ثُمَّ قَالَ: وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا أَيْ لِيُطَهِّرَهُمْ مِنْ ذُنُوبِهِمْ وَيُزِيلَهَا عَنْهُمْ، وَالْمَحْصُ فِي اللُّغَةِ التَّنْقِيَةُ، وَالْمَحْقُ فِي اللُّغَةِ النُّقْصَانُ، وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: هُوَ أَنْ يَذْهَبَ الشَّيْءُ كُلُّهُ حَتَّى لَا يُرَى مِنْهُ شَيْءٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا [الْبَقَرَةِ: ٢٧٦] أَيْ يَسْتَأْصِلُهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْأَيَّامَ مُدَاوَلَةً بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْكَافِرِينَ، فَإِنْ حَصَلَتِ الْغَلَبَةُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كَانَ الْمُرَادُ تَمْحِيصَ ذُنُوبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنْ كَانَتِ الْغَلَبَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْكَافِرِينَ كَانَ الْمُرَادُ مَحْقَ آثَارِ الْكَافِرِينَ وَمَحْوَهُمْ، فَقَابَلَ تَمْحِيصَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَحْقِ الْكَافِرِينَ، لِأَنَّ تَمْحِيصَ هَؤُلَاءِ بِإِهْلَاكِ ذُنُوبِهِمْ نَظِيرُ مَحْقِ أُولَئِكَ بِإِهْلَاكِ أنفسهم، وهذه
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “[Bir de bu] Allah'ın iman edenleri arındırması... [içindir]” buyurmuştur; yani onları günahlarından temizlemesi ve günahları onlardan gidermesi içindir. Sözlükte mahs (الْمَحْصُ), arındırmak/temizlemek; mahk (الْمَحْقُ) ise eksiltmek demektir. Mufaddal şöyle demiştir: “[Mahk,] bir şeyin kendisinden hiçbir şey görülmeyecek şekilde tamamen yok olup gitmesidir.” Cenâb-ı Hakk'ın: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } “Allah faizi eksiltir (mahveder)” [Bakara 276] buyruğu da bu kabildendir; yani onu kökünden söker atar. Zeccâc şöyle demiştir: “Ayetteki mana şudur: Allah Teâlâ günleri müslümanlar ile kâfirler arasında nöbetleşe döndürmüştür. Eğer üstünlük müminlere karşı kâfirlerin olursa, bundan maksat müminlerin günahlarının arındırılmasıdır (temhîs). Şayet üstünlük bu kâfirlere karşı müminlerin olursa, bundan maksat da kâfirlerin izlerinin yok edilmesi ve silinmesidir. Böylece [Cenâb-ı Hak] müminlerin arındırılmasını, kâfirlerin yok edilmesiyle karşılıklı kılmıştır (mukabele). Çünkü müminlerin arındırılması onların günahlarının helak edilmesiyle iken, kâfirlerin mahvedilmesi de bizzat kendilerinin helak edilmesiyle olmaktadır. Bu ise
مُقَابَلَةٌ لَطِيفَةٌ فِي الْمَعْنَى. وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْكَافِرِينَ هَاهُنَا طَائِفَةٌ مَخْصُوصَةٌ مِنْهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ حَارَبُوا الرَّسُولَ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ، وَإِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِعِلْمِنَا بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَمْحَقْ كُلَّ الْكُفَّارِ، بَلْ كَثِيرٌ مِنْهُمْ بقي على كفره والله أعلم.
anlam bakımından latif bir karşıtlıktır (mukabele).” En uygun olan görüşe göre, buradaki kâfirlerden maksat onlardan belirli bir topluluktur; onlar da Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşanlardır. Bunu söylememizin sebebi, Allah Teâlâ'nın kâfirlerin tamamını yok etmediğini, aksine onların çoğunun küfrü üzere kaldığını bilmemizdendir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 142-143]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri ayırt etmeden ve sabredenleri belirlemeden cennete gireceğinizi mi sandınız? (142) Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü temenni ediyordunuz. İşte onu gözleriniz göre göre gördünüz! (143)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى الْوُجُوهَ الَّتِي هِيَ الْمُوجِبَاتُ وَالْمُؤَثِّرَاتُ فِي مُدَاوَلَةِ الْأَيَّامِ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا هُوَ السَّبَبُ الْأَصْلِيُّ لِذَلِكَ، فَقَالَ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِدُونِ تَحَمُّلِ الْمَشَاقِّ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette günlerin döndürülmesini gerektiren ve bunda etkili olan vecihleri açıklayınca, bu ayette de bunun asıl sebebini zikrederek: [Meşakkatlere katlanmaksızın] { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyurmuştur. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمْ: مُنْقَطِعَةٌ، وَتَفْسِيرُ كَوْنِهَا مُنْقَطِعَةً تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: فِي أَمْ حَسِبْتُمْ إِنَّهُ نَهْيٌ وَقَعَ بِحَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي يَأْتِي لِلتَّبْكِيتِ، وَتَلْخِيصُهُ: لَا تَحْسَبُوا أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمْ يَقَعْ مِنْكُمُ الْجِهَادُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ١، ٢] وَافْتَتَحَ الْكَلَامَ بِذِكْرِ أَمْ الَّتِي هِيَ أَكْثَرُ مَا تَأْتِي فِي كَلَامِهِمْ وَاقِعَةً بَيْنَ ضَرْبَيْنِ يُشَكُّ فِي أَحَدِهِمَا لَا بِعَيْنِهِ، يَقُولُونَ:
Birinci Mesele: [Ayetteki] { أَمْ } munkatıdır (kesintilidir). Bunun munkatı oluşunun tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti. Ebû Müslim { أَمْ حَسِبْتُمْ } hakkında şöyle demiştir: “Bu, azarlama (tebkît) ifade eden soru edatıyla gelmiş bir nehiydir (yasaklamadır). Bunun özeti şudur: Sizden cihad gerçekleşmeksizin cennete gireceğinizi sanmayın!” Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, 'İman ettik' demekle, imtihana çekilmeksizin bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût 1-2]. Cenâb-ı Hak söze, [Arap] kelamında en çok biri belirsizce şüphe konusu olan iki durum arasında kullanılan { أَمْ } edatını zikrederek başlamıştır. [Nitekim Araplar]:
أَزَيْدًا ضَرَبْتَ أَمْ عَمْرًا، مَعَ تَيَقُّنِ وُقُوعِ الضَّرْبِ بِأَحَدِهِمَا، قَالَ: وَعَادَةُ الْعَرَبِ يَأْتُونَ بِهَذَا الْجِنْسِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ تَوْكِيدًا، فَلَمَّا قَالَ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٩] كَأَنَّهُ قَالَ: أَفَتَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ كَمَا تُؤْمَرُونَ بِهِ، أَمْ تَحْسَبُونَ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ مِنْ غَيْرِ مُجَاهِدَةٍ وَصَبْرٍ، وَإِنَّمَا اسْتُبْعِدَ هَذَا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ الْجِهَادَ قَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، وَأَوْجَبَ الصَّبْرَ عَلَى تَحَمُّلِ مَتَاعِبِهَا، وَبَيَّنَ وُجُوهَ الْمَصَالِحِ فِيهَا فِي الدِّينِ وَفِي الدُّنْيَا، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ، فَمِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يَصِلَ الْإِنْسَانُ إِلَى السَّعَادَةِ وَالْجَنَّةِ مَعَ إِهْمَالِ هَذِهِ الطَّاعَةِ.
Vurma eyleminin ikisinden birine kesinlikle gerçekleştiğini bilmekle birlikte: 'Zeyd'e mi vurdun yoksa Amr'a mı?' derler.” Ebû Müslim dedi ki: “Arapların âdeti, pekiştirme (tekit) amacıyla bu tür istifhamı getirmektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ: { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } ‘Gevşemeyin ve üzülmeyin’ [Âl-i İmrân 139] buyurunca, sanki şöyle demiştir: ‘Siz bunun emrolunduğunuz gibi olduğunu biliyor musunuz, yoksa cihad ve sabır olmaksızın cennete gireceğinizi mi sanıyorsunuz?’ Bunun uzak görülmesi (istib'âd) şundandır: Çünkü Allah Teâlâ bu olaydan önce cihadı farz kılmış, cihadın meşakkatlerine katlanmada sabrı farz kılmış ve din ile dünya hususunda bundaki maslahatların vecihlerini açıklamıştı. Durum böyle olunca, insanın bu itaati ihmal etmekle birlikte saadete ve cennete ulaşması uzak bir ihtimaldir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِذَا قِيلَ فَعَلَ فُلَانٌ، فَجَوَابُهُ أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ، وَإِذَا قِيلَ قَدْ فَعَلَ فُلَانٌ، فَجَوَابُهُ لَمَّا يَفْعَلْ. لِأَنَّهُ لَمَّا أُكِّدَ فِي جَانِبِ الثُّبُوتِ بِقَدْ، لَا جَرَمَ أُكِّدَ فِي جَانِبِ النَّفْيِ بِكَلِمَةِ لَمَّا.
İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: “Birisi 'falan kimse yaptı' dediğinde, bunun olumsuz cevabı 'yapmadı' şeklindedir. 'Falan kimse kesinlikle yaptı (kad fe'ale)' denildiğinde ise cevabı 'henüz yapmadı (lemmâ yef'al)' olur. Çünkü olumlu tarafta kad ile pekiştirme yapılınca, kaçınılmaz olarak olumsuzluk tarafında da lemmâ kelimesi ile pekiştirme yapılmıştır.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ النَّفْيِ عَلَى الْعِلْمِ، وَالْمُرَادُ وُقُوعُهُ عَلَى نَفْيِ الْمَعْلُومِ، وَالتَّقْدِيرُ:
Üçüncü Mesele: Ayetin zahiri, olumsuzluğun (nefyin) ilme vaki olduğuna delalet etmektedir; oysa maksat, [olumsuzluğun] bilinene (ma'lûm) vaki olmasıdır. Takdiri şöyledir:
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَصْدُرِ الْجِهَادُ عَنْكُمْ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْعِلْمَ مُتَعَلِّقٌ بِالْمَعْلُومِ، كَمَا هُوَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ الْمُطَابَقَةُ لَا جَرَمَ. حَسُنَ إِقَامَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَقَامَ الْآخَرِ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِيهِ قَدْ تَقَدَّمَ.
“Sizden cihad sadır olmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?” Bunun açıklaması şudur: İlim, maluma olduğu gibi taalluk eder. Bu uygunluk hâsıl olunca, hiç şüphesiz bunların her birinin diğerinin yerine konulması güzel olmuştur. Bu konudaki sözün tamamı daha önce geçmişti.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ الْحَسَنُ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ بِالْجَزْمِ عَطْفًا عَلَى وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ وَأَمَّا النَّصْبُ فَبِإِضْمَارِ أَنْ، وَهَذِهِ الْوَاوُ تُسَمَّى وَاوَ الصَّرْفِ، كَقَوْلِكَ: لَا تَأْكُلِ السَّمَكَ وَتَشْرَبَ اللَّبَنَ، أَيْ لَا تَجْمَعُ بَيْنَهُمَا، وَكَذَا هَاهُنَا الْمُرَادُ أَنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ وَتَرْكَ الْمُصَابَرَةِ عَلَى الْجِهَادِ مِمَّا لَا يَجْتَمِعَانِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْلَمَ بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ الْوَاوَ لِلْحَالِ. كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَمَّا تُجَاهِدُوا وَأَنْتُمْ صَابِرُونَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “...ve sabredenleri belirlemeden” buyruğuna gelince; bil ki Hasan [el-Basrî], { وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } ifadesini, { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ } üzerine atfederek cezm ile [ve ya'lem şeklinde] okumuştur. Nasb ile okunması ise gizli bir en iledir. Bu vâv harfine “vâv-ı sarf” (birliktelik vâvı) denir; tıpkı senin “Balık yiyip [aynı anda] süt içme” demen gibi; yani “bu ikisini bir arada yapma” demektir. Burada da maksat böyledir: Cennete girmek ile cihada sabretmeyi terk etmek bir arada bulunamayacak şeylerdendir. Ebû Amr ise { وَيَعْلَمَ } ifadesini, vâv harfinin hâl için olduğu takdiriyle merfû olarak [ve ya'lemü şeklinde] okumuştur. Sanki: “Siz sabredenler olmaksızın henüz cihad etmediniz” denilmiş gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ الْكَلَامِ أَنَّ حُبَّ الدُّنْيَا لَا يَجْتَمِعُ مَعَ سَعَادَةِ الْآخِرَةِ، فَبِقَدْرِ مَا يَزْدَادُ أَحَدَهُمَا يَنْتَقِصُ الْآخَرُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ سَعَادَةَ الدُّنْيَا لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِاشْتِغَالِ الْقَلْبِ بِطَلَبِ الدُّنْيَا، وَالسَّعَادَةُ فِي الْآخِرَةِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِفَرَاغِ الْقَلْبِ مِنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ وَامْتِلَائِهِ مِنْ حُبِّ اللَّهِ، وَهَذَانَ الْأَمْرَانِ مِمَّا لَا يَجْتَمِعَانِ، فَلِهَذَا السِّرِّ وَقَعَ الِاسْتِبْعَادُ الشَّدِيدُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ اجْتِمَاعِهِمَا، وَأَيْضًا حُبُّ اللَّهِ وَحُبُّ الْآخِرَةِ لَا يَتِمُّ بِالدَّعْوَى، فَلَيْسَ كُلُّ مَنْ أَقَرَّ بِدِينِ اللَّهِ كَانَ صَادِقًا، وَلَكِنَّ الْفَصْلَ فِيهِ تَسْلِيطُ/ الْمَكْرُوهَاتِ وَالْمَحْبُوبَاتِ، فَإِنَّ الْحُبَّ هو الذي لا ينقص
Bil ki sözün özeti şudur: Dünya sevgisi ile ahiret saadeti bir arada bulunmaz. Biri ne kadar artarsa diğeri o kadar eksilir. Bunun sebebi şudur: Dünyanın saadeti ancak kalbin dünyayı talep etmekle meşgul olmasıyla hâsıl olur; ahiretteki saadet ise ancak kalbin Allah'tan başka her şeyden arınması ve Allah sevgisiyle dolmasıyla hâsıl olur. Bu iki durum ise bir arada bulunamayacak şeylerdendir. İşte bu sırdan dolayı, bu ayette onların ikisinin bir arada bulunması şiddetle uzak görülmüştür (istib'âd). Ayrıca Allah sevgisi ve ahiret sevgisi sadece kuru bir iddia ile tamam olmaz; Allah'ın dinini ikrar eden herkes samimi ve doğru sözlü değildir. Fakat bu hususta ayırt edici ölçüt, hoşa gitmeyen şeylerin ve sevilen şeylerin musallat edilmesidir. Zira gerçek sevgi,
بِالْجَفَاءِ وَلَا يَزْدَادُ بِالْوَفَاءِ، فَإِنْ بَقِيَ الْحُبُّ عِنْدَ تَسْلِيطِ أَسْبَابِ الْبَلَاءِ ظَهَرَ أَنَّ ذَلِكَ الْحُبَّ كَانَ حَقِيقِيًّا، فَلِهَذِهِ الْحِكْمَةِ قَالَ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمُجَرَّدِ تَصْدِيقِكُمُ الرَّسُولَ قَبْلَ أَنْ يَبْتَلِيَكُمُ اللَّهُ بِالْجِهَادِ وَتَشْدِيدِ الْمِحْنَةِ والله أعلم.
vefasızlıkla (cefa ile) eksilmeyen, vefa ile de artmayan sevgidir. Şayet bela sebepleri musallat edildiğinde sevgi baki kalırsa, o sevginin hakiki olduğu ortaya çıkar. İşte bu hikmetten dolayı [Allah Teâlâ]: “Allah sizi cihadla ve çetin imtihanlarla sınamadan önce, sırf Resûl'ü tasdik etmenizle cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyurmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 144]
وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)
{ وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) } “Muhammed, yalnızca bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse bilsin ki, Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır. (144)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ] فِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed, yalnızca bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” buyruğunda] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: لَمَّا نَزَلَ النَّبِيُّ ﷺ بِأُحُدٍ أَمَرَ الرُّمَاةَ أَنْ يَلْزَمُوا أَصْلَ الْجَبَلِ، وَأَنْ لَا يَنْتَقِلُوا عَنْ ذَلِكَ سَوَاءٌ كَانَ الْأَمْرُ لَهُمْ أَوْ عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا وَقَفُوا وَحَمَلُوا عَلَى الْكُفَّارِ وَهَزَمُوهُمْ وَقَتَلَ عَلِيٌّ طَلْحَةَ بْنَ أَبِي طَلْحَةَ صَاحِبَ لِوَائِهِمْ، وَالزُّبَيْرُ وَالْمِقْدَادُ شَدَّا عَلَى الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ حَمَلَ الرَّسُولُ مَعَ أَصْحَابِهِ فَهَزَمُوا أَبَا سُفْيَانَ، ثُمَّ إِنَّ بَعْضَ الْقَوْمِ لَمَّا أَنْ رَأَوُا انْهِزَامَ الْكُفَّارِ بَادَرَ قَوْمٌ مِنَ الرُّمَاةِ إِلَى الْغَنِيمَةِ وَكَانَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ صَاحِبُ مَيْمَنَةِ الْكُفَّارِ، فَلَمَّا رَأَى تَفَرُّقَ الرُّمَاةِ حَمَلَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَهَزَمَهُمْ وَفَرَّقَ جمعهم وكثر القتل في المسملين، وَرَمَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَمِيئَةَ الْحَارِثِيُّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِحَجَرٍ فَكَسَرَ رَبَاعِيَتَهُ وَشَجَّ وَجْهَهُ، وَأَقْبَلَ يُرِيدُ قَتْلَهُ، فَذَبَّ عَنْهُ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَهُوَ صَاحِبُ الرَّايَةِ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمِ أُحُدٍ حَتَّى قَتَلَهُ ابْنُ قَمِيئَةَ، فَظَنَّ أَنَّهُ قَتَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ قَدْ قَتَلْتُ مُحَمَّدًا، وصرخ صارح أَلَا إِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ، وَكَانَ الصَّارِخُ الشَّيْطَانَ، فَفَشَا فِي النَّاسِ خَبَرُ قَتْلِهِ، فَهُنَالِكَ قَالَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ: لَيْتَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ يَأْخُذُ لَنَا أَمَانًا مِنْ أَبِي سُفْيَانَ. وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ: لَوْ كَانَ نَبِيًّا لَمَا قُتِلَ، ارْجِعُوا إِلَى إِخْوَانِكُمْ وَإِلَى دِينِكُمْ، فَقَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ عَمُّ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ:
İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk şöyle demişlerdir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a indiğinde, okçulara dağın eteğinde kalmalarını, lehlerine veya aleyhlerine olsun durum ne olursa olsun oradan ayrılmamalarını emretti. [Müslümanlar] mevzilendiklerinde kâfirlere hücum edip onları hezimete uğrattılar; Ali, onların sancaktarı Talha b. Ebî Talha'yı öldürdü, Zübeyr ve Mikdâd da müşriklere şiddetle saldırdılar; sonra Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabıyla birlikte hücum edip Ebû Süfyân'ı bozguna uğrattı. Ardından topluluktan bazıları kâfirlerin hezimetini görünce okçulardan bir grup ganimete koştu. Kâfirlerin sağ kanat komutanı Hâlid b. Velîd idi; okçuların dağıldığını görünce müslümanlara hücum etti, onları bozguna uğrattı, saflarını dağıttı ve müslümanlar arasında ölüm çoğaldı. Abdullah b. Kamîe el-Hârisî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir taş atıp alt dudağının yanındaki ön dişini (rebâiyye) kırdı ve yüzünü yardı, sonra onu öldürmek kastıyla yöneldi. Bedir günü ve Uhud günü sancaktar olan Mus'ab b. Umeyr, İbn Kamîe onu öldürünceye kadar Resûlullah'ı savundu. [İbn Kamîe], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürdüğünü zannederek: 'Muhammed'i öldürdüm!' dedi. Bir çığırtkan da: 'Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!' diye bağırdı; bu çığırtkan ise şeytandı. Böylece onun öldürüldüğü haberi insanlar arasında yayıldı. İşte o sırada bazı müslümanlar: 'Keşke Abdullah b. Übey, Ebû Süfyân'dan bizim için bir eman alıverse!' dediler. Münafıklardan bir grup ise: 'Eğer bir peygamber olsaydı öldürülmezdi; kardeşlerinize ve dininize geri dönün!' dedi. Bunun üzerine Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. Nadr şöyle dedi:
يَا قَوْمُ إِنْ كَانَ قَدْ قُتِلَ مُحَمَّدٌ فَإِنَّ رَبَّ مُحَمَّدٍ حَيٌّ لَا يَمُوتُ وَمَا تَصْنَعُونَ بِالْحَيَاةِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ قَاتِلُوا عَلَى مَا قَاتَلَ عَلَيْهِ وَمُوتُوا عَلَى مَا مَاتَ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا يَقُولُ هَؤُلَاءِ، ثُمَّ سَلَّ سَيْفَهُ فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَرَّ بَعْضُ الْمُهَاجِرِينَ بِأَنْصَارِيٍّ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ، فَقَالَ: يَا فُلَانُ أَشْعَرْتَ أَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ، فَقَالَ: إِنْ/ كَانَ قَدْ قُتِلَ فَقَدْ بَلَّغَ، قَاتِلُوا عَلَى دِينِكُمْ، وَلَمَّا شَجَّ ذَلِكَ الْكَافِرُ وَجْهَ الرَّسُولِ ﷺ وَكَسَرَ رَبَاعِيَتَهُ، احْتَمَلَهُ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، وَدَافَعَ عَنْهُ أَبُو بَكْرٍ وَعَلِيٌّ ﵃ وَنَفَرٌ آخَرُونَ مَعَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ الرَّسُولَ ﷺ جَعَلَ يُنَادِي وَيَقُولُ: إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ حَتَّى انْحَازَتْ إِلَيْهِ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَامَهُمْ عَلَى هَزِيمَتِهِمْ، فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَدَيْنَاكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا، أَتَانَا خَبَرُ قَتْلِكَ فَاسْتَوْلَى الرُّعْبُ عَلَى قُلُوبِنَا فَوَلَّيْنَا مُدْبِرِينَ،
'Ey kavmim! Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi diridir, asla ölmez! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra hayatı ne yapacaksınız? O neyin uğrunda savaştıysa siz de onun uğrunda savaşın ve onun öldüğü hâl üzere ölün!' Sonra: 'Allahım! Bunların söylediklerinden dolayı Sana sığınır ve özür dilerim' dedi. Ardından kılıcını sıyırıp öldürülünceye kadar savaştı —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin—. Muhacirlerden biri, kanlar içinde kıvranan bir Ensarî'nin yanından geçti ve: 'Ey falan! Muhammed'in öldürüldüğünü duydun mu?' dedi. O da: 'Eğer öldürüldüyse o [tebliğ vazifesini] ulaştırmıştır; siz dininiz uğrunda savaşın!' dedi. O kâfir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünü yarıp dişini kırdığında, Talha b. Ubeydullah onu sırtladı; Ebû Bekir, Ali radıyallâhu anhümâ ve onlarla birlikte başka bir grup da onu savundu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları!' diye seslenmeye başladı; nihayet ashabından bir topluluk onun yanına sığındı. [Resûlullah] bozguna uğradıkları için onları kınadı; onlar da: 'Ey Allah'ın Resûlü! Anamız babamız sana feda olsun, senin öldürüldüğün haberi bize gelince kalplerimizi korku kapladı da arkamızı dönüp kaçtık' dediler.”
وَمَعْنَى الْآيَةِ وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ فَسَيَخْلُو كَمَا خَلَوْا، وَكَمَا أَنَّ أَتْبَاعَهُمْ بَقُوا مُتَمَسِّكِينَ بِدِينِهِمْ بَعْدَ خُلُوِّهِمْ، فَعَلَيْكُمْ أَنْ تَتَمَسَّكُوا بِدِينِهِ بَعْدَ خُلُوِّهِ، لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْ بِعْثَةِ الرُّسُلِ تَبْلِيغُ الرِّسَالَةِ وَإِلْزَامُ الْحُجَّةِ، لَا وُجُودُهُمْ بَيْنَ أَظْهُرِ قَوْمِهِمْ أَبَدًا.
Ayetin manası şudur: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed, yalnızca bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir”; dolayısıyla onlar nasıl gelip geçtilerse o da öylece gelip geçecektir. Onların tâbileri, peygamberleri gelip geçtikten sonra dinlerine nasıl sımsıkı bağlı kaldılarsa, sizin de o gelip geçtikten sonra onun dinine sımsıkı sarılmanız gerekir. Zira peygamberlerin gönderilmesindeki gaye, risaleti tebliğ etmek ve hücceti ikame etmektir; yoksa kavimlerinin arasında ebediyen bulunmaları değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: الرَّسُولُ جَاءَ عَلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا: يُرَادُ بِهِ الْمُرْسَلُ، وَالْآخَرُ الرِّسَالَةُ، وَهَاهُنَا الْمُرَادُ بِهِ الْمُرْسَلُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ [البقرة: ٢٥٢] وقوله: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] وَفَعُولٌ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْمَفْعُولُ، كَالرَّكُوبِ وَالْحَلُوبِ لِمَا يُرْكَبُ وَيُحْلَبُ وَالرَّسُولُ بِمَعْنَى الرِّسَالَةِ كَقَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Ebû Ali şöyle demiştir: “Resûl kelimesi iki şekilde gelir: Birincisi, bununla gönderilen elçi (mürsel) kastedilir; diğeri ise risalet (elçilik mesajı) kastedilir. Burada ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } ‘Şüphesiz sen gönderilen elçilerdensin’ [Bakara 252] ve: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ } ‘Ey Peygamber! Tebliğ et’ [Mâide 67] buyruklarının delaletiyle 'elçi' anlamı kastedilmiştir. Fa'ûl vezni bazen, binilen binek için rekûb ve sağılan hayvan için halûb denildiği gibi 'mef'ûl' manasında kullanılır. Resûl kelimesi risalet (mesaj) anlamında da kullanılır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
لَقَدْ كَذَبَ الْوَاشُونَ مَا فُهْتُ عِنْدَهُمْ ... بِسِرٍّ وَلَا أَرْسَلْتُهُمْ بِرَسُولِ
‘Kovucular kesinlikle yalan söylediler; ben onların yanında hiçbir sır açığa vurmadım ve onlara bir haber (resûl) ile de elçi göndermedim.’
أَيْ بِرِسَالَةٍ، قَالَ: وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ [طه: ٤٧] وَنَذْكُرُهُ فِي مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ
Yani 'bir risalet ile' [demektir]. [Ebû Ali] dedi ki: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } ‘Biz Rabbinin elçileriyiz’ [Tâhâ 47] buyruğu da bu kabildendir; inşallah Teâlâ bunu kendi yerinde zikredeceğiz.”
تَعَالَى ثُمَّ قَالَ: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ دَخَلَ عَلَى الشَّرْطِ وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ دَاخِلٌ عَلَى الْجَزَاءِ، وَالْمَعْنَى أَتَنْقَلِبُونَ عَلَى أَعْقَابِكُمْ إِنْ مَاتَ مُحَمَّدٌ أَوْ قُتِلَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: هَلْ زَيْدٌ قَائِمٌ، فَأَنْتَ إِنَّمَا تَسْتَخْبِرُ عَنْ قِيَامِهِ، إِلَّا أَنَّكَ أَدْخَلْتَ هَلْ عَلَى الِاسْمِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Soru (istifham) harfi şartın başına gelmiştir, ancak gerçekte cevabın (cezanın) başına dâhildir. Anlamı şudur: “Şayet Muhammed ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” Bunun benzeri [Arapçadaki]: 'Zeyd ayakta mıdır?' sözüdür; sen burada sadece onun ayakta oluşunu sormaktasın, ancak soru edatı olan hel'i ismin başına getirmişsindir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّهُ ﵇ لَا يُقْتَلُ قَالَ: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ [الزُّمَرِ: ٣٠] وَقَالَ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] وقال: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [الصف: ٩] فَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ فَلِمَ قَالَ أَوْ قُتِلَ؟ فَإِنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ birçok ayette onun aleyhisselâm öldürülmeyeceğini açıklamıştır. Nitekim: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” [Zümer 30], { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide 67] ve: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “Onu bütün dinlere üstün kılmak için...” [Saf 9] buyurmuştur. O halde bir kimsenin: “Onun öldürülmeyeceği bilindiğine göre, nasıl 'veya öldürülürse' demiştir?” deme hakkı yoktur. Çünkü buna birkaç açıdan cevap verilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ صِدْقَ الْقَضِيَّةِ الشَّرْطِيَّةِ لَا يَقْتَضِي صِدْقَ جُزْأَيْهَا، فَإِنَّكَ تَقُولُ: إِنْ كَانَتِ الْخَمْسَةُ زَوْجًا كَانَتْ مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ، فالشرطية صادقة وجزاءاها كَاذِبَانِ، وَقَالَ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] فَهَذَا حَقٌّ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِمَا آلِهَةٌ، وَلَيْسَ فِيهِمَا فَسَادٌ، فَكَذَا هَاهُنَا. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْزَامِ، فَإِنَّ مُوسَى ﵇ مَاتَ وَلَمْ تَرْجِعْ أُمَّتُهُ عَنْ ذَلِكَ، وَالنَّصَارَى زَعَمُوا أَنَّ عِيسَى ﵇ قُتِلَ وَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عَنْ دِينِهِ، فَكَذَا هَاهُنَا، وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمَوْتَ لَا يُوجِبُ رُجُوعَ الْأُمَّةِ عَنْ دِينِهِ، فَكَذَا الْقَتْلُ وَجَبَ أَنْ لَا يُوجِبَ الرُّجُوعَ عَنْ دِينِهِ، لِأَنَّهُ فَارَقَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الرَّدَّ عَلَى أُولَئِكَ الَّذِينَ شَكُّوا فِي صِحَّةِ الدِّينِ وَهَمُّوا بِالِارْتِدَادِ.
Birincisi: Şartlı önermenin doğruluğu, iki cüzünün de doğru olmasını gerektirmez. Zira sen: 'Eğer beş çift sayı olsaydı, iki eşit parçaya bölünürdü' dersin; burada şartlı önerme doğrudur, fakat her iki cüzü de yanlıştır. Allah Teâlâ da: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka bozulup gitmişti” [Enbiyâ 22] buyurmuştur. O ikisinde başka ilahlar bulunmadığı ve bir fesat da olmadığı halde bu önerme haktır; işte burada da böyledir. İkincisi: Bu, muhatabı ilzam yoluyla (bağlayıcı delil olarak) gelmiştir; zira Mûsâ aleyhisselâm vefat etmiş ve ümmeti bundan dolayı [dinlerinden] dönmemiştir; Hristiyanlar da Îsâ aleyhisselâm'ın öldürüldüğünü iddia ettikleri halde onun dininden dönmemektedirler. İşte burada da durum böyledir. Üçüncüsü: [Peygamberin] ölümü ümmetin onun dininden dönmesini gerektirmediği gibi, öldürülmesi de dininden dönmeyi gerektirmemelidir; zira her iki durum birbirinden farksızdır. Anlam buna rücu edince, bundan maksat dinin doğruluğundan şüphe edip dinden dönmeye yeltenen o kimselere reddiyede bulunmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ أَيْ صِرْتُمْ كُفَّارًا بَعْدَ إِيمَانِكُمْ، يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ عَادَ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ رَجَعَ وَرَاءَهُ وَانْقَلَبَ عَلَى عَقِبِهِ وَنَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا لِضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ: إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ قُتِلَ فَالْحَقُوا بِدِينِكُمْ، فَقَالَ بَعْضُ الْأَنْصَارِ: إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ قُتِلَ فَإِنَّ رَبَّ مُحَمَّدٍ لَمْ يُقْتَلْ، فَقَاتِلُوا عَلَى مَا قَاتَلَ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تعالى بين أنه قلته لَا يُوجِبُ ضَعْفًا فِي دِينِهِ بِدَلِيلَيْنِ: الْأَوَّلُ: بِالْقِيَاسِ عَلَى مَوْتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَقَتْلِهِمْ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى الرَّسُولِ لِتَبْلِيغِ الدِّينِ وَبَعْدَ ذَلِكَ فَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ قَتْلِهِ فَسَادُ الدِّينِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “...gerisin geriye mi döneceksiniz?” ifadesi, “İmanınızdan sonra kâfirler mi olacaksınız?” demektir. Eski haline dönen herkes hakkında “gerisin geriye döndü”, “topukları üzerine geri döndü” ve “ökçeleri üzerine geri adım attı” denilir. Şöyle ki, münafıklar zayıf müslümanlara: “Eğer Muhammed öldürüldüyse eski dininize dönün!” demişler; bunun üzerine ensardan bazıları da: “Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi öldürülmedi; Muhammed neyin uğrunda savaştıysa siz de onun uğrunda savaşın!” demişlerdir. Sözün özü şudur: Allah Teâlâ onun öldürülmesinin dininde bir zayıflık meydana getirmeyeceğini iki delille açıklamıştır: Birincisi: Diğer peygamberlerin vefatına ve öldürülmesine kıyasla; ikincisi: Resûl'e olan ihtiyaç dini tebliğ etmek içindir; tebliğden sonra ise artık [bu anlamda] ona ihtiyaç kalmaz. Dolayısıyla onun öldürülmesinden dinin bozulması gerekmez. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ شَكٌّ وَهُوَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَا يَجُوزُ، فَإِنَّا نَقُولُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ سَوَاءٌ وَقَعَ هَذَا أَوْ ذَاكَ فَلَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي ضَعْفِ الدِّينِ وَوُجُوبِ الِارْتِدَادِ.
Dördüncü Mesele: Bir kimsenin: “Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ } ‘Şimdi o ölür veya öldürülürse...’ buyruğu bir şüphedir; şüphe ise Allah Teâlâ hakkında caiz değildir” deme hakkı yoktur. Zira biz deriz ki: Maksat, “İster bu gerçekleşsin ister şu, bunun dinin zayıflamasında ve dinden dönmenin gerekmesinde hiçbir etkisi yoktur” demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَأْكِيدُ الْوَعِيدِ، لِأَنَّ كُلَّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَضُرُّهُ كُفْرُ الْكَافِرِينَ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَضُرُّ إِلَّا نَفْسَهُ، وَهَذَا كَمَا إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِوَلَدِهِ عِنْدَ الْعِتَابِ: إِنَّ هَذَا الَّذِي تَأْتِي بِهِ مِنَ الْأَفْعَالِ لَا يَضُرُّ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ، وَيُرِيدُ بِهِ أَنَّهُ يَعُودُ ضَرَرُهُ عَلَيْهِ فَكَذَا هَاهُنَا، ثُمَّ أَتْبَعَ الْوَعِيدَ بِالْوَعْدِ فَقَالَ: وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَمَّا وَقَعَتِ الشُّبْهَةُ فِي قُلُوبِ بَعْضِهِمْ بِسَبَبِ تِلْكَ الْهَزِيمَةِ وَلَمْ تَقَعِ الشُّبْهَةُ فِي قُلُوبِ الْعُلَمَاءِ الْأَقْوِيَاءِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَهُمْ شَكَرُوا اللَّهَ عَلَى ثَبَاتِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَشِدَّةِ تَمَسُّكِهِمْ بِهِ، فَلَا جَرَمَ مَدَحَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } “Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse bilsin ki, Allah'a hiçbir zarar veremez” buyurmuştur. Bundan maksat tehdidi pekiştirmektir; çünkü her akıl sahibi bilir ki kâfirlerin küfrü Allah Teâlâ'ya hiçbir zarar vermez; bilakis maksat, onun yalnızca kendi nefsine zarar vereceğidir. Bu durum, bir kimsenin azarlarken çocuğuna: “Yaptığın bu işler göğe ve yere bir zarar vermez” demesine benzer; bununla zararının yine kendisine döneceğini kasteder; işte burada da böyledir. Sonra tehdidin peşinden vaadi getirerek: { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” buyurmuştur. Buradaki maksat şudur: O hezimet sebebiyle bazılarının kalplerine şüphe düştüğünde, müminlerin âlim ve güçlü olanlarının kalplerine şüphe düşmemiştir; onlar iman üzere sebat etmeleri ve dine sımsıkı sarılmaları sebebiyle Allah'a şükretmişlerdir. Bu yüzden Allah Teâlâ onları: { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” buyruğu ile övmüştür.
وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ أَبُو بَكْرٍ وَأَصْحَابُهُ،
Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “{ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } ‘Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır’ buyruğundaki maksat, Ebû Bekir ve onun arkadaşlarıdır.”
وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ أَبُو بَكْرٍ مِنَ الشَّاكِرِينَ وَهُوَ مِنْ أَحِبَّاءِ اللَّهِ
Yine ondan, şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ebû Bekir şükredenlerdendir ve o, Allah'ın sevdiklerindendir.”
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بالصواب.
Doğruyu en iyi Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 145]
وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥)
{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olmaksızın ölmez. Kim dünya menfaatini isterse, kendisine ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse, ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız. (145)”
[قَوْلُهُ تَعَالَى وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ]
[Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ölmez” buyruğunda]
فيه مَسَائِلَ:
birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ تَعَلُّقِ هَذِهِ الآية بما قبله وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ أَرَجَفُوا أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ قَدْ قُتِلَ، فَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّهُ لَا تَمُوتُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، / فَكَانَ قَتْلُهُ مِثْلَ مَوْتِهِ فِي أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي الْوَقْتِ الْمُقَدَّرِ الْمُعَيَّنِ، فَكَمَا أَنَّهُ لَوْ مَاتَ فِي دَارِهِ لَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى فَسَادِ دِينِهِ، فَكَذَا إِذَا قُتِلَ وَجَبَ أَنْ لَا يُؤَثِّرَ ذَلِكَ فِي فَسَادِ دِينِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِبْطَالُ قَوْلِ الْمُنَافِقِينَ لِضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ إِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ مُحَمَّدٌ فَارْجِعُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْأَدْيَانِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَحْرِيضَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْجِهَادِ بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّ الْحَذَرَ لَا يَدْفَعُ الْقَدَرَ، وَأَنَّ أَحَدًا لَا يَمُوتُ قَبْلَ الْأَجَلِ وَإِذَا جَاءَ الْأَجَلُ لَا يَنْدَفِعُ الْمَوْتُ بِشَيْءٍ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْجُبْنِ وَالْخَوْفِ.
Birinci Mesele: Bu ayetin kendinden önceki ile irtibatının keyfiyeti hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Münafıklar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü yalanını yaymışlardı; Allah Teâlâ da hiçbir canın Allah'ın izni, kazası ve kaderi olmaksızın ölmeyeceğini bildirmektedir. Dolayısıyla onun öldürülmesi de tıpkı vefatı gibi ancak takdir edilmiş muayyen vakitte gerçekleşebilir. O, evinde vefat etmiş olsaydı bu durum dininin bozuk olduğuna delalet etmeyeceği gibi, öldürüldüğü takdirde de bunun dininin bozulmasında bir etkisi olmaması gerekirdi. Bundan maksat, münafıkların zayıf müslümanlara: “Madem Muhammed öldürüldü, öyleyse eski dinlerinize geri dönün!” şeklindeki sözlerini iptal etmektir. İkincisi: Maksadın, sakınmanın kaderi defedemeyeceğini, hiç kimsenin eceli gelmeden ölmeyeceğini ve ecel geldiğinde de ölümün hiçbir şeyle savuşturulamayacağını bildirerek müslümanları cihada teşvik etmek olmasıdır; dolayısıyla korkaklıkta ve dehşete kapılmakta hiçbir fayda yoktur.
وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حِفْظَ اللَّهِ لِلرَّسُولِ ﷺ وَتَخْلِيصَهُ مِنْ تِلْكَ الْمَعْرَكَةِ الْمُخَوِّفَةِ، فَإِنَّ تِلْكَ الْوَاقِعَةَ مَا بَقِيَ سَبَبٌ مِنْ أَسْبَابِ الْهَلَاكِ إِلَّا وَقَدْ حَصَلَ فِيهَا، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى حَافِظًا وَنَاصِرًا مَا ضَرَّهُ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَهُ قَصَّرُوا فِي الذَّبِّ عَنْهُ. وَالرَّابِعُ: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، فَلَيْسَ فِي إِرْجَافِ مَنْ أَرْجَفَ بِمَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ مَا يُحَقِّقُ ذَلِكَ فِيهِ أَوْ يُعِينُ فِي تَقْوِيَةِ الْكُفْرِ، بَلْ يُبْقِيهِ اللَّهُ إِلَى أَنْ يَظْهَرَ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ.
Üçüncüsü: Maksadın, Allah'ın Resûl'ünü sallallâhu aleyhi ve sellem koruması ve onu o korkunç savaştan kurtarması olmasıdır. Zira o olayda helak sebeplerinden gerçekleşmeyen hiçbir sebep kalmamıştı; fakat Allah Teâlâ koruyucu ve yardımcı olunca, bunların hiçbirisi ona zarar vermedi. Bunda, ashabın onu savunmada kusur gösterdiğine de bir uyarı vardır. Dördüncüsü: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ölmez” buyruğudur; dolayısıyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldüğü yalanını yayanın bu yaygarasında, bunu onun hakkında gerçekleştirecek veya küfrün güçlenmesine yardımcı olacak hiçbir şey yoktur; bilakis Allah, dini bütünüyle üstün kılıncaya kadar onu yaşatacaktır.
الْخَامِسُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الْجَوَابُ عَمَّا قَالَهُ الْمُنَافِقُونَ، فَإِنَّ الصَّحَابَةَ لَمَّا رَجَعُوا وَقَدْ قُتِلَ مِنْهُمْ مَنْ قُتِلَ قَالُوا: لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْمَوْتَ وَالْقَتْلَ كِلَاهُمَا لَا يَكُونَانِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَحُضُورِ الْأَجَلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.
Beşincisi: Bundan maksadın, münafıkların söyledikleri söze cevap verilmesi olmasıdır. Zira sahabiler dönüp aralarından öldürülenler öldürülünce, [münafıklar]: “Eğer yanımızda olsalardı ne ölürler ne de öldürülürlerdi” demişlerdi. Allah Teâlâ da ölümün ve öldürülmenin her ikisinin de ancak Allah'ın izni ve ecelin gelip çatmasıyla olacağını haber vermiştir. Doğruyu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْإِذْنِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْإِذْنُ هُوَ الْأَمْرُ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُ مَلَكَ الْمَوْتِ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ فَلَا يَمُوتُ أَحَدٌ إِلَّا بِهَذَا الْأَمْرِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْإِذْنِ مَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ إِنَّمَا هُوَ التَّكْوِينُ وَالتَّخْلِيقُ وَالْإِيجَادُ، لِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، فَإِذَنِ الْمُرَادُ: أَنَّ نَفْسًا لَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِمَا أَمَاتَهَا اللَّهُ تَعَالَى. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْإِذْنُ هُوَ التَّخْلِيَةُ وَالْإِطْلَاقُ وَتَرْكُ الْمَنْعِ بِالْقَهْرِ وَالْإِجْبَارِ، وَبِهِ فُسِّرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٠٢] أَيْ بِتَخْلِيَتِهِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ ذَلِكَ بِالْقَهْرِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: مَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ بِتَخَلِّي اللَّهِ بَيْنَ الْقَاتِلِ وَالْمَقْتُولِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى يَحْفَظُ نَبِيَّهُ وَيَجْعَلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا لِيُتِمَّ عَلَى يَدَيْهِ بَلَاغَ مَا أَرْسَلَهُ بِهِ، وَلَا يُخَلِّي بَيْنَ أَحَدٍ وَبَيْنَ قَتْلِهِ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى الْأَجَلِ الَّذِي كَتَبَهُ اللَّهُ لَهُ، فَلَا تَنْكَسِرُوا بَعْدَ ذَلِكَ فِي غَزَوَاتِكُمْ بِأَنْ يُرْجِفَ مُرْجِفٌ أَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ. الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْإِذْنُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ وَمَعْنَاهُ أَنَّ نَفَسًا لَنْ تَمُوتَ إِلَّا فِي الْوَقْتِ الَّذِي عَلِمَ اللَّهُ مَوْتَهَا فِيهِ، وَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ لَزِمَ الْمَوْتُ، كَمَا قَالَ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [النَّحْلِ: ٦١] الْخَامِسُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْإِذْنُ هُوَ قَضَاءُ اللَّهِ وَقَدَرُهُ، فَإِنَّهُ لَا يَحْدُثُ شَيْءٌ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ وَإِرَادَتِهِ فَيُجْعَلُ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ، كَأَنَّهُ فِعْلٌ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يُقْدِمَ عَلَيْهِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ.
İkinci Mesele: Âlimler [ayetteki] 'izin' kelimesinin tefsirinde birkaç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İznin, emir olmasıdır; bu Ebû Müslim'in görüşüdür. Anlamı şudur: Allah Teâlâ ölüm meleğine ruhları kabzetmesini emreder; dolayısıyla hiç kimse bu emir olmaksızın ölmez. İkincisi: Bu izinden maksat, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir ve o hemen oluverir” [Nahl 40] buyruğundaki maksattır. Bu emirden maksat ise tekvin (var etme), yaratma ve icattır; çünkü ölüme ve hayata Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin gücü yetmez. O halde maksat şudur: Hiçbir can, Allah Teâlâ onu öldürmeksizin asla ölmez. Üçüncüsü: İznin, serbest bırakma, önünü açma ve zorla/baskıyla engellemeyi terk etme olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ın izni olmaksızın onunla hiç kimseye zarar veremezler” [Bakara 102] buyruğu da bununla tefsir edilmiştir; yani “O'nun serbest bırakmasıyla” demektir; zira Allah Teâlâ bunu zorla engellemeye kadirdir. Buna göre mana şöyle olur: “Hiçbir can, Allah'ın katil ile maktulün arasını serbest bırakması şeklindeki izni olmaksızın ölmez; fakat Allah Teâlâ, kendisiyle gönderdiği şeyin tebliğini onun eliyle tamamlasın diye Peygamberi'ni korur, onun önünden ve ardından koruyucu bekçiler kılar ve Allah'ın kendisi için yazdığı ecele ulaşıncaya kadar kimse ile onun öldürülmesi arasını serbest bırakmaz. Öyleyse bundan sonra gazvelerinizde bir fitnecinin 'Muhammed öldürüldü!' yaygarası koparmasıyla yılgınlığa kapılmayın!” Dördüncüsü: İznin, 'ilim' manasında olmasıdır. Bunun manası şudur: Hiçbir can, ancak Allah'ın kendisinde öleceğini bildiği vakitte ölür; o vakit geldiğinde ise nitekim: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman ise ne bir saat geri kalabilirler ne de öne geçebilirler” [Nahl 61] buyurduğu gibi ölüm kaçınılmaz olur. Beşincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: İzin, Allah'ın kazası ve kaderidir; zira hiçbir şey O'nun meşîeti ve iradesi olmadan meydana gelmez. Bu ifade bir temsil yoluyla yapılmıştır; sanki o, hiç kimsenin Allah'ın izni olmaksızın kalkışmaması gereken bir fiil gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْأَخْفَشُ وَالزَّجَّاجُ: اللَّامُ فِي وَما كانَ لِنَفْسٍ مَعْنَاهَا النَّفْيُ، وَالتَّقْدِيرُ وَمَا كَانَتْ نَفْسٌ لِتَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ.
Üçüncü Mesele: Ahfeş ve Zeccâc şöyle demişlerdir: { وَما كانَ لِنَفْسٍ } ifadesindeki lâm harfi nefy (olumsuzluk) anlamındadır; takdiri ise: “Hiçbir nefis Allah'ın izni olmaksızın ölecek değildir” şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمَقْتُولَ مَيِّتٌ بِأَجَلِهِ، وَأَنَّ تَغْيِيرَ الْآجَالِ مُمْتَنِعٌ.
Dördüncü Mesele: Bu ayet, maktulün (öldürülen kimsenin) kendi eceliyle ölmüş olduğuna ve ecellerin değişmesinin imkânsızlığına delalet etmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كِتاباً مُؤَجَّلًا فيه مسائل:
Allah Teâlâ'nın: { كِتاباً مُؤَجَّلًا } “...belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olarak” buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: كِتاباً مُؤَجَّلًا مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ قَامَ مَقَامَ أَنْ يُقَالَ: كَتَبَ اللَّهُ، فَالتَّقْدِيرُ كَتَبَ اللَّهُ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٤] لِأَنَّ فِي قَوْلِهِ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٣] دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ كَتَبَ هذا التحريم عليكم ومثله: صُنْعَ اللَّهِ [النمل: ٨٨] ، ووَعَدَ اللَّهُ [الزمر: ٢٠] ، وفِطْرَتَ اللَّهِ [الروم: ٣٠] ، وصِبْغَةَ اللَّهِ [البقرة: ١٣٨] .
Birinci Mesele: { كِتاباً مُؤَجَّلًا } ifadesi, kendisinden önceki ifadenin delalet ettiği bir fiille mensuptur. Zira { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } sözü, “Allah yazdı/hükmetti (ketebe'llâh)” denilmesinin yerine geçmiştir; dolayısıyla takdiri “Allah, vakti belirlenmiş bir yazı olarak yazdı (ketebe'llâhu kitâben müeccelâ)” şeklindedir. Bunun benzeri: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize bir yazısı (farzı) olarak...” [Nisâ 24] buyruğudur; çünkü { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız haram kılındı...” [Nisâ 23] buyruğunda, Allah'ın bu haramlığı üzerinize yazdığına delalet vardır. Yine bunun benzeri: { صُنْعَ اللَّهِ } “Allah'ın yapması/sanatı olarak...” [Neml 88], { وَعْدَ اللَّهِ } “Allah'ın vaadi olarak...” [Zümer 20], { فِطْرَتَ اللَّهِ } “Allah'ın fıtratı olarak...” [Rûm 30] ve { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyasıyla...” [Bakara 138] ayetleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْمُؤَجَّلِ الْكِتَابُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى الْآجَالِ، وَيُقَالُ: إِنَّهُ هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، كَمَا
İkinci Mesele: Vakti belirlenmiş yazıdan (kitâben müeccelâ) maksat, ecelleri içeren kitaptır. Bunun Levh-i Mahfûz olduğu da söylenir; nitekim
وَرَدَ فِي الْأَحَادِيثِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِلْقَلَمِ «اكْتُبْ فَكَتَبَ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» .
hadislerde vârid olduğuna göre Allah Teâlâ Kalem'e: «Yaz!» buyurmuş, o da kıyamet gününe kadar olacak şeyleri yazmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ جَمِيعَ الْحَوَادِثِ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ مَعْلُومَةً لِلَّهِ تَعَالَى، وَجَمِيعَ حَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ مِنَ الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَالْأَجَلِ وَالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مَكْتُوبَةً فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، فَلَوْ وَقَعَتْ بِخِلَافِ عِلْمِ الله لانقلب علمه جهلًا، ولا نقلب ذَلِكَ الْكِتَابُ كَذِبًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ.
Bil ki bütün hâdiselerin mutlaka Allah Teâlâ tarafından bilinmesi gerekir; bu âlemdeki yaratma, rızık, ecel, saadet ve şekavet kabilinden bütün hâdiselerin de mutlaka Levh-i Mahfûz'da yazılı olması gerekir. Eğer bunlar Allah'ın ilminin hilafına vaki olsaydı, O'nun ilmi cehalete dönüşür, o Kitap da yalana çıkardı; bunların hepsi ise imkânsızdır (muhaldir). Durum böyle olunca, her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğu sabit olur.
وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هَذَا الْمَعْنَى فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَكَّدَهُ بِحَدِيثِ الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ، وَبِالْحَدِيثِ الْمَشْهُورِ مِنْ
Bazı âlimler bu ayetin tefsirinde bu manayı zikretmiş ve bunu es-Sâdıku'l-Masdûk'un (doğru sözlü ve doğrulanmış olan Resûlullah'ın) hadisiyle ve
قَوْلِهِ ﵇ «فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى»
onun aleyhisselâm: «Böylece Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi» şeklindeki meşhur hadisiyle teyit etmişlerdir.
قَالَ الْقَاضِي: أَمَّا الْأَجَلُ وَالرِّزْقُ فَهُمَا مُضَافَانِ إِلَى اللَّهِ، وَأَمَّا الْكُفْرُ وَالْفِسْقُ وَالْإِيمَانُ وَالطَّاعَةُ فَكُلُّ ذَلِكَ مُضَافٌ إِلَى الْعَبْدِ، فَإِذَا كَتَبَ تَعَالَى ذَلِكَ فَإِنَّمَا يَكْتُبُ بِعِلْمِهِ مِنَ اخْتِيَارِ الْعَبْدِ، وَذَلِكَ لَا يُخْرِجُ الْعَبْدَ مِنْ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمَذْمُومَ أَوِ الْمَمْدُوحَ.
Kadı şöyle dedi: Ecel ve rızık Allah'a izafe edilir; inkâr, fısk, iman ve itaat ise kula izafe edilir. Dolayısıyla Allah Teâlâ bunları yazdığında, kulun tercihini bilmesiyle yazar. Bu da kulun kınanan veya övülen kişi olmasını engellemez.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ مَا كَانَ مِنْ حَقِّ الْقَاضِي أَنْ يَتَغَافَلَ عَنْ مَوْضِعِ الْإِشْكَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ: إِذَا عَلِمَ اللَّهُ مِنَ الْعَبْدِ الْكُفْرَ وَكَتَبَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مِنْهُ الْكُفْرَ، فَلَوْ أَتَى بِالْإِيمَانِ لَكَانَ ذَلِكَ جَمْعًا بَيْنَ الْمُتَنَاقِضَيْنِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِالْكَفْرِ وَالْخَبَرَ الصِّدْقَ عَنِ الْكُفْرِ مَعَ عَدَمِ الْكُفْرِ جَمْعٌ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ مَوْضِعُ الْإِلْزَامِ هُوَ هَذَا فَأَنَّى يَنْفَعُهُ الْفِرَارُ مِنْ ذَلِكَ إِلَى الْكَلِمَاتِ الْأَجْنَبِيَّةِ عَنْ هَذَا الْإِلْزَامِ.
Bil ki Kadı'nın asıl problem teşkil eden noktayı (işkâl mevziini) görmezden gelmemesi gerekirdi. Zira biz şöyle deriz: Allah kulun inkâr edeceğini bilmiş ve Levh-i Mahfûz'a onun inkârını yazmışsa, şayet kul iman getirecek olursa bu iki çelişkinin (mütenâkızeynin) bir araya getirilmesi olur. Çünkü inkârın bilinmesi ve inkâr hakkında doğru haber verilmesiyle birlikte inkârın gerçekleşmemesi iki zıddın bir arada bulunmasıdır ki bu imkânsızdır (muhaldir). İlzam (bağlayıcı delil) noktası bu olduğuna göre, buradan bu ilzamla ilgisi olmayan yabancı sözlere kaçması ona nasıl fayda versin?
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } “Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Şükredenleri ise mükâfatlandıracağız.” buyruğuna gelince:
فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ حَضَرُوا يَوْمَ أُحُدٍ كَانُوا فَرِيقَيْنِ، مِنْهُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ/ كَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِيمَا بَعْدُ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، فَالَّذِينَ حَضَرُوا الْقِتَالَ لِلدُّنْيَا، هُمُ الَّذِينَ حَضَرُوا لِطَلَبِ الْغَنَائِمِ وَالذِّكْرِ وَالثَّنَاءِ، وَهَؤُلَاءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْهَزِمُوا، وَالَّذِينَ حَضَرُوا لِلدِّينِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ لَا يَنْهَزِمُوا ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِلَ إِلَى بَعْضِ مَقْصُودِهِ وَمَنْ طَلَبَ الْآخِرَةَ فَكَذَلِكَ، وَتَقْرِيرُهُ
Bil ki Uhud günü [savaşta] bulunanlar iki gruptu: Bir kısmı dünyayı istiyordu, bir kısmı da bu surenin ilerleyen kısımlarında Allah Teâlâ'nın zikrettiği üzere ahireti istiyordu. Savaşta dünya için bulunanlar; ganimet, şan ve övgü talebiyle bulunan kimselerdir ki bunların hezimete uğraması kaçınılmazdır. Din için bulunanlara gelince, onların hezimete uğramaması gerekir. Sonra Allah Teâlâ bu ayette dünyayı talep edenin maksadının bir kısmına mutlaka ulaşacağını, ahireti talep edenin de aynı şekilde ulaşacağını haber vermiştir. Bunun izahı da
قَوْلُهُ ﵇: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» إِلَى آخَرِ الْحَدِيثِ.
onun aleyhisselâm: «Ameller ancak niyetlere göredir...» şeklindeki hadisinin sonuna kadar [olan kısmıdır].
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَإِنْ وَرَدَتْ فِي الْجِهَادِ خَاصَّةً، لَكِنَّهَا عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْأَعْمَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي جَلْبِ الثَّوَابِ، وَالْعِقَابِ الْمَقْصُودُ وَالدَّوَاعِي لَا ظَوَاهِرُ الْأَعْمَالِ، فَإِنَّ مَنْ وَضَعَ الْجَبْهَةَ عَلَى الْأَرْضِ فِي صَلَاةِ الظُّهْرِ وَالشَّمْسُ قُدَّامَهُ، فَإِنْ قَصَدَ بِذَلِكَ السُّجُودِ عِبَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ دَعَائِمِ الْإِسْلَامِ، وَإِنْ قَصَدَ بِهِ عِبَادَةَ الشَّمْسِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ دَعَائِمِ الْكُفْرِ.
Bil ki bu ayet her ne kadar özellikle cihad hakkında inmiş olsa da bütün ameller hakkında geneldir. Çünkü sevap ve cezanın celbedilmesinde etkili olan şey, amellerin zahirleri değil, maksat ve niyetlerdir. Nitekim öğle namazında güneş önündeyken alnını yere koyan kimse, o secdeyle Allah Teâlâ'ya ibadeti kastederse bu İslam'ın en büyük esaslarından olur; eğer bununla güneşe tapmayı kastederse bu da küfrün en büyük esaslarından olur.
وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْهُ ﵇ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمُقَاتِلٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ «فِي مَاذَا قُتِلْتَ فَيَقُولُ أُمِرْتُ بِالْجِهَادِ فِي سَبِيلِكَ فَقَاتَلْتُ حَتَّى قُتِلْتُ فَيَقُولُ تَعَالَى: كَذَبْتَ بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ مُحَارِبٌ وَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ» ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُ بِهِ الى النار.
Ebû Hüreyre'nin ondan aleyhisselâm rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ kıyamet gününde Allah yolunda savaşmış birine: «Niçin öldürüldün?» buyurur. O da: «Senin yolunda cihad etmekle emrolundum, ben de öldürülünceye kadar savaştım» der. Allah Teâlâ ise: «Yalan söyledin! Bilakis sen 'Filan kimse savaşçıdır/cesurdur' denilmesini istedin ve nitekim öyle de denildi» buyurur. Sonra Allah Teâlâ onun cehenneme atılmasını emreder.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 146]
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ } “Nice peygamberler vardı ki beraberlerinde birçok rabba bağlı kimse (ribbiyyûn) savaştı. Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever.” (146)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى مِنْ تَمَامِ تَأْدِيبِهِ قَالَ لِلْمُنْهَزِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ: إِنَّ لَكُمْ بِالْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَأَتْبَاعِهِمْ أُسْوَةً حَسَنَةً، فَلَمَّا كَانَتْ طَرِيقَةُ أَتْبَاعِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ الصَّبْرَ عَلَى الْجِهَادِ وَتَرْكَ الْفِرَارِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِكُمْ هَذَا الْفِرَارُ وَالِانْهِزَامُ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ onları tam bir şekilde terbiye etmek (te'dîb) üzere Uhud günü hezimete uğrayanlara şöyle buyurmuştur: Geçmiş peygamberler ve onların tâbileri sizin için güzel bir örnektir. Geçmiş peygamberlerin tâbilerinin yolu cihada sabretmek ve kaçmayı terk etmek olduğuna göre, bu kaçış ve hezimet size nasıl yakışır? Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ «وَكَائِنْ» عَلَى وَزْنِ كَاعِنٍ مَمْدُودًا مَهْمُوزًا مُخَفَّفًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «كَأَيِّنْ» مَشْدُودًا بِوَزْنٍ كَعَيِّنٍ وَهِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَمِنَ اللُّغَةِ الْأُولَى قَوْلُ جَرِيرٍ:
Birinci Mesele: İbn Kesîr, { وَكَائِنْ } kelimesini kâ‘in (كَاعِنٍ) vezninde, medli, hemzeli ve şeddesiz (muhaffef) olarak okumuştur. Diğerleri ise { كَأَيِّنْ } şeklinde ka‘yyin (كَعَيِّنٍ) vezninde şeddeli okumuşlardır ki bu Kureyş lehçesidir. Birinci lehçeye Cerîr'in şu sözü örnektir:
وَكَائِنْ بِالْأَبَاطِحِ مِنْ صَدِيقٍ ... يَرَانِي لَوْ أُصِيبُ هُوَ الْمُصَابُ
“Abtah vadilerinde nice dostlar vardır ki... Başıma bir musibet gelse vurulanın kendisi olduğunu görür.”
وَأَنْشَدَ الْمُفَضَّلُ:
el-Mufaddal da şu beyti inşad etmiştir:
وَكَائِنْ تَرَى فِي الْحَيِّ مِنْ ذِي قَرَابَةٍ.
“Ve kabilede nice akraba görürsün ki...”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو قُتِلَ مَعَهُ وَالْبَاقُونَ قاتَلَ مَعَهُ فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قُتِلُوا وَالَّذِينَ بَقَوْا بَعْدَهُمْ مَا وَهَنُوا فِي دِينِهِمْ، بَلِ اسْتَمَرُّوا/ عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ وَنُصْرَةِ دِينِهِمْ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ حَالُكُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ هَكَذَا. قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَالْوَقْفُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ عَلَى قَوْلِهِ: (قُتِلَ) وَقَوْلُهُ: (مَعَهُ رِبِّيُّونَ) حَالٌ بِمَعْنَى قُتِلَ حَالَ مَا كَانَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ، أَوْ يَكُونُ عَلَى مَعْنَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ قُتِلَ فَمَا وَهَنَ الرِّبِّيُّونَ عَلَى كَثْرَتِهِمْ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وكأين من نبي قتل ممن كان معه وعلى دينه ربيون كثير فما ضعف الباقون ولا استكانوا لقتل من قُتِلَ مِنْ إِخْوَانِهِمْ، بَلْ مَضَوْا عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، فَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ حَالُكُمْ كَذَلِكَ، وَحُجَّةُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حِكَايَةُ مَا جَرَى لِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ لِتَقْتَدِيَ هَذِهِ الْأُمَّةُ بِهِمْ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ [آل عمران: ١٤٤] فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمَذْكُورُ قَتْلَ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ لَا قِتَالَهُمْ، وَمَنْ قَرَأَ قاتَلَ مَعَهُ فَالْمَعْنَى: وَكَمْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ الْعَدَدُ الْكَثِيرُ مِنْ أَصْحَابِهِ فَأَصَابَهُمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ قَرْحٌ فَمَا وَهَنُوا، لِأَنَّ الَّذِي أَصَابَهُمْ إِنَّمَا هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ وَإِقَامَةِ دِينِهِ وَنُصْرَةِ رَسُولِهِ، فَكَذَلِكَ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ تَفْعَلُوا مِثْلَ ذَلِكَ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ. وَحُجَّةُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَرْغِيبُ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْقِتَالِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَذْكُورُ هُوَ الْقِتَالَ. وَأَيْضًا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا سَمِعْنَا بِنَبِيٍّ قُتِلَ فِي الْقِتَالِ.
İkinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr { قُتِلَ مَعَهُ } şeklinde, diğerleri ise { قاتَلَ مَعَهُ } şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre mana: Nice peygamberler öldürüldü ve onlardan sonra geride kalanlar dinleri konusunda gevşemediler, bilakis düşmanlarıyla cihada ve dinlerine yardıma devam ettiler; öyleyse ey Muhammed ümmeti, sizin durumunuzun da böyle olması gerekirdi. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu yoruma göre vakıf (durak) { قُتِلَ } sözü üzerindedir; { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } sözü ise "beraberinde ribbiyyûn bulunduğu halde öldürüldü" anlamında bir hâldir. Yahut takdim ve tehir manasında olur; yani "Beraberinde pek çok ribbiyyûn bulunan nice peygamber öldürüldü de o ribbiyyûn çokluklarına rağmen gevşemediler." Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da mananın şöyle olmasıdır: Beraberinde ve dininde nice ribbiyyûnun bulunduğu peygamberlerden niceleri öldürüldü de geride kalanlar kardeşlerinden öldürülenler sebebiyle zaaf göstermediler, boyun eğmediler, bilakis düşmanlarıyla cihada devam ettiler; nitekim sizin durumunuzun da böyle olması gerekirdi. Bu kıraatin delili şudur: Bu ayetten maksat, bu ümmetin onlara uyması için diğer peygamberlerin başına gelenleri anlatmaktır. Nitekim Allah Teâlâ: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “O ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” [Âl-i İmrân 144] buyurmuştur. Dolayısıyla zikredilen şeyin, diğer peygamberlerin savaşması değil, öldürülmesi olması gerekir. { قاتَلَ مَعَهُ } şeklinde okuyana göre ise mana şöyledir: Nice peygamberlerin beraberinde ashabından çok sayıda kişi savaştı ve düşmanlarından kendilerine yara/zarar isabet etti de gevşemediler; çünkü başlarına gelen şey ancak Allah yolunda, O'na itaatte, dinini ikame etmede ve Resûlüne yardım etme uğrundadır; ey Muhammed ümmeti, sizin de böyle yapmanız gerekirdi. Bu kıraatin delili ise, bu ayetten muradın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olanları savaşa teşvik etmek olmasıdır; bu yüzden zikredilen şeyin savaş (kıtal) olması gerekmiştir. Ayrıca Saîd b. Cübeyr'den: “Savaşta öldürülmüş bir peygamber işitmedik” dediği rivayet edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَعْنَى «كَأَيِّنْ» كَمْ، وَتَأْوِيلُهَا التَّكْثِيرُ لِعَدَدِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ هَذِهِ صِفَتُهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [الْحَجِّ: ٤٥] وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها [الحج: ٤٨] والكافي فِي «كَأَيِّنْ» كَافُ التَّشْبِيهِ دَخَلَتْ عَلَى «أَيِّ» الَّتِي هِيَ لِلِاسْتِفْهَامِ كَمَا دَخَلَتْ عَلَى «ذَا» مِنْ «كَذَا» وَ «أَنَّ» مِنْ كَأَنَّ، وَلَا مَعْنَى لِلتَّشْبِيهِ فِيهِ كَمَا لَا مَعْنَى لِلتَّشْبِيهِ فِي كَذَا، تَقُولُ: لِي عَلَيْهِ كَذَا وَكَذَا: مَعْنَاهُ لِي عَلَيْهِ عَدَدٌ مَا، فَلَا مَعْنَى لِلتَّشْبِيهِ، إِلَّا أَنَّهَا زِيَادَةٌ لَازِمَةٌ لَا يَجُوزُ حَذْفُهَا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ لِلتَّنْوِينِ صُورَةٌ فِي الْخَطِّ إِلَّا فِي هَذَا الْحَرْفِ خَاصَّةً، وَكَذَا اسْتِعْمَالُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَصَارَتْ كَلِمَةً وَاحِدَةً مَوْضُوعَةً لِلتَّكْثِيرِ.
Üçüncü Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: { كَأَيِّنْ } kelimesinin “nice/kaç (kem)” manasına geldiği ve yorumunun bu nitelikteki peygamberlerin sayısını çoğaltmak (teksîr) olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bunun benzeri: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Nice beldeler vardır ki biz onları helak ettik...” [Hac 45] ve { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها } “Nice beldeler vardır ki ben onlara mühlet verdim...” [Hac 48] ayetleridir. { كَأَيِّنْ } kelimesindeki kâf, tıpkı { كَذَا } kelimesindeki { ذَا }'ya ve { كَأَنَّ } kelimesindeki { أَنَّ }'ye girdiği gibi, soru ifade eden { أَيِّ } üzerine girmiş olan teşbih kâf'ıdır. Ancak { كَذَا } kelimesinde teşbih manası olmadığı gibi bunda da teşbih manası yoktur. Nitekim: “Onun üzerinde benim şu kadar ve şu kadar alacağım var (lî aleyhi kezâ ve kezâ)” dersin ki manası “Onun üzerinde benim belli bir miktar alacağım var” demektir; dolayısıyla teşbih manası yoktur, sadece hazfedilmesi caiz olmayan ayrılmaz bir ziyadedir. Bil ki tenvin yazıda yalnız bu kelimeye mahsus olarak [nûn şeklinde] suret bulmuştur; bu kelimenin kullanımı da böyledir ve çokluk bildirmek için konulmuş tek bir kelime haline gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الرِّبِّيُّونَ الرَّبَّانِيُّونَ، وَقُرِئَ بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ وَالْفَتْحِ عَلَى الْقِيَاسِ، وَالضَّمُّ وَالْكَسْرُ مِنْ تَغْيِيرَاتِ النِّسَبِ. وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَالَ: الرِّبِّيُّونَ: الْأَوَّلُونَ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُمُ الْجَمَاعَاتُ الْكَثِيرَةُ، الْوَاحِدُ رِبِّيٌّ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أَصْلُهُ مِنَ الرِّبَّةِ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ، يُقَالُ: رِبِّيٌّ كَأَنَّهُ نُسِبَ إِلَى الرِّبَّةِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الرِّبِّيُّونَ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ الرَّبَّ، وَطَعَنَ فِيهِ ثَعْلَبٌ، وَقَالَ: كَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ:
Dördüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ribbiyyûn (الرِّبِّيُّونَ), rabbânîler demektir. Üç hareke ile de okunmuştur; fetha ile okunuş kurala (kıyasa) göredir, damme ve kesre ise nisbet değişikliklerindendir. Vâhidî, Ferrâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir: “Ribbiyyûn, öncekiler (el-evvelûn) demektir.” Zeccâc ise: “Onlar kalabalık topluluklardır, tekili 'ribbî'dir” demiştir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: “Bunun aslı topluluk demek olan 'ribbe' (الرِّبَّة) kelimesindendir; 'ribbî' denilir, sanki ribbeye nisbet edilmiştir.” Ahfeş ise: “Ribbiyyûn, Rabbe ibadet eden kimselerdir” demiştir. Sa‘leb buna itiraz etmiş ve şöyle demiştir: [Böyle olsaydı] şöyle denmesi gerekirdi:
رَبِّيٌّ لِيَكُونَ مَنْسُوبًا إِلَى الرَّبِّ، وَأَجَابَ مَنْ نَصَرَ الْأَخْفَشَ وَقَالَ: الْعَرَبُ إِذَا نَسَبَتْ شَيْئًا إِلَى شَيْءٍ غَيَّرَتْ حَرَكَتَهُ، كَمَا يُقَالُ: بِصْرِيٌّ فِي النَّسَبِ إِلَى الْبَصْرَةِ، / وَدُهْرِيٌّ فِي النِّسْبَةِ إِلَى الدَّهْرِ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الرَّبَّانِيُّونَ الْأَئِمَّةُ
Rabbe mensup olması için 'rabbî' (رَبِّيٌّ) denmeliydi. Ahfeş'i savunanlar ise şöyle cevap vermişlerdir: Araplar bir şeyi başka bir şeye nisbet ettiklerinde onun harekesini değiştirirler; nitekim Basra'ya nisbet ederken 'bısrî' (بِصْرِيٌّ), dehr kelimesine nisbet ederken de 'duhrî' (دُهْرِيٌّ) denir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Rabbânîler imamlar
وَالْوُلَاةُ، وَالرِّبِّيُّونَ الرَّعِيَّةُ، وَهُمُ الْمُنْتَسِبُونَ إِلَى الرَّبِّ.
ve yöneticilerdir; ribbiyyûn ise halktır (tebaadır) ve onlar Rabbe intisap edenlerdir.
واعلم أنه تعالى مدح هؤلاء الربيون نوعين: أَوَّلًا بِصِفَاتِ النَّفْيِ، وَثَانِيًا بِصِفَاتِ الْإِثْبَاتِ، أَمَّا الْمَدْحُ بِصِفَاتِ النَّفْيِ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَا وَهَنُوا عِنْدَ قَتْلِ النَّبِيِّ وَمَا ضَعُفُوا عَنِ الْجِهَادِ بَعْدَهُ وَمَا اسْتَكَانُوا لِلْعَدُوِّ، وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِمَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْوَهْنِ وَالِانْكِسَارِ، عِنْدَ الْإِرْجَافِ بِقَتْلِ رَسُولِهِمْ، وَبِضَعْفِهِمْ عِنْدَ ذَلِكَ عَنْ مُجَاهَدَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَاسْتِكَانَتِهِمْ لِلْكَفَّارِ حَتَّى أَرَادُوا أَنْ يَعْتَضِدُوا بِالْمُنَافِقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، وَطَلَبِ الْأَمَانِ مِنْ أَبِي سُفْيَانَ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يُفَسَّرَ الْوَهْنُ بِاسْتِيلَاءِ الْخَوْفِ عَلَيْهِمْ، وَيُفَسَّرَ الضَّعْفُ بِأَنْ يَضْعُفَ إِيمَانُهُمْ، وَتَقَعَ الشُّكُوكُ وَالشُّبُهَاتُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَالِاسْتِكَانَةُ هِيَ الِانْتِقَالُ مِنْ دِينِهِمْ إِلَى دِينِ عَدُوِّهِمْ، وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّ الْوَهْنَ ضَعْفٌ يَلْحَقُ الْقَلْبَ. وَالضَّعْفُ الْمُطْلَقُ هُوَ اخْتِلَالُ الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ بِالْجِسْمِ، وَالِاسْتِكَانَةُ هِيَ إِظْهَارُ ذَلِكَ الْعَجْزِ وَذَلِكَ الضَّعْفِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ حَسَنَةٌ مُحْتَمَلَةٌ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الِاسْتِكَانَةُ الْخُضُوعُ، وَهُوَ أَنْ يَسْكُنَ لِصَاحِبِهِ لِيَفْعَلَ بِهِ مَا يُرِيدُ.
Bil ki Allah Teâlâ bu ribbiyyûn kimseleri iki türle övmüştür: Birincisi olumsuzluk (nefy) sıfatlarıyla, ikincisi ise olumluluk (ispat) sıfatlarıyla. Olumsuzluk sıfatlarıyla övmesi, Allah Teâlâ'nın: { فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا } “Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler” buyruğudur. Bu üç husus arasındaki farkı belirtmek gerekir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Peygamberin öldürülmesi karşısında gevşemediler, ondan sonra cihaddan zaaf göstermediler ve düşmana boyun eğmediler.” Bu, peygamberlerinin öldürüldüğü şayiası üzerine başlarına gelen gevşeklik ve kırılmaya, bu esnada müşriklerle cihad etmekten acze düşmelerine ve hatta münafık Abdullah b. Übeyy'den destek istemeyi ve Ebû Süfyân'dan eman talep etmeyi düşünecek kadar kâfirlere boyun eğmelerine bir tarizdir (üstü kapalı sitemdir). Yine vehn (gevşeme) kelimesinin üzerlerine korkunun hâkim olması, zaaf kelimesinin imanlarının zayıflayıp kalplerine şüphe ve tereddütlerin düşmesi, istikâne (boyun eğme) kelimesinin ise dinlerinden düşmanlarının dinine geçmeleri şeklinde tefsir edilmesi de muhtemeldir. Üçüncü bir vecih de şudur: Vehn, kalbe arız olan bir zayıflıktır. Mutlak zaaf, bedendeki kuvvet ve kudretin bozulmasıdır. İstikâne ise bu acziyeti ve bu zayıflığı dışa vurmaktır. Bu vecihlerin hepsi güzel ve muhtemeldir. Vâhidî şöyle demiştir: “İstikâne, boyun eğmek (hudû) demektir; bu da bir kimsenin dilediğini yapması için karşısındakine karşı hareketsiz kalıp teslim olmasıdır.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ صَبَرَ عَلَى تَحَمُّلِ الشَّدَائِدِ فِي طَرِيقِ اللَّهِ وَلَمْ يُظْهِرِ الْجَزَعَ وَالْعَجْزَ وَالْهَلَعَ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّهُ، وَمَحَبَّةُ اللَّهِ تَعَالَى لِلْعَبْدِ عِبَارَةٌ عَنْ إِرَادَةِ إِكْرَامِهِ وَإِعْزَازِهِ وَتَعْظِيمِهِ، وَالْحُكْمِ لَهُ بِالثَّوَابِ وَالْجَنَّةِ، وَذَلِكَ نِهَايَةُ الْمَطْلُوبِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenleri sever.” buyurmuştur. Mana şudur: Allah yolunda zorluklara katlanmaya sabreden, feryat, acziyet ve sabırsızlık göstermeyen kimseyi Allah sever. Allah Teâlâ'nın kulu sevmesi ise, ona ikram etmeyi, onu aziz ve yüce kılmayı irade etmesi, onun hakkında sevap ve cennete hükmetmesi demektir; bu ise ulaşılabilecek en yüce gayedir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ ذَلِكَ بِأَنْ مَدَحَهُمْ بِصِفَاتِ الثبوت فقال:
Sonra Allah Teâlâ bunun ardından onları olumluluk (sübut) sıfatlarıyla övmüş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 147]
وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧)
{ وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Onların sözleri ancak şöyle demekten ibaretti: 'Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!'” (147)
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمُعْتَزِلَةُ يَحْمِلُونَهُ عَلَى فِعْلِ الْأَلْطَافِ.
Birinci Mesele: { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } “ayaklarımızı sabit kıl” buyruğu, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna delalet eder. Mu'tezile ise bunu lütufların yaratılması/işlenmesi manasına hamleder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَعِدِّينَ عِنْدَ ذَلِكَ التَّصَبُّرِ وَالتَّجَلُّدِ بِالدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ بِطَلَبِ/ الْإِمْدَادِ وَالْإِعَانَةِ مِنَ اللَّهِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِمْ فِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنَّ مَنْ عَوَّلَ فِي تَحْصِيلِ مُهِمَّاتِهِ عَلَى نَفْسِهِ ذَلَّ، وَمَنِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ فَازَ بِالْمَطْلُوبِ، قَالَ الْقَاضِي: إِنَّمَا قَدَّمُوا قَوْلَهُمْ: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ضَمِنَ النُّصْرَةَ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَإِذَا لَمْ تَحْصُلِ النُّصْرَةُ وَظَهَرَ أَمَارَاتُ اسْتِيلَاءِ الْعَدُوِّ، دَلَّ ذَلِكَ ظَاهِرًا عَلَى صُدُورِ ذَنْبٍ وَتَقْصِيرٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلِهَذَا الْمَعْنَى يَجِبُ عَلَيْهِمْ تَقْدِيمُ التَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ عَلَى طَلَبِ النُّصْرَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ بَدَءُوا بِالتَّوْبَةِ عَنْ كُلِّ الْمَعَاصِي وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا فَدَخَلَ فِيهِ كُلُّ الذُّنُوبِ، سَوَاءٌ كَانَتْ مِنَ الصَّغَائِرِ أَوْ مِنَ الْكَبَائِرِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ خَصُّوا الذُّنُوبَ الْعَظِيمَةَ الْكَبِيرَةَ مِنْهَا بِالذِّكْرِ بَعْدَ ذَلِكَ لِعِظَمِهَا وَعِظَمِ عِقَابِهَا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا لِأَنَّ الْإِسْرَافَ فِي كُلِّ شَيْءٍ هُوَ الإفراط فيه، قال تعالى: يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزُّمَرِ: ٥٣] وَقَالَ: فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ [الإسراء:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ onların bu sabır ve metanet esnasında Allah'tan yardım ve destek talep ederek dua ve niyaz ile hazır bulunduklarını beyan etmiştir. Bundan maksat, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin bu yolda onlara uymasıdır. Zira mühim işlerini elde etmede nefsine güvenen zelil olur; Allah'a sığınan ise matlubuna kavuşur. Kadı şöyle demiştir: Onların { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla” sözünü öne almalarının sebebi şudur: Allah Teâlâ müminlere zafer vaad ettiğinde, zafer gerçekleşmeyip düşmanın üstünlük belirtileri ortaya çıkarsa, bu durum zahiren müminlerden bir günah ve kusur sadır olduğuna delalet eder. İşte bu sebeple onların zafer talebinden önce tövbe ve istiğfarı öne almaları gerekir. Allah Teâlâ onların bütün günahlardan tövbe ile başladıklarını beyan etmiştir ki { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla” sözünden murat budur; dolayısıyla küçük veya büyük olsun bütün günahlar buna dâhildir. Sonra onlar, büyüklüğü ve cezasının ağırlığı sebebiyle bunların arasından büyük ve vahim günahları özellikle ayrıca zikretmişlerdir ki { وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “ve işimizdeki aşırılıklarımızı [bağışla]” sözünden murat budur; zira her şeyde israf, onda haddi aşmaktır (ifrat etmektir). Nitekim Allah Teâlâ: { يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan (israf eden) kullarım!” [Zümer 53] ve { فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “Öldürmede aşırı gitmesin...” [İsrâ
٣٣] وقال: كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا [الْأَعْرَافِ: ٣١] وَيُقَالُ: فُلَانٌ مُسْرِفٌ إِذَا كَانَ مُكْثِرًا فِي النَّفَقَةِ وَغَيْرِهَا، ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمَّا فَرَغُوا مِنْ ذَلِكَ سَأَلُوا رَبَّهُمْ أَنْ يُثَبِّتَ أَقْدَامَهُمْ، وَذَلِكَ بِإِزَالَةِ الْخَوْفِ عَنْ قُلُوبِهِمْ، وَإِزَالَةِ الْخَوَاطِرِ
33] buyurmuş; yine: { كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا } “Yiyin için fakat israf etmeyin...” [A‘râf 31] buyurmuştur. Harcamada ve diğer şeylerde haddi aşan kimse için de “Filan kişi müsriftir” denilir. Sonra onlar bu istiğfarı tamamlayınca, kalplerinden korkunun giderilmesi ve göğüslerinden
الْفَاسِدَةِ عَنْ صُدُورِهِمْ، ثُمَّ سَأَلُوا بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يَنْصُرَهُمْ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ، لِأَنَّ هَذِهِ النُّصْرَةَ لَا بُدَّ فِيهَا مِنْ أُمُورٍ زَائِدَةٍ عَلَى ثَبَاتِ أَقْدَامِهِمْ، وَهُوَ كَالرُّعْبِ الَّذِي يُلْقِيهِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَإِحْدَاثِ أَحْوَالٍ سَمَاوِيَّةٍ أَوْ أَرْضِيَّةٍ تُوجِبُ انْهِزَامَهُمْ، مِثْلَ هُبُوبِ رِيَاحٍ تُثِيرُ الْغُبَارَ فِي وُجُوهِهِمْ، وَمِثْلَ جَرَيَانِ سَيْلٍ فِي مَوْضِعِ وُقُوفِهِمْ، ثُمَّ قَالَ الْقَاضِي:
bozuk düşüncelerin çıkarılması suretiyle Rablerinden ayaklarını sabit kılmasını istediler. Bundan sonra da kâfirler topluluğuna karşı kendilerine zafer vermesini talep ettiler; zira bu zafer için onların ayaklarının sebat etmesinden başka [düşman tarafında] ilave şeylerin bulunması da gerekir. Bu da [Allah'ın] onların kalplerine atacağı korku gibi veyahut yüzlerine toz savuran rüzgârların esmesi veya durdukları yerde sel basması gibi onların hezimetine yol açacak semavî yahut arzî hallerin meydana getirilmesidir. Sonra Kadı şöyle dedi:
وَهَذَا تَأْدِيبٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي كَيْفِيَّةِ الطَّلَبِ بِالْأَدْعِيَةِ عِنْدَ النَّوَائِبِ وَالْمِحَنِ سَوَاءٌ كَانَ فِي الْجِهَادِ أَوْ غيره.
Bu, ister cihad olsun ister başka durumlar olsun, musibetler ve sıkıntılar anında dualarla nasıl talepte bulunulacağına dair Allah Teâlâ'dan bir terbiyedir (te'dîbdir).
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 148]
فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)
{ فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Bunun üzerine Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah güzel davrananları (muhsinleri) sever.” (148)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ طَرِيقَةَ الرِّبِّيِّينَ فِي الصَّبْرِ، وَطَرِيقَتَهُمْ فِي الدُّعَاءِ ذَكَرَ أَيْضًا مَا ضَمِنَ لَهُمْ فِي مُقَابَلَةٍ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَقَالَ: فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ ribbiyyûnun sabırdaki yolunu ve duadaki usulünü açıkladıktan sonra, dünyada ve ahirette buna karşılık kendilerine garanti ettiği şeyleri de zikrederek: { فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “Bunun üzerine Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَآتاهُمُ اللَّهُ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُمُ الْأَمْرَيْنِ، أَمَّا ثَوَابُ الدُّنْيَا فَهُوَ النُّصْرَةُ وَالْغَنِيمَةُ وَقَهْرُ الْعَدُوِّ وَالثَّنَاءُ الْجَمِيلُ، وَانْشِرَاحُ الصَّدْرِ بِنُورِ الْإِيمَانِ وَزَوَالُ ظُلُمَاتِ الشُّبُهَاتِ وَكَفَّارَةُ الْمَعَاصِي وَالسَّيِّئَاتِ، وَأَمَّا ثَوَابُ الْآخِرَةِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ هُوَ الْجَنَّةُ وَمَا فِيهَا مِنَ الْمَنَافِعِ وَاللَّذَّاتِ وَأَنْوَاعِ السُّرُورِ وَالتَّعْظِيمِ، وَذَلِكَ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي الْحَالِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ لَهُمْ بِحُصُولِهَا فِي الْآخِرَةِ، فَأَقَامَ حُكْمَ اللَّهِ بِذَلِكَ مَقَامَ نَفْسِ الْحُصُولِ، كَمَا أَنَّ الْكَذِبَ فِي وَعْدِ اللَّهِ وَالظُّلْمَ فِي عَدْلِهِ مُحَالٌ، أَوْ يُحْمَلُ قَوْلُهُ: فَآتاهُمُ عَلَى أَنَّهُ سَيُؤْتِيهِمْ عَلَى قِيَاسِ قَوْلِهِ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْلِ: ١] أَيْ سَيَأْتِي أَمْرُ اللَّهِ. قَالَ/ الْقَاضِي: وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ مُخْتَصَّةً بِالشُّهَدَاءِ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ، فَيَكُونُ حَالُ هَؤُلَاءِ الرِّبِّيِّينَ أَيْضًا كَذَلِكَ، فَإِنَّهُ تَعَالَى فِي حَالِ إِنْزَالِ هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ قَدْ آتَاهُمْ حُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ فِي جِنَانِ السَّمَاءِ.
Birinci Mesele: { فَآتاهُمُ اللَّهُ } “Bunun üzerine Allah onlara verdi” buyruğu, Allah Teâlâ'nın onlara her iki şeyi birden verdiğini iktiza eder. Dünya sevabına gelince; o, zafer, ganimet, düşmana galebe çalmak, güzel övgü, iman nuruyla göğsün genişlemesi, şüphe karanlıklarının zail olması ve günahlar ile kötülüklerin bağışlanmasıdır (kefaretidir). Ahiret sevabına gelince; şüphe yok ki o, cennet ve onun içindeki menfaatler, lezzetler, sevinç ve tazim çeşitleridir. Bu ise şu anda gerçekleşmiş değildir; dolayısıyla bundan murat, Allah Teâlâ'nın ahirette bunun gerçekleşmesine hükmetmiş olmasıdır; böylece Allah'ın buna hükmetmesi gerçekleşmenin bizzat kendisi yerine geçmiştir. Nitekim Allah'ın vaadinde yalan ve adaletinde zulüm imkânsızdır (muhaldir). Yahut { فَآتاهُمُ } buyruğu, tıpkı { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi (gelecektir)...” [Nahl 1] ayetinde olduğu gibi “onlara verecektir” anlamına hamledilir. Kadı şöyle dedi: Bu ayetin şehitlere mahsus olması da imkânsız değildir; zira Allah Teâlâ onlardan bir kısmı hakkında onların Rableri katında diri olup rızıklandırıldıklarını haber vermiştir. Dolayısıyla bu ribbiyyûnun hali de böyle olur; nitekim Allah Teâlâ bu ayeti indirdiği sırada sema cennetlerinde onlara ahiret sevabının güzelini zaten vermişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: خَصَّ تَعَالَى ثَوَابَ الْآخِرَةِ بِالْحُسْنِ تَنْبِيهًا عَلَى جَلَالَةِ ثَوَابِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ثَوَابَ الْآخِرَةِ كُلَّهُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، فَمَا خَصَّهُ اللَّهُ بِأَنَّهُ حَسَنٌ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ فَانْظُرْ كَيْفَ يَكُونُ حُسْنُهُ، وَلَمْ يَصِفْ ثَوَابَ الدُّنْيَا بِذَلِكَ لِقِلَّتِهَا وَامْتِزَاجِهَا بِالْمَضَارِّ وَكَوْنِهَا، مُنْقَطِعَةً زَائِلَةً، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْحُسْنُ هُوَ الْحَسَنَ كَقَوْلِهِ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً [الْبَقَرَةِ: ٨٣] أَيْ حَسَنًا، وَالْغَرَضُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ كَأَنَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ الْحَسَنَةَ لِكَوْنِهَا عَظِيمَةً فِي الْحُسْنِ صَارَتْ نَفْسَ الْحُسْنِ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ جُودٌ وَكَرَمٌ، إِذَا كَانَ فِي غَايَةِ الْجُودِ وَالْكَرَمِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ, onların mükâfatlarının yüceliğine dikkat çekmek için ahiret mükâfatını "hüsün (güzellik)" ile nitelemiştir. Çünkü ahiret sevabının tamamı son derece güzeldir; artık Allah'ın bu cinsten özellikle "güzel" diye nitelediği şeyin güzelliğinin nasıl olacağını bir düşün! Dünya mükâfatını ise azlığı, zararlarla karışık oluşu, kesintiye uğrayıcı ve yok olucu bulunması sebebiyle böyle nitelememiştir. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: 'Hüsn' kelimesinin, tıpkı { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara güzel söz söyleyin...” [Bakara 83] ayetinde olduğu gibi 'hasen' (güzel) manasında olması muhtemeldir. Buradaki maksat mübalağadır; sanki o güzel şeyler, güzellikteki büyüklüklerinden dolayı bizzat güzelliğin kendisi haline gelmiştir. Nitekim son derece cömert ve kerem sahibi olan kimse hakkında “Filan kişi cömertliğin ve keremin ta kendisidir” denilir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ فِيمَا تَقَدَّمَ: وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٥] فَذَكَرَ لَفْظَةَ (مِنْ) الدَّالَّةِ عَلَى التَّبْعِيضِ فَقَالَ فِي الْآيَةِ: فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ كَلِمَةَ (مِنْ) وَالْفَرْقُ: أَنَّ الَّذِينَ يُرِيدُونَ ثَوَابَ الْآخِرَةِ إِنَّمَا اشْتَغَلُوا بِالْعُبُودِيَّةِ لِطَلَبِ الثَّوَابِ، فَكَانَتْ مَرْتَبَتُهُمْ فِي الْعُبُودِيَّةِ نَازِلَةً، وَأَمَّا الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ إِلَّا الذَّنْبَ وَالْقُصُورَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٧] وَلَمْ يَرَوُا التَّدْبِيرَ وَالنُّصْرَةَ وَالْإِعَانَةَ إِلَّا مِنْ رَبِّهِمْ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ:
Üçüncü Mesele: [Allah Teâlâ] daha önce: { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها } “Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz” [Âl-i İmrân 145] buyurarak kısmîlik bildiren (teb'îz ifade eden) { مِنْ } edatını zikretmişti; bu ayette ise: { فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “Bunun üzerine Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi” buyurmuş ve { مِنْ } kelimesini zikretmemiştir. Aradaki fark şudur: Ahiret sevabını isteyen kimseler kullukla sırf sevap talep etmek için meşgul olmuşlardır; dolayısıyla onların kulluktaki mertebeleri düşüktür. Bu ayette zikredilenler ise nefislerinde sadece günah ve kusur görmüşlerdir ki { اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla” [Âl-i İmrân 147] sözünden maksat budur; tedbiri, yardımı ve desteği ise yalnız Rablerinden görmüşlerdir ki { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!” [Âl-i İmrân
١٤٧] فَكَانَ مَقَامُ هَؤُلَاءِ فِي الْعُبُودِيَّةِ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ، فَلَا جَرَمَ أُولَئِكَ فَازُوا بِبَعْضِ الثَّوَابِ، وَهَؤُلَاءِ فَازُوا بِالْكُلِّ، وَأَيْضًا أُولَئِكَ أَرَادُوا الثَّوَابَ، وَهَؤُلَاءِ مَا أَرَادُوا الثَّوَابَ. وَإِنَّمَا أَرَادُوا خِدْمَةَ مَوْلَاهُمْ فَلَا جَرَمَ أُولَئِكَ حُرِمُوا وَهَؤُلَاءِ أُعْطُوا، لِيُعْلَمَ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَقْبَلَ عَلَى خِدْمَةِ اللَّهِ أَقْبَلَ عَلَى خِدْمَتِهِ كُلُّ مَا سِوَى اللَّهِ.
147] sözünden maksat da budur. Dolayısıyla bunların kulluktaki makamı kemalin zirvesindedir. Bundan dolayı öncekiler sevabın bir kısmına kavuşmuşlar, bunlar ise tamamına nail olmuşlardır. Ayrıca öncekiler sevabı istemişler, bunlar ise sevabı değil, sadece Mevlâlarına hizmeti istemişlerdir. Bundan dolayı öncekiler [tamamından] mahrum bırakılmış, bunlara ise verilmiştir; ta ki Allah'a hizmete yönelen herkese, Allah'tan başka her şeyin hizmet etmek üzere yöneleceği bilinsin.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ وَفِيهِ دَقِيقَةٌ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ هَؤُلَاءِ اعْتَرَفُوا بِكَوْنِهِمْ مُسِيئِينَ حَيْثُ قَالُوا:
Sonra: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah güzel davrananları (muhsinleri) sever.” buyurmuştur. Bunda şöyle ince ve latif bir nükte vardır: Onlar:
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا فَلَمَّا اعْتَرَفُوا بِذَلِكَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ مُحْسِنِينَ، كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يقول لهم:
{ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki aşırılıklarımızı bağışla” diyerek kusurlu (müsî) olduklarını itiraf etmişlerdir. Onlar bunu itiraf edince Allah onları "muhsinler (iyilik yapanlar)" olarak isimlendirmiştir. Sanki Allah Teâlâ onlara şöyle buyurmaktadır:
إِذَا اعْتَرَفْتَ بِإِسَاءَتِكَ وَعَجْزِكَ فَأَنَا أَصِفُكَ بِالْإِحْسَانِ وَأَجْعَلُكَ حَبِيبًا لِنَفْسِي، حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لِلْعَبْدِ إِلَى الْوُصُولِ إِلَى حَضْرَةِ اللَّهِ إِلَّا بِإِظْهَارِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالْعَجْزِ وَأَيْضًا إِنَّهُمْ لَمَّا أَرَادُوا الْإِقْدَامَ عَلَى الْجِهَادِ طَلَبُوا تَثْبِيتَ أَقْدَامِهِمْ فِي دِينِهِ وَنُصْرَتَهُمْ عَلَى الْعَدُوِّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَعِنْدَ ذَلِكَ سَمَّاهُمْ بِالْمُحْسِنِينَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُمْكِنُهُ الْإِتْيَانُ بِالْفِعْلِ الْحَسَنِ، إِلَّا إِذَا أَعْطَاهُ اللَّهُ ذَلِكَ الْفِعْلَ/ الْحَسَنَ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
“Sen kötülüğünü ve acziyetini itiraf ettiğinde, ben seni ihsan ile nitelerim ve kendime sevgili kılarım; ta ki kulun Allah'ın huzuruna ulaşmasının ancak zillet, meskenet ve acziyet göstermekle mümkün olduğunu bilesin.” Ayrıca onlar cihada girişmek istediklerinde dininde ayaklarının sabit kılınmasını ve düşmana karşı zafer elde etmeyi Allah Teâlâ'dan talep ettiler; işte bunun üzerine [Allah] onları muhsinler olarak isimlendirdi. Bu da gösterir ki kul, Allah kendisine o güzel fiili verip ona yardım etmedikçe güzel bir fiil ortaya koyamaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ [الرَّحْمَنِ: ٦٠] وَقَالَ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُسَ: ٢٦] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي يُعْطِي الْفِعْلَ الْحَسَنَ لِلْعَبْدِ، ثُمَّ إِنَّهُ يُثِيبُهُ عَلَيْهِ لِيَعْلَمَ الْعَبْدُ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ وبإعانة الله.
{ هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [Rahmân 60] ve: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” [Yûnus 26]. Bütün bunlar, kula güzel fiili verenin O Sübhânehu olduğunu, sonra da kulun her şeyin Allah'tan ve Allah'ın yardımıyla olduğunu bilmesi için onu buna karşılık mükâfatlandırdığını gösterir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 149-150]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye çevirirler de hüsrana uğrayanlar durumuna düşersiniz. (149) Bilakis sizin mevlanız Allah'tır; O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. (150)”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ تَمَامِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا أَرْجَفُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ قُتِلَ، وَدَعَا الْمُنَافِقُونَ بَعْضَ ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ إِلَى الْكُفْرِ، مَنَعَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى كَلَامِ أولئك المنافقين فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayet önceki sözün tamamlayıcısıdır. Zira kâfirler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiasını yaydıklarında ve münafıklar da Müslümanların zayıflarından bazılarını küfre davet ettiklerinde Allah, bu ayetle Müslümanları o münafıkların sözlerine kulak asmaktan menetmiş ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz...” buyurmuştur. Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ: إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُرَادُ أَبُو سُفْيَانَ، فَإِنَّهُ كَانَ كَبِيرَ الْقَوْمِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، قَالَ السُّدِّيُّ: الْمُرَادُ أَبُو سُفْيَانَ لِأَنَّهُ كَانَ شَجَرَةَ الْفِتَنِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَتْبَاعُهُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ أَلْقَوُا الشُّبُهَاتِ فِي قُلُوبِ الضَّعَفَةِ وَقَالُوا لَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ رَسُولَ اللَّهِ مَا وَقَعَتْ لَهُ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ، وَإِنَّمَا هُوَ رَجُلٌ كَسَائِرِ النَّاسِ، يوماً له ويوماً عَلَيْهِ، فَارْجِعُوا إِلَى دِينِكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ فِيهِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ الْيَهُودُ لِأَنَّهُ كَانَ بِالْمَدِينَةِ قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ، وَكَانُوا يُلْقُونَ الشُّبْهَةَ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا سِيَّمَا عِنْدَ وُقُوعِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْكُفَّارِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَخُصُوصُ السَّبَبِ لَا يَمْنَعُ مِنْ عُمُومِ اللَّفْظِ.
Birinci Mesele: { إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz” buyruğundan muradın Ebû Süfyân olduğu söylenmiştir; zira o gün o topluluğun reisiydi. Süddî: “Murat Ebû Süfyân'dır, çünkü o fitnelerin kaynağı idi” demiştir. Diğerleri ise: “Murat, Abdullah b. Übeyy ve münafıklardan ona uyanlardır. Onlar, zayıfların kalplerine şüphe sokup: 'Eğer Muhammed Allah'ın elçisi olsaydı bu olay başına gelmezdi; o da diğer insanlar gibi bir adamdır, bir gün lehine olur bir gün aleyhine. Öyleyse eskiden üzerinde bulunduğunuz dininize dönün' diyenlerdir” demişlerdir. Başkaları da: “Murat Yahudilerdir; çünkü Medine'de Yahudilerden bir grup vardı ve özellikle bu olay vuku bulduğunda Müslümanların kalplerine şüphe atıyorlardı” demişlerdir. En uygun olanı ise ifadenin bütün kâfirleri kapsamasıdır; çünkü lafız geneldir ve sebebin özel oluşu lafzın genel olmasına engel teşkil etmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى طَاعَتِهِمْ فِي كُلِّ مَا يَقُولُونَهُ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ التَّخْصِيصِ فَقِيلَ: إِنْ تُطِيعُوهُمْ فِيمَا أَمَرُوكُمْ بِهِ يَوْمَ أُحُدٍ مِنْ تَرْكِ الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ: إِنْ تُطِيعُوهُمْ فِي كُلِّ مَا يَأْمُرُونَكُمْ مِنَ الضَّلَالِ، وَقِيلَ فِي الْمَشُورَةِ، وَقِيلَ فِي تَرْكِ الْمُحَارَبَةِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا [آل عمران: ١٥٦] .
İkinci Mesele: { إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz” buyruğunu, söyledikleri her şeyde onlara itaat etmeye hamletmek mümkün değildir; bilakis tahsis edilmesi gerekir. Şöyle denilmiştir: Uhud günü İslam'ı terk etme konusunda size emrettikleri şeyde onlara itaat ederseniz. Yine denilmiştir ki: Sapıklık konusunda size emrettikleri her şeyde onlara itaat ederseniz. [Bir görüşe göre] istişarede; [diğer bir görüşe göre] savaşı terk etme hususunda [itaat kastedilmiştir] ki bu onların: { لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Bizim yanımızda olsalardı ölmezler ve öldürülmezlerdi” [Âl-i İmrân 156] sözüdür.
ثُمَّ قَالَ: يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ يَعْنِي يَرُدُّوكُمْ إِلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ، لِأَنَّ قَبُولَ قَوْلِهِمْ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الْكُفْرِ كُفْرٌ.
Sonra: { يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye çevirirler” buyurmuştur; yani imandan sonra sizi küfre döndürürler. Çünkü onların küfre davet konusundaki sözlerini kabul etmek küfürdür.
ثُمَّ قَالَ: فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ.
Sonra: { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “ve hüsrana uğrayanlar durumuna düşersiniz.” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّفْظَ لَمَّا كَانَ عَامًّا وَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ خُسْرَانُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَمَّا خُسْرَانُ الدُّنْيَا فَلِأَنَّ أَشَقَّ الْأَشْيَاءِ عَلَى الْعُقَلَاءِ فِي الدُّنْيَا الِانْقِيَادُ لِلْعَدُوِّ وَالتَّذَلُّلُ لَهُ وَإِظْهَارُ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَأَمَّا خُسْرَانُ الْآخِرَةِ فَالْحِرْمَانُ عَنِ الثَّوَابِ الْمُؤَبَّدِ وَالْوُقُوعُ فِي الْعِقَابِ الْمُخَلَّدِ.
Bil ki lafız genel olduğu için dünya ve ahiret hüsranının buna dâhil olması vacip olur. Dünya hüsranına gelince; dünyada akıl sahipleri için en ağır şey düşmana boyun eğmek, ona karşı zelil olmak ve ona muhtaç olduğunu göstermektir. Ahiret hüsranı ise ebedî sevaptan mahrum kalmak ve ebedî azaba düşmektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ إِنَّمَا تُطِيعُونَ الكفار لينصروكم
Sonra Allah Teâlâ: { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ } “Bilakis sizin mevlanız Allah'tır; O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.” buyurmuştur. Mana şudur: Siz kâfirlere ancak size yardım etsinler diye itaat ediyorsunuz...