وَيُعِينُوكُمْ عَلَى مَطَالِبِكُمْ وَهَذَا جَهْلٌ، لِأَنَّهُمْ عَاجِزُونَ مُتَحَيِّرُونَ، وَالْعَاقِلُ يَطْلُبُ النُّصْرَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَنْصُرُكُمْ عَلَى الْعَدُوِّ وَيَدْفَعُ عَنْكُمْ كَيْدَهُ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ خَيْرُ النَّاصِرِينَ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ النُّصْرَةَ، لَمْ يَصِحَّ أَنْ يُتْبِعَهُ بِهَذَا الْقَوْلِ، وَإِنَّمَا كَانَ تَعَالَى خَيْرَ النَّاصِرِينَ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْقَادِرُ عَلَى نُصْرَتِكَ فِي كُلِّ مَا تُرِيدُ، وَالْعَالِمُ الَّذِي لَا يَخْفَى عَلَيْهِ دُعَاؤُكَ وَتَضَرُّعُكَ، وَالْكَرِيمُ الَّذِي لَا يَبْخَلُ فِي جُودِهِ، وَنُصْرَةُ الْعَبِيدِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ بِخِلَافِ ذَلِكَ فِي كُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَنْصُرُكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَغَيْرُهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ يَنْصُرُكَ قَبْلَ سُؤَالِكَ وَمَعْرِفَتِكَ بِالْحَاجَةِ، كَمَا قَالَ: قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٢] وَغَيْرُهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.
...ve istekleriniz konusunda size yardım etsinler [diye itaat ediyorsunuz]. Bu ise bir cehalettir; zira onlar aciz ve şaşkındırlar. Akıllı kimse ise yardımı Allah Teâlâ'dan ister; çünkü düşmana karşı size yardım edecek ve onların tuzağını sizden savacak olan yalnızca O'dur. Sonra Allah, yardım edenlerin en hayırlısı olduğunu beyan etmiştir. Şayet O'nun: { مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ } “sizin mevlanız Allah'tır; O, yardım edenlerin en hayırlısıdır” buyruğundan murat yardım olmasaydı, bu sözün ardından bunu getirmesi sahih olmazdı. Allah Teâlâ'nın yardım edenlerin en hayırlısı olması birtakım yönlerdendir: Birincisi: Dilediğin her şeyde sana yardım etmeye kâdir olan, duan ve yakarışın kendisine gizli kalmayan Âlim ve cömertliğinde cimrilik etmeyen Kerîm yalnızca O'dur. Kulların birbirine yardımı ise bütün bu yönlerden bunun aksinedir. İkincisi: O sana dünyada da ahirette de yardım eder; başkası ise böyle değildir. Üçüncüsü: O, sen henüz istemeden ve ihtiyacını bilmeden önce sana yardım eder; nitekim: { قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “De ki: Gece ve gündüz sizi kim korur?” [Enbiyâ 42] buyurmuştur. Başkası ise böyle değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ سَائِرِ النَّاصِرِينَ وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنْ ذَلِكَ، لَكِنَّهُ وَرَدَ الْكَلَامُ عَلَى حَسَبِ تَعَارُفِهِمْ كَقَوْلِهِ: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرُّومِ: ٢٧] .
Bil ki O'nun: { وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ } “O, yardım edenlerin en hayırlısıdır” buyruğunun zahiri, O'nun da diğer yardım edenlerin cinsinden olmasını gerektirir gibi görünür; halbuki O bundan münezzehtir. Fakat bu söz, onların kendi aralarındaki örfe göre: { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Bu O'na daha kolaydır” [Rûm 27] buyruğunda olduğu gibi vârit olmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 151]
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١)
{ سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) } “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaları sebebiyle, inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin durağı ne kötüdür!” (151)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ] اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ تَمَامِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، فَإِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ وُجُوهًا كَثِيرَةً فِي التَّرْغِيبِ فِي الْجِهَادِ وَعَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِالْكُفَّارِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا مَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يُلْقِي الْخَوْفَ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ اسْتِيلَاءَ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız” buyruğu hakkında:] Bil ki bu ayet, daha önce zikredilenlerin tamamlayıcısıdır. Zira Allah Teâlâ cihada teşvik ve kâfirlere aldırış etmeme hususunda pek çok yön zikretmiştir. Bu ayette zikrettiği, kâfirlerin kalplerine korku salacağı hususu da bunlardandır. Şüphe yok ki bu durum, Müslümanların onlara galip gelmesini gerektiren hususlardandır. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْوَعْدَ هَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِيَوْمِ أُحُدٍ، أَوْ هُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ؟ قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ مُخْتَصٌّ بِهَذَا الْيَوْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جَمِيعَ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ إِنَّمَا/ وَرَدَتْ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا فِي كَيْفِيَّةِ إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ فِي هَذَا الْيَوْمِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا اسْتَوْلَوْا عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَهَزَمُوهُمْ أَوْقَعَ اللَّهُ الرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ، فَتَرَكُوهُمْ وَفَرُّوا مِنْهُمْ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ، حَتَّى رُوِيَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ صَعِدَ الْجَبَلَ، وَقَالَ: أَيْنَ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ، وَأَيْنَ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ، وَأَيْنَ ابْنُ الْخَطَّابِ، فَأَجَابَهُ عُمَرُ، وَدَارَتْ بَيْنَهُمَا كَلِمَاتٌ، وَمَا تَجَاسَرَ أَبُو سُفْيَانَ عَلَى النُّزُولِ مِنَ الْجَبَلِ وَالذَّهَابِ إِلَيْهِمْ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا ذَهَبُوا إِلَى مَكَّةَ، فَلَمَّا كَانُوا فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ قَالُوا: مَا صَنَعْنَا شَيْئًا، قَتَلْنَا الْأَكْثَرِينَ مِنْهُمْ، ثُمَّ تَرَكْنَاهُمْ وَنَحْنُ قَاهِرُونَ، ارْجِعُوا حَتَّى نَسْتَأْصِلَهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، فَلَمَّا عَزَمُوا عَلَى ذَلِكَ أَلْقَى اللَّهُ الرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ.
Birinci Mesele: Bu vaadin Uhud gününe mi mahsus olduğu, yoksa bütün vakitler için genel mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Müfessirlerin çoğu: “Bu güne mahsustur; çünkü daha önceki ayetlerin tamamı ancak bu olay hakkında inmiştir” demişlerdir. Ardından bu görüşü savunanlar, o gün müşriklerin kalplerine korku salınmasının keyfiyeti hakkında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kâfirler Müslümanlara üstün gelip onları hezimete uğratınca, Allah onların kalplerine korku düşürdü; böylece Müslümanları bırakıp hiçbir sebep yokken onlardan kaçtılar. Hatta rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân dağa çıkıp: “İbn Ebî Kebşe nerede? İbn Ebî Kuhâfe nerede? İbnü'l-Hattâb nerede?” dedi. Ömer ona cevap verdi ve aralarında bazı sözler geçti; fakat Ebû Süfyân dağdan inmeye ve onların üzerine gitmeye cesaret edemedi. İkincisi: Kâfirler Mekke'ye doğru yola çıktıklarında yolun bir kısmına geldiklerinde: “Hiçbir şey yapmadık; onların çoğunu öldürdük, sonra da üstün durumda iken onları bırakıp geldik. Geri dönün de onların kökünü tamamen kazıyalım” dediler. Buna azmettiklerinde Allah onların kalplerine korku saldı.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْوَعْدَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِيَوْمِ أُحُدٍ، بَلْ هُوَ عَامٌّ. قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّهُ وَإِنْ وَقَعَتْ لَكُمْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ فِي يَوْمِ أُحُدٍ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَيُلْقِي الرُّعْبَ مِنْكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِ الْكَافِرِينَ حَتَّى يَقْهَرَ الْكُفَّارَ، وَيُظْهِرَ دِينَكُمْ عَلَى سَائِرِ الْأَدْيَانِ. وَقَدْ فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ دِينُ الْإِسْلَامِ قَاهِرًا لِجَمِيعِ الْأَدْيَانِ وَالْمِلَلِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ
İkinci Görüş: Bu vaat Uhud gününe mahsus değildir, bilakis geneldir. El-Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: “Sanki şöyle denilmiştir: Uhud gününde başınıza bu olay gelmiş olsa bile, kâfirleri kahretmesi ve dininizi diğer bütün dinlere üstün kılması için Allah Teâlâ bundan sonra kâfirlerin kalplerine sizden yana bir korku salacaktır.” Allah da bunu gerçekleştirmiş, nihayetinde İslam dini bütün dinlere ve milletlere galip gelmiştir. Bu ayetin bir benzeri de,
قَوْلُهُ ﵇ «نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ» .
Peygamber (aleyhisselâm)'ın: { نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ } “Bir aylık mesafeden korku ile yardım olundum” hadisidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ الرُّعْبَ بِضَمِّ الْعَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِهَا فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: رَعَبْتُهُ رُعْبًا وَرُعُبًا وَهُوَ مَرْعُوبٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الرُّعْبُ مَصْدَرًا، وَالرُّعُبُ اسْمٌ مِنْهُ.
İkinci Mesele: İbn Âmir ve el-Kisâî bütün Kur'an'da { الرُّعْبَ } kelimesini ayın harfinin ötresiyle [er-Ru'ube şeklinde], diğer kıraat imamları ise ayın harfini cezimli olarak okumuşlardır. El-Vâhidî şöyle demiştir: “Bunlar iki ayrı lehçedir; [Arapçada] ra'abtühû ru'ben ve ru'uben (رَعَبْتُهُ رُعْبًا وَرُعُبًا) denir ki [bu durumdaki kişiye] mer'ûb (مَرْعُوبٌ) denir. Er-Ru'b kelimesinin mastar, er-ru'ub kelimesinin ise ondan türemiş bir isim olması da caizdir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الرُّعْبُ: الْخَوْفُ الَّذِي يَحْصُلُ فِي الْقَلْبِ، وَأَصْلُ الرُّعْبِ الْمَلْءُ، يُقَالُ سَيْلٌ رَاعِبٌ إِذَا مَلَأَ الْأَوْدِيَةَ وَالْأَنْهَارَ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْفَزَعُ رُعْبًا لِأَنَّهُ يَمْلَأُ الْقَلْبَ خَوْفًا.
Üçüncü Mesele: Er-Ru'b (الرُّعْبُ), kalpte meydana gelen korkudur. Kelimenin asıl anlamı ise doldurmaktır; vadileri ve nehirleri doldurduğu zaman [Arapçada] seylün râ'ibün (سَيْلٌ رَاعِبٌ) [dolduran sel] denir. Korkuya ru'b denilmesinin sebebi, kalbi korku ile doldurmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ يَقْتَضِي وُقُوعَ الرُّعْبِ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ، فَذَهَبَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِلَى إِجْرَاءِ هَذَا الْعُمُومِ عَلَى ظَاهِرِهِ، لِأَنَّهُ لَا أَحَدَ يُخَالِفُ دِينَ الْإِسْلَامِ إِلَّا وَفِي قَلْبِهِ ضَرْبٌ مِنَ الرُّعْبِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، إِمَّا فِي الْحَرْبِ، وَإِمَّا عِنْدَ الْمُحَاجَّةِ.
Dördüncü Mesele: { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız” buyruğunun zahiri, bu korkunun bütün kâfirlerde meydana gelmesini gerektirir. Bazı âlimler bu umum ifadeyi zahiri üzere işletme yoluna gitmişlerdir; zira İslam dinine muhalefet eden hiç kimse yoktur ki, kalbinde Müslümanlara karşı gerek savaşta gerekse delil getirme esnasında bir tür korku bulunmasın.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ لَا يَقْتَضِي وُقُوعَ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ، إِنَّمَا يَقْتَضِي وُقُوعَ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَذَهَبَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّهُ مَخْصُوصٌ بِأُولَئِكَ الْكُفَّارِ.
Allah Teâlâ'nın: { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız” buyruğu, korkunun bütün türlerinin kâfirlerin kalplerine düşmesini gerektirmez; ancak bu hakikatin bir yönden onların kalplerinde meydana gelmesini gerektirir. Müfessirlerden bir grup ise bunun o kâfirlere tahsis edilmiş olduğu görüşüne varmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّ (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: بِسَبَبِ إِشْرَاكِهِمْ بِاللَّهِ.
{ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ } “Allah'a ortak koşmaları sebebiyle” buyruğuna gelince; bil ki buradaki mâ (مَا) masdariyyedir; mana ise “Allah'a şirk koşmaları sebebiyle” demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ هَذَا بِالْوَجْهِ الْمَعْقُولِ هُوَ أَنَّ الدُّعَاءَ إِنَّمَا يَصِيرُ فِي مَحَلِّ الْإِجَابَةِ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ كَمَا قَالَ:
Bil ki bunun akli cihetten takdiri şudur: Dua, ancak muztar (çaresiz) kalındığı vakit icabete mazhar olur; nitekim şöyle buyrulmuştur:
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ [النحل: ٦٢] وَمَنِ اعْتَقَدَ أَنَّ لِلَّهِ شَرِيكًا لَمْ يَحْصُلْ لَهُ الِاضْطِرَارُ، لِأَنَّهُ يَقُولُ:
{ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } “Yoksa darda kalana, kendisine dua ettiği zaman icabet eden mi?” [Neml 62]. Allah'a bir ortak olduğuna inanan kimsede ise bu çaresizlik hali (ıztırar) meydana gelmez; çünkü o şöyle der:
إِنْ كَانَ هَذَا الْمَعْبُودُ لَا يَنْصُرُنِي، فَذَاكَ الْآخَرُ يَنْصُرُنِي، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ فِي قَلْبِهِ الِاضْطِرَارُ لَمْ تَحْصُلِ الْإِجَابَةُ وَلَا النُّصْرَةُ، وَإِذَا لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ الرُّعْبُ وَالْخَوْفُ فِي قَلْبِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ يُوجِبُ الرُّعْبَ.
“Eğer bu ilah bana yardım etmezse, şu diğeri yardım eder.” Kalbinde bu çaresizlik hali meydana gelmeyince de ne icabet ne de yardım gerçekleşir. Bu gerçekleşmeyince de kalbinde korku ve dehşetin meydana gelmesi zorunlu olur. Böylece Allah'a şirk koşmanın korkuyu gerektirdiği sabit olmuş olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: السُّلْطَانُ هَاهُنَا هُوَ الْحُجَّةُ وَالْبُرْهَانُ، وَفِي اشْتِقَاقِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ مِنَ السَّلِيطِ وَهُوَ الَّذِي يُضَاءُ بِهِ السِّرَاجُ، وَقِيلَ لِلْأُمَرَاءِ سَلَاطِينُ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ بِهِمْ يَتَوَصَّلُ النَّاسُ إِلَى تَحْصِيلِ الْحُقُوقِ.
Birinci Mesele: Buradaki sultân (سُلْطَان), hüccet ve bürhandır. Kelimenin iştikakı (türeyişi) hakkında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Ez-Zeccâc, onun kandilin aydınlatıldığı şey olan es-selît (السَّلِيطُ - kandil yağı) kelimesinden geldiğini söylemiştir. Yöneticilere de selâtîn (سَلَاطِين - sultanlar) denilmiştir; çünkü onlar insanların haklarını elde etmelerine vesile olan kimselerdir.
الثَّانِي: أَنَّ السُّلْطَانَ فِي اللُّغَةِ هُوَ الْحُجَّةُ، وَإِنَّمَا قِيلَ لِلْأَمِيرِ سُلْطَانٌ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُ ذُو الْحُجَّةِ. الثَّالِثُ: قَالَ اللَّيْثُ: السُّلْطَانُ الْقُدْرَةُ، لِأَنَّ أَصْلَ بِنَائِهِ مِنَ التَّسْلِيطِ وَعَلَى هَذَا سُلْطَانُ الْمَلِكِ: قُوَّتُهُ وَقُدْرَتُهُ، وَيُسَمَّى الْبُرْهَانُ سُلْطَانًا لِقُوَّتِهِ عَلَى دَفْعِ الْبَاطِلِ. الرَّابِعُ: قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ: سُلْطَانُ كُلِّ شَيْءٍ حِدَّتُهُ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ اللِّسَانِ السَّلِيطِ، وَالسَّلَاطَةُ بِمَعْنَى الْحِدَّةِ.
İkincisi: Sultân lügatte hüccet (delil) demektir; yöneticiye sultan denilmesi, onun delil/yetki sahibi olduğu anlamını taşımasındandır. Üçüncüsü: El-Leys şöyle demiştir: Sultân kudrettir; çünkü kelimenin asıl yapısı teslît (تسليط - yetkilendirmek/musallat etmek) kökündendir. Buna göre hükümdarın sultanı; onun kuvveti ve kudretidir. Bürhana da batılı defetme hususundaki gücünden ötürü sultan adı verilir. Dördüncüsü: İbn Düreyd şöyle demiştir: Her şeyin sultanı onun keskinliğidir; bu da lisânün selîtun (لِسَانٌ سَلِيطٌ - keskin dil) ifadesinden alınmıştır; es-selâta (السَّلَاطَةُ) da keskinlik manasındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً يُوهِمُ أَنَّ فِيهِ سُلْطَانًا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أَنْزَلَهُ وَمَا أَظْهَرَهُ، إِلَّا أَنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ أَنَّهُ لَوْ كَانَ لَأَنْزَلَ اللَّهُ بِهِ سُلْطَانًا، فَلَمَّا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَجَبَ عَدَمُهُ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِيهِ مَا يَقُولُهُ الْمُتَكَلِّمُونَ: أَنَّ هَذَا مِمَّا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَجُزْ إِثْبَاتُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُبَالِغُ فَيَقُولُ: لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فَيَجِبُ نَفْيُهُ، وَمِنْهُمْ مَنِ احْتَجَّ بِهَذَا الْحَرْفِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ الصَّانِعِ، فَقَالَ: لَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ إِلَّا بِاحْتِيَاجِ الْمُحْدَثَاتِ إِلَيْهِ، وَيَكْفِي فِي دَفْعِ هَذِهِ الْحَاجَةِ إِثْبَاتُ الصَّانِعِ الْوَاحِدِ، فَمَا زَادَ عَلَيْهِ لَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِهِ فَلَمْ يَجُزْ إِثْبَاتُهُ.
İkinci Mesele: { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri” buyruğu, ortada bir delil varmış da ancak Allah Teâlâ onu indirmemiş ve ortaya çıkarmamış gibi bir vehim uyandırabilir. Ancak buna cevap şudur: Şayet bir delil olsaydı, Allah onun hakkında bir delil indirirdi. Bir delil indirmediğine göre onun yokluğu vacip olmuştur. Bu husustaki sözün özü kelamcıların şu ifadesidir: “Bu, hakkında hiçbir delil bulunmayan bir şeydir; dolayısıyla ispat edilmesi caiz değildir.” Onlardan bazıları ise mübalağa ederek: “Hakkında delil yoktur, öyleyse nefyedilmesi (yok sayılması) vaciptir” derler. Onlardan bazıları da bu ibareyi Yaratıcı'nın birliğine delil getirerek şöyle demişlerdir: “Yaratıcı'yı ispat etmenin, sonradan yaratılanların O'na muhtaç olması dışında bir yolu yoktur. Bu ihtiyacı gidermede ise bir tek Yaratıcı'yı ispat etmek yeterlidir. Bundan fazlasını ispat etmenin hiçbir yolu yoktur; binaenaleyh fazlasını ispat etmek caiz değildir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الشِّرْكَ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا كَانَ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ مَا لَا دَلِيلَ عَلَى ثُبُوتِهِ يَكُونُ بَاطِلًا، فَيَلْزَمُ فَسَادُ الْقَوْلِ بِالتَّقْلِيدِ.
Üçüncü Mesele: Bu ayet taklidin batıl olduğuna delalet eder. Çünkü ayet, şirkin hiçbir delili bulunmadığına delalet etmektedir; binaenaleyh şirki savunmanın batıl olması vacip olur. Bu ise ancak hakkında sübut delili bulunmayan bir şeyi iddia etmenin batıl olması halinde sahih olur; dolayısıyla taklidi savunmanın fasit olması gerekir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَأْواهُمُ النَّارُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَأْواهُمُ النَّارُ } “Onların varacağı yer ateştir.” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ أَحْوَالَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا هُوَ وُقُوعُ الْخَوْفِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَبَيَّنَ أَحْوَالَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَهِيَ أَنَّ مَأْوَاهُمْ وَمَسْكَنَهُمُ النَّارُ.
Bil ki Allah Teâlâ, bu müşriklerin dünyadaki hallerinin kalplerine korku düşmesi olduğunu beyan etmiş, ahiretteki hallerini de onların sığınağının ve meskeninin ateş olduğunu [belirterek] açıklamıştır.
ثُمَّ قَالَ: وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ الْمَثْوَى: الْمَكَانُ الَّذِي يَكُونُ مَقَرَّ الْإِنْسَانِ وَمَأْوَاهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: ثَوَى يَثْوِي ثويا، وجمع المثوى مثاوي.
Sonra: { وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin durağı ne kötüdür!” buyurmuştur. El-Mesvâ (الْمَثْوَى); insanın ikametgâhı ve sığınağı olan mekândır. Bu, [Arapların] sevâ yesvî seviyyen (ثَوَى يَثْوِي ثَوِيًّا - konakladı) sözünden gelir; mesvâ kelimesinin çoğulu ise mesâvî (مَثَاوِي) gelir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 152]
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢)
{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) } “Andolsun ki, Allah'ın izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirdi. Nihayet O, size sevdiğiniz şeyi gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, verilen emir hakkında çekiştiniz ve isyan ettiniz. Kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan geri çevirdi. Andolsun ki sizi bağışladı da. Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir.” (152)
اعْلَمْ أَنَّ اتِّصَالَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ إِلَى الْمَدِينَةِ وَقَدْ أَصَابَهُمْ مَا أَصَابَهُمْ بِأُحُدٍ، قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ: مِنْ أَيْنَ أَصَابَنَا هَذَا وَقَدْ وَعَدَنَا اللَّهُ النَّصْرَ! فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ رَأَى فِي الْمَنَامِ أَنَّهُ يَذْبَحُ كَبْشًا فَصَدَقَ اللَّهُ رُؤْيَاهُ بِقَتْلِ طَلْحَةَ بْنِ عُثْمَانَ صَاحِبِ لِوَاءِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَقُتِلَ بَعْدَهُ تِسْعَةُ نَفَرٍ عَلَى اللِّوَاءِ فَذَاكَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ يُرِيدُ تَصْدِيقَ رُؤْيَا الرَّسُولِ ﷺ. الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْوَعْدُ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٥] إِلَّا أَنَّ هَذَا كَانَ مَشْرُوطًا بِشَرْطِ الصَّبْرِ وَالتَّقْوَى.
Bil ki bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı birtakım yönlerdendir: Birincisi: Resûlullah ﷺ ve ashabı Uhud'da başlarına gelenler geldikten sonra Medine'ye döndüklerinde, ashabından bazı kimseler: “Allah bize zafer vaat etmişken bu başımıza nereden geldi?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. İkincisi: Bazıları demiştir ki: Peygamber ﷺ rüyasında bir koç boğazladığını görmüştü; Allah da Uhud günü müşriklerin sancaktarı Talha b. Ebî Talha'nın [Talha b. Osman'ın] öldürülmesiyle O'nun rüyasını doğruladı ve ondan sonra sancak başında dokuz kişi öldürüldü. İşte O'nun: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirdi” buyruğu, Resûlullah ﷺ'in rüyasının doğrulanmasını murat etmektedir. Üçüncüsü: Bu vaadin, Allah Teâlâ'nın: { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ } “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu dakikada üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size yardım eder” [Âl-i İmrân 125] buyruğunda zikrettiği vaat olması caizdir; ancak bu, sabır ve takva şartına bağlı kılınmıştı.
وَالرَّابِعُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْوَعْدُ هو قوله: وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ [الحج: ٤٠] إِلَّا أَنَّ هَذَا أَيْضًا مَشْرُوطٌ بِشَرْطٍ. وَالْخَامِسُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْوَعْدُ هُوَ قَوْلَهُ: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ [آلِ عِمْرَانَ:
Dördüncüsü: Bu vaadin, O'nun: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Elbette Allah kendisine yardım edene yardım eder” [Hac 40] buyruğu olması caizdir; ancak bu da bir şarta bağlı kılınmıştır. Beşincisi: Bu vaadin, O'nun: { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız” [Âl-i İmrân 151] buyruğu olması caizdir.
١٥١] وَالسَّادِسُ: قِيلَ: الْوَعْدُ هُوَ
Altıncısı: Şöyle denilmiştir: Vaat,
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلرُّمَاةِ: «لَا تَبْرَحُوا مِنْ هَذَا الْمَكَانِ، فَإِنَّا لَا نَزَالُ غَالِبِينَ مَا دُمْتُمْ فِي هَذَا الْمَكَانِ»
Peygamber ﷺ'in okçulara söylediği: “Bu mekândan ayrılmayın; zira siz bu mekânda kaldığınız müddetçe biz daima üstün geleceğiz” sözüdür.
السَّابِعِ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: لَمَّا وَعَدَهُمُ اللَّهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ إِلْقَاءَ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ أَكَّدَ ذَلِكَ بِأَنْ ذَكَّرَهُمْ مَا أَنْجَزَهُمْ مِنَ الْوَعْدِ بِالنَّصْرِ فِي وَاقِعَةِ أُحُدٍ، فَإِنَّهُ لَمَّا وَعَدَهُمْ بِالنُّصْرَةِ بِشَرْطِ أَنْ يَتَّقُوا وَيَصْبِرُوا فَحِينَ أَتَوْا بِذَلِكَ الشَّرْطِ لَا جَرَمَ، وَفَّى اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَشْرُوطِ وَأَعْطَاهُمُ النُّصْرَةَ، فَلَمَّا تَرَكُوا الشَّرْطَ لَا جرم فاتهم المشروط.
Yedincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Allah önceki ayette onların kalplerine korku salmayı vaat edince, Uhud hadisesinde zafer vaadini kendilerine nasıl gerçekleştirdiğini hatırlatarak bunu pekiştirmiştir. Çünkü sakınmaları ve sabretmeleri şartıyla onlara yardım vaat etmişti; onlar bu şartı yerine getirdikleri vakit şüphesiz Allah Teâlâ da şarta bağlanan şeyi yerine getirmiş ve onlara zafer vermiştir. Şartı terk ettiklerinde ise kaçınılmaz olarak şarta bağlanan şey de ellerinden kaçmıştır.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ] إِذَا عَرَفْتَ وَجْهَ النَّظْمِ فَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ } “Andolsun ki, Allah'ın izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirdi” buyruğu hakkında:] Nazmın vechini öğrendiğine göre, ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الصِّدْقُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، تَقُولُ: صَدَقْتُهُ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ.
Birinci Mesele: El-Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Es-Sıdk fiili iki mef'ule geçişli olur; [Arapçada] sadaktühü'l-va'de ve'l-va'îde (صَدَقْتُهُ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ - ona vaadini ve tehdidini doğru çıkardım) dersin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا فِي قِصَّةِ أُحُدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَ أُحُدًا خَلْفَ ظَهْرِهِ/ وَاسْتَقْبَلَ الْمَدِينَةَ وَأَقَامَ الرُّمَاةَ عِنْدَ الْجَبَلِ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَثْبُتُوا هُنَاكَ وَلَا يَبْرَحُوا، سَوَاءٌ كَانَتِ النُّصْرَةُ لِلْمُسْلِمِينَ أَوْ عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا أَقْبَلَ الْمُشْرِكُونَ جَعَلَ الرُّمَاةُ يَرْشُقُونَ نَبْلَهُمْ وَالْبَاقُونَ يَضْرِبُونَهُمْ بِالسُّيُوفِ حَتَّى انْهَزَمُوا، وَالْمُسْلِمُونَ عَلَى آثَارِهِمْ يَحُسُّونَهُمْ، قَالَ اللَّيْثُ: الْحَسُّ: الْقَتْلُ الذَّرِيعُ، تَحُسُّونَهُمْ: أَيْ تَقْتُلُونَهُمْ قَتْلًا كَثِيرًا، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَالزَّجَّاجُ، وَابْنُ قُتَيْبَةَ:
İkinci Mesele: Uhud kıssasında Peygamber ﷺ'in Uhud'u arkasına alıp Medine'ye yöneldiğini, okçuları dağın yanına yerleştirdiğini ve zafer Müslümanların lehine de olsa aleyhine de olsa orada sebat edip asla ayrılmamalarını emrettiğini zikretmiştik. Müşrikler yönelince okçular onları oka tutmaya, diğerleri de hezimete uğrayana dek kılıçlarıyla vurmaya başladılar; Müslümanlar da onların peşi sıra onları kırıp geçiriyorlardı. El-Leys şöyle demiştir: El-Hass (الْحَسُّ), kökten kazıyan şiddetli öldürmedir; { تَحُسُّونَهُمْ }, yani “onları çokça öldürüyordunuz” demektir. Ebû Ubeyde, ez-Zeccâc ve İbn Kuteybe şöyle demişlerdir:
الْحَسُّ: الِاسْتِئْصَالُ بِالْقَتْلِ، يُقَالُ: جَرَادٌ مَحْسُوسٌ. إِذَا قَتَلَهُ الْبَرْدُ. وَسَنَةٌ حَسُوسٌ: إِذَا أَتَتْ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَمَعْنَى تَحُسُّونَهُمْ أَيْ تَسْتَأْصِلُونَهُمْ قَتْلًا، قَالَ أَصْحَابُ الِاشْتِقَاقِ: «حَسَّهُ» إِذَا قَتَلَهُ لِأَنَّهُ أَبْطَلَ حِسَّهُ بِالْقَتْلِ، كَمَا يُقَالُ: بَطَنَهُ إِذَا أَصَابَ بَطْنَهُ، وَرَأَسَهُ، إِذَا أَصَابَ رَأْسَهُ، وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِهِ أَيْ بِعِلْمِهِ، وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَكُمُ النَّصْرَ بِشَرْطِ التَّقْوَى وَالصَّبْرِ عَلَى الطَّاعَةِ فَمَا دُمْتُمْ وَافِينَ بِهَذَا الشَّرْطِ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَكُمْ عَلَى أَعْدَائِكُمْ، فَلَمَّا تَرَكْتُمُ الشَّرْطَ وَعَصَيْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ لَا جَرَمَ زَالَتْ تِلْكَ النُّصْرَةُ.
“El-Hass, öldürerek kökünü kazımaktır. Soğuğun öldürdüğü çekirge için cerâdün mahsûs (جَرَادٌ مَحْسُوسٌ), her şeyi silip süpüren kurak yıl için de senetün hasûs (سَنَةٌ حَسُوسٌ) denir. { تَحُسُّونَهُمْ } ifadesinin manası; yani onları öldürerek köklerini kazıyordunuz demektir.” İştikak (dilbilim) âlimleri şöyle demiştir: Bir kimse birini öldürdüğünde, öldürmek suretiyle onun hissini/duyusunu yok ettiği için [Arapçada] hassehû (حَسَّهُ) denir; nitekim karnına vurduğunda batanehû (بَطَنَهُ), başına vurduğunda re'esehû (رَأَسَهُ) denmesi gibidir. O'nun: { بِإِذْنِهِ } “O'nun izniyle” buyruğu ise O'nun ilmiyle/iradesiyle demektir. Sözün manası şudur: Allah Teâlâ takva ve itaatte sabır şartıyla size zafer vaat etmişti; siz bu şartı yerine getirdiğiniz müddetçe O vaadini gerçekleştirmiş ve düşmanlarınıza karşı size yardım etmiştir. Şartı terk edip Rabbinizin emrine isyan ettiğinizde ise şüphesiz o yardım ortadan kalkmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ } “Nihayet O, size sevdiğiniz şeyi gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, verilen emir hakkında çekiştiniz ve isyan ettiniz” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ بِمَنْزِلَةِ الشَّرْطِ، وَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْجَوَابِ فَأَيْنَ جَوَابُهُ؟
Birinci Mesele: Biri çıkıp: “{ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } buyruğunun zahiri şart konumundadır; onun mutlaka bir cevabı olması gerekir, peki cevabı nerededir?” diyebilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْعُلَمَاءِ هَاهُنَا طَرِيقَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِشَرْطٍ، بَلِ الْمَعْنَى، وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ، أَيْ قَدْ نَصَرَكُمْ إِلَى أَنْ كَانَ مِنْكُمُ الْفَشَلُ وَالتَّنَازُعُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى كَانَ إِنَّمَا وَعَدَهُمْ بِالنُّصْرَةِ بِشَرْطِ التَّقْوَى وَالصَّبْرِ عَلَى الطَّاعَةِ، فَلَمَّا فَشِلُوا وَعَصَوُا انْتَهَى النَّصْرُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ كَلِمَةُ حَتَّى غَايَةً بِمَعْنَى «إِلَى» فَيَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا إِلَى أَنْ، أَوْ إِلَى حِينِ.
Bil ki âlimlerin bu hususta iki yolu vardır: Birincisi: Bu bir şart değildir; bilakis mana şöyledir: “Sizden zaaf ve çekişme meydana gelene kadar Allah size olan vaadini yerine getirdi.” Yani siz zaaf ve çekişme gösterene kadar size yardım etti; çünkü Allah Teâlâ onlara zaferi ancak takva ve itaatte sabır şartıyla vaat etmişti. Zaaf gösterip isyan ettiklerinde yardım sona erdi. Bu görüşe göre { حَتَّى } kelimesi “-e kadar” (إِلَى) manasında gaye bildirir; dolayısıyla { حَتَّى إِذا } ifadesinin manası “o ana kadar” veya “o vakte kadar” demek olur.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنْ يُسَاعِدَ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ شَرْطٌ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي الْجَوَابِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ أَنَّ جَوَابَهُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مَنَعَكُمُ اللَّهُ نَصْرَهُ، وَإِنَّمَا حَسُنَ حَذْفُ هَذَا الْجَوَابِ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ عَلَيْهِ، وَنَظَائِرُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ، قَالَ تَعَالَى: فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ [الْأَنْعَامِ: ٣٥] وَالتَّقْدِيرُ: فَافْعَلْ، ثُمَّ أُسْقِطَ هَذَا الْجَوَابُ لِدَلَالَةِ هَذَا الْكَلَامِ عليه، وقال: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ [الزُّمَرِ: ٩] وَالتَّقْدِيرُ: أَمْ مَنْ هُوَ قَانِتٌ كَمَنْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ؟
İkinci Yol: { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } buyruğunun şart olduğunu kabul etmektir. Bu görüşe göre [şartın] cevabı hakkında birtakım vecihlerde ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bu Basralıların görüşüdür; cevabı mahzuftur (düşürülmüştür). Takdiri şöyledir: “Nihayet O, size sevdiğiniz şeyi gösterdikten sonra zaaf gösterdiğiniz, emir hakkında çekiştiğiniz ve isyan ettiğiniz zaman Allah yardımını sizden kesti.” Bu cevabın hazfedilmesi, { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirdi” buyruğunun ona delalet etmesinden ötürü güzel olmuştur. Bunun Kur'an'daki benzerleri çoktur; nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ } “Eğer yerde bir menfez yahut gökte bir merdiven arayıp da onlara bir mucize getirmeye gücün yetiyorsa...” [En'âm 35] buyurmuştur ki takdiri: “bunu yap” demektir; sonra bu kelamın ona delalet etmesi sebebiyle bu cevap düşürülmüştür. Yine: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ } “Yoksa gece vakitlerinde secde ederek ve ayakta durarak ibadet eden kimse mi...” [Zümer 9] buyurmuştur ki takdiri: “Böyle ibadet eden kimse, böyle olmayan kimse gibi midir?” demektir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ مَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ أَنَّ جَوَابَهُ هُوَ قَوْلُهُ: وَعَصَيْتُمْ وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ كَمَا قَالَ: فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنادَيْناهُ [الصَّافَّاتِ: ١٠٣- ١٠٤] وَالْمَعْنَى نَادَيْنَاهُ، كَذَا هَاهُنَا، الْفَشَلُ وَالتَّنَازُعُ صَارَ مُوجِبًا لِلْعِصْيَانِ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ عَصَيْتُمْ، فَالْوَاوُ زَائِدَةٌ، وَبَعْضُ/ مَنْ نَصَرَ هَذَا الْقَوْلَ زَعَمَ أَنَّ مِنْ مَذْهَبِ الْعَرَبِ إِدْخَالَ الْوَاوِ فِي جَوَابِ حَتَّى إِذا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها [الزمر: ١ [الزُّمَرِ: ٧١] وَالتَّقْدِيرُ: أَمْ مَنْ هُوَ قَانِتٌ كَمَنْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ؟
İkinci Vecih: Bu Kûfelilerin mezhebidir ve el-Ferrâ'nın tercihidir; şartın cevabı { وَعَصَيْتُمْ } “ve isyan ettiniz” buyruğudur ve buradaki vâv zâiddir. Nitekim: { فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنادَيْناهُ } “Her ikisi de teslim olup onu alnı üzerine yatırınca, biz de ona seslendik” [Sâffât 103-104] buyruğunda mana: “Biz ona seslendik” demektir. Burada da böyledir: Zaaf ve çekişme isyanın sebebi olmuştur. Buna göre takdir: “Nihayet zaaf gösterdiğiniz ve emir hakkında çekiştiğiniz zaman isyan ettiniz” şeklinde olur; buradaki vâv zâiddir. Bu görüşü destekleyenlerden bazıları, Arapların mezhebinde { حَتَّى إِذا } ifadesinin cevabına vâv harfinin dâhil edilmesinin bulunduğunu iddia etmişler ve buna Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها } “Nihayet oraya geldikleri, kapıları açıldığı ve bekçileri onlara dediği zaman...” [Zümer 71] ayetini delil getirmişlerdir ki buradaki takdir: “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları onlara açıldı” şeklindedir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ مَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ أَنَّ جَوَابَهُ هُوَ قَوْلُهُ: وَعَصَيْتُمْ وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ كَمَا قَالَ: فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنادَيْناهُ [الصَّافَّاتِ: ١٠٣- ١٠٤] وَالْمَعْنَى نَادَيْنَاهُ، كَذَا هَاهُنَا، الْفَشَلُ وَالتَّنَازُعُ صَارَ مُوجِبًا لِلْعِصْيَانِ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ عَصَيْتُمْ، فَالْوَاوُ زَائِدَةٌ، وَبَعْضُ/ مَنْ نَصَرَ هَذَا الْقَوْلَ زَعَمَ أَنَّ مِنْ مَذْهَبِ الْعَرَبِ إِدْخَالَ الْوَاوِ فِي جَوَابِ «حَتَّى إِذَا» بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تعالى: حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها [الزُّمَرِ: ٧١] وَالتَّقْدِيرُ حتى إذا جاؤها فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُهَا.
İkinci Vecih: Bu Kûfelilerin mezhebidir ve el-Ferrâ'nın tercihidir; şartın cevabı { وَعَصَيْتُمْ } buyruğudur ve vâv harfi zâiddir. Nitekim: { فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنادَيْناهُ } [Sâffât 103-104] ayetinde mana: “Biz ona seslendik” demektir. Burada da böyledir: Zaaf ve çekişme isyanın sebebi olmuştur. Dolayısıyla takdir: “Nihayet zaaf gösterdiğiniz ve emir hakkında çekiştiğiniz zaman isyan ettiniz” şeklinde olur; vâv harfi ise zâiddir. Bu görüşü destekleyenlerden bazıları, Arapların mezhebinde «حَتَّى إِذَا» ifadesinin cevabına vâv harfini dâhil etmenin bulunduğunu iddia etmiş ve buna Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها } [Zümer 71] buyruğunu delil getirmişlerdir; takdiri: “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları onlara açıldı” şeklindedir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ مَعْصِيَةٌ، فَلَوْ جَعَلْنَا الْفَشَلَ وَالتَّنَازُعَ عِلَّةً لِلْمَعْصِيَةِ لَزِمَ كَوْنُ الشَّيْءِ عِلَّةً لِنَفْسِهِ وَذَلِكَ فَاسِدٌ.
Eğer: “{ فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ } [zaaf göstermeniz ve çekişmeniz] birer günahtır; şayet zaafı ve çekişmeyi günahın/isyanın illeti kılarsak, bir şeyin bizzat kendisinin illeti olması gerekir ki bu da batıldır” denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنَ الْعِصْيَانِ هَاهُنَا خُرُوجُهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْفَشَلَ وَالتَّنَازُعَ هُوَ الَّذِي أَوْجَبَ خُرُوجَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ، فَلَمْ يَلْزَمْ تَعْلِيلُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ.
Biz deriz ki: Buradaki isyandan murat onların o mekândan çıkıp gitmeleridir. Şüphe yok ki onların o mekândan çıkmalarını gerektiren şey zaaf ve çekişmedir; binaenaleyh bir şeyin bizzat kendisiyle illetlendirilmesi gerekmez.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرِيِّينَ إِنَّمَا لَمْ يَقْبَلُوا هَذَا الْجَوَابَ لِأَنَّ مَذْهَبَهُمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ جَعْلُ الْوَاوِ زَائِدَةً.
Bil ki Basralıların bu cevabı kabul etmemelerinin sebebi, onların mezhebine göre vâv harfinin zâid kılınmasının caiz olmamasıdır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي الْجَوَابِ: أَنْ يُقَالَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ، صِرْتُمْ فَرِيقَيْنِ، مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا، وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ.
Cevap hususundaki üçüncü vecih: Ayetin takdirinin şöyle olduğu söylenmesidir: “Nihayet zaaf gösterip emir hakkında çekiştiğiniz ve O size sevdiğiniz şeyi gösterdikten sonra isyan ettiğiniz zaman iki fırka oldunuz; kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz de ahireti istiyordu.”
فَالْجَوَابُ: هُوَ قَوْلُهُ: صِرْتُمْ فَرِيقَيْنِ، إِلَّا أَنَّهُ أُسْقِطَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ يُفِيدُ فَائِدَتَهُ وَيُؤَدِّي مَعْنَاهُ، لِأَنَّ كَلِمَةَ «مَنْ» لِلتَّبْعِيضِ فَهِيَ تُفِيدُ هَذَا الِانْقِسَامَ، وَهَذَا احْتِمَالٌ خَطَرَ بِبَالِي.
Buna göre cevap “iki fırka oldunuz” sözüdür; ancak { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz de ahireti istiyordu” buyruğu onun faydasını sağladığı ve manasını ifade ettiği için düşürülmüştür. Zira men (مَنْ) kelimesi teb'îz (kısımlara ayırma) içindir, dolayısıyla bu bölünmeyi ifade eder. Bu, aklıma gelen bir ihtimaldir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: جَوَابُ قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ هُوَ قَوْلُهُ: صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ وَالتَّقْدِيرُ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَكَذَا وَكَذَا صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَكَلِمَةُ «ثُمَّ» هَاهُنَا كَالسَّاقِطَةِ وَهَذَا الْوَجْهُ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü Vecih: Ebû Müslim şöyle demiştir: { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } buyruğunun cevabı O'nun: { صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } “sizi onlardan geri çevirdi” buyruğudur. Takdiri ise şöyledir: “Nihayet zaaf gösterdiğiniz, şöyle şöyle yaptığınız zaman sizi denemek için onlardan geri çevirdi.” Buradaki sümme (ثُمَّ) kelimesi ise düşmüş (zâid) gibidir. Bu vecih son derece uzaktır. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أمورا ثلاثة: أولها: الفشل وهو الضعيف، وَقِيلَ الْفَشَلُ هُوَ الْجُبْنُ، وَهَذَا بَاطِلٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا [الْأَنْفَالِ: ٤٦] أَيْ فَتَضْعُفُوا، لِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فَتَجْبُنُوا. ثَانِيهَا: التَّنَازُعُ فِي الْأَمْرِ وَفِيهِ بَحْثَانِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ üç husus zikretmiştir: Birincisi: El-Feşel (الْفَشَلُ) olup zayıflıktır. Feşelin korkaklık olduğu da söylenmiştir; fakat bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا } “Birbirinizle çekişmeyin, sonra zaafa düşersiniz” [Enfâl 46] yani “zayıflarsınız” buyruğu deliliyle batıldır; çünkü mananın “korkaklaşırsınız” şeklinde olması buraya uygun düşmez. İkincisi: Emir hakkında çekişmektir ki bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ التَّنَازُعِ أَنَّهُ ﵊ أَمَرَ الرُّمَاةَ بِأَنْ لَا يَبْرَحُوا عَنْ مَكَانِهِمْ أَلْبَتَّةَ،
Birinci İnceleme: Çekişmeden murat şudur: Peygamber (aleyhisselâm) okçulara yerlerinden asla ayrılmamalarını emretti,
وَجَعَلَ أَمِيرَهُمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ فَلَمَّا ظَهَرَ الْمُشْرِكُونَ أَقْبَلَ الرُّمَاةُ عَلَيْهِمْ بِالرَّمْيِ الْكَثِيرِ حَتَّى انْهَزَمَ الْمُشْرِكُونَ، ثُمَّ إِنَّ الرُّمَاةَ رَأَوْا نِسَاءَ الْمُشْرِكِينَ صَعِدْنَ الْجَبَلَ وَكَشَفْنَ عَنْ سُوقِهِنَّ بِحَيْثُ بَدَتْ خَلَاخِيلُهُنَّ، فَقَالُوا الْغَنِيمَةَ الْغَنِيمَةَ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: عَهِدَ الرَّسُولُ إِلَيْنَا أَنْ لَا نَبْرَحَ عَنْ هَذَا الْمَكَانِ فَأَبَوْا عَلَيْهِ وَذَهَبُوا إِلَى طَلَبِ الْغَنِيمَةِ، وَبَقِيَ عَبْدُ اللَّهِ مَعَ طَائِفَةٍ قَلِيلَةٍ دُونَ الْعَشَرَةِ إِلَى أَنْ قَتَلَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَهَذَا هُوَ التَّنَازُعُ.
ve başlarına Abdullah b. Cübeyr'i komutan tayin etti. Müşrikler ortaya çıkınca okçular yoğun bir ok atışıyla onların üzerine yöneldiler, nihayet müşrikler hezimete uğradı. Ardından okçular müşriklerin kadınlarının dağa çıktıklarını ve halhalları görünecek şekilde eteklerini topladıklarını gördüler. Bunun üzerine: “Ganimet! Ganimet!” dediler. Abdullah ise: “Resûlullah bize bu mekândan ayrılmamamızı tembih etti” dedi. Fakat ona karşı geldiler ve ganimet peşine düştüler. Abdullah ise on kişiden az küçük bir toplulukla [yerinde] kaldı; nihayet müşrikler onları öldürdü. İşte çekişme budur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: فِي الْأَمْرِ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَمْرَ هَاهُنَا بِمَعْنَى الشَّأْنِ وَالْقِصَّةِ، أَيْ تَنَازَعْتُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ مِنَ الشَّأْنِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ الْأَمْرُ الَّذِي يُضَادُّهُ النَّهْيُ. وَالْمَعْنَى: وَتَنَازَعْتُمْ فِيمَا أَمَرَكُمُ/ الرَّسُولُ بِهِ مِنْ مُلَازَمَةِ ذَلِكَ الْمَكَانِ. وَثَالِثُهَا: وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ، وَالْمُرَادُ عَصَيْتُمْ بِتَرْكِ مُلَازَمَةِ ذَلِكَ الْمَكَانِ.
İkinci İnceleme: O'nun: { فِي الْأَمْرِ } “iş hususunda” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Buradaki el-emr (الْأَمْرُ), durum ve hadise anlamındadır; yani “içinde bulunduğunuz durum hakkında çekiştiniz.” İkincisi: Bunun nehyin (yasaklamanın) zıddı olan emir olmasıdır. Anlamı ise şudur: “Resûl'ün o mekândan ayrılmama hususunda size emrettiği şey hakkında çekiştiniz.” Üçüncüsü: { وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra isyan ettiniz” buyruğudur; murat edilen ise o mekândan ayrılmama [emrini] terk ederek isyan etmiş olmanızdır.
بَقِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: لِمَ قَدَّمَ ذِكْرَ الْفَشَلِ عَلَى ذِكْرِ التَّنَازُعِ وَالْمَعْصِيَةِ؟
Bu ayette geriye bazı sorular kalmıştır: Birincisi: [Allah] zaaf göstermeyi, çekişme ve isyanı zikretmekten niçin önce getirmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا رَأَوْا هَزِيمَةَ الْكُفَّارِ وَطَمِعُوا فِي الْغَنِيمَةِ فَشِلُوا فِي أَنْفُسِهِمْ عَنِ الثَّبَاتِ طَمَعًا فِي الْغَنِيمَةِ، ثُمَّ تَنَازَعُوا بِطَرِيقِ الْقَوْلِ فِي أَنَّا: هَلْ نَذْهَبُ لِطَلَبِ الْغَنِيمَةِ أَمْ لَا؟ ثُمَّ اشْتَغَلُوا بِطَلَبِ الْغَنِيمَةِ.
Cevap şudur: Topluluk kâfirlerin hezimetini görüp ganimete tamah edince, ganimet hırsıyla sebat gösterme konusunda içlerinde zaafa düştüler; ardından sözlü olarak “Ganimet peşine gidelim mi gitmeyelim mi?” diye çekiştiler; sonra da ganimet toplamakla meşgul oldular.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لَمَّا كَانَتِ الْمَعْصِيَةُ بِمُفَارَقَةِ تِلْكَ الْمَوَاضِعِ خَاصَّةً بِالْبَعْضِ فَلِمَ جَاءَ هَذَا الْعِتَابُ بِاللَّفْظِ الْعَامِّ؟
İkinci Soru: O mevkileri terk etme şeklindeki isyan sadece bazılarına mahsus olduğu halde, bu sitem niçin genel bir lafızla gelmiştir?
وَالْجَوَابُ: هَذَا اللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ عَامًّا إِلَّا أَنَّهُ جَاءَ الْمُخَصِّصُ بَعْدَهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ.
Cevap: Bu lafız her ne kadar genel olsa da, ardından tahsis edici (özelleştirici) gelmiştir ki o da O'nun: { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz de ahireti istiyordu” buyruğudur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ.
Üçüncü Soru: O'nun: { مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ } “sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra” buyruğundaki gaye nedir?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى عِظَمِ الْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَكْرَمَهُمْ بِإِنْجَازِ الْوَعْدِ كَانَ مِنْ حَقِّهِمْ أَنْ يَمْتَنِعُوا عَنِ الْمَعْصِيَةِ، فَلَمَّا أَقْدَمُوا عَلَيْهَا لَا جَرَمَ سَلَبَهُمُ اللَّهُ ذَلِكَ الْإِكْرَامَ وَأَذَاقَهُمْ وَبَالَ أَمْرِهِمْ.
Buna cevap şudur: Bundan maksat, isyanın büyüklüğüne dikkat çekmektir. Çünkü onlar Allah Teâlâ'nın vaadini yerine getirerek kendilerine ikramda bulunduğunu gördüklerinde, isyandan kaçınmaları gerekirdi. Buna cüret ettiklerinde ise hiç şüphesiz Allah o ikramı ellerinden aldı ve onlara yaptıklarının vebalini tattırdı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَقَدِ اخْتَلَفَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا وَقَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ صَرْفَهُمْ عَنِ الْكُفَّارِ مَعْصِيَةٌ، فَكَيْفَ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ؟ أَمَّا أَصْحَابُنَا فَهَذَا الْإِشْكَالُ غَيْرُ وَارِدٍ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ مَذْهَبَهُمْ أَنَّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَتَخْلِيقِهِ، فَعَلَى هَذَا قَالُوا مَعْنَى هَذَا الصَّرْفِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَدَّ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْكُفَّارِ، وَأَلْقَى الْهَزِيمَةَ عَلَيْهِمْ وَسَلَّطَ الْكُفَّارَ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذَا التَّأْوِيلُ غَيْرُ جَائِزٍ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْعَقْلُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٥] فَأَضَافَ مَا كَانَ مِنْهُمْ إِلَى فِعْلِ الشَّيْطَانِ، فَكَيْفَ يُضِيفُهُ بَعْدَ هَذَا إِلَى نَفْسِهِ؟ وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى عَاتَبَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الِانْصِرَافِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ بِفِعْلِ اللَّهِ لَمْ يَجُزْ مُعَاتَبَةُ الْقَوْمِ عَلَيْهِ، كَمَا لَا يَجُوزُ مُعَاتَبَتُهُمْ عَلَى طُولِهِمْ وَقِصَرِهِمْ وَصِحَّتِهِمْ وَمَرَضِهِمْ، ثُمَّ عِنْدَ هَذَا ذَكَرُوا وُجُوهًا مِنَ التَّأْوِيلِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْجِبَائِيُّ: إِنَّ الرُّمَاةَ كَانُوا فَرِيقَيْنِ، بَعْضُهُمْ فَارَقُوا الْمَكَانَ أَوَّلًا لِطَلَبِ الْغَنَائِمِ، وَبَعْضُهُمْ بَقُوا هُنَاكَ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَقُوا أَحَاطَ بِهِمُ الْعَدُوُّ، فَلَوِ اسْتَمَرُّوا عَلَى الْمُكْثِ هُنَاكَ لَقَتَلَهُمُ الْعَدُوُّ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ أَصْلًا، فَلِهَذَا السَّبَبِ جَازَ لَهُمْ أَنْ يَتَنَحَّوْا عَنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ إِلَى مَوْضِعٍ يَتَحَرَّزُونَ فِيهِ عَنِ الْعَدُوِّ، أَلَا تَرَى أَنَّ النَّبِيَّ/ ﷺ ذَهَبَ إِلَى الْجَبَلِ فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ وَتَحَصَّنُوا بِهِ وَلَمْ يَكُونُوا عُصَاةً بِذَلِكَ، فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الِانْصِرَافُ جَائِزًا أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ بِمَعْنَى أَنَّهُ كَانَ بِأَمْرِهِ وَإِذْنِهِ، ثُمَّ قَالَ: لِيَبْتَلِيَكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَرَفَهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ وَتَحَصَّنُوا بِهِ أَمَرَهُمْ هُنَاكَ بِالْجِهَادِ وَالذَّبِّ عَنْ بَقِيَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ
Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } “Sonra sizi denemek için onlardan geri çevirdi” buyurmuştur. Bu ayetin tefsirinde bizim ashabımızın (Ehl-i Sünnet'in) görüşü ile Mutezile'nin görüşü ihtilaf etmiştir. Çünkü onların kâfirlerden geri çevrilmesi bir günahtır; öyleyse bunu Kendisine nasıl nispet etmiştir? Ashabımıza gelince, bu müşkil onlar için vârid değildir; zira onların mezhebi hayrın da şerrin de Allah'ın iradesi ve yaratmasıyla olduğudur. Buna binaen onlar bu geri çevirmenin manasının, Allah Teâlâ'nın Müslümanları kâfirlerden geri püskürtmesi, üzerlerine hezimeti bırakması ve kâfirleri onlara musallat kılması olduğunu söylemişlerdir; müfessirlerin çoğunluğunun görüşü de budur. Mutezile ise şöyle demiştir: Bu tevil caiz değildir; Kur'an ve akıl buna delalet eder. Kur'an'a gelince, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönenleri, kazandıkları bazı şeyler yüzünden ancak şeytan kaydırmıştı” [Âl-i İmrân 155] buyruğudur. Zira onlardan sâdır olan şeyi şeytanın fiiline nispet etmiştir; hal böyleyken bundan sonra onu Kendisine nasıl nispet eder? Akla gelince, Allah Teâlâ bu geri çekilmeden dolayı onları azarlamıştır; şayet bu Allah'ın fiiliyle olsaydı, insanların boylarının uzunluğu, kısalığı, sağlıkları ve hastalıkları sebebiyle azarlanmaları caiz olmadığı gibi, bu fiilden dolayı o topluluğun azarlanması da caiz olmazdı. Sonra bunun üzerine birkaç tevil vechi zikretmişlerdir: Birincisi: Cübbâî şöyle demiştir: Okçular iki fırka idi. Bir kısmı ganimet peşinde koşmak için öncelikle yeri terk etti, bir kısmı ise orada kaldı. Sonra bu kalanların etrafını düşman kuşattı; eğer orada kalmaya devam etselerdi düşman onları hiçbir fayda olmaksızın öldürecekti. İşte bu sebeple, o mevziden düşmandan korunabilecekleri bir mevziye çekilmeleri kendileri için caiz oldu. Görmez misin ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir toplulukla dağa çekilmiş ve oraya sığınmışlardı da bundan ötürü günahkâr olmamışlardı. Bu geri çekilme caiz olunca, Allah bunu Kendi emri ve izniyle gerçekleştiği anlamında Kendisine nispet etti. Sonra { لِيَبْتَلِيَكُمْ } “sizi denemek için” buyurdu. Bundan murat şudur: Allah Teâlâ onları o mekâna sevk edip oraya sığındıklarında, orada onlara cihad etmelerini ve geride kalan Müslümanları savunmalarını emretti. Şüphe yok ki
الْإِقْدَامَ عَلَى الْجِهَادِ بَعْدَ الِانْهِزَامِ، وَبَعْدَ أَنْ شَاهَدُوا فِي تِلْكَ الْمَعْرَكَةِ قَتْلَ أَقْرِبَائِهِمْ وَأَحِبَّائِهِمْ هُوَ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الِابْتِلَاءِ.
hezimetten sonra ve o savaşta akrabalarının ve sevdiklerinin öldürüldüğünü gördükten sonra cihada atılmak, imtihan çeşitlerinin en büyüklerindendir.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ صَرَفَهُمُ اللَّهُ عَنِ الْكُفَّارِ مَا كَانُوا مُذْنِبِينَ، فَلِمَ قَالَ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ.
Eğer: “Bu tevile göre Allah'ın kâfirlerden geri çevirdiği bu kimseler günahkâr değillerdi; o halde niçin { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } ‘Andolsun ki O sizi affetti’ buyurdu?” denilirse,
قُلْنَا: الْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى ذِكْرِ مَنْ كَانَ مَعْذُورًا فِي الِانْصِرَافِ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ، وَهُمُ الَّذِينَ بَدَءُوا بِالْهَزِيمَةِ فَمَضَوْا وَعَصَوْا فَقَوْلُهُ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ رَاجِعٌ إِلَى الْمَعْذُورِينَ، لِأَنَّ الْآيَةَ لَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَى قِسْمَيْنِ وَعَلَى حُكْمَيْنِ رَجَعَ كُلُّ حُكْمٍ إِلَى الْقِسْمِ الَّذِي يَلِيقُ بِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ [التَّوْبَةِ: ٤٠] وَالْمُرَادُ الَّذِي قَالَ لَهُ: لَا تَحْزَنْ وَهُوَ أَبُو بَكْرٍ، لِأَنَّهُ كَانَ خَائِفًا قَبْلَ هَذَا الْقَوْلِ، فَلَمَّا سَمِعَ هَذَا سَكَنَ، ثُمَّ قَالَ: وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها [التَّوْبَةِ: ٤٠] وَعَنَى بِذَلِكَ الرَّسُولَ دُونَ أَبِي بَكْرٍ، لِأَنَّهُ كَانَ قَدْ جَرَى ذِكْرُهُمَا جَمِيعًا، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا ذَكَرَهُ الْجِبَائِيُّ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
Deriz ki: Ayet, geri çekilmede mazeretli olanları da olmayanları da zikretmeyi içermektedir ki [mazeretli olmayanlar] hezimeti başlatıp çekip giden ve isyan edenlerdir. Dolayısıyla O'nun: { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } “Sonra sizi onlardan geri çevirdi” buyruğu mazeretlilerle ilgilidir. Çünkü ayet iki kısmı ve iki hükmü içerdiğinde, her hüküm kendisine uygun düşen kısma döner. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } “İkiden biri olarak ikisi mağaradayken, arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu. Bunun üzerine Allah onun üzerine sükûnetini indirdi” [Tevbe 40]. Burada kastedilen kendisine “Üzülme” denilen kişi olup o da Ebû Bekir'dir; zira o bu sözden önce korkmaktaydı, bunu işitince sükûnet buldu. Sonra { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “ve onu görmediğiniz ordularla destekledi” [Tevbe 40] buyurmuş ve bununla Ebû Bekir'i değil Resûl'ü kastetmiştir; çünkü her ikisinin birden zikri geçmişti. İşte Cübbâî'nin bu makamda zikrettiklerinin tamamı budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَزَالَ مَا كَانَ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ مِنَ الرُّعْبِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عُقُوبَةً مِنْهُ عَلَى عِصْيَانِهِمْ وَفَشَلِهِمْ، ثُمَّ قَالَ: لِيَبْتَلِيَكُمْ أَيْ لِيَجْعَلَ ذَلِكَ الصَّرْفَ مِحْنَةً عَلَيْكُمْ لِتَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ وَتَرْجِعُوا إِلَيْهِ وَتَسْتَغْفِرُوهُ فِيمَا خَالَفْتُمْ فِيهِ أَمْرَهُ وَمِلْتُمْ فِيهِ إِلَى الْغَنِيمَةِ، ثُمَّ أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ عَفَا عَنْهُمْ.
İkinci Vecih: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin zikrettiği görüştür; o da şudur: O'nun: { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } “Sonra sizi onlardan geri çevirdi” buyruğundan murat, Allah Teâlâ'nın isyan ve zaaflarına bir ceza olarak, kâfirlerin kalplerindeki Müslüman korkusunu gidermesidir. Sonra { لِيَبْتَلِيَكُمْ } “sizi denemek için” buyurdu; yani O'nun emrine muhalefet edip ganimete meylettiğiniz hususlarda Allah'a tövbe etmeniz, O'na dönmeniz ve O'ndan bağışlanma dilemeniz için bu geri çevirmeyi sizin üzerinize bir imtihan kılmak amacıyla [böyle yaptı]. Sonra Allah Teâlâ kendilerini affettiğini onlara bildirdi.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ بِأَنْ لَمْ يَأْمُرْكُمْ بِمُعَاوَدَتِهِمْ مِنْ فَوْرِهِمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ بِكَثْرَةِ الْإِنْعَامِ عَلَيْكُمْ وَالتَّخْفِيفِ عَنْكُمْ، فَهَذَا مَا قِيلَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Vecih: Kâ'bî şöyle demiştir: { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } “Sonra sizi onlardan geri çevirdi”, yani size olan nimetlerin çokluğu ve yükünüzü hafifletmek suretiyle { لِيَبْتَلِيَكُمْ } “sizi denemek için” hemen o anda onlara tekrar saldırmanızı emretmeyerek [geri çevirdi]. Bu konuda söylenenler bunlardır. Doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ فَظَاهِرُهُ يَقْتَضِي تَقَدُّمَ ذَنْبٍ مِنْهُمْ. قَالَ الْقَاضِي: إِنْ كَانَ ذَلِكَ الذَّنْبُ مِنَ الصَّغَائِرِ صَحَّ أَنْ يَصِفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ عَفَا عَنْهُمْ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ، وَإِنْ كَانَ مِنْ بَابِ الْكَبَائِرِ، فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ تَوْبَتِهِمْ لِقِيَامِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ إِذَا لَمْ يَتُبْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ.
Sonra [Allah]: { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } “Andolsun ki O sizi affetti” buyurdu. Bunun zahiri, onlardan önceden bir günah sâdır olduğunu gerektirir. Kâdı şöyle demiştir: Şayet bu günah küçük günahlardan ise, [Allah'ın] Kendisini tövbesiz olarak onları affettiği şeklinde vasfetmesi sahih olur. Şayet büyük günahlar kabilinden ise, tövbe etmeyen büyük günah sahibinin af ve mağfiret ehlinden olmayacağına dair delil bulunduğundan, tövbelerinin takdir edilmesi (gizli tutulması) gerekir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الذَّنْبَ لَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَ كَبِيرَةً، لِأَنَّهُمْ خَالَفُوا صَرِيحَ نَصِّ الرَّسُولِ، وَصَارَتْ تِلْكَ الْمُخَالَفَةُ سَبَبًا لِانْهِزَامِ الْمُسْلِمِينَ، وَقَتْلِ جَمْعٍ عَظِيمٍ مِنْ أَكَابِرِهِمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْكَبَائِرِ وَأَيْضًا: ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ [الْأَنْفَالِ: ١٦] يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ كَبِيرَةً، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ خَاصٌّ/ فِي بَدْرٍ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ، وَلَا تَفَاوُتَ فِي الْمَقْصُودِ، فَكَانَ التَّخْصِيصُ مُمْتَنِعًا، ثُمَّ إِنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَفَا عَنْهُمْ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ، فَصَارَ هَذَا دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَعْفُو عَنْ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ، وَأَمَّا دَلِيلُ الْمُعْتَزِلَةِ فِي الْمَنْعِ عَنْ ذَلِكَ، فَقَدْ تَقَدَّمَ الْجَوَابُ عَنْهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Bil ki bu günahın büyük günah olduğunda şüphe yoktur; zira onlar Resûl'ün sarih nassına muhalefet ettiler ve bu muhalefet Müslümanların hezimetine ve onların ileri gelenlerinden büyük bir topluluğun öldürülmesine sebep oldu. Bütün bunların büyük günahlar kabilinden olduğu ise malumdur. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } “O gün kim onlara arkasını dönerse...” [Enfâl 16] buyruğunun zahiri de bunun büyük günah olduğuna delalet eder. Bunun Bedir'e has olduğunu söyleyen kimsenin sözü ise zayıftır; çünkü lafız umumidir ve maksatta bir farklılık yoktur, dolayısıyla tahsis imkânsızdır. Ayrıca bu ayetin zahiri, tövbe zikredilmediği için Allah Teâlâ'nın onları tövbesiz affettiğine delalet eder. Böylece bu, Allah Teâlâ'nın büyük günah sahiplerini de affedebileceğine delil olmuştur. Mutezile'nin bunu men etme konusundaki deliline gelince, buna dair cevap Bakara Suresi'nde geçmişti.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ نِعَمِهِ ﷾ بِالنَّصْرِ أَوَّلًا، ثُمَّ بِالْعَفْوِ عَنِ الْمُذْنِبِينَ ثَانِيًا. وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا الذَّنْبَ كَانَ مِنَ الْكَبَائِرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُمُ الْمُؤْمِنِينَ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ بِخِلَافِ مَا تقوله المعتزلة، والله أعلم.
Sonra [Allah]: { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminlere karşı lütuf sahibidir” buyurmuştur ki bu, O'nun (celle celâluhu) öncelikle zafer vererek, ikinci olarak da günahkârları affederek bahşettiği nimetlerinin geçmişteki zikrine dönüktür. Bu ayet, büyük günah işleyenin mümin olduğuna delildir; zira biz bu günahın büyük günahlardan olduğunu açıkladık, buna rağmen Allah Teâlâ onları müminler olarak isimlendirmiştir. Bu da Mutezile'nin söylediğinin aksine, büyük günah işleyenin mümin olduğunu gerektirir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 153]
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣)
{ إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Hani siz kimseye bakmadan uzaklaşıp kaçıyordunuz; Resûl ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine [Allah], elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (153)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ]
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ } “Hani siz kimseye bakmadan uzaklaşıp kaçıyordunuz” Buyruğu Hakkında]
فِيهِ قَوْلَانِ:
Bunda iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ قَالَ وَعَفَا عَنْكُمْ إِذْ تُصْعِدُونَ، لِأَنَّ عَفْوَهُ عَنْهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَعَلَّقَ بِأَمْرٍ اقْتَرَفُوهُ، وَذَلِكَ الْأَمْرُ هُوَ مَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: إِذْ تُصْعِدُونَ وَالْمُرَادُ بِهِ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنْ مُفَارَقَةِ ذَلِكَ الْمَكَانِ وَالْأَخْذِ فِي الْوَادِي كَالْمُنْهَزِمِينَ لَا يَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَثَانِيهَا: التَّقْدِيرُ: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ إِذْ تُصْعِدُونَ. وَثَالِثُهَا: التَّقْدِيرُ: لِيَبْتَلِيَكُمْ إِذْ تُصْعِدُونَ.
Birincisi: Kendisinden öncesiyle bağlantılı olmasıdır. Bu takdire göre bunda vecihler vardır: Birincisi: Sanki “Siz uzaklaşıp kaçarken [Allah] sizi affetti” buyurmuş gibidir; zira O'nun onları affetmesi, irtikâp ettikleri bir fiille bağlantılı olmalıdır ve o fiil de O'nun: { إِذْ تُصْعِدُونَ } “Hani siz uzaklaşıp kaçıyordunuz” buyruğu ile açıkladığı şeydir. Bundan murat ise o mekânı terk edip kimseye dönüp bakmaksızın bozguncular gibi vadiye yönelerek onlardan sâdır olan davranıştır. İkincisi: Takdir şöyledir: “Siz uzaklaşıp kaçarken sonra sizi onlardan geri çevirdi.” Üçüncüsü: Takdir şöyledir: “Siz uzaklaşıp kaçarken sizi denemek için [bunu yaptı].”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: اذْكُرْ إِذْ تُصْعِدُونَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
İkinci görüş: Kendisinden öncesiyle irtibatı olmayan yeni bir söz başı olmasıdır. Takdiri: “Uzaklaşıp kaçtığınız zamanı hatırla” şeklindedir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ الْحَسَنُ إِذْ تُصْعِدُونَ فِي الْجَبَلِ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ إِذْ تُصْعِدُونَ فِي الواد وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ إِذْ تَصَعَّدُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ الْعَيْنِ، مِنْ تَصَعَّدَ فِي السُّلَّمِ.
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Hasan { إِذْ تُصْعِدُونَ فِي الْجَبَلِ } şeklinde; Übeyy { إِذْ تُصْعِدُونَ فِي الواد } şeklinde; Ebû Hayve ise merdivene tırmanmak anlamındaki tesa'ade fi's-süllem (تَصَعَّدَ فِي السُّلَّمِ) kökünden te'nin fethası ve ayın'ın şeddesiyle { إِذْ تَصَعَّدُونَ } şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِصْعَادُ: الذَّهَابُ فِي الْأَرْضِ وَالْإِبْعَادُ فِيهِ، يُقَالُ صَعِدَ فِي الْجَبَلِ، وَأَصْعَدَ فِي/ الْأَرْضِ، وَيُقَالُ أَصْعَدْنَا مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ، قَالَ أَبُو مُعَاذٍ النَّحْوِيُّ: كُلُّ شَيْءٍ لَهُ أَسْفَلُ وَأَعْلَى مِثْلَ الْوَادِي وَالنَّهَرِ وَالْأَزِقَّةِ، فَإِنَّكَ تَقُولُ: صَعَّدَ فُلَانٌ يُصَعِّدُ فِي الْوَادِي إِذَا أَخَذَ مِنْ أَسْفَلِهِ إِلَى أَعْلَاهُ، وَأَمَّا مَا ارْتَفَعَ كَالسُّلَّمِ فَإِنَّهُ يُقَالُ صَعِدْتُ.
İkinci Mesele: El-İs'âd (الْإِصْعَادُ): Yeryüzünde [hızla] gitmek ve orada uzaklaşmaktır. Dağa tırmanıldığında sa'ide fi'l-cebel (صَعِدَ فِي الْجَبَلِ), yeryüzünde uzaklaşıldığında ise as'ade fi'l-ard (أَصْعَدَ فِي الْأَرْضِ) denir. Yine: “Mekke'den Medine'ye yönelip gittik” anlamında as'adnâ min Mekkete ile'l-Medîneh (أَصْعَدْنَا مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ) denilir. Nahivci Ebû Muâz şöyle demiştir: Vadi, nehir ve sokaklar gibi altı ve üstü olan her şeyde, kişi vadinin aşağısından yukarısına doğru gittiğinde sa''ade fulânun yusa''idu fi'l-vâdî (صَعَّدَ فُلَانٌ يُصَعِّدُ فِي الْوَادِي) dersin. Merdiven gibi yükselen şeylerde ise sa'idtü (صَعِدْتُ) denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ: أَيْ لَا تَلْتَفِتُونَ إِلَى أَحَدٍ مِنْ شَدَّةِ الْهَرَبِ، وَأَصْلُهُ أَنَّ الْمُعَرِّجَ عَلَى الشَّيْءِ يَلْوِي إِلَيْهِ عُنُقَهُ أَوْ عِنَانَ دَابَّتِهِ، فَإِذَا مَضَى وَلَمْ يُعَرِّجْ قِيلَ لَمْ يَلْوِهِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ اللَّيُّ فِي تَرْكِ التَّعْرِيجِ عَلَى الشَّيْءِ وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ إِلَى الشَّيْءِ، يُقَالُ: فُلَانٌ لَا يَلْوِي عَلَى شَيْءٍ، أَيْ لَا يَعْطِفُ عَلَيْهِ وَلَا يُبَالِي بِهِ.
Üçüncü Mesele: { وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ } “ve kimseye bakmıyordunuz” yani kaçışın şiddetinden dolayı kimseye dönüp bakmıyordunuz. Bunun aslı şudur: Bir şeye meyledip duraklayan kimse ona doğru boynunu veya bineğinin dizginini çevirir; geçip gidip duraklamadığında ise “ona dönmedi / boynunu çevirmedi” denir. Daha sonra el-leyy (اللَّيُّ) kelimesi bir şeye meyledip duraklamayı terk etmek ve bir şeye dönüp bakmamak anlamında kullanılmıştır. Nitekim: “Falan kimse hiçbir şeye dönüp bakmıyor” anlamında fulânün lâ yelvî alâ şey' (فُلَانٌ لَا يَلْوِي عَلَى شَيْءٍ) denir; yani ona ilgi göstermez ve aldırmaz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ كَانَ يَقُولُ: «إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَنْ كَرَّ فَلَهُ الْجَنَّةُ» فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَى نَفْسِهِ حَتَّى يَجْتَمِعُوا عِنْدَهُ، وَلَا يَتَفَرَّقُوا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْمُحَارَبَةِ مَعَ الْعَدُوِّ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ } “Resûl ise sizi çağırıyordu” buyurmuştur. [Peygamber]: “Bana gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın Resûlü'yüm; kim geri dönerse ona cennet vardır” diyordu. Muradın, Peygamber'in (aleyhisselâm) dağılmayıp yanında toplansınlar diye onları kendisine çağırması olması muhtemel olduğu gibi, onları düşmanla savaşmaya çağırması olması da muhtemeldir.
ثُمَّ قَالَ: فِي أُخْراكُمْ أَيْ آخِرِكُمْ، يُقَالُ: جِئْتُ فِي آخِرِ النَّاسِ وَأُخْرَاهُمْ، كَمَا يُقَالُ: فِي أَوَّلِهِمْ وَأُولَاهُمْ، وَيُقَالُ: جَاءَ فُلَانٌ فِي أُخْرَيَاتِ النَّاسِ، أَيْ آخِرِهِمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَدْعُوهُمْ وَهُوَ وَاقِفٌ فِي آخِرِهِمْ، لِأَنَّ الْقَوْمَ بِسَبَبِ الْهَزِيمَةِ قَدْ تَقَدَّمُوهُ.
Sonra [Allah]: { فِي أُخْراكُمْ } “arkanızdan” yani “en sonunuzdan” buyurmuştur. Nitekim fî evvelihim ve ûlâhum (فِي أَوَّلِهِمْ وَأُولَاهُمْ) denildiği gibi ci'tü fî âhiri'n-nâsi ve uhrâhum (جِئْتُ فِي آخِرِ النَّاسِ وَأُخْرَاهُمْ) [İnsanların en sonunda / arkasında geldim] denilir. Yine câe fulânün fî uhreyâti'n-nâs (جَاءَ فُلَانٌ فِي أُخْرَيَاتِ النَّاسِ) denir ki “insanların en sonunda geldi” demektir. Manası şudur: Peygamber (aleyhisselâm) onların en arkasında durarak onları çağırıyordu; zira topluluk hezimet sebebiyle onun önüne geçmişti.
ثُمَّ قَالَ: فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra [Allah]: { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } “Bunun üzerine size keder üstüne keder verdi” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَفْظُ الثَّوَابِ لَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْأَغْلَبِ إِلَّا فِي الْخَيْرِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا اسْتِعْمَالُهُ فِي الشَّرِّ، لِأَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: ثَابَ إِلَيْهِ عَقْلُهُ، أَيْ رَجَعَ إِلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٢٥] وَالْمَرْأَةُ تُسَمَّى ثَيِّبًا لِأَنَّ الْوَاطِئَ عَائِدٌ إِلَيْهَا، وَأَصْلُ الثَّوَابِ كُلُّ مَا يَعُودُ إِلَى الْفَاعِلِ مِنْ جَزَاءِ فِعْلِهِ سَوَاءٌ كَانَ خَيْرًا أَوْ شَرًّا، إِلَّا أَنَّهُ بِحَسْبِ الْعُرْفِ اخْتُصَّ لَفْظُ الثَّوَابِ بِالْخَيْرِ، فَإِنْ حَمَلْنَا لَفْظَ الثَّوَابِ هَاهُنَا عَلَى أَصْلِ اللُّغَةِ اسْتَقَامَ الْكَلَامُ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى مُقْتَضَى الْعُرْفِ كَانَ ذَلِكَ وَارِدًا عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ، كَمَا يُقَالُ: تَحِيَّتُكَ الضَّرْبُ، وَعِتَابُكَ السَّيْفُ، أَيْ جَعَلَ الْغَمَّ مَكَانَ مَا يَرْجُونَ مِنَ الثَّوَابِ قَالَ تَعَالَى: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [التوبة: ٣٤] .
Birinci Mesele: Sevap lafzı çoğunlukla sadece hayır hakkında kullanılır; ancak şer hakkında kullanılması da caizdir. Çünkü bu kelime, Arapların: “Aklı başına döndü” anlamındaki sâbe ileyhi akluhû (ثَابَ إِلَيْهِ عَقْلُهُ) yani raca'a ileyh (رَجَعَ إِلَيْهِ) ifadesinden alınmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ } “Hani Evi (Kâbe'yi) insanlar için bir sığınak/dönüş yeri kılmıştık” [Bakara 125] buyurmuştur. Dul kadına da seyyib (ثَيِّبٌ) denir; zira onunla ilişkiye giren kişi ona tekrar dönendir. Sevabın aslı, hayır olsun şer olsun, fiilinin karşılığı olarak faile dönen her şeydir; şu kadar var ki örfe göre sevap lafzı hayra tahsis edilmiştir. Dolayısıyla buradaki sevap lafzını dilin aslına hamledersek söz müstakim olur; şayet örfün gereğine hamledersek bu, “Sana verilecek selam dayaktır, seninle yapılacak sitem kılıçtır” denilmesinde olduğu gibi alay (tehekküm) yoluyla vârid olmuş olur; yani umdukları sevap yerine kederi koymuştur. Nitekim Allah Teâlâ: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onlara elem dolu bir azabı müjdele!” [Tevbe 34] buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: غَمًّا بِغَمٍّ يحتمل أن تكون بمعنى المعارضة، كَمَا يُقَالُ: هَذَا بِهَذَا أَيْ هَذَا عِوَضٌ عَنْ ذَاكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى «مَعَ» وَالتَّقْدِيرُ: أَثَابَهُمْ غَمًّا مَعَ غَمٍّ، أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ أَنَّكُمْ لَمَّا أَذَقْتُمُ الرَّسُولَ غَمًّا بِسَبَبِ أَنْ عَصَيْتُمْ أَمْرَهُ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَذَاقَكُمْ هَذَا الْغَمَّ، وَهُوَ الْغَمُّ الَّذِي حَصَلَ لَهُمْ بِسَبَبِ الِانْهِزَامِ وَقَتْلِ الْأَحْبَابِ، وَالْمَعْنَى جَازَاكُمْ مِنْ ذَلِكَ الْغَمِّ بِهَذَا الْغَمِّ.
İkinci Mesele: { غَمًّا بِغَمٍّ } “keder üstüne keder / kedere karşılık keder” buyruğundaki bâ (بِ) harf-i cerinin mukabele/karşılık anlamında olması muhtemeldir; nitekim “bu buna karşılıktır”, yani “bu onun bedelidir” denildiği gibi. Ayrıca ma'a (مَعَ - ile/birlikte) anlamında olması da muhtemeldir; bu durumda takdir: “Onlara bir kederle birlikte başka bir keder verdi” şeklinde olur. Birinci takdire göre bunda vecihler vardır: Birincisi: Zeccâc'ın görüşü olup şudur: Siz emrine isyan etmeniz sebebiyle Resûl'e bir keder tattırdığınız için, Allah Teâlâ da hezimet ve sevdiklerinizin öldürülmesi sebebiyle oluşan kederi size tattırdı; manası, o kedere karşılık sizi bu kederle cezalandırdı demektir.
الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: يُرِيدُ غَمَّ يَوْمِ أُحُدٍ لِلْمُسْلِمِينَ بِغَمِّ يَوْمِ/ بَدْرٍ لِلْمُشْرِكِينَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ لَا يَبْقَى فِي قَلْبِكُمُ الْتِفَاتٌ إِلَى الدُّنْيَا، فَلَا تَفْرَحُوا بِإِقْبَالِهَا ولا تحزنوا بإدبارها، وهو المعنى بقوله: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ فِي وَاقِعَةِ أُحُدٍ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ [الْحَدِيدِ: ٢٣] فِي وَاقِعَةِ بَدْرٍ، طَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْوَجْهِ وَقَالَ: إِنَّ غَمَّهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ إِنَّمَا كَانَ مِنْ جِهَةِ اسْتِيلَاءِ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ كُفْرٌ وَمَعْصِيَةٌ، فَكَيْفَ يُضِيفُهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ؟
İkincisi: Hasan şöyle demiştir: [Allah], müşriklerin Bedir günündeki kederine karşılık Müslümanların Uhud günündeki kederini kastetmektedir. Bundan maksat ise kalbinizde dünyaya karşı bir ilgi kalmaması, dolayısıyla dünyanın gelişine sevinmemeniz ve gidişine de üzülmemenizdir; bu da Uhud hadisesinde { لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz” ve Bedir hadisesinde { وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ } “size verdiğine de şımarmayasınız diye” [Hadîd 23] buyruğunun manasıdır. Kâdı bu vechi eleştirmiş ve şöyle demiştir: Müslümanların Uhud günündeki kederi ancak kâfirlerin üstün gelmesi sebebiyleydi; bu ise küfür ve günahtır, öyleyse Allah bunu Kendisine nasıl nispet eder?
وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ فِي تَسْلِيطِ الْكُفَّارِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ نَوْعَ مَصْلَحَةٍ، وَهُوَ أَنْ لَا يَفْرَحُوا بِإِقْبَالِ الدُّنْيَا وَلَا يَحْزَنُوا بِإِدْبَارِهَا، فَلَا يَبْقَى فِي قُلُوبِهِمِ اشْتِغَالٌ بِغَيْرِ اللَّهِ. الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ فَأَثابَكُمْ يَعُودُ لِلرَّسُولِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمَّا رَأَوْا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ شُجَّ وَجْهُهُ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَقُتِلَ عَمُّهُ، اغْتَمُّوا لِأَجْلِهِ، وَالرَّسُولُ ﵇ لَمَّا رَأَى أَنَّهُمْ عَصَوْا رَبَّهُمْ لِطَلَبِ الْغَنِيمَةِ ثُمَّ بَقُوا مَحْرُومِينَ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَقُتِلَ أَقَارِبُهُمُ اغْتَمَّ لِأَجْلِهِمْ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ هُوَ هَذَا، أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: غَمًّا بِغَمٍّ بِمَعْنَى «مَعَ» أَيْ غَمًّا مَعَ غَمٍّ، أَوْ غَمًّا عَلَى غَمٍّ، فَهَذَا جَائِزٌ لِأَنَّ حُرُوفَ الْجَرِّ يُقَامُ بَعْضُهَا مُقَامَ بَعْضٍ، تَقُولُ: مَا زِلْتُ بِهِ حَتَّى فَعَلَ، وَمَا زِلْتُ مَعَهُ حَتَّى فَعَلَ، وَتَقُولُ: نَزَلْتُ بِبَنِي فُلَانٍ، وَعَلَى بَنِي فُلَانٍ.
Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: Allah Teâlâ'nın kâfirleri Müslümanlara musallat kılmasında bir nevi maslahat bulunduğunu bilmesi uzak bir ihtimal değildir; o maslahat da Müslümanların dünyanın gelişine sevinmemeleri ve gidişine üzülmemeleri, böylece kalplerinde Allah'tan başkasıyla meşguliyet kalmamasıdır. Üçüncüsü: { فَأَثابَكُمْ } buyruğundaki zamirin Resûl'e dönmesi caizdir. Anlamı şudur: Sahâbe, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünün yaralandığını, ön dişinin kırıldığını ve amcasının öldürüldüğünü görünce onun için kederlendiler; Resûl (aleyhisselâm) da onların ganimet talebiyle Rablerine isyan ettiklerini, sonra da ganimetten mahrum kalıp akrabalarının öldürüldüğünü görünce onlar için kederlendi. Dolayısıyla { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } buyruğundan murat bu olmuş olur. İkinci takdire, yani { غَمًّا بِغَمٍّ } buyruğundaki bâ harfinin ma'a (مَعَ) manasında olmasına gelince; yani “kederle birlikte bir keder” veya “keder üstüne keder” demektir. Bu caizdir; zira harf-i cerler birbirinin yerine kullanılabilir. Nitekim mâ ziltü bihî hattâ fe'ale (مَا زِلْتُ بِهِ حَتَّى فَعَلَ) ve mâ ziltü me'ahû hattâ fe'ale (مَا زِلْتُ مَعَهُ حَتَّى فَعَلَ) [Yapıncaya kadar onunla uğraştım] dersin; yine nezeltü bi-Benî fulân (نَزَلْتُ بِبَنِي فُلَانٍ) ve alâ Benî fulân (عَلَى بَنِي فُلَانٍ) [Falandoğullarına konakladım] dersin.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْغُمُومَ هُنَاكَ كَانَتْ كَثِيرَةً: فأحدها: غَمُّهُمْ بِمَا نَالَهُمْ مِنَ الْعَدُوِّ فِي الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ. وَثَانِيهَا:
Bil ki oradaki kederler çok idi: Birincisi: Can ve mal hususunda düşmandan başlarına gelenler sebebiyle duydukları kederdir. İkincisi:
غَمُّهُمْ بِمَا لَحِقَ سَائِرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذَلِكَ، وَثَالِثُهَا: غَمُّهُمْ بِمَا وَصَلَ إِلَى الرَّسُولِ مِنَ الشَّجَّةِ وَكَسْرِ الرَّبَاعِيَةِ، وَرَابِعُهَا: مَا أُرْجِفَ بِهِ مِنْ قَتْلِ الرَّسُولِ ﷺ، وَخَامِسُهَا: بِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مَنِ الْمَعْصِيَةِ وَمَا يَخَافُونَ مِنْ عِقَابِهَا، وَسَادِسُهَا: غَمُّهُمْ بِسَبَبِ التَّوْبَةِ الَّتِي صَارَتْ وَاجِبَةً عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا تَابُوا عَنْ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ لَمْ تَتِمَّ تَوْبَتُهُمْ إِلَّا بِتَرْكِ الْهَزِيمَةِ وَالْعَوْدِ إِلَى الْمُحَارَبَةِ بَعْدَ الِانْهِزَامِ، وَذَلِكَ مِنْ أَشَقِّ الْأَشْيَاءِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ بَعْدَ صَيْرُورَتِهِ مُنْهَزِمًا يَصِيرُ ضَعِيفَ الْقَلْبِ جَبَانًا، فَإِذَا أُمِرَ بِالْمُعَاوَدَةِ، فَإِنْ فَعَلَ خَافَ الْقَتْلَ، وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ خَافَ الْكُفْرَ أَوْ عِقَابَ الْآخِرَةِ، وَهَذَا الْغَمُّ لَا شَكَّ أَنَّهُ أَعْظَمُ الْغُمُومِ وَالْأَحْزَانِ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فَسَّرَ هَذِهِ الْآيَةَ بِوَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَنَحْنُ نَعُدُّهَا:
bundan diğer müminlerin payına düşenler sebebiyle duydukları kederdir. Üçüncüsü: Yüzünün yaralanması ve ön dişinin kırılması şeklinde Resûl'ün başına gelenler sebebiyle kederleridir. Dördüncüsü: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) öldürüldüğüne dair çıkarılan asılsız şayia sebebiyle olan [kederdir]. Beşincisi: Kendilerinden sâdır olan isyan ve bunun cezasından korkmaları sebebiyle olan [kederdir]. Altıncısı: Üzerlerine vacip hale gelen tövbe sebebiyle duydukları kederdir; zira o günahtan tövbe ettiklerinde, tövbeleri ancak kaçmayı bırakıp bozgundan sonra savaşa geri dönmekle tamamlanabilirdi. Bu ise şeylerin en zor olanlarındandır; çünkü insan bozgundan sonra yüreksiz ve korkak hale gelir; tekrar savaşa dönmesi emredildiğinde, dönerse öldürülmekten korkar, dönmezse küfre düşmekten yahut ahiret azabından korkar. Şüphe yok ki bu keder, kederlerin ve hüzünlerin en büyüğüdür. Bu hususları bildiğine göre, müfessirlerden her biri bu ayeti bu vecihlerden biriyle tefsir etmiştir ve biz onları sayalım:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْغَمَّ الْأَوَّلَ مَا أَصَابَهُمْ عِنْدَ الْفَشَلِ وَالتَّنَازُعِ، وَالْغَمَّ الثَّانِي مَا حَصَلَ عِنْدَ الْهَزِيمَةِ.
Birinci Vecih: İlk kederin zaaf ve çekişme anında başlarına gelen; ikinci kederin ise hezimet anında hasıl olan şey olmasıdır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْغَمَّ الْأَوَّلَ مَا حَصَلَ بِسَبَبِ فَوْتِ الْغَنَائِمِ، وَالْغَمَّ الثَّانِي مَا حَصَلَ بِسَبَبِ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ وَخَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ اطَّلَعَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَحَمَلُوا عَلَيْهِمْ وَقَتَلُوا مِنْهُمْ جَمْعًا عَظِيمًا.
İkinci Vecih: İlk kederin ganimetlerin elden kaçması sebebiyle hasıl olan; ikinci kederin ise Ebû Süfyân ile Hâlid b. Velîd'in Müslümanların üzerine çıkıp hücum etmeleri ve onlardan büyük bir topluluğu öldürmeleri sebebiyle hasıl olan şey olmasıdır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْغَمَّ الْأَوَّلَ مَا كَانَ عِنْدَ تَوَجُّهِ أَبِي سُفْيَانَ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَلَيْهِمْ بِالْقَتْلِ وَالْغَمَّ الثَّانِي هُوَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا رَجَعُوا خَافَ الْبَاقُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَنَّهُمْ لَوْ رَجَعُوا لَقَتَلُوا/ الْكُلَّ فَصَارَ هَذَا الْغَمُّ بِحَيْثُ أَذْهَلَهُمْ عَنِ الْغَمِّ الْأَوَّلِ.
Üçüncü Vecih: İlk kederin Ebû Süfyân ve Hâlid b. Velîd'in öldürmek üzere onların üzerine yöneldiği andaki; ikinci kederin ise müşrikler geri dönünce [savaş alanından çekilince], geride kalan Müslümanların, onların tekrar dönüp herkesi öldürmelerinden korkmaları olmasıdır. Böylece bu keder onları ilk kederden alıkoyacak derecede olmuştur.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْغَمَّ الْأَوَّلَ مَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ بِسَبَبِ أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، وَالْغَمَّ الثَّانِي مَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ بِسَبَبِ الْإِرْجَافِ بِقَتْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِي الْآيَةِ قَوْلٌ ثَالِثٌ اخْتَارَهُ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَعِنْدَنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أراد
Dördüncü Vecih: İlk kederin canları ve malları sebebiyle kendilerine ulaşan şey; ikinci kederin ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) öldürüldüğüne dair yayılan asılsız şayia sebebiyle kendilerine ulaşan şey olmasıdır. Ayette Kaffâl'in -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- tercih ettiği üçüncü bir görüş de vardır. O şöyle demiştir: Bize göre Allah Teâlâ
بِقَوْلِهِ: غَمًّا بِغَمٍّ اثْنَيْنِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ مُوَاصَلَةَ الْغُمُومِ وَطُولَهَا، أَيْ أَنَّ اللَّهَ عَاقَبَكُمْ بِغُمُومٍ كَثِيرَةٍ، مِثْلَ قَتْلِ إِخْوَانِكُمْ وَأَقَارِبِكُمْ، وَنُزُولِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ فَوْقِ الْجَبَلِ عَلَيْكُمْ بِحَيْثُ لَمْ تَأْمَنُوا أَنْ يَهْلَكَ أَكْثَرُكُمْ، وَمِثْلَ إِقْدَامِكُمْ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَثَابَكُمْ هَذِهِ الْغُمُومَ الْمُتَعَاقِبَةَ لِيَصِيرَ ذَلِكَ زَاجِرًا لَكُمْ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَالِاشْتِغَالِ بِمَا يُخَالِفُ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ غَمًّا بِغَمٍّ } “keder üstüne keder” buyruğuyla iki tane kederi kastetmemiş; bilakis kederlerin ardı arkasının kesilmemesini ve uzun sürmesini kastetmiştir. Yani Allah sizi kardeşlerinizin ve akrabalarınızın öldürülmesi, müşriklerin dağın tepesinden üzerinize inip çoğunuzun helak olmasından emin olamayışınız ve isyana cüret etmeniz gibi pek çok kederle cezalandırmıştır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bu durum, isyana cüret etmekten ve Allah Teâlâ'nın emrine muhalif şeylerle meşgul olmaktan sizi alıkoyan bir caydırıcı olsun diye size bu birbiri ardınca gelen kederleri vermiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى أَنَّ اللَّهَ أَثَابَهُمْ غَمًّا بِغَمٍّ: أَنَّهُ خَلَقَ الْغَمَّ فِيهِمْ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَهَذَا لَا يَلِيقُ بِأُصُولِهِمْ، فَذَكَرُوا فِي عِلَّةِ هَذِهِ الْإِضَافَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمَّا أَرَجَفُوا أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ قَدْ قُتِلَ وَلَمْ يُبَيِّنِ اللَّهُ تَعَالَى كَذِبَ ذَلِكَ الْقَائِلِ، صَارَ كَأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي فَعَلَ ذَلِكَ الْغَمَّ، وَهَذَا كَالرَّجُلِ الَّذِي يَبْلُغُهُ الْخَبَرُ الَّذِي يَغُمُّهُ وَيَكُونُ مَعَهُ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ الْخَبَرَ كَذِبٌ، فَإِذَا لَمْ يَكْشِفْهُ لَهُ سَرِيعًا وَتَرَكَهُ يَتَفَكَّرُ فِيهِ ثُمَّ أَعْلَمُهُ فَإِنَّهُ يَقُولُ لَهُ: لَقَدْ غَمَّمْتَنِي وَأَطَلْتَ حُزْنِي وَهُوَ لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، بَلْ سَكَتَ وَكَفَّ عَنْ إِعْلَامِهِ، فَكَذَا هَاهُنَا. الثَّانِي: أَنَّ الْغَمَّ وَإِنْ كَانَ مِنْ فِعْلِ البعد فَسَبَبُهُ فِعْلُ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ اللَّهَ طَبَعَ الْعِبَادَ طَبْعًا يَغْتَمُّونَ بِالْمَصَائِبِ الَّتِي تَنَالُهُمْ وَهُمْ لَا يُحْمَدُونَ عَلَى ذَلِكَ وَلَا يُذَمُّونَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ تَعَالَى الْغَمَّ فِي قَلْبِ بَعْضِ الْمُكَلَّفِينَ لِرِعَايَةِ بَعْضِ المصالح.
Üçüncü Mesele: Allah'ın onlara keder üstüne keder vermesinin manası, onlarda kederi yaratmasıdır. Mutezile'ye gelince, bu onların usullerine uymaz. Bu sebeple bu nispetin gerekçesi hakkında bazı vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Kâ'bî şöyle demiştir: Münafıklar Muhammed'in (aleyhisselâm) öldürüldüğüne dair şayia çıkardıklarında Allah Teâlâ o söyleyenin yalanını hemen beyan etmeyince, sanki o kederi Allah yapmış gibi oldu. Bu durum, kendisini kederlendiren bir haber alan ve yanında o haberin yalan olduğunu bilen biri bulunan adama benzer; yanındaki kişi o haberi hemen açıklığa kavuşturmayıp onu derin derin düşündürdükten sonra bildirirse, o adam yanındakine: “Beni kederlendirdin ve hüznümü uzattın!” der. Halbuki o bunlardan hiçbirini yapmamış, sadece susmuş ve haber vermekten geri durmuştur; işte buradaki durum da böyledir. İkincisi: Keder kulun fiilinden olsa bile, onun sebebi Allah Teâlâ'nın fiilidir; zira Allah kulları, başlarına gelen musibetlerden ötürü kederlenecek bir fıtratta yaratmıştır ve onlar bundan dolayı ne övülürler ne de yerilirler. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın birtakım maslahatları gözetmek gayesiyle bazı mükelleflerin kalbinde keder yaratması uzak bir ihtimal değildir.
ثم قال تعالى: لِكَيْلا تَحْزَنُوا [إلى آخر الآية] وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ [آل عمران:
Sonra Allah Teâlâ: { لِكَيْلا تَحْزَنُوا } [ayetin sonuna kadar] buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } [Âl-i İmrân
١٥٢] كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا، لِأَنَّ فِي عَفْوِهِ تَعَالَى مَا يُزِيلُ كُلَّ غَمٍّ وَحُزْنٍ، وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّامَ مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ: فَأَثابَكُمْ ثُمَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَثَابَكُمْ غَمَّ الْهَزِيمَةِ مِنْ غَمِّكُمُ النَّبِيَّ ﷺ بِسَبَبِ مُخَالَفَتِهِ، لِيَكُونَ غَمُّكُمْ بِأَنْ خَالَفْتُمُوهُ فَقَطْ، لَا بِأَنْ فَاتَتْكُمُ الْغَنِيمَةُ وَأَصَابَتْكُمُ الْهَزِيمَةُ، وَذَلِكَ لَأَنَّ الْغَمَّ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ يُنْسِي الْغَمَّ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ مَصَائِبِ الدُّنْيَا. الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: جَعَلَكُمْ مَغْمُومِينَ يَوْمَ أُحُدٍ فِي مُقَابَلَةِ مَا جَعَلْتُمُوهُمْ مَغْمُومِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، لِأَجْلِ أَنْ يَسْهُلَ أَمْرُ الدُّنْيَا فِي أَعْيُنِكُمْ فَلَا تَحْزَنُوا بِفَوَاتِهَا وَلَا تَفْرَحُوا بِإِقْبَالِهَا، وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ مُفَرَّعَانِ عَلَى قَوْلِنَا الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: غَمًّا بِغَمٍّ لِلْمُجَازَاةِ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّهَا بِمَعْنَى «مَعَ» فَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ قُلْتُمْ لَوْ بَقِينَا فِي هَذَا الْمَكَانِ وَامْتَثَلْنَا أَمْرَ الرَّسُولِ لَوَقَعْنَا فِي غَمِّ فَوَاتِ الْغَنِيمَةِ، فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ/ لَمَّا خَالَفْتُمْ أَمْرَ الرَّسُولِ وَطَلَبْتُمُ الْغَنِيمَةَ وَقَعْتُمْ فِي هَذِهِ الْغُمُومِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ الْغَمِّ أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً، وَالْعَاقِلُ إِذَا تَعَارَضَ عِنْدَهُ الضَّرَرَانِ، وَجَبَ أَنْ يَخُصَّ أَعْظَمَهُمَا بِالدَّفْعِ، فَصَارَتْ إِثَابَةُ الْغَمِّ عَلَى الْغَمِّ مَانِعًا لَكُمْ مِنْ أَنْ تَحْزَنُوا بِسَبَبِ فَوَاتِ الْغَنِيمَةِ، وَزَاجِرًا لَكُمْ عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ كَمَا زَجَرَهُمْ عَنْ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ بِهَذَا الزَّجْرِ الْحَاصِلِ فِي الدُّنْيَا، زَجَرَهُمْ عَنْهَا بِسَبَبِ الزَّوَاجِرِ الْمَوْجُودَةِ فِي الْغَنِيمَةِ فَقَالَ: وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ أَيْ هُوَ عَالِمٌ بِجَمِيعِ أَعْمَالِكُمْ وَقُصُودِكُمْ وَدَوَاعِيكُمْ، قَادِرٌ عَلَى مُجَازَاتِهَا، إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الزَّوَاجِرِ لِلْعَبْدِ عَنِ الاقدام على المعصية والله أعلم.
152] buyruğuyla irtibatlı olmasıdır. Sanki: “Üzülmeyesiniz diye O sizi affetti” buyurmuş gibidir; çünkü Allah Teâlâ'nın affında her keder ve hüznü giderecek bir mahiyet vardır. İkincisi: [Lâkin başındaki] lâm harfinin { فَأَثابَكُمْ } buyruğuna bağlı olmasıdır. Bu görüşe göre de bazı vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Manası; Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet etmeniz yüzünden ona verdiğiniz kederden ötürü size hezimet kederini verdi ki kederiniz, ganimeti kaçırmanız ve hezimete uğramanız sebebiyle değil, sadece ona muhalefet etmeniz sebebiyle olsun. Zira günaha cüret etmekten kaynaklanan keder, dünya musibetlerinden kaynaklanan kederi unutturur. İkincisi: Hasan şöyle demiştir: Dünya gözünüzde önemsizleşsin, böylece elden çıkışına üzülmeyesiniz ve gelişine sevinmeyesiniz diye, Bedir günü onları kederlendirdiğinize karşılık Uhud günü sizi kederli kıldı. Bu iki vecih, { غَمًّا بِغَمٍّ } buyruğundaki bâ harfinin mukabele (karşılık) için olduğu görüşümüz üzerine bina edilmiştir. Şayet bunun ma'a (مَعَ) manasında olduğunu söylersek mana şöyle olur: Siz, “Şayet bu mekânda kalıp Resûl'ün emrine uysaydık ganimeti kaçırma kederine düşerdik” dediniz. Oysa bilin ki siz Resûl'ün emrine muhalefet edip ganimet peşine düştüğünüzde, her biri o kederden katbekat daha büyük olan bu muazzam kederlerin içine düştünüz. Akıllı kimse, iki zarar birbiriyle çeliştiğinde o ikisinden daha büyük olanını defetmeye yönelmelidir. Böylece keder üstüne keder verilmesi, ganimeti kaçırmanız sebebiyle üzülmenize engel olmuş ve sizi bundan men etmiştir. Sonra onları dünyada hasıl olan bu caydırıcı ile o günahtan men ettiği gibi, akıbette bulunan caydırıcılar sebebiyle de ondan men ederek: { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur; yani O bütün amellerinizi, maksatlarınızı ve niyetlerinizi bilendir; hayır ise hayırla, şer ise şerle karşılık vermeye kādirdir. Bu da kulu günaha cüret etmekten alıkoyan en büyük caydırıcılardandır. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 154]
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)
{ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir emniyet, sizden bir grubu bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir grup da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlar: 'Bu işten bize bir pay var mı?' diyorlardı. De ki: 'Bütün iş Allah'ındır.' Sana açıklamadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar; 'Eğer bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik' diyorlar. De ki: 'Evlerinizde de olsaydınız, öldürülmesi yazılmış olanlar yine vurulup yatacakları yerlere çıkıp gideceklerdi.' Bu, Allah'ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (154)
فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ نَصْرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَهَذَا النَّصْرُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِإِزَالَةِ الْخَوْفِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى أَزَالَ الْخَوْفَ عَنْهُمْ/ لِيَصِيرَ ذَلِكَ كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُنْجِزُ وَعْدَهُ فِي نَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ نَصَرَ الْمُؤْمِنِينَ أَوَّلًا، فَلَمَّا عَصَى بَعْضُهُمْ سَلَّطَ الْخَوْفَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُ أَزَالَ ذَلِكَ الْخَوْفَ عَنْ قَلْبِ مَنْ كَانَ صَادِقًا فِي إِيمَانِهِ مُسْتَقِرًّا عَلَى دِينِهِ بِحَيْثُ غَلَبَ النُّعَاسُ عَلَيْهِ.
Ayetin tertip tarzı hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ kâfirlere karşı müminlere zafer vadettiğinde ve bu zaferin öncesinde mutlaka müminlerden korkunun giderilmesi gerektiğinde, Allah Teâlâ'nın müminlere zafer vaadini yerine getireceğine bir nevi delil olsun diye onlardan korkuyu giderdiğini bu ayette beyan etmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ öncelikle müminlere yardım ettiğini, bazısı isyan edince üzerlerine korkuyu musallat kıldığını, ardından da imanında sadık ve dininde sebatkâr olan kimsenin kalbinden bu korkuyu, kendisini uyuklama kaplayacak derecede giderdiğini zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ الرَّسُولِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ فَرِيقَانِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ كَانُوا جَازِمِينَ بِأَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ نَبِيٌّ حَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنَّهُ لَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى، وَكَانُوا قَدْ سَمِعُوا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنْ الله تَعَالَى يَنْصُرُ هَذَا الدِّينَ وَيُظْهِرُهُ عَلَى سَائِرِ الْأَدْيَانِ، فَكَانُوا قَاطِعِينَ بِأَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ لَا تُؤَدِّي إِلَى الِاسْتِئْصَالِ، فَلَا جَرَمَ كَانُوا آمِنِينَ، وَبَلَغَ ذَلِكَ الْأَمْنُ إِلَى حَيْثُ غَشِيَهُمُ النُّعَاسُ، فَإِنَّ النَّوْمَ لَا يَجِيءُ مَعَ الْخَوْفِ، فَمَجِيءُ النَّوْمِ يَدُلُّ عَلَى زَوَالِ الْخَوْفِ بِالْكُلِّيَّةِ، فَقَالَ هَاهُنَا فِي قِصَّةِ أُحُدٍ فِي هَؤُلَاءِ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً وَقَالَ فِي قِصَّةِ بَدْرٍ إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ [الْأَنْفَالِ: ١١] فَفِي قِصَّةِ أُحُدٍ قَدَّمَ الْأَمَنَةَ عَلَى النُّعَاسِ، وَفِي قِصَّةِ بَدْرٍ قَدَّمَ النُّعَاسَ عَلَى الْأَمَنَةِ، وَأَمَّا الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ كَانُوا شَاكِّينَ فِي نَبُّوتِهِ ﵊، وَمَا حَضَرُوا إِلَّا لِطَلَبِ الْغَنِيمَةِ، فَهَؤُلَاءِ اشْتَدَّ جَزَعُهُمْ وَعَظُمَ خَوْفُهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ حَالَ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الطَّائِفَتَيْنِ، فَقَالَ فِي صِفَةِ الْمُؤْمِنِينَ: ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Uhud günü Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber olanlar iki fırka idi: Birincisi: Muhammed'in (aleyhisselâm) Allah katından hak bir peygamber olduğuna, kendi hevasından konuşmadığına ve bildirdiğinin vahyolunan bir vahiyden başka bir şey olmadığına kesin olarak inananlardı. Onlar Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah Teâlâ'nın bu dine yardım edip onu diğer bütün dinlere üstün kılacağını işitmişlerdi; dolayısıyla bu hadisenin köklerinin kazınmasıyla sonuçlanmayacağına kesin kanaat getirmişlerdi. Bu yüzden güvende idiler ve bu emniyet öyle bir dereceye ulaştı ki kendilerini uyuklama bürüdü. Zira uyku korkuyla birlikte gelmez; uykunun gelmesi ise korkunun tamamen zail olduğuna delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ burada Uhud kıssasında bunlar hakkında: { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir emniyet, bir uyuklama indirdi” buyurmuş; Bedir kıssasında ise: { إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ } “Hani O, katından bir güven olarak sizi uyuklama ile bürüyordu” [Enfâl 11] buyurmuştur. Uhud kıssasında emniyeti uyuklamadan önce zikretmiş, Bedir kıssasında ise uyuklamayı emniyetten önce zikretmiştir. İkinci gruba, yani Peygamber'in (aleyhisselâm) peygamberliğinden şüphe eden ve sırf ganimet talebi için orada bulunan münafıklara gelince; bunların feryatları şiddetlendi ve korkuları büyüdü. Sonra Allah Teâlâ bu iki grubun her birinin halini vasfederek müminlerin vasfında: { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir emniyet, bir uyuklama indirdi” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: «الْأَمَنَةُ» مَصْدَرٌ كَالْأَمْنِ، وَمِثْلُهُ مِنَ الْمَصَادِرِ: الْعَظَمَةُ وَالْغَلَبَةُ، وَقَالَ الْجِبَائِيُّ: يُقَالُ: أَمِنَ فُلَانٌ يَأْمَنُ أَمْنًا وَأَمَانًا.
Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: El-Emenetü (الْأَمَنَةُ), el-emn (الْأَمْنُ) gibi bir masdardır; el-azametü (الْعَظَمَةُ) ve el-galebetü (الْغَلَبَةُ) masdarları da böyledir. Cübbâî ise: Emine fulânün ye'menu emnen ve emânâ (أَمِنَ فُلَانٌ يَأْمَنُ أَمْنًا وَأَمَانًا) denilir, demiştir.
المسألة الثانية: قال صاحب الكشاف: قريء (أَمْنَةً) بِسُكُونِ الْمِيمِ، لِأَنَّهَا الْمَرَّةُ مِنَ الْأَمْنِ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Güvende olmanın bir defasını (ism-i merre) ifade ettiği için mim harfinin sükûnuyla emneten (أَمْنَةً) şeklinde de okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نُعاساً وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ أَمَنَةٍ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي قَوْلِهِ: أَمَنَةً وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنْهُ مُقَدَّمَةً عَلَيْهِ، كَقَوْلِكَ: رَأَيْتُ رَاكِبًا رَجُلًا، وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ بِمَعْنَى نَعَسْتُمْ أَمَنَةً، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الْمُخَاطَبِينَ بِمَعْنَى ذَوِي أَمَنَةٍ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { نُعاساً } buyruğu hakkında iki vecih vardır: Birincisi: { أَمَنَةً } lafzından bedel olmasıdır. İkincisi: Mef'ûl olmasıdır. Bu takdire göre { أَمَنَةً } lafzı hakkında vecihler vardır: Birincisi: Raeytü râkiben racülen (رَأَيْتُ رَاكِبًا رَجُلًا) [Bir adamı binitli olarak gördüm] sözündeki gibi ondan önce gelmiş bir hal olmasıdır. İkincisi: “Güven sebebiyle uyukladınız” anlamında mef'ûlün leh olmasıdır. Üçüncüsü: “Güven sahipleri olarak” anlamında muhataplardan hal olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ } “sizden bir grubu bürüyen” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır: