husustur. Ahiret menfaatleri ise böyle değildir. Beşincisi: Faraza o menfaatler yarın şaibelerden arınmış olarak hasıl olsa bile,
وَلَكِنَّهَا لَا تَدُومُ وَلَا تَسْتَمِرُّ، بَلْ تَنْقَطِعُ وَتَفْنَى، وَكُلَّمَا كَانَتِ اللَّذَّةُ أَقْوَى وَأَكْمَلَ، كَانَ التَّأَسُّفُ وَالتَّحَسُّرُ عِنْدَ فَوَاتِهَا أَشَدَّ وَأَعْظَمَ، وَمَنَافِعُ الْآخِرَةِ مَصُونَةٌ عَنِ الِانْقِطَاعِ وَالزَّوَالِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ مَنَافِعَ الدُّنْيَا حِسِّيَّةٌ وَمَنَافِعَ الْآخِرَةِ عَقْلِيَّةٌ، وَالْحِسِّيَّةُ خَسِيسَةٌ، وَالْعَقْلِيَّةُ شَرِيفَةٌ، أَتَرَى أَنَّ انْتِفَاعَ الْحِمَارِ بِلَذَّةِ بَطْنِهِ وَفَرْجِهِ يُسَاوِي ابْتِهَاجَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ عِنْدَ إِشْرَاقِهَا بِالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ، فَهَذِهِ الْمَعَاقِدُ السِّتَّةُ تُنَبِّهُكَ عَلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهَا مِنَ الْوُجُوهِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ ﷾: لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ.
Devam etmez ve sürmez; aksine kesilir ve yok olur. Lezzet ne kadar güçlü ve tam olursa, elden çıktığı andaki esef ve hasret o kadar şiddetli ve büyük olur. Ahiret menfaatleri ise kesilmekten ve zeval bulmaktan korunmuştur. Altıncısı: Dünya menfaatleri hissî, ahiret menfaatleri aklîdir; hissî olanlar bayağı, aklî olanlar ise şereflidir. Eşeğin midesinin ve fercinin lezzetinden faydalanmasının, mukarreb meleklerin ilâhî nurlarla parıldadıklarındaki sevinçlerine denk olacağını mı sanırsın? İşte bu altı esas, O Azîz ve Celîl olanın: { لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır” kavlinin sıhhatine delalet eden nihayetsiz yönlere seni muttali kılar.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ تَكُونُ الْمَغْفِرَةُ مَوْصُوفَةً بِأَنَّهَا خَيْرٌ مِمَّا تَجْمَعُونَ، وَلَا خَيْرَ فِيمَا تَجْمَعُونَ أَصْلًا.
Eğer: “Topladıklarınızda hiçbir hayır yokken, mağfiret nasıl 'topladıklarınızdan daha hayırlı' şeklinde vasfedilir?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ الَّذِي تَجْمَعُونَهُ فِي الدُّنْيَا قَدْ يَكُونُ مِنْ بَابِ الْحَلَالِ الَّذِي يُعَدُّ خَيْرًا، وَأَيْضًا هَذَا وَارِدٌ عَلَى حَسَبِ قَوْلِهِمْ وَمُعْتَقَدِهِمْ أَنَّ تِلْكَ الْأَمْوَالَ خَيْرَاتٌ، فَقِيلَ: الْمَغْفِرَةُ خَيْرٌ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تَظُنُّونَهَا خَيْرَاتٍ.
Şöyle deriz: Dünyada topladığınız şeyler hayır sayılan helal kabilinden olabilir; ayrıca bu, onların sözüne ve o malların hayırlar olduğuna dair inançlarına göre vârit olmuştur. Bu sebeple: “Mağfiret, sizin hayır zannettiğiniz bu şeylerden daha hayırlıdır” denilmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ.
Sonra: { وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } “Andolsun ki ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ رَغَّبَ الْمُجَاهِدِينَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِالْحَشْرِ إِلَى مَغْفِرَةِ اللَّهِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ زَادَ فِي إِعْلَاءِ الدَّرَجَاتِ فَرَغَّبَهُمْ هَاهُنَا بِالْحَشْرِ إِلَى اللَّهِ،
Bil ki Azîz ve Celîl olan Allah birinci ayette mücahitleri Allah'ın mağfiretine haşrolunmaya teşvik etmiş, bu ayette ise dereceleri yükseltmeyi artırarak onları burada Allah'a haşrolunmaya teşvik etmiştir.
يُرْوَى أن عيسى بن مَرْيَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ مَرَّ بِأَقْوَامٍ نَحِفَتْ أَبْدَانُهُمْ وَاصْفَرَّتْ وُجُوهُهُمْ، وَرَأَى عَلَيْهِمْ آثَارَ الْعِبَادَةِ، فَقَالَ مَاذَا تَطْلُبُونَ؟ فَقَالُوا: نَخْشَى عَذَابَ اللَّهِ، فَقَالَ: هُوَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ لَا يُخَلِّصَكُمْ مِنْ عَذَابِهِ، ثُمَّ مَرَّ بِأَقْوَامٍ آخَرِينَ فَرَأَى عَلَيْهِمْ تِلْكَ الْآثَارَ فَسَأَلَهُمْ، فَقَالُوا:
Rivayet edilir ki Meryem oğlu İsa -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- bedenleri zayıflamış, yüzleri sararmış ve üzerlerinde ibadet izleri görünen topluluklara uğradı ve: “Ne istiyorsunuz?” dedi. Onlar: “Allah'ın azabından korkuyoruz” dediler. Bunun üzerine: “O, sizi azabından kurtarmayacak olandan daha kerimdir” dedi. Sonra üzerlerinde aynı izleri gördüğü başka bir topluluğa uğradı ve onlara sordu. Onlar da:
نَطْلُبُ الْجَنَّةَ وَالرَّحْمَةَ، فَقَالَ: هُوَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَمْنَحَكُمْ رَحْمَتَهُ ثُمَّ مَرَّ بِقَوْمٍ ثَالِثٍ وَرَأَى آثَارَ الْعُبُودِيَّةِ عَلَيْهِمْ أَكْثَرَ، فَسَأَلَهُمْ فَقَالُوا: نَعْبُدُهُ لِأَنَّهُ إِلَهُنَا، وَنَحْنُ عَبِيدُهُ لَا لِرَغْبَةٍ وَلَا لِرَهْبَةٍ، فَقَالَ: أَنْتُمُ الْعَبِيدُ الْمُخْلِصُونَ وَالْمُتَعَبِّدُونَ الْمُحِقُّونَ،
“Cenneti ve rahmeti istiyoruz” dediler. Bunun üzerine: “O, size rahmetini bahşetmeyecek olandan daha kerimdir” dedi. Sonra üzerlerinde kulluk izlerini daha çok gördüğü üçüncü bir topluluğa uğradı ve onlara sordu. Onlar: “Biz O'na bir rağbetten veya bir korkudan dolayı değil, sırf bizim ilahımız olduğu ve biz de O'nun kulları olduğumuz için ibadet ediyoruz” dediler. Bunun üzerine: “Siz ihlâslı kullarsınız ve hakiki ibadet edenlersiniz” dedi.
فَانْظُرْ فِي تَرْتِيبِ هَذِهِ الْآيَاتِ فَإِنَّهُ قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَنْ يَعْبُدُهُ خَوْفًا مِنْ عِقَابِهِ، ثُمَّ قَالَ وَرَحْمَةٌ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَنْ يَعْبُدُهُ لِطَلَبِ ثَوَابِهِ، ثُمَّ قَالَ فِي خَاتِمَةِ الْآيَةِ: لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ لِمُجَرَّدِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَهَذَا أَعْلَى الْمَقَامَاتِ وَأَبْعَدُ النِّهَايَاتِ فِي الْعُبُودِيَّةِ فِي عُلُوِّ الدَّرَجَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا شَرَّفَ الْمَلَائِكَةَ قَالَ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَنْبِيَاءِ:
Bu ayetlerin tertibine bir bak; zira birinci ayette: { لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir bağışlanma” demiştir ki bu, O'nun azabından korkarak O'na ibadet eden kimseye işarettir. Sonra { وَرَحْمَةٌ } “Ve bir rahmet” demiştir ki bu, O'nun sevabını talep etmek için O'na ibadet eden kimseye işarettir. Sonra ayetin sonunda: { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } “Muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız” buyurmuştur ki bu da Allah'a sırf rubûbiyet ve ubûdiyet için ibadet eden kimseye işarettir. Bu, makamların en yücesi ve derecenin yüksekliği bakımından ubûdiyetteki en ileri gayelerdir. Görmez misin ki melekleri şereflendirdiği zaman: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } [Enbiyâ 19] “O'nun katında olanlar O'na kulluk etmekten kibirlenmezler” buyurmuş;
١٩] وَقَالَ لِلْمُقَرَّبِينَ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ: عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] فَبَيَّنَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَبْدَانَهُمْ فِي طَاعَتِهِ وَمُجَاهَدَةِ عَدُوِّهِ يَكُونُ حَشْرُهُمْ إِلَيْهِ، وَاسْتِئْنَاسُهُمْ بِكَرَمِهِ، وَتَمَتُّعُهُمْ بِشُرُوقِ نُورِ رُبُوبِيَّتِهِ، وَهَذَا مَقَامٌ فِيهِ إِطْنَابٌ، وَالْمُسْتَبْصِرُ يُرْشِدُهُ الْقَدْرُ الَّذِي أَوْرَدْنَاهُ.
Sevap ehlinden mukarrebler için de: { عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } [Kamer 55] “Güçlü bir Hükümdarın huzurunda” buyurmuştur. Böylece nefislerini ve bedenlerini O'na itaatte ve düşmanıyla cihatta feda eden bu kimselerin haşrının O'na olacağını, ünsiyetlerinin O'nun keremiyle gerçekleşeceğini ve O'nun rubûbiyet nurunun parıltısıyla nimetleneceklerini açıklamıştır. Bu, etraflıca açıklamayı gerektiren bir makamdır; basiret sahibine ise zikrettiğimiz miktar rehberlik eder.
وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ: كَأَنَّهُ قِيلَ إِنْ تَرَكْتُمُ الْجِهَادَ وَاحْتَرَزْتُمْ عَنِ الْقَتْلِ وَالْمَوْتِ بَقِيتُمْ أَيَّامًا قَلِيلَةً فِي الدُّنْيَا مَعَ تِلْكَ اللَّذَّاتِ الْخَسِيسَةِ، ثُمَّ تَتْرُكُونَهَا لَا مَحَالَةَ، فَتَكُونُ لَذَّاتُهَا لِغَيْرِكُمْ وَتَبِعَاتُهَا عَلَيْكُمْ، أَمَّا لَوْ أَعْرَضْتُمْ عَنْ لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا، وَبَذَلْتُمُ النَّفْسَ وَالْمَالَ لِلْمَوْلَى يَكُونُ حَشْرُكُمْ إِلَى اللَّهِ، وَوُقُوفُكُمْ عَلَى عَتَبَةِ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَتَلَذُّذُكُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ، فَشَتَّانَ مَا بَيْنَ هَاتَيْنِ الدَّرَجَتَيْنِ وَالْمَنْزِلَتَيْنِ.
Tefsire dönelim: Sanki şöyle denilmiştir: Eğer cihadı terk eder ve öldürülmekten ve ölümden sakınırsanız, dünyada o bayağı lezzetlerle beraber az birkaç gün kalırsınız; sonra da onları çaresizce bırakırsınız; böylece lezzetleri başkalarına, veballeri ise size ait olur. Şayet dünya lezzetlerinden ve güzelliklerinden yüz çevirir, canı ve malı Mevlâ uğrunda feda ederseniz, haşrınız Allah'a olur, Allah'ın rahmet eşiğinde durursunuz ve Allah'ın zikriyle lezzetlenirsiniz. Bu iki derece ve bu iki makam arasında ne kadar büyük bir fark vardır!
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ دَقَائِقَ: أَحُدُهَا: أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: تُحْشَرُونَ إِلَى اللَّهِ بَلْ قَالَ: لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ، وَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ، مَعْنَاهُ إِلَى اللَّهِ يُحْشَرُ الْعَالَمُونَ لَا إِلَى غَيْرِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا حَاكِمَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَا ضَارَّ وَلَا نَافِعَ إِلَّا هُوَ، قَالَ تَعَالَى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غَافِرٍ: ١٦] وَقَالَ تَعَالَى:
Bil ki O'nun: { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } kavlinde incelikler vardır: Birincisi: “Tuhşerûne ilallâh” dememiş, aksine { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } buyurmuştur; bu da hasr ifade eder. Anlamı şudur: Âlemler başkasına değil, yalnızca Allah'a haşrolunur. Bu da o gün O'ndan başka hiçbir hâkim, hiçbir zarar veren ve hiçbir fayda verenin olmadığına delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } [Mü'min 16] “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur:
وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الِانْفِطَارِ: ١٩] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ذَكَرَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ هَذَا الِاسْمَ، وَهَذَا الِاسْمُ أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ وَهُوَ دَالٌّ/ عَلَى كَمَالِ الرَّحْمَةِ وَكَمَالِ الْقَهْرِ، فَهُوَ لِدَلَالَتِهِ عَلَى كَمَالِ الرَّحْمَةِ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْوَعْدِ، وَلِدَلَالَتِهِ عَلَى كَمَالِ الْقَهْرِ أَشَدُّ أَنْوَاعِ الْوَعِيدِ. وَثَالِثُهَا: إِدْخَالُ لَامِ التَّأْكِيدِ فِي اسْمِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ: لَإِلَى اللَّهِ وَهَذَا يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّ
{ وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } [İnfitâr 19] “O gün buyruk yalnız Allah'ındır”. İkincisi: Allah'ın isimlerinden bu ismi zikretmiştir; bu isim ise en yüce isimdir ve tam bir rahmete ve tam bir kahr ile galebeya delalet eder. Dolayısıyla tam bir rahmete delaleti yönüyle vaadin en büyüğü, tam bir kahra delaleti yönüyle de vaid ve tehdidin en şiddetlisidir. Üçüncüsü: { لَإِلَى اللَّهِ } buyurarak tekit lâmını Allah'ın ismine dahil etmiştir; bu da seni şu hususa dikkat ettirir ki: