Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْعَرْضُ ذَلِكَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الطُّولَ يَكُونُ أَعْظَمَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:

Cevap: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Genişlik bu kadar olunca, boyunun daha da büyük olacağı aşikârdır. Bunun bir benzeri şu buyruktur:

بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ [الرَّحْمَنِ: ٥٤] وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْبَطَائِنَ لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهَا تَكُونُ أَقَلَّ حَالًا مِنَ الظِّهَارَةِ، فَإِذَا كَانَتِ الْبِطَانَةُ هَكَذَا فَكَيْفَ الظِّهَارَةُ؟ فَكَذَا هَاهُنَا إِذَا كَانَ الْعَرْضُ هَكَذَا فَكَيْفَ الطُّولُ وَالثَّانِي: قَالَ الْقَفَّالُ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِالْعَرْضِ هَاهُنَا مَا هُوَ خِلَافُ الطُّولِ، بَلْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ السَّعَةِ كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: بِلَادٌ عَرِيضَةٌ، وَيُقَالُ هَذِهِ دَعْوَى عَرِيضَةٌ، أَيْ وَاسِعَةٌ عَظِيمَةٌ، وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنَّ مَا اتَّسَعَ عَرْضُهُ لَمْ يَضِقْ، وَمَا ضَاقَ عَرْضُهُ دَقَّ، فَجُعِلَ الْعَرْضُ كِنَايَةً عَنِ السَّعَةِ.

{ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “Astarları kalın ipektendir” [Rahmân 54]. [Allah] astarları zikretmiştir; çünkü astarın yüzünden daha alt mertebede olduğu malumdur. Astar böyle olunca yüzü nasıldır? Burada da durum böyledir; eni böyle olunca boyu nasıldır? İkincisi: El-Kaffâl şöyle demiştir: Burada arz (en) ile kastedilen, uzunluğun zıddı olan şey değildir; bilakis genişlikten kinayedir. Nitekim Araplar: «بِلَادٌ عَرِيضَةٌ» (geniş/büyük belde) derler. Yine «هَذِهِ دَعْوَى عَرِيضَةٌ» (bu geniş/büyük bir iddiadır), yani çok geniş ve büyük [iddia] denilir. Bunun aslı şudur: Eni geniş olan daralmaz, eni dar olan ise incelir. Dolayısıyla arz (en), genişlikten kinaye kılınmıştır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنْتُمْ تَقُولُونَ: الْجَنَّةُ فِي السَّمَاءِ فَكَيْفَ يَكُونُ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ؟

Üçüncü Soru: Siz "Cennet semadadır" diyorsunuz; o halde onun genişliği nasıl semanın genişliği gibi olabilir?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِنَا إِنَّهَا فوق السموات وَتَحْتَ الْعَرْشِ،

Cevap iki vecihtendir: Birincisi: Bizim "o, göklerin fevkinde ve Arş'ın altındadır" sözümüzden murat edilen şudur:

قَالَ ﵇: فِي صِفَةِ الْفِرْدَوْسِ «سَقْفُهَا عَرْشُ الرَّحْمَنِ»

[Peygamber] aleyhisselâm Firdevs'in vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: «سَقْفُهَا عَرْشُ الرَّحْمَنِ» “Onun tavanı Rahmân'ın Arşı'dır.”

وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ هِرَقَلَ سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ وَقَالَ: إِنَّكَ تدعو الى جنة عرضها السموات وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ فَأَيْنَ النَّارُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: سُبْحَانَ اللَّهِ فَأَيْنَ اللَّيْلُ إِذَا جَاءَ النَّهَارُ.

Rivayet edildiğine göre Herakliyus'un elçisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Sen genişliği gökler ve yer kadar olan, müttakiler için hazırlanmış bir cennete çağırıyorsun; peki o halde cehennem nerededir?" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «سُبْحَانَ اللَّهِ فَأَيْنَ اللَّيْلُ إِذَا جَاءَ النَّهَارُ» “Sübhânallâh! Gündüz geldiğinde gece nereye gider?”

وَالْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّهُ إِذَا دَارَ الْفَلَكُ حَصَلَ النَّهَارُ فِي جَانِبٍ مِنَ الْعَالَمِ وَاللَّيْلُ فِي ضِدِّ ذَلِكَ الْجَانِبِ، فَكَذَا الْجَنَّةُ فِي جِهَةِ الْعُلُوِّ وَالنَّارُ فِي جِهَةِ السُّفْلِ، وَسُئِلَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنِ الْجَنَّةِ أَفِي الْأَرْضِ أَمْ فِي السَّمَاءِ؟ فَقَالَ: وَأَيُّ أَرْضٍ وَسَمَاءٍ تَسَعُ الْجَنَّةَ، قِيلَ فأين هي؟ قال: فوق السموات السَّبْعِ تَحْتَ الْعَرْشِ.

Manası -Allah en doğrusunu bilir ya- şudur: Felek döndüğü zaman âlemin bir tarafında gündüz meydana gelir, o tarafın zıddında ise gece olur. Tıpkı bunun gibi cennet yücelik cihetinde, cehennem ise alçaklık cihetindedir. Enes b. Mâlik'e cennetin yerde mi yoksa gökte mi olduğu sorulunca: "Hangi yer veya gök cenneti içine alabilir ki?" dedi. "O halde o nerededir?" denilince: "Yedi göğün fevkinde, Arş'ın altındadır" demiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الَّذِينَ يَقُولُونَ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ غَيْرُ مَخْلُوقَتَيْنِ الْآنَ، بَلِ اللَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُهُمَا بَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ الْجَنَّةُ مخلوقة في مكان السموات وَالنَّارُ فِي مَكَانِ الْأَرْضِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci vecih: "Cennet ve cehennem şu anda yaratılmış değildir; bilakis Allah Teâlâ onları kıyamet koptuktan sonra yaratacaktır" diyenlere göredir. Bu takdire göre, cennetin göklerin yerinde, cehennemin de yerin yerinde yaratılmış olması uzak bir ihtimal değildir. Allah en doğrusunu bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ: أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ فَظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ مَخْلُوقَتَانِ الْآنَ وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُ ذلك.

{ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için hazırlanmıştır” buyruğuna gelince; bunun zahiri, cennet ve cehennemin şu anda yaratılmış olduğuna delalet eder ve bunun açıklaması daha önce geçmişti.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٣٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 134]

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Onlar bollukta da darlıkta da infak edenler, öfkelerini yutanlar ve insanları affedenlerdir. Allah ihsan sahiplerini sever.” (134)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْجَنَّةَ مُعَدَّةٌ لِلْمُتَّقِينَ ذَكَرَ صِفَاتِ الْمُتَّقِينَ حَتَّى يَتَمَكَّنَ الْإِنْسَانُ مِنَ اكْتِسَابِ الْجَنَّةِ بِوَاسِطَةِ اكْتِسَابِ تِلْكَ الصِّفَاتِ.

Bil ki Allah Teâlâ cennetin müttakiler için hazırlanmış olduğunu beyan buyurunca, insan bu vasıfları kazanmak suretiyle cenneti elde etmeye muvaffak olabilsin diye müttakilerin vasıflarını zikretti.

فَالصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ فِي حَالِ الرَّخَاءِ وَالْيُسْرِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعُسْرِ لَا يَتْرُكُونَ الْإِنْفَاقَ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالسَّرَّاءُ هُوَ الْغِنَى، وَالضَّرَّاءُ هُوَ الْفَقْرُ. يُحْكَى عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ أَنَّهُ رُبَّمَا تَصَدَّقَ بِبَصَلَةٍ، وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا تَصَدَّقَتْ بِحَبَّةِ عِنَبٍ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ سَوَاءٌ كَانُوا فِي سُرُورٍ أَوْ فِي حُزْنٍ أَوْ فِي عُسْرٍ أَوْ فِي يُسْرٍ فَإِنَّهُمْ لَا يَدَعُونَ الْإِحْسَانَ إِلَى النَّاسِ، الثَّالِثُ:

Birinci vasıf: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } “Bollukta da darlıkta da infak edenler” buyruğudur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mana, onların rahatlık, kolaylık, güç yetirme [hali] ve darlık halinde infak etmeyi terk etmemeleridir. Hülasa, serrâ (سَّرَّاءِ) zenginlik, darrâ (ضَّرَّاءِ) ise fakirliktir. Selef’ten bazısının bazen bir soğan, Âişe radıyallâhu anhâ'nın da bir üzüm tanesi sadaka verdiği nakledilir. İkincisi: Mana, onların ister sevinçli ister kederli, ister darlıkta ister bollukta olsunlar insanlara iyilik yapmayı bırakmamalarıdır. Üçüncüsü:

الْمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِحْسَانَ وَالْإِنْفَاقَ سَوَاءٌ سَرَّهُمْ بِأَنْ كَانَ عَلَى وَفْقِ طَبْعِهِمْ، أَوْ سَاءَهُمْ بِأَنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ طَبْعِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَهُ، وَإِنَّمَا افْتَتَحَ اللَّهُ بِذِكْرِ الْإِنْفَاقِ لِأَنَّهُ طَاعَةٌ شَاقَّةٌ وَلِأَنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَشْرَفَ الطَّاعَاتِ لِأَجْلِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ فِي مُجَاهَدَةِ الْعَدُوِّ وَمُوَاسَاةِ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ.

Mana, bu iyilik ve infakın ister mizaçlarına uygun olup kendilerini sevindirsin isterse mizaçlarına aykırı olup onları üzsün, onu terk etmemeleridir. Allah'ın söze infakı zikrederek başlaması, onun meşakkatli bir taat olmasından ve o vakitte düşmanla cihat etmekte ve fakir Müslümanlara yardımlaşmada ona ihtiyaç duyulması sebebiyle taatlerin en şereflisi olmasındandır.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ.

İkinci vasıf: Allah Teâlâ'nın: { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } “Öfkelerini yutanlar” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: كَظَمَ غَيْظَهُ إِذَا سَكَتَ عَلَيْهِ وَلَمْ يُظْهِرْهُ لَا بِقَوْلٍ وَلَا بِفِعْلٍ قَالَ الْمُبَرِّدُ: تَأْوِيلُهُ أَنَّهُ كَتَمَ عَلَى امْتِلَائِهِ مِنْهُ، يُقَالُ: كَظَمْتُ السِّقَاءَ إِذَا مَلَأْتَهُ وَسَدَدْتَ عَلَيْهِ، وَيُقَالُ: فُلَانٌ لَا يَكْظِمُ عَلَى جَرَّتِهِ إِذَا كان لا

Birinci Mesele: Kişi öfkesi karşısında susup bunu ne sözle ne de fiille açığa vurmadığında «كَظَمَ غَيْظَهُ» (öfkesini yuttu) denir. El-Müberred şöyle demiştir: "Bunun tevili, kişinin öfkeyle dolmuş olmasına rağmen onu içinde gizlemesidir." Kırbayı doldurup ağzını bağladığın zaman «كَظَمْتُ السِّقَاءَ» denir. Bir kimse hiçbir şeye dayanamadığı zaman «فُلَانٌ لَا يَكْظِمُ عَلَى جَرَّتِهِ» denir.

يَحْتَمِلُ شَيْئًا، وَكُلُّ مَا سَدَدْتَ مِنْ مَجْرَى مَاءٍ أَوْ بَابٍ أَوْ طَرِيقٍ فَهُوَ كَظْمٌ، وَالَّذِي يُسَدُّ بِهِ يُقَالُ لَهُ الْكِظَامَةُ وَالسِّدَادَةُ، وَيُقَالُ لِلْقَنَاةِ الَّتِي تَجْرِي فِي بَطْنِ الْأَرْضِ كظامة، لا لِامْتِلَائِهَا بِالْمَاءِ كَامْتِلَاءِ الْقِرَبِ الْمَكْظُومَةِ، وَيُقَالُ:

Su mecrasından, kapıdan veya yoldan kapattığın her şeye kazm (كَظْم) denir. Kapatılan şeye ise kizâme (الْكِظَامَةُ) ve sidâde (السِّدَادَةُ) denir. Yer altında akan kanala da -ağzı bağlanmış kırbalar gibi suyla dolması sebebiyle- kizâme denir. Yine şöyle denir:

أَخَذَ فُلَانٌ بِكَظْمِ فُلَانٍ إِذَا أَخَذَ بِمَجْرَى نَفَسِهِ، لأنه موضع الامتلاء بالنفس، وكظم البعير كظم الْبَعِيرُ كُظُومًا إِذَا أَمْسَكَ عَلَى مَا فِي جَوْفِهِ وَلَمْ يَجْتَرَّ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ الذين يكفون غيظهم عن الإمضاء ويردون غَيْظَهُمْ فِي أَجْوَافِهِمْ، وَهَذَا الْوَصْفُ مِنْ أَقْسَامِ الصَّبْرِ وَالْحِلْمِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ [الشُّورَى: ٣٧] .

Bir kimse diğerinin nefes borusunu sıktığı zaman «أَخَذَ فُلَانٌ بِكَظْمِ فُلَانٍ» denir; çünkü orası nefesle dolma yeridir. Deve karnındakini tutup geviş getirmediği zaman «كَظَمَ الْبَعِيرُ كُظُومًا» denir. { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } “Öfkelerini yutanlar” buyruğunun manası ise öfkelerini gereğini yapmaktan alıkoyan ve onu içlerine geri atan kimselerdir. Bu vasıf, sabır ve hilmin kısımlarındandır ve bu: { وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” [Şûrâ 37] buyruğu gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى إِنْفَاذِهِ مَلَأَ اللَّهُ قَلْبَهُ أَمْنًا وَإِيمَانًا»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى إِنْفَاذِهِ مَلَأَ اللَّهُ قَلْبَهُ أَمْنًا وَإِيمَانًا» “Gereğini yapmaya gücü yettiği halde öfkesini yutan kimsenin kalbini Allah güven ve imanla doldurur.”

وَقَالَ ﵇ لِأَصْحَابِهِ «تَصَدَّقُوا» فَتَصَدَّقُوا بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالطَّعَامِ، وَأَتَاهُ الرَّجُلُ بِقُشُورِ التَّمْرِ فَتَصَدَّقَ بِهِ، وَجَاءَهُ آخَرُ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِنْدِي مَا أَتَصَدَّقُ بِهِ، وَلَكِنْ أَتَصَدَّقُ بِعِرْضِي فَلَا أُعَاقِبُ أَحَدًا بِمَا يَقُولُهُ فِي حَدِيثِهِ، فَوَفَدَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ قَوْمِ ذَلِكَ الرَّجُلِ وَفْدٌ، فَقَالَ ﵇: «لَقَدْ تَصَدَّقَ مِنْكُمْ رَجُلٌ بِصَدَقَةٍ وَلَقَدْ قَبِلَهَا اللَّهُ مِنْهُ تَصَدَّقَ بِعِرْضِهِ»

[Peygamber] aleyhisselâm ashabına: «تَصَدَّقُوا» “Sadaka verin” buyurdu. Onlar da altın, gümüş ve yiyecek maddeleri tasadduk ettiler. Bir adam hurma kabukları getirip tasadduk etti. Bir başkası gelip: "Vallahi tasadduk edecek hiçbir şeyim yok; fakat ırzımı/onurumu tasadduk ediyorum; binaenaleyh arkamdan konuşan hiç kimseyi cezalandırmayacağım" dedi. Sonra o adamın kavminden bir heyet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «لَقَدْ تَصَدَّقَ مِنْكُمْ رَجُلٌ بِصَدَقَةٍ وَلَقَدْ قَبِلَهَا اللَّهُ مِنْهُ تَصَدَّقَ بِعِرْضِهِ» “İçinizden bir adam öyle bir sadaka verdi ki Allah onu kendisinden kabul etti; o, ırzını/onurumu tasadduk etti.”

وَقَالَ ﵇: «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنْفِذَهُ زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ حَيْثُ يَشَاءُ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنْفِذَهُ زَوَّجَهُ اللَّهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ حَيْثُ يَشَاءُ» “Gereğini yapmaya muktedir olduğu halde öfkesini yutan kimseyi Allah dilediği iri gözlü hurilerle evlendirir.”

وَقَالَ ﵇: «مَا مِنْ جَرْعَتَيْنِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ جَرْعَةٍ مُوجِعَةٍ يَجْرَعُهَا صَاحِبُهَا بِصَبْرٍ وَحُسْنِ/ عَزَاءٍ وَمِنْ جَرْعَةِ غَيْظٍ كَظَمَهَا»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «مَا مِنْ جَرْعَتَيْنِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ جَرْعَةٍ مُوجِعَةٍ يَجْرَعُهَا صَاحِبُهَا بِصَبْرٍ وَحُسْنِ عَزَاءٍ وَمِنْ جَرْعَةِ غَيْظٍ كَظَمَهَا» “Allah katında, sahibinin sabır ve güzel bir metanetle yuttuğu acı veren bir yudum ile yuttuğu bir öfke yudumundan daha sevimli iki yudum yoktur.”

وَقَالَ ﵇ «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرْعَةِ لَكِنَّهُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرْعَةِ لَكِنَّهُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ» “Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değildir; lakin güçlü kimse öfke anında kendine hâkim olan kimsedir.”

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا رَاجِعًا إِلَى مَا ذُمَّ مِنْ فِعْلِ الْمُشْرِكِينَ فِي أَكْلِ الرِّبَا، فَنُهِيَ الْمُؤْمِنُونَ عَنْ ذَلِكَ وَنُدِبُوا إِلَى الْعَفْوِ عَنِ الْمُعْسِرِينَ. قَالَ تَعَالَى عَقِيبَ قِصَّةِ الرِّبَا وَالتَّدَايُنِ وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٠] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كَمَا قَالَ فِي الدِّيَةِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٠] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا بِسَبَبِ غَضَبِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ مَثَّلُوا بِحَمْزَةَ

Üçüncü vasıf: Allah Teâlâ'nın: { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “İnsanları affedenler” buyruğudur. El-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bunun, müşriklerin faiz yemesi hususundaki yerilen fiillerine dönük olması muhtemeldir; zira müminler bundan nehyedilmiş ve darlık içindeki borçluları affetmeye teşvik edilmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ faiz ve borçlanma kıssasının ardından: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, ona kolaylığa kadar mühlet verilmelidir. Sadaka olarak bağışlamanız ise sizin için daha hayırlıdır” [Bakara 280] buyurmuştur. Diyet hususunda buyurduğu: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Kimin lehine din kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa...” [Bakara 178] buyruğundan: { وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “...Sadaka olarak bağışlamanız ise sizin için daha hayırlıdır” [Bakara 280] buyruğuna kadar olduğu gibi olması da muhtemeldir. Bunun, müşrikler Hamza'ya müsle (işkenceyle uzuvlarını kesme) yaptıklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öfkelenmesi sebebiyle olması da muhtemeldir.

وَقَالَ: «لَأُمَثِّلَنَّ بِهِمْ»

O zaman [Peygamber]: «لَأُمَثِّلَنَّ بِهِمْ» “Muhakkak ben de onlara müsle yapacağım!” buyurmuştu.

فَنُدِبَ إِلَى كَظْمِ هَذَا الْغَيْظِ وَالصَّبْرِ عَلَيْهِ وَالْكَفِّ عَنْ فِعْلِ مَا ذَكَرَ أَنَّهُ يَفْعَلُهُ مِنَ الْمُثْلَةِ، فَكَانَ تَرْكُهُ فِعْلَ ذَلِكَ عَفْوًا، قَالَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ [النَّحْلِ:

Bunun üzerine bu öfkeyi yutmaya, buna sabretmeye ve müsle yapacağını belirttiği şeyi yapmaktan vazgeçmeye teşvik edildi; böylece onun bu fiili terk etmesi bir af oldu. Nitekim Allah Teâlâ bu kıssa hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “Eğer ceza verecek olursanız, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” [Nahl:

١٢٦]

126].

قَالَ ﷺ: «لَا يَكُونُ الْعَبْدُ ذَا فَضْلٍ حَتَّى يَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَيَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَيُعْطِيَ مَنْ حَرَمَهُ»

[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَا يَكُونُ الْعَبْدُ ذَا فَضْلٍ حَتَّى يَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَيَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَيُعْطِيَ مَنْ حَرَمَهُ» “Kul; kendisiyle ilişkisini kesenle bağ kurmadıkça, kendisine zulmedeni affetmedikçe ve kendisini mahrum bırakana vermedikçe fazilet sahibi olamaz.”

وَرُوِيَ عَنْ عِيسَى بن مَرْيَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: لَيْسَ الْإِحْسَانُ أَنْ تُحْسِنَ إِلَى مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْكَ ذَلِكَ مُكَافَأَةٌ إِنَّمَا الْإِحْسَانُ أَنْ تُحْسِنَ إِلَى مَنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ.

Meryem oğlu İsa salavâtullâhi aleyh'ten şöyle rivayet edilmiştir: "İhsan, sana iyilik yapana iyilik yapman değildir; bu bir karşılık vermedir. İhsan ancak sana kötülük yapana iyilik yapmandır."

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ لِلْجِنْسِ فَيَتَنَاوَلُ كُلَّ مُحْسِنٍ وَيَدْخُلُ تَحْتَهُ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ، وَأَنْ تَكُونَ لِلْعَهْدِ فَيَكُونَ إِشَارَةً إِلَى هَؤُلَاءِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan sahiplerini sever” buyruğuna gelince; bil ki [başındaki] lâm takısının cins için olması caizdir; bu takdirde her ihsan sahibini kapsar ve bu zikredilenler de onun altına girer. Ya da ahid için olması caizdir; bu takdirde bu kimselere bir işaret olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِحْسَانَ إِلَى الْغَيْرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِإِيصَالِ النَّفْعِ إِلَيْهِ أَوْ بِدَفْعِ الضَّرَرِ عَنْهُ. أَمَّا إِيصَالُ النَّفْعِ إِلَيْهِ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَيَدْخُلُ فِيهِ إِنْفَاقُ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَشْتَغِلَ بِتَعْلِيمِ الْجَاهِلِينَ وَهِدَايَةِ الضَّالِّينَ، وَيَدْخُلُ فِيهِ إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي وُجُوهِ الْخَيْرَاتِ وَالْعِبَادَاتِ وَأَمَّا دَفْعُ الضَّرَرِ عَنِ الْغَيْرِ فَهُوَ إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَهُوَ أن لا يشتغل بمقابلة تلك الإساءة أُخْرَى، وَهُوَ الْمُرَادُ بِكَظْمِ الْغَيْظِ، وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ أَنْ يُبَرِّئَ ذِمَّتَهُ عَنِ التَّبِعَاتِ وَالْمُطَالَبَاتِ فِي الْآخِرَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ دَالَّةً عَلَى جَمِيعِ جِهَاتِ الْإِحْسَانِ إِلَى الْغَيْرِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ مُشْتَرِكَةً فِي كَوْنِهَا إِحْسَانًا إِلَى الْغَيْرِ ذَكَرَ ثَوَابَهَا فَقَالَ: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ فَإِنَّ مَحَبَّةَ الله للعبد أعم درجات الثواب.

Bil ki başkasına ihsanda bulunmak ya ona fayda ulaştırmakla ya da ondan zararı defetmekle olur. Faydayı ulaştırmaya gelince; { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } “Bollukta da darlıkta da infak edenler” buyruğu ile murat edilen budur. Cahilleri eğitmekle ve sapanları doğru yola iletmekle meşgul olmak suretiyle ilim infak etmek de buna dâhildir. Malı hayır yollarına ve ibadetlere infak etmek de buna dâhildir. Başkasından zararı defetmeye gelince; bu ya dünyadadır ki o da bu kötülüğe başka bir kötülükle karşılık vermeye kalkışmamaktır; öfkeyi yutmaktan murat edilen budur. Ya da ahirettedir ki o da ahiretteki vebal ve hak taleplerinden onun zimmetini ibra etmektir; Allah Teâlâ'nın: { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “İnsanları affedenler” buyruğundan murat edilen budur. Böylece bu ayet bu yönden başkasına ihsanda bulunmanın bütün cihetlerine delalet etmiş oldu. Bu üç husus başkasına ihsanda bulunma noktasında ortak olunca, Allah bunların sevabını zikredip: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah ihsan sahiplerini sever” buyurmuştur; zira Allah'ın kulunu sevmesi mükâfat derecelerinin en kapsamlısıdır.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٥ الى ١٣٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 135-136]

وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦)

{ وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ * أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Onlar bir çirkin hayasızlık işledikleri veya kendilerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp hemen günahları için bağışlanma dilerler. Günahları Allah'tan başka kim bağışlar? Ve onlar, bile bile işledikleri [günahlar] üzerinde ısrar etmezler. İşte onların mükâfatı, Rablerinden bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle güzel] amel edenlerin ecri ne güzeldir!” (135-136)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ]

[Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Onlar bir çirkin hayasızlık işledikleri veya kendilerine zulmettikleri zaman...” Buyruğu Hakkında]

وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ النَّظْمِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْجَنَّةَ بِأَنَّهَا مُعَدَّةٌ لِلْمُتَّقِينَ بَيَّنَ أَنَّ الْمُتَّقِينَ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ أَقْبَلُوا عَلَى الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ، وَهُمُ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِالْإِنْفَاقِ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، وَكَظْمِ الْغَيْظِ، وَالْعَفْوِ عَنِ النَّاسِ. وَثَانِيهُمَا: الَّذِينَ أَذْنَبُوا ثُمَّ تَابُوا وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذِهِ الْفِرْقَةَ كَالْفِرْقَةِ الْأُولَى فِي كَوْنِهَا مُتَّقِيَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُذْنِبَ إِذَا تَابَ عَنِ الذَّنْبِ صَارَ حَالُهُ كَحَالِ مَنْ لَمْ يُذْنِبْ قَطُّ فِي اسْتِحْقَاقِ الْمَنْزِلَةِ وَالْكَرَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ.

Bil ki [bu ayetlerin önceki ayetlerle] irtibat vecihleri iki tanedir: Birincisi: Allah Teâlâ cenneti müttakiler için hazırlanmış olarak vasfedince müttakilerin iki kısım olduğunu beyan etti: Birincisi: Taatlere ve ibadetlere yönelen kimselerdir; bunlar Allah'ın bollukta ve darlıkta infak etmekle, öfkelerini yutmakla ve insanları affetmekle vasfettiği kimselerdir. İkincisi: Günah işleyip ardından tövbe eden kimselerdir; { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Onlar bir çirkin hayasızlık işledikleri zaman...” buyruğu ile murat edilen de bunlardır. Allah Teâlâ bu fırkanın da müttaki olma hususunda birinci fırka gibi olduğunu beyan etmiştir. Çünkü günahkâr kimse günahtan tövbe ettiği zaman, Allah katında derece ve ikramı hak etme bakımından hiç günah işlememiş kimse gibi olur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى نَدَبَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى إِلَى الْإِحْسَانِ إِلَى الْغَيْرِ، وَنَدَبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الْإِحْسَانِ إِلَى النَّفْسِ، فَإِنَّ الْمُذْنِبَ الْعَاصِيَ إِذَا تَابَ كَانَتْ تِلْكَ التَّوْبَةُ إِحْسَانًا مِنْهُ إِلَى نَفْسِهِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

İkinci vecih: Allah Teâlâ birinci ayette başkasına iyilik yapmaya teşvik etmiş, bu ayette ise kişinin kendisine iyilik yapmasına teşvik etmiştir; zira günahkâr ve asi kimse tövbe ettiği zaman bu tövbe onun kendi nefsine yaptığı bir iyilik olur. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رَجُلَيْنِ، أَنْصَارِيٍّ وَثَقَفِيٍّ، وَالرَّسُولُ ﷺ كَانَ قَدْ آخَى بَيْنَهُمَا، وَكَانَا لَا يَفْتَرِقَانِ فِي أَحْوَالِهِمَا، فَخَرَجَ الثَّقَفِيُّ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ بِالْقُرْعَةِ فِي السَّفَرِ، وَخَلَّفَ الْأَنْصَارِيَّ عَلَى أَهْلِهِ لِيَتَعَاهَدَهُمْ، فَكَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ ثُمَّ قَامَ إِلَى امْرَأَتِهِ لِيُقَبِّلَهَا فَوَضَعَتْ كَفَّهَا عَلَى وَجْهِهَا، فَنَدِمَ الرَّجُلُ، فَلَمَّا وَافَى الثَّقَفِيُّ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ لَمْ يَرَ الْأَنْصَارِيَّ، وَكَانَ قَدْ هَامَ فِي الْجِبَالِ لِلتَّوْبَةِ، فَلَمَّا عَرَفَ الرَّسُولُ ﷺ سَكَتَ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

İbn Abbâs şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet, biri Ensar'dan diğeri Sakîf'ten iki adam hakkında indi. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasını kardeş kılmıştı ve onlar hiçbir hallerinde birbirlerinden ayrılmazlardı. Sakîfli olan kimse kura ile Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıktı ve Ensarlı olanı ailesine bakması için geride bıraktı. O da ailesine bakıyordu; sonra Ensarlı adam onu öpmek için kadına yöneldi, kadın da elini yüzüne koydu. Bunun üzerine adam pişman oldu. Sakîfli kimse Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte döndüğünde Ensarlıyı göremedi; meğer o tövbe etmek için dağlara çekilmişti. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem durumu öğrenince bu ayet inene kadar sustu.

وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: قَالَ الْمُؤْمِنُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنَّا، فَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا أَذْنَبَ ذَنْبًا أَصْبَحَتْ كَفَّارَةُ ذَنْبِهِ مَكْتُوبَةً عَلَى عَتَبَةِ دَارِهِ: اجْدَعْ أَنْفَكَ، افْعَلْ كَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ حَيْثُ جَعَلَ كَفَّارَةَ ذَنْبِهِمُ الِاسْتِغْفَارَ.

İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Müminler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: "İsrailoğulları Allah katında bizden daha değerliydi; zira onlardan biri bir günah işlediğinde günahının kefareti evinin eşiğinde: 'Burnunu kes, şunu şunu yap' diye yazılı bulunurdu." Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi ve günahlarının kefaretini istiğfar kılmak suretiyle onların Allah katında öbürlerinden daha değerli olduğunu beyan etti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَاحِشَةُ هَاهُنَا نَعْتٌ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: فَعَلُوا فِعْلَةً فَاحِشَةً، وَذَكَرُوا فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْفَاحِشَةِ وَبَيْنَ ظُلْمِ النَّفْسِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْفَاحِشَةُ مَا يَكُونُ فِعْلُهُ/ كَامِلًا فِي الْقُبْحِ، وَظُلْمُ النَّفْسِ: هُوَ أَيُّ ذَنْبٍ كَانَ مِمَّا يُؤَاخَذُ الْإِنْسَانُ بِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْفَاحِشَةَ هِيَ الْكَبِيرَةُ، وَظُلْمُ النَّفْسِ. هِيَ الصَّغِيرَةُ، وَالصَّغِيرَةُ يَجِبُ الِاسْتِغْفَارُ مِنْهَا، بِدَلِيلِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مَأْمُورًا بِالِاسْتِغْفَارِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ [مُحَمَّدٍ: ١٩] وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُهُ دَالًّا عَلَى الصَّغَائِرِ بَلْ عَلَى تَرْكِ الْأَفْضَلِ. الثَّالِثُ: الْفَاحِشَةُ: هِيَ الزِّنَا، وَظُلْمُ النَّفْسِ: هِيَ الْقُبْلَةُ وَاللَّمْسَةُ وَالنَّظْرَةُ، وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى السَّبَبِ الَّذِي رَوَيْنَاهُ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى الزِّنَا فَاحِشَةً، فَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً [الْإِسْرَاءِ: ٣٢] .

İkinci Mesele: Buradaki fahişe (الْفَاحِشَةُ), mahzuf bir nitelemenin sıfatıdır; takdiri: «فَعَلُوا فِعْلَةً فَاحِشَةً» (çirkin bir fiil işledikleri zaman) şeklindedir. Fahişe ile nefse zulüm arasındaki fark hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Fahişe, yapılması tam anlamıyla çirkin olan şeydir; nefse zulüm ise insanın kendisi sebebiyle hesaba çekileceği herhangi bir günahtır. İkincisi: Fahişe büyük günah, nefse zulüm ise küçük günahtır. Küçük günahlardan da istiğfar etmek vaciptir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “Günahın için istiğfar et” [Muhammed 19] buyruğu ile istiğfar etmesi emredilmiştir. Onun istiğfarı küçük günahlara değil, evlâ olanı terk etmeye delalet etmektedir. Üçüncüsü: Fahişe zinadır, nefse zulüm ise öpme, dokunma ve bakmadır. Bu, ayeti rivayet ettiğimiz iniş sebebine bağlayanların görüşüne göredir; ayrıca Allah Teâlâ zinayı fahişe olarak isimlendirmiş ve: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً } “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, bir hayasızlıktır” [İsrâ 32] buyurmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: ذَكَرُوا اللَّهَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْنَى ذَكَرُوا وَعِيدَ اللَّهِ أَوْ عِقَابَهُ أَوْ جَلَالَهُ الْمُوجِبَ لِلْخَشْيَةِ وَالْحَيَاءِ مِنْهُ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، وَالذِّكْرُ هَاهُنَا هُوَ الَّذِي ضِدُّ النِّسْيَانِ وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الضَّحَّاكِ، وَمُقَاتِلٍ، وَالْوَاقِدِيِّ، فَإِنَّ الضَّحَّاكَ قَالَ: ذَكَرُوا الْعَرْضَ الْأَكْبَرَ عَلَى اللَّهِ، ومقاتل، والواقدي قال:

{ ذَكَرُوا اللَّهَ } “Allah'ı hatırlayıp” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mana, Allah'ın tehdidini veya azabını ya da O'ndan korkmayı ve utanmayı gerektiren celâlini hatırlamalarıdır; dolayısıyla bu, muzâfın hazfedilmesi kabilindendir. Buradaki zikir, unutmanın zıddı olan hatırlamadır. Dahhâk, Mukâtil ve Vâkıdî'nin sözünün manası da budur. Nitekim Dahhâk: "Allah'ın huzuruna çıkacakları büyük arzı (hesap gününü) hatırladılar" demiştir. Mukâtil ve Vâkıdî ise şöyle demiştir:

تَفَكَّرُوا أَنَّ اللَّهَ سَائِلُهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ كَالْأَثَرِ، وَالنَّتِيجَةِ لِذَلِكَ الذِّكْرِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الذِّكْرَ الَّذِي يُوجِبُ الِاسْتِغْفَارَ لَيْسَ إِلَّا ذِكْرَ عِقَابِ اللَّهِ، وَنَهْيِهِ وَوَعِيدِهِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ [الأعراف: ٢٠١]

"Allah'ın kendilerine hesap soracağını düşündüler." Zira Allah bu ayetten sonra: { فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Hemen günahları için bağışlanma dilediler” buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki istiğfar, o hatırlamanın bir eseri ve neticesi gibidir. İstiğfarı gerektiren hatırlamanın ise ancak Allah'ın cezasını, nehyini ve tehdidini hatırlamak olduğu malumdur. Bu ayetin bir benzeri şu buyruktur: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Müttaki olanlar, şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman iyice düşünürler de derhal gerçeği görürler” [A'râf 201].

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الذِّكْرِ ذِكْرُ اللَّهِ بِالثَّنَاءِ وَالتَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ مَسْأَلَةً، فَالْوَاجِبُ أَنْ يُقَدِّمَ عَلَى تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ الثَّنَاءَ عَلَى اللَّهِ، فَهُنَا لَمَّا كَانَ الْمُرَادُ الِاسْتِغْفَارَ مِنَ الذُّنُوبِ قَدَّمُوا عَلَيْهِ الثَّنَاءَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ اشْتَغَلُوا بِالِاسْتِغْفَارِ عَنِ الذُّنُوبِ.

İkinci görüş: Bu zikirden muradın övgü, tazim ve celal ile Allah'ı anmak olmasıdır. Çünkü kim Allah'tan bir talepte bulunmak isterse, o talebinin önüne Allah'a övgüyü takdim etmesi gerekir. Burada murat edilen günahlardan istiğfar etmek olunca, bunun önüne Allah Teâlâ'ya övgüyü takdim ettiler; sonra da günahlarından istiğfar etmekle meşgul oldular.

ثُمَّ قَالَ: فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْإِتْيَانُ بِالتَّوْبَةِ عَلَى الْوَجْهِ الصَّحِيحِ، وَهُوَ النَّدَمُ عَلَى فِعْلِ مَا مَضَى مع العز عَلَى تَرْكِ مِثْلِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَهَذَا هُوَ حَقِيقَةُ التَّوْبَةِ، فَأَمَّا الِاسْتِغْفَارُ بِاللِّسَانِ، فَذَاكَ لَا أَثَرَ لَهُ فِي إِزَالَةِ الذَّنْبِ، بَلْ يَجِبُ إِظْهَارُ هَذَا الِاسْتِغْفَارِ لِإِزَالَةِ التُّهْمَةِ، وَلِإِظْهَارِ كَوْنِهِ مُنْقَطِعًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ:

Sonra: { فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Hemen günahları için bağışlanma dilediler” buyurmuştur. Bundan murat, tövbeyi sahih şekliyle yerine getirmektir ki o da gelecekte benzerini terk etme azmiyle birlikte geçmişte yapılan işe pişman olmaktır. Tövbenin hakikati işte budur. Dil ile yapılan istiğfara gelince, onun günahı gidermede bir tesiri yoktur; lakin töhmeti gidermek ve Allah Teâlâ'ya yönelmiş olduğunu açığa vurmak için bu istiğfarı izhar etmek vaciptir. [Cenâb-ı Hakk'ın]:

لِذُنُوبِهِمْ أَيْ لِأَجْلِ ذُنُوبِهِمْ.

{ لِذُنُوبِهِمْ } [buyruğu], yani "günahları sebebiyle" [demektir].

ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ لَا يَطْلُبَ الْعَبْدُ الْمَغْفِرَةَ إِلَّا مِنْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْقَادِرُ عَلَى عِقَابِ الْعَبْدِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَكَانَ هُوَ الْقَادِرَ عَلَى إِزَالَةِ ذَلِكَ الْعِقَابِ عَنْهُ، فَصَحَّ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ طَلَبُ الِاسْتِغْفَارِ إِلَّا مِنْهُ.

Sonra: { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } “Günahları Allah'tan başka kim bağışlar?” buyurmuştur. Bundan maksat, kulun mağfireti ancak O'ndan istemesidir. Çünkü dünyada ve ahirette kulu cezalandırmaya kadir olan yalnız Allah Teâlâ'dır; dolayısıyla o cezayı kuldan kaldırmaya muktedir olan da sadece O'dur. Bu bakımdan istiğfar talebinin sadece O'ndan caiz olacağı sabit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا.

Sonra: { وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا } “Ve onlar, işledikleri [günahlar] üzerinde ısrar etmezler” buyurmuştur. Bil ki: { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } “Günahları Allah'tan başka kim bağışlar?” cümlesi, matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir ara cümledir. Cümlenin takdiri: «فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا» (günahları için bağışlanma dilediler ve işledikleri şeyler üzerinde ısrar etmediler) şeklindedir.

وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حَالٌ مِنْ فِعْلِ الْإِصْرَارِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَمْ يُصِرُّوا/ عَلَى مَا فَعَلُوا مِنَ الذُّنُوبِ حَالَ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِكَوْنِهَا مَحْظُورَةً مُحَرَّمَةً لِأَنَّهُ قَدْ يُعْذَرُ مَنْ لَا يَعْلَمُ حُرْمَةَ الْفِعْلِ، أَمَّا الْعَالِمُ بِحُرْمَتِهِ فَإِنَّهُ لَا يُعْذَرُ فِي فِعْلِهِ أَلْبَتَّةَ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَقْلَ وَالتَّمْيِيزَ وَالتَّمْكِينَ مِنَ الِاحْتِرَازِ مِنَ الْفَوَاحِشِ فَيَجْرِي مَجْرَى

{ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Bile bile” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Israr fiilinden bir hâl olmasıdır; takdiri: "İşledikleri günahların yasak ve haram olduğunu bildikleri halde onlar üzerinde ısrar etmediler" şeklindedir. Çünkü bir fiilin haram olduğunu bilmeyen kimse mazur görülebilir; ancak haram olduğunu bilen kimse, o fiili işleme hususunda asla mazur görülmez. İkincisi: Bundan muradın akıl, temyiz ve fahşâdan sakınma imkânı olmasıdır; bu takdirde bu ifade:

قَوْلِهِ ﷺ: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ» “Üç kişiden kalem kaldırılmıştır” buyruğu mesabesinde olur.

ثُمَّ قَالَ: أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَطْلُوبَ أَمْرَانِ: الْأَوَّلُ: الْأَمْنُ مِنَ الْعِقَابِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَالثَّانِي: إِيصَالُ الثواب اليه وهو المراد بقوله: جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي يَحْصُلُ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ وَهُوَ الْغُفْرَانُ وَالْجَنَّاتُ يَكُونُ أَجْرًا لِعَمَلِهِمْ وَجَزَاءً عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ قَالَ إِنَّ الثَّوَابَ تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ وَلَيْسَ بِجَزَاءٍ على عملهم.

Sonra şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “İşte onların mükafatı Rableri tarafından bağışlanma ve altlarından ırmaklar akan cennetlerdir.” Bunun anlamı şudur: İstenen iki şey vardır; birincisi cezadan emin olmaktır ki { مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “Rableri tarafından bağışlanma” buyruğuyla buna işaret edilmiştir; ikincisi ise sevabın ona ulaştırılmasıdır ki { جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها } “altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler” buyruğuyla kastedilen de budur. Ardından Allah Teâlâ, { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Çalışanların mükafatı ne güzeldir!” buyruğuyla, onlara bu yolla hasıl olan bağışlanma ve cennetlerin, amellerinin bir karşılığı ve onun üzerine bir mükafat olduğunu beyan etmiştir. Kadı der ki: “Bu ifade, sevabın Allah'tan bir lütuf olup amellerin bir karşılığı olmadığını söyleyen kimsenin görüşünü boşa çıkarır.”

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٧ الى ١٣٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 137-138. Ayetler]

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨)

{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) } “Sizden önce nice sünnetler (kanunlar ve ibret verici olaylar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezin dolaşın da [peygamberleri] yalanlayanların sonu nasıl olmuş görün! (137) Bu [Kur'an], insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür. (138)”

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ عَلَى الطَّاعَةِ وَالتَّوْبَةِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ الْغُفْرَانَ وَالْجَنَّاتِ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَى فِعْلِ الطَّاعَةِ وَعَلَى التَّوْبَةِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ وَهُوَ تَأَمُّلُ أَحْوَالِ الْقُرُونِ الْخَالِيَةِ مِنَ الْمُطِيعِينَ وَالْعَاصِينَ فَقَالَ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, itaate ve günahtan tövbeye karşılık bağışlanma ve cennetleri vadettiğinde, bunun hemen ardına onları itaatte bulunmaya ve günahtan tövbe etmeye sevk edecek şeyi zikretmiştir; o da itaat eden ve isyan eden geçmiş nesillerin durumlarını tefekkür etmektir. Nitekim: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” buyurmuştur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَصْلُ الْخُلُوِّ فِي اللُّغَةِ الِانْفِرَادُ وَالْمَكَانُ الْخَالِي هُوَ الْمُنْفَرِدُ عَمَّنْ يَسْكُنُ فِيهِ وَيُسْتَعْمَلُ أَيْضًا فِي الزَّمَانِ بِمَعْنَى الْمُضِيِّ لِأَنَّ مَا مَضَى انْفَرَدَ عَنِ الْوُجُودِ وَخَلَا عَنْهُ، وَكَذَا الْأُمَمُ الْخَالِيَةُ، وَأَمَّا السُّنَّةُ فَهِيَ الطَّرِيقَةُ الْمُسْتَقِيمَةُ وَالْمِثَالُ الْمُتَّبَعُ، وَفِي اشْتِقَاقِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا فُعْلَةٌ مِنْ سَنَّ الْمَاءَ يَسُنُّهُ إِذَا وَالَى صَبَّهُ، وَالسَّنُّ الصَّبُّ لِلْمَاءِ، وَالْعَرَبُ شَبَّهَتِ الطَّرِيقَةَ الْمُسْتَقِيمَةَ بِالْمَاءِ الْمَصْبُوبِ فَإِنَّهُ لِتَوَالِي أَجْزَاءِ الْمَاءِ فِيهِ عَلَى نَهْجٍ وَاحِدٍ يَكُونُ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ، وَالسُّنَّةُ فُعْلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَثَانِيهَا: أَنْ تَكُونَ مِنْ سَنَنْتُ

BİRİNCİ MESELE: Vâhidî şöyle der: “Arap dilinde huluvv (خُلُوّ) kelimesinin aslı yalnız kalmak/ayrılmaktır. Boş mekân (el-mekânü'l-hâlî), içinde oturan kimseden ayrılıp yalnız kalmış yerdir. Bu kelime zamanda da 'geçip gitmek' anlamında kullanılır; çünkü geçmiş olan şey varlıktan ayrılmış ve ondan sıyrılıp gitmiştir. Gelip geçmiş ümmetler (el-ümemü'l-hâliye) de böyledir. Sünnet (سُنَّة) kelimesine gelince; o, dosdoğru yol ve uyulan model demektir. Bu kelimenin türeyişinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu kelime, suyu ardı ardına akıttığında söylenen senne'l-mâe yesünnühû (سَنَّ الْمَاءَ يَسُنُّهُ) ifadesindeki 'fu'le' veznindedir; senn (سَنّ) suyun dökülmesidir. Araplar dosdoğru yolu dökülen suya benzetmişlerdir; zira suyun parçaları onda tek bir çizgi üzerinde birbirini izlediği için tek bir şey gibi olur. Sünnet kelimesi 'mef'ûl' anlamında bir 'fu'le' veznidir. İkincisi: Benim [ok ucu ve mızrak temrenini bilediğimde söylediğim]:

النَّصْلَ وَالسِّنَانَ أَسُنُّهُ سَنًّا فَهُوَ مَسْنُونٌ إِذَا حَدَدْتَهُ عَلَى الْمِسَنِّ، فَالْفِعْلُ الْمَنْسُوبُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ سُمِّيَ سُنَّةً عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ مَسْنُونٌ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِهِمْ: سَنَّ الْإِبِلَ إِذَا أَحْسَنَ الرَّعْيَ، وَالْفِعْلُ الَّذِي دَاوَمَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ سُمِّيَ سُنَّةً بِمَعْنَى أَنَّهُ ﵊ أَحْسَنَ رِعَايَتَهُ وَإِدَامَتَهُ.

Senentü'n-nasle ve's-sinâne esünnühû sennen fe-hüve mesnûnün (سَنَنْتُ النَّصْلَ وَالسِّنَانَ أَسُنُّهُ سَنًّا فَهُوَ مَسْنُونٌ) [yani onu bileyi taşında biledim, o da bilenmiştir] sözünden gelmesidir. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet edilen fiil, 'bileylenmiş/keskinleştirilmiş yol' anlamında 'sünnet' olarak adlandırılmıştır. Üçüncüsü: Arapların, develeri iyi otlattığında söylediği senne'l-ibile (سَنَّ الْإِبِلَ) sözünden gelmesidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in devam ettiği fiile, kendisinin aleyhisselâm onu en güzel şekilde gözetip devam ettirdiği anlamında sünnet denilmiştir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: قَدِ انْقَضَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنُ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْأُمَمِ السَّالِفَةِ، وَاخْتَلَفُوا/ فِي ذَلِكَ، فَالْأَكْثَرُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ سُنَنُ الْهَلَاكِ وَالِاسْتِئْصَالِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ خَالَفُوا الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ لِلْحِرْصِ عَلَى الدُّنْيَا وَطَلَبِ لَذَّاتِهَا، ثُمَّ انْقَرَضُوا وَلَمْ يَبْقَ مِنْ دُنْيَاهُمْ أَثَرٌ وَبَقِيَ اللَّعْنُ فِي الدُّنْيَا وَالْعِقَابُ فِي الْآخِرَةِ عَلَيْهِمْ، فَرَغَّبَ اللَّهُ تَعَالَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي تَأَمُّلِ أَحْوَالِ هَؤُلَاءِ الْمَاضِينَ لِيَصِيرَ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الرِّيَاسَةِ فِي الدُّنْيَا وَطَلَبِ الْجَاهِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بَلِ الْمُرَادُ سُنَنُ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ الدُّنْيَا مَا بَقِيَتْ لَا مَعَ الْمُؤْمِنِ وَلَا مَعَ الْكَافِرِ، وَلَكِنَّ الْمُؤْمِنَ يَبْقَى لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ الثَّنَاءِ الْجَمِيلِ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابِ الْجَزِيلِ فِي الْعُقْبَى، وَالْكَافِرُ بَقِيَ عَلَيْهِ اللَّعْنَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْعِقَابُ فِي الْعُقْبَى ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ لِأَنَّ التَّأَمُّلَ فِي حَالِ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ يَكْفِي فِي مَعْرِفَةِ حَالِ الْقِسْمِ الْآخَرِ، وَأَيْضًا يُقَالُ الْغَرَضُ مِنْهُ زَجْرُ الْكُفَّارِ عَنْ كُفْرِهِمْ وَذَلِكَ إِنَّمَا يُعْرَفُ بِتَأَمُّلِ أَحْوَالِ الْمُكَذِّبِينَ وَالْمُعَانِدِينَ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ [الصافات: ١٧١- ١٧٣] وقوله: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الأعراف: ١٢٨، القصص: ٨٣] وَقَوْلُهُ: أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٥] .

İKİNCİ MESELE: Ayetten murat: “Sizden önce geçmiş ümmetlerde Allah Teâlâ'nın sünnetleri (kanunları) cereyan edip geçmiştir” demektir. Müfessirler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Müfessirlerin çoğunluğu, Allah Teâlâ'nın: { فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “[Peygamberleri] yalanlayanların sonu nasıl olmuş görün!” buyruğunun delaletiyle, muradın helak ve kökünü kazıma sünnetleri olduğu görüşündedir. Zira onlar dünyaya düşkünlük ve onun lezzetlerini arzulama sebebiyle peygamberlere ve elçilere muhalefet ettiler; sonra yok olup gittiler ve dünyalarından hiçbir iz kalmadı; dünyada lanet, ahirette de azap onların üzerine baki kaldı. Allah Teâlâ, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini bu geçmiş kimselerin durumlarını tefekküre teşvik etmiştir ki bu tefekkür onları Allah'a ve elçilerine iman etmeye, dünyadaki reislikten ve makam arzusundan yüz çevirmeye sevk etsin. Mücâhid ise şöyle demiştir: “Bilakis murat, Allah Teâlâ'nın hem kâfirler hem de müminler hakkındaki sünnetleridir; çünkü dünya ne mümin için ne de kâfir için baki kalmıştır. Fakat müminin ölümünden sonra dünyada güzel bir övgü ve ahirette bol bir sevap kalırken, kâfirin üzerinde ise dünyada lanet ve ahirette azap kalmıştır.” Sonra Allah Teâlâ: { فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “[Peygamberleri] yalanlayanların sonu nasıl olmuş görün!” buyurmuştur; zira iki kısımdan birinin halini tefekkür etmek diğer kısmın halini bilmek için yeterlidir. Ayrıca [şöyle de] denilir: Bundan maksat kâfirleri küfürlerinden caydırmaktır; bu da ancak yalanlayan ve inat edenlerin durumlarını tefekkür etmekle bilinir. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Mutlaka kendilerine yardım edilecektir ve galip gelecek olanlar da muhakkak bizim ordumuzdur” [Sâffât 171-173], { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel son, takva sahiplerinindir” [A'râf 128; Kasas 83] ve { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Yeryüzüne ancak salih kullarım varis olacaktır” [Enbiyâ 105].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا الْأَمْرَ بِذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، بَلِ الْمَقْصُودُ تَعَرُّفُ أَحْوَالِهِمْ، فَإِنْ حَصَلَتْ هَذِهِ الْمَعْرِفَةُ بِغَيْرِ الْمَسِيرِ فِي الْأَرْضِ كَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا: إِنَّ لِمُشَاهَدَةِ آثَارِ الْمُتَقَدِّمِينَ أَثَرًا أَقْوَى مِنْ أَثَرِ السَّمَاعِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: [Cenâb-ı Hakk'ın]: { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا } “Yeryüzünde gezin dolaşın da görün” buyruğundan murat, kesin surette [bunu fiilen yapmak üzere] verilmiş bir emir değildir; bilakis maksat onların hallerini öğrenmektir. Dolayısıyla bu bilgi yeryüzünde gezmeksizin de hasıl olursa gaye gerçekleşmiş olur. Bununla birlikte geçmiştekilerin kalıntılarını bizzat müşahede etmenin, [onları sadece] işitmenin tesirinden daha kuvvetli bir tesiri olduğunu söylemek de imkânsız değildir; nitekim şair şöyle demiştir:

إِنَّ آثَارَنَا تَدُلُّ عَلَيْنَا ... فَانْظُرُوا بَعْدَنَا إِلَى الْآثَارِ

Şüphesiz eserlerimiz bizi gösterir, / Öyleyse bizden sonra eserlere bakın!

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ وَيَعْنِي بِقَوْلِهِ: هَذَا مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ وَوَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ وَذِكْرِهِ لِأَنْوَاعِ الْبَيِّنَاتِ وَالْآيَاتِ، وَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْبَيَانِ وَبَيْنَ الْهُدَى وَبَيْنَ الْمَوْعِظَةِ، لِأَنَّ الْعَطْفَ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ فَنَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْبَيَانَ هُوَ الدَّلَالَةُ الَّتِي تُفِيدُ إِزَالَةَ الشُّبْهَةِ بَعْدَ أَنْ كَانَتِ الشُّبْهَةُ حَاصِلَةً، فَالْفَرْقُ أَنَّ الْبَيَانَ عَامٌّ فِي أَيِّ مَعْنًى كَانَ، وَأَمَّا الْهُدَى فَهُوَ بَيَانٌ لِطَرِيقِ الرُّشْدِ لِيُسْلَكَ دُونَ طَرِيقِ الْغَيِّ. وَأَمَّا الْمَوْعِظَةُ فَهِيَ الْكَلَامُ الَّذِي يُفِيدُ الزَّجْرَ عَمَّا لَا يَنْبَغِي فِي طَرِيقِ الدِّينِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْبَيَانَ جِنْسٌ تَحْتَهُ نَوْعَانِ: أَحَدُهُمَا: الْكَلَامُ الْهَادِي إِلَى مَا يَنْبَغِي فِي الدِّينِ وَهُوَ الْهُدَى. الثَّانِي: الْكَلَامُ الزَّاجِرُ عَمَّا لَا يَنْبَغِي فِي الدِّينِ وَهُوَ الْمَوْعِظَةُ.

Sonra Allah Teâlâ: { هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “Bu, insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür” buyurmuştur. { هذا } “Bu” ifadesiyle kastettiği; O'nun daha önce geçen emirleri, nehiyleri, vaatleri, tehditleri ve açık deliller ile ayetlerin çeşitlerini zikretmesidir. Beyan (açıklama), hüda (hidayet) ve mev'ıza (öğüt) arasında fark olması kaçınılmazdır; zira atıf başkalık (muğayeret) iktiza eder. Bu hususta iki vecih olduğunu söyleriz: Birincisi: Beyan, şüphe oluştuktan sonra şüphenin giderilmesini sağlayan delildir. Aralarındaki fark şudur: Beyan, hangi anlamda olursa olsun geneldir. Hidayet ise sapıklık yoluna değil, gidilmesi gereken doğruluk yoluna yapılan açıklamadır. Mev'ıza (öğüt) ise din yolunda uygun olmayan şeylerden caydırmayı sağlayan sözdür. Özetle beyan bir cinstir; altında iki nevi bulunur: Birincisi: Dinde gereken şeye yol gösteren sözdür ki o hidayettir. İkincisi: Dinde uygun olmayan şeyden caydıran sözdür ki o da öğüttür.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْبَيَانَ هُوَ الدَّلَالَةُ، وَأَمَّا الْهُدَى فَهُوَ الدَّلَالَةُ بِشَرْطِ كَوْنِهَا مُفْضِيَةً إِلَى الِاهْتِدَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْبَحْثُ فِي تفسير قوله: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

İkinci Vecih: Beyan delalettir (yol göstermedir); hidayet ise doğru yolu bulmaya (ihtidâya) ulaştırıcı olması şartıyla delalettir. Bu inceleme, Bakara Suresi'nde yer alan { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri için bir hidayettir” [Bakara 2] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي تَخْصِيصِ هَذَا الْبَيَانِ وَالْهُدَى وَالْمَوْعِظَةِ لِلْمُتَّقِينَ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ/ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ فِي حَقِّ غَيْرِ الْمُتَّقِينَ كَالْمَعْدُومَةِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النَّازِعَاتِ: ٤٥] إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ [يس: ١١] إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] وَقَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ

DÖRDÜNCÜ MESELE: Bu beyan, hidayet ve öğüdün takva sahiplerine tahsis edilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Ondan faydalananların onlar olmasıdır; dolayısıyla bu şeyler takva sahiplerinin dışındakiler hakkında yok hükmünde olmuştur. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } “Sen ancak ondan korkan kimseyi uyarıcısın” [Nâziât 45], { إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ } “Sen ancak zikre uyan kimseyi uyarırsın” [Yâsîn 11], { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler korkar” [Fâtır 28]. Bunun izahı { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti. İkincisi: { هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlar için bir açıklamadır” buyruğunun

كَلَامٌ عَامٌّ ثُمَّ قَوْلَهُ: وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ مخصوص بالمتقين، لأن الهدى اسم للدلالة بشرط كونها موصلة إلى البغية، ولا شك أن هذا المعنى لا يحصل إِلَّا فِي حَقِّ الْمُتَّقِينَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

genel bir söz olup, ardından gelen: { وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür” ifadesinin ise takva sahiplerine has olmasıdır. Çünkü hidayet, hedefe ulaştırıcı olması şartıyla yapılan delaletin (kılavuzluğun) adıdır; şüphe yok ki bu mana ancak takva sahipleri hakkında gerçekleşir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٣٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 139. Ayet]

وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)

{ وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) } “Gevşemeyin ve üzülmeyin! Eğer gerçekten inanıyorsanız, en üstün olan sizlersiniz. (139)”

اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي قَدَّمَهُ مِنْ قوله: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ [آل عمران: ١٣٧] وقوله: هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ [آل عمران: ١٣٨] كَالْمُقَدَّمَةِ لِقَوْلِهِ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا كَأَنَّهُ قَالَ إِذَا بَحَثْتُمْ عَنْ أَحْوَالِ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ عَلِمْتُمْ أَنَّ أَهْلَ الْبَاطِلِ وَإِنِ اتَّفَقَتْ لَهُمُ الصَّوْلَةُ، لَكِنْ كَانَ مَآلُ الْأَمْرِ إِلَى الضَّعْفِ وَالْفُتُورِ، وَصَارَتْ دَوْلَةُ أَهْلِ الْحَقِّ عَالِيَةً، وَصَوْلَةُ أَهْلِ الْبَاطِلِ مُنْدَرِسَةً، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَصِيرَ صَوْلَةُ الْكُفَّارِ عَلَيْكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ سَبَبًا لِضَعْفِ قَلْبِكُمْ وَلِجُبْنِكُمْ وَعَجْزِكُمْ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَقْوَى قَلْبُكُمْ فَإِنَّ الِاسْتِعْلَاءَ سَيَحْصُلُ لَكُمْ وَالْقُوَّةُ وَالدَّوْلَةُ رَاجِعَةٌ إِلَيْكُمْ.

Bil ki Cenâb-ı Hakk'ın daha önce zikrettiği: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” [Âl-i İmrân 137] ve { هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlar için bir açıklamadır” [Âl-i İmrân 138] buyrukları, { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Gevşemeyin ve üzülmeyin” buyruğuna bir mukaddime gibidir. Sanki şöyle buyurmuştur: Geçmiş asırların durumlarını araştırdığınızda bileceksiniz ki batıl ehli her ne kadar geçici bir debdebeye ve kuvvete kavuşsalar da işin sonu zayıflık ve gevşekliğe varmış; hak ehlinin devleti yücelmiş, batıl ehlinin debdebesi ise silinip gitmiştir. Öyleyse kâfirlerin Uhud günü size karşı elde ettiği geçici üstünlük, kalbinizin zayıflamasına, korkaklığınıza ve acziyetinize sebep olmamalıdır; bilakis kalbinizin kuvvet bulması gerekir; zira üstünlük muhakkak size hasıl olacak, güç ve hâkimiyet size dönecektir.

ثُمَّ نَقُولُ قَوْلُهُ: وَلا تَهِنُوا أَيْ لَا تَضْعُفُوا عَنِ الْجِهَادِ، وَالْوَهْنُ الضَّعْفُ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ زَكَرِيَّا ﵇ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مَرْيَمَ: ٤] وَقَوْلُهُ: وَلا تَحْزَنُوا أَيْ عَلَى مَنْ قُتِلَ مِنْكُمْ أَوْ جُرِحَ وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ حَالَكُمْ أَعْلَى مِنْ حَالِهِمْ فِي الْقَتْلِ لِأَنَّكُمْ أَصَبْتُمْ مِنْهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ أَكْثَرَ مِمَّا أَصَابُوا مِنْكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٥] أَوْ لِأَنَّ قِتَالَكُمْ لِلَّهِ وَقِتَالَهُمْ لِلشَّيْطَانِ، أَوْ لِأَنَّ قِتَالَهُمْ لِلدِّينِ الْبَاطِلِ وَقِتَالَكُمْ لِلدِّينِ الْحَقِّ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَكُمْ أَعْلَى حَالًا مِنْهُمْ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ بِالْحُجَّةِ وَالتَّمَسُّكِ بِالدِّينِ وَالْعَاقِبَةِ الْحَمِيدَةِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ مِنْ حَيْثُ أَنَّكُمْ فِي الْعَاقِبَةِ تَظْفَرُونَ بِهِمْ وَتَسْتَوْلُونَ عَلَيْهِمْ وَهَذَا شَدِيدُ الْمُنَاسَبَةِ لِمَا قَبْلَهُ، لِأَنَّ الْقَوْمَ انْكَسَرَتْ قُلُوبُهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْوَهْنِ فَهُمْ كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى مَا يُفِيدُهُمْ قُوَّةً فِي الْقَلْبِ، وَفَرَحًا فِي النَّفْسِ، فَبَشَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ، فَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ بَقِيتُمْ عَلَى إِيمَانِكُمْ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا تَكَفَّلَ بِإِعْلَاءِ دَرَجَتِهِمْ لِأَجْلِ تَمَسُّكِهِمْ بِدِينِ الْإِسْلَامِ. الثَّانِي:

Daha sonra deriz ki: { وَلا تَهِنُوا } “Gevşemeyin” buyruğu, cihada karşı zaaf göstermeyin demektir. Vehn (الْوَهْنُ) zayıflıktır; nitekim Allah Teâlâ, Zekeriyyâ aleyhisselâm'dan naklen şöyle buyurmuştur: { إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي } “Şüphesiz benim kemiklerim zayıfladı” [Meryem 4]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَحْزَنُوا } “Üzülmeyin” buyruğu, içinizden öldürülen veya yaralanan kimseler için [üzülmeyin] demektir. { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “En üstün olan sizlersiniz” buyruğunda ise birkaç vecih vardır: Birincisi: Öldürme bakımından sizin durumunuz onların durumundan daha üstündür; çünkü siz Bedir günü onlardan, onların Uhud günü sizden elde ettiğinden daha fazlasını elde ettiniz. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا } “[Düşmanlarınızın] başına iki katını getirdiğiniz bir musibet [Uhud'da] kendi başınıza gelince mi: 'Bu nereden çıktı?' dediniz?” [Âl-i İmrân 165]. Yahut sizin savaşınız Allah için, onların savaşı ise şeytan içindir; yahut onların savaşı batıl din için, sizin savaşınız ise hak din içindir. Bütün bunlar sizin durumunuzun onlardan daha üstün olmasını iktiza eder. İkincisi: Muradın, “Hüccet (delil), dine sarılma ve övgüye layık bir akıbet bakımından en üstün olan sizlersiniz” şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: Anlamın, “Sonuçta onlara karşı zafer kazanacak ve onlara galebe çalacak olmanız hasebiyle en üstün olan sizlersiniz” şeklinde olmasıdır. Bu mana kendisinden öncesiyle son derece uyumludur; zira o topluluğun kalpleri maruz kaldıkları bu zaaf sebebiyle kırılmıştı ve kalbe kuvvet, nefse sevinç kazandıracak bir şeye muhtaç idiler. Allah Teâlâ da onları bununla müjdelemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer gerçekten inanıyorsanız” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: “Eğer imanınız üzere sebat ederseniz en üstün olan sizlersiniz” [demektir]. Buradaki maksat, Allah Teâlâ'nın onların derecelerini yüceltmeyi ancak İslam dinine sarılmaları sebebiyle üstlendiğini beyan etmektir. İkincisi:

وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ فَكُونُوا مُصَدِّقِينَ لِهَذِهِ الْبِشَارَةِ إِنْ كُنْتُمْ مُصَدِّقِينَ بِمَا يَعِدُكُمُ اللَّهُ وَيُبَشِّرُكُمْ بِهِ مِنَ الْغَلَبَةِ. وَالثَّالِثُ:

“En üstün olan sizlersiniz; öyleyse Allah'ın size vadettiği ve müjdelediği galebeyi tasdik ediyorsanız, bu müjdeyi de tasdik edici olun!” [demektir]. Üçüncüsü:

التَّقْدِيرُ: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ بِنُصْرَةِ هَذَا الدِّينِ، فَإِنْ كُنْتُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِمْتُمْ أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ لَا تَبْقَى بِحَالِهَا، وَأَنَّ الدَّوْلَةَ تَصِيرُ لِلْمُسْلِمِينَ وَالِاسْتِيلَاءُ عَلَى الْعَدُوِّ يَحْصُلُ لَهُمْ.

Takdiri şöyledir: “Gevşemeyin, üzülmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz.” Zira Allah Teâlâ bu dine yardım etmeyi vadetmiştir. Eğer müminlerdenseniz, bu olayın bu halde kalmayacağını, hâkimiyetin Müslümanlara geçeceğini ve düşmana karşı üstünlüğün kendilerine hasıl olacağını bilirsiniz.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٠ الى ١٤١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 140-141. Ayetler]

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١)

{ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١) } “Eğer size bir yara dokunmuşsa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. O günleri insanlar arasında döndürür dururuz; ta ki Allah iman edenleri bilsin (ortaya çıkarsın) ve sizden şehitler edinsin. Allah zalimleri sevmez. (140) Bir de [bu], Allah'ın iman edenleri arındırması ve kâfirleri helak etmesi içindir. (141)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ تَمَامِ قَوْلِهِ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ [آل عمران: ١٣٩] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي يُصِيبُهُمْ مِنَ الْقَرْحِ لَا يَجِبُ أَنْ يُزِيلَ جِدَّهُمْ وَاجْتِهَادَهُمْ فِي جِهَادِ الْعَدُوِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَمَا أَصَابَهُمْ ذَلِكَ فَقَدْ أَصَابَ عَدُوَّهُمْ مِثْلُهُ قَبْلَ ذَلِكَ، فَإِذَا كَانُوا مَعَ بَاطِلِهِمْ، وَسُوءِ عَاقِبَتِهِمْ لَمْ يَفْتُرُوا لِأَجْلِ ذَلِكَ فِي الْحَرْبِ، فَبِأَنْ لَا يَلْحَقَكُمُ الْفُتُورُ مَعَ حُسْنِ الْعَاقِبَةِ وَالتَّمَسُّكِ بِالْحَقِّ أَوْلَى، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } buyruğu hakkında:] Bil ki bu, O'nun: { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “Gevşemeyin, üzülmeyin; en üstün olan sizlersiniz” [Âl-i İmrân 139] buyruğunun tamamlayıcısıdır. Allah Teâlâ, kendilerine isabet eden yaranın düşmanla cihaddaki gayret ve azimlerini yok etmemesi gerektiğini beyan etmiştir; çünkü bu musibet kendilerine dokunduğu gibi bundan önce benzeri düşmanlarına da dokunmuştu. Onlar batıl üzere olmalarına ve kötü akıbetlerine rağmen sırf bu yüzden savaşta gevşeklik göstermediklerine göre, güzel akıbete sahip olmanız ve hakka sarılmanızla birlikte sizin gevşekliğe kapılmamanız evleviyetle gerekir. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ قَرْحٌ بِضَمِّ الْقَافِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٢] وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْقَافِ فِيهِمَا وَاخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ: فَالْأَوَّلُ: مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ،

BİRİNCİ MESELE: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, bu kelimeyi kāf harfinin zammesiyle kurhun (قُرْحٌ) şeklinde okumuşlardır; nitekim O'nun: { مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ } “Kendilerine o yara isabet ettikten sonra” [Âl-i İmrân 172] buyruğu da böyledir. Diğer kıraat imamları ise her iki yerde de kāf'ın fethasıyla [karhun olarak] okumuşlardır. Bu hususta çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Her ikisinin anlamı birdir;

وَهُمَا لُغَتَانِ: كَالْجُهْدِ وَالْجَهْدِ، وَالْوُجْدِ وَالْوَجْدِ، وَالضُّعْفِ وَالضَّعْفِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْفَتْحَ لُغَةُ تِهَامَةَ وَالْحِجَازِ وَالضَّمَّ لُغَةُ نَجْدٍ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ بِالْفَتْحِ مَصْدَرٌ وَبِالضَّمِّ اسْمٌ. وَالرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ بِالْفَتْحِ الْجِرَاحَةُ بِعَيْنِهَا وَبِالضَّمِّ أَلَمُ الْجِرَاحَةِ. وَالْخَامِسُ: قَالَ ابْنُ مِقْسَمٍ: هُمَا لُغَتَانِ إِلَّا أَنَّ الْمَفْتُوحَةَ تُوِهِمُ أَنَّهَا جَمْعُ قُرْحَةٍ.

bunlar el-cühd (الْجُهْدُ) ve el-cehd (الْجَهْدُ), el-vücd (الْوُجْدُ) ve el-vecd (الْوَجْدُ), ed-du'f (الضُّعْفُ) ve ed-da'f (الضَّعْفُ) gibi iki ayrı lügattir. İkincisi: Fetha Tihâme ve Hicaz lehçesi, zamme ise Necid lehçesidir. Üçüncüsü: Fetha ile olanı masdar, zamme ile olanı ise isimdir. Dördüncüsü: Ferrâ'nın görüşü olup; fetha ile olan yaranın bizzat kendisi, zamme ile olan ise yaranın acısıdır. Beşincisi: İbn Miksem şöyle demiştir: “Her ikisi iki ayrı lügattir; ancak fethalı olan, sanki karha (قَرْحَة) kelimesinin çoğuluymuş gibi bir vehim verir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَدْ مَسَّهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٥] وَالثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ قَدْ نَالَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ مِثْلُ ما نالكم من الجرح وَالْقَتْلِ، لِأَنَّهُ قُتِلَ مِنْهُمْ نَيِّفٌ وَعِشْرُونَ رَجُلًا، وَقُتِلَ صَاحِبُ لِوَائِهِمْ وَالْجِرَاحَاتُ كَثُرَتْ فِيهِمْ وَعُقِرَ عَامَّةُ خَيْلِهِمْ بِالنَّبْلِ، وَقَدْ كَانَتِ الْهَزِيمَةُ عَلَيْهِمْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ.

İKİNCİ MESELE: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: “Uhud günü size bir yara dokunmuşsa, Bedir günü de onlara [benzeri bir yara] dokunmuştur” şeklindedir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا } “[Düşmanlarınızın] başına iki katını getirdiğiniz bir musibet [Uhud'da] kendi başınıza gelince mi: 'Bu nereden çıktı?' dediniz?” [Âl-i İmrân 165]. İkincisi: Kâfirlere de Uhud günü size isabet eden yara ve ölümün benzeri isabet etmiştir; çünkü onlardan yirmi küsur adam öldürülmüş, sancaktarları katledilmiş, içlerinde yaralanmalar çoğalmış ve atlarının geneli oklarla yaralanıp saf dışı bırakılmıştı; günün başında da hezimet onların aleyhine olmuştu.

فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ قَالَ: قَرْحٌ مِثْلُهُ وَمَا كَانَ قَرْحُهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ مِثْلَ قَرْحِ الْمُشْرِكِينَ؟

Eğer: “Uhud günü onların yarası müşriklerin yarası gibi olmadığı halde nasıl: { قَرْحٌ مِثْلُهُ } 'benzeri bir yara' denilmiştir?” diye sorulursa;

قُلْنَا: يَجِبُ أَنَّ يُفَسَّرَ الْقَرْحُ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ بِمُجَرَّدِ الِانْهِزَامِ لَا بِكَثْرَةِ الْقَتْلَى.

Deriz ki: Bu tefsire göre yaranın (el-karh), ölülerin çokluğuyla değil, sadece bozguna uğramakla tefsir edilmesi gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “O günleri insanlar arasında döndürür dururuz” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تِلْكَ مبتدأ والْأَيَّامُ صفة ونُداوِلُها خَبَرُهُ وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: تِلْكَ الْأَيَّامُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ كَمَا تَقُولُ: هِيَ الْأَيَّامُ تُبْلِي كُلَّ جديد، فقوله: تِلْكَ الْأَيَّامُ إِشَارَةٌ إِلَى جَمِيعِ أَيَّامِ الْوَقَائِعِ الْعَجِيبَةِ، فَبَيَّنَ أَنَّهَا دُوَلٌ تَكُونُ عَلَى الرَّجُلِ حِينًا وَلَهُ حِينًا وَالْحَرْبُ سِجَالٌ.

BİRİNCİ MESELE: { تِلْكَ } mübteda (özne), { الْأَيَّامُ } sıfat ve { نُداوِلُها } da onun haberidir (yüklemidir). Tıpkı senin: “Zaman böyledir; her yeniyi eskitir” demen gibi { تِلْكَ الْأَيَّامُ } ifadesinin mübteda ve haber olduğunu söylemek de caizdir. O'nun: { تِلْكَ الْأَيَّامُ } sözü, hayret verici hadiselerin cereyan ettiği günlerin tamamına bir işarettir. Böylece bu günlerin, bir süre kişinin aleyhine, bir süre de lehine olan nöbetleşe durumlar (düvel) olduğunu ve harbin değişken talihli (sicâl) olduğunu beyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: الْمُدَاوَلَةُ نَقْلُ الشَّيْءِ مِنْ وَاحِدٍ إِلَى آخَرَ، يُقَالُ: تَدَاوَلَتْهُ الْأَيْدِي إِذَا تَنَاقَلَتْهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ [الْحَشْرِ: ٧] أَيْ تَتَدَاوَلُونَهَا وَلَا تَجْعَلُونَ لِلْفُقَرَاءِ مِنْهَا نَصِيبًا، وَيُقَالُ: الدُّنْيَا دُوَلٌ، أَيْ تَنْتَقِلُ مِنْ قَوْمٍ إِلَى آخَرِينَ، ثُمَّ عَنْهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، وَيُقَالُ: دَالَ لَهُ الدَّهْرُ بِكَذَا إِذَا انْتَقَلَ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ أَيَّامَ الدُّنْيَا هِيَ دُوَلٌ بَيْنَ النَّاسِ لَا يَدُومُ مَسَارُّهَا وَلَا مَضَارُّهَا، فَيَوْمٌ يَحْصُلُ فِيهِ السُّرُورُ لَهُ وَالْغَمُّ لِعَدُوِّهِ، وَيَوْمٌ آخَرُ بِالْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ، وَلَا يَبْقَى شَيْءٌ مِنْ أَحْوَالِهَا وَلَا يَسْتَقِرُّ أَثَرٌ مِنْ آثَارِهَا.

İKİNCİ MESELE: Kaffâl der ki: “Müdâvele (مُدَاوَلَةُ), bir şeyi birinden diğerine aktarmaktır. El değiştirdiğinde 'eller onu elden ele dolaştırdı' (tedâvelethü'l-eydî) denilir. Allah Teâlâ'nın: { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ } 'Ta ki o [mal], içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet olmasın' [Haşr 7] buyruğu da bundandır; yani onu kendi aranızda dolaştırıp fakirlere ondan bir pay bırakmıyorsunuz demektir. 'Dünya dönektir/el değiştirir' (ed-dünyâ düvelün) denir; yani bir kavimden başkalarına, sonra onlardan da diğerlerine intikal eder. Bir durum bir kimseye geçtiğinde 'Zaman onun lehine döndü' (dâle lehü'd-dehru bi-kezâ) denir. Anlam şudur: Dünyanın günleri insanlar arasında elden ele dolaşan hallerdir; onun sevinçleri de kederleri de devamlı değildir. Bir gün onun için sevinç, düşmanı için keder hasıl olur; başka bir gün ise bunun tam tersi gerçekleşir. Onun hallerinden hiçbir şey kalıcı olmaz ve eserlerinden hiçbiri sabit durmaz.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْمُدَاوَلَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَارَةً يَنْصُرُ الْمُؤْمِنِينَ وَأُخْرَى يَنْصُرُ الْكَافِرِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ نُصْرَةَ اللَّهِ مَنْصِبٌ شَرِيفٌ وَإِعْزَازٌ عَظِيمٌ، فَلَا يَلِيقُ بِالْكَافِرِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْمُدَاوَلَةِ أَنَّهُ تَارَةً يُشَدِّدُ الْمِحْنَةَ عَلَى الْكُفَّارِ وَأُخْرَى عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْفَائِدَةُ فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ شَدَّدَ الْمِحْنَةَ عَلَى الْكُفَّارِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ وَأَزَالَهَا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ لَحَصَلَ الْعِلْمُ الِاضْطِرَارِيُّ بِأَنَّ الْإِيمَانَ حَقٌّ وَمَا سِوَاهُ بَاطِلٌ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَبَطَلَ التَّكْلِيفُ وَالثَّوَابُ وَالْعِقَابُ فَلِهَذَا الْمَعْنَى تَارَةً يُسَلِّطُ اللَّهُ الْمِحْنَةَ عَلَى أَهْلِ الْإِيمَانِ، وَأُخْرَى عَلَى أَهْلِ الْكُفْرِ لِتَكُونَ الشُّبَهَاتُ بَاقِيَةً وَالْمُكَلَّفُ يَدْفَعُهَا بِوَاسِطَةِ النَّظَرِ فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ الْإِسْلَامِ فَيَعْظُمُ ثَوَابُهُ عِنْدَ اللَّهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُؤْمِنَ قَدْ يُقْدِمُ عَلَى بَعْضِ الْمَعَاصِي، فَيَكُونُ عِنْدَ اللَّهِ تَشْدِيدُ الْمِحْنَةِ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا أَدَبًا لَهُ وَأَمَّا تَشْدِيدُ الْمِحْنَةِ عَلَى الْكَافِرِ فَإِنَّهُ يَكُونُ غَضَبًا مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِ. وَالثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَآلَامَهَا غَيْرُ بَاقِيَةٍ وَأَحْوَالُهَا غَيْرُ مُسْتَمِرَّةٍ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ السَّعَادَاتُ الْمُسْتَمِرَّةُ فِي دَارِ الْآخِرَةِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُ تَعَالَى يُمِيتُ بَعْدَ الْإِحْيَاءِ، وَيُسْقِمُ بَعْدَ الصِّحَّةِ، فَإِذَا حَسُنَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَحْسُنُ أَنْ يُبَدِّلَ السَّرَّاءَ بِالضَّرَّاءِ، وَالْقُدْرَةَ بِالْعَجْزِ، وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ صَعِدَ الْجَبَلَ يَوْمَ أُحُدٍ ثُمَّ قَالَ: أَيْنَ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ أَيْنَ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ أَيْنَ ابْنُ الْخَطَّابِ، فَقَالَ عُمَرُ:

Bil ki bu el değiştirip döndürmekten (müdâvele) maksat, Allah Teâlâ'nın kimi zaman müminlere, kimi zaman da kâfirlere zafer vermesi demek değildir; zira Allah'ın yardımı şerefli bir makam ve büyük bir izzettir, dolayısıyla kâfire layık olmaz. Bilakis bu müdâveleden maksat, O'nun sıkıntı ve imtihanı kimi zaman kâfirlere, kimi zaman da müminlere şiddetlendirmesidir. Bundaki fayda birkaç vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ sıkıntıyı her vakitte kâfirlere şiddetlendirip bütün vakitlerde müminlerden kaldırsaydı, imanın hak ve onun dışındakilerin batıl olduğuna dair zorunlu/zarûrî bir bilgi hasıl olurdu. Şayet böyle olsaydı teklif, sevap ve ceza batıl olurdu. İşte bu manadan ötürü Allah sıkıntıyı kimi zaman iman ehline, kimi zaman da küfür ehline musallat eder ki şüpheler devam etsin ve mükellef kimse İslam'ın sıhhatine delalet eden delilleri incelemek suretiyle o şüpheleri savsın, böylece de Allah katındaki sevabı büyüsün. İkincisi: Mümin bazen birtakım günahlara kalkışabilir; dolayısıyla dünyada onun üzerine sıkıntının şiddetlendirilmesi Allah katında kendisi için bir terbiye olur. Kâfirin üzerine sıkıntının şiddetlendirilmesine gelince, o Allah'ın ona olan bir gazabıdır. Üçüncüsü: Dünyanın lezzetleri ve acıları kalıcı değildir; halleri süreklilik arz etmez. Sürekli olan mutluluklar ancak ahiret yurdunda hasıl olur. Bundan dolayı Allah Teâlâ dirilttikten sonra öldürür, sıhhatten sonra hasta eder. Durum böyle olunca, sevinci kederle, kudreti acziyetle değiştirmesi niçin caiz ve güzel olmasın? Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân, Uhud günü dağa çıkmış ve: “İbn Ebî Kebşe nerede? İbn Ebî Kuhâfe nerede? İbnü'l-Hattâb nerede?” demiştir. Bunun üzerine Ömer:

هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَهَذَا أَبُو بَكْرٍ، وَهَا أَنَا عُمَرُ، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: يَوْمٌ بِيَوْمٍ وَالْأَيَّامُ دُوَلٌ وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁ لَا سَوَاءَ، قَتْلَانَا فِي الْجَنَّةِ وَقَتْلَاكُمْ فِي النَّارِ، فَقَالَ: إِنْ كَانَ كَمَا تَزْعُمُونَ، فَقَدْ خِبْنَا إِذَنْ وخسرنا.

“İşte Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, işte Ebû Bekir ve işte ben Ömer!” demiştir. Ebû Süfyân: “Güne gün! Günler nöbetleşedir ve harp değişken talihlidir” deyince, Ömer radıyallâhu anh: “Bir değiliz! Bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz ise cehennemdedir” cevabını vermiştir. Bunun üzerine [Ebû Süfyân]: “Eğer iddia ettiğiniz gibi ise, o takdirde biz hüsrana uğramış ve kaybetmişizdir” demiştir.

وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا فَفِيهِ مَسَائِلُ.

{ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ta ki Allah iman edenleri bilsin” [ifadesine gelince], bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، إِمَّا بَعْدَهُ أَوْ قَبْلَهُ، أَمَّا الْإِضْمَارُ بَعْدَهُ فَعَلَى تَقْدِيرِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا فَعَلْنَا هَذِهِ الْمُدَاوَلَةَ، وَأَمَّا الْإِضْمَارُ قَبْلَهُ فَعَلَى تَقْدِيرِ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ لِأُمُورٍ، مِنْهَا لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا، وَمِنْهَا لِيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ، وَمِنْهَا لِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا، وَمِنْهَا لِيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ، فَكُلُّ ذَلِكَ كَالسَّبَبِ وَالْعِلَّةِ فِي تِلْكَ الْمُدَاوَلَةِ.

BİRİNCİ MESELE: { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ } buyruğundaki lâm (لِـ) harfi, ya kendisinden sonraki ya da kendisinden önceki gizli bir fiile taalluk etmektedir (bağlıdır). Kendisinden sonrasına takdir edilmesi: “Allah iman edenleri bilsin/ayırt etsin diye bu müdâveleyi (döndürmeyi) yaptık” şeklindedir. Kendisinden öncesine takdir edilmesi ise: “O günleri insanlar arasında birtakım hikmetler için döndürüp dururuz; bunlardan biri Allah'ın iman edenleri bilmesi, biri sizden şehitler edinmesi, biri Allah'ın iman edenleri arındırması, biri de kâfirleri helak etmesidir” şeklindedir. Bütün bunlar o müdâvelenin bir sebebi ve illeti mesabesindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا نَظَائِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ تَعَالَى: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٥] وَقَالَ تَعَالَى: وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ [الْأَنْعَامِ: ١١٣] وَالتَّقْدِيرُ:

İKİNCİ MESELE: Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğundaki vâv (وَ) harfinin Kur'an'da pek çok benzeri vardır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Ve kesin inananlardan olsun diye...” [En'âm 75] ve { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Bir de inanmayanların kalpleri ona meyletsin diye...” [En'âm 113] buyurmuştur. Cümlenin takdiri:

وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ لِيَكُونَ كَيْتَ وَكَيْتَ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ، وَإِنَّمَا حُذِفَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ لِلْإِيذَانِ بِأَنَّ الْمَصْلَحَةَ فِي هَذِهِ الْمُدَاوَلَةِ لَيْسَتْ بِوَاحِدَةٍ، لِيُسَلِّيَهُمْ عَمَّا جَرَى، وَلِيُعَرِّفَهُمْ أَنَّ تِلْكَ الْوَاقِعَةَ وَأَنَّ شَأْنَهُمْ فِيهَا، فِيهِ مِنْ وُجُوهِ الْمَصَالِحِ مَا لَوْ عَرَفُوهُ لَسَرَّهُمْ.

“O günleri insanlar arasında şöyle şöyle olsun diye ve bir de Allah bilsin diye döndürürüz” şeklindedir. Kendisine atıf yapılan kısım (matufun aleyh), bu müdâveleden gözetilen maslahatın tek bir şeyden ibaret olmadığını bildirmek; başlarına gelenlerden ötürü onları teselli etmek ve o hadisede ve o hadisedeki durumlarında bilmiş olsalardı kendilerini sevindirecek nice maslahat cihetleri bulunduğunu onlara bildirmek için hazfedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا فَعَلَ تِلْكَ الْمُدَاوَلَةَ لِيَكْتَسِبَ هَذَا الْعِلْمَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْإِشْكَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٢] وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣] وَقَوْلُهُ: لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً [الْكَهْفِ: ١٢] وَقَوْلُهُ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ [مُحَمَّدٍ: ٣١] وَقَوْلُهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وقوله: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [هود: ٧، الملك: ٢] وَقَدِ احْتَجَّ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ بِظَوَاهِرِ هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ حُدُوثَ الْحَوَادِثِ إِلَّا عِنْدَ وُقُوعِهَا، فَقَالَ: كُلُّ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا صَارَ عَالِمًا بِحُدُوثِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عِنْدَ حُدُوثِهَا.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğunun zahiri, sanki O'nun bu ilmi elde etmek için o müdâveleyi yaptığı hissini vermektedir; oysa böyle bir şeyin Allah Teâlâ hakkında imkânsız olduğu malumdur. Anlaşılmasındaki güçlük bakımından bu ayetin benzerleri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip (ortaya çıkarmadan) ve sabredenleri bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Âl-i İmrân 142], { وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ } “Andolsun ki biz onlardan öncekileri de imtihan ettik; Allah elbette doğru olanları da bilecek, yalancıları da bilecektir” [Ankebût 3], { لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً } “Sonra iki gruptan hangisinin kaldıkları müddeti daha iyi hesap ettiğini bilelim diye...” [Kehf 12], { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ } “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri bilinceye kadar sizi imtihan edeceğiz” [Muhammed 31], { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } “Ancak Peygamber'e uyanları bilelim diye...” [Bakara 143] ve { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için...” [Hûd 7; Mülk 2]. Hişâm b. el-Hakem, bu ayetlerin zahirlerini delil getirerek Allah Teâlâ'nın hâdis olan şeylerin meydana gelişini ancak onlar meydana geldiğinde bildiğini ileri sürmüş ve şöyle demiştir: “Bu ayetlerin tamamı, Allah Teâlâ'nın bu şeylerin meydana gelişini ancak onlar vuku bulduğu anda bildiğine delalet etmektedir.”

أَجَابَ الْمُتَكَلِّمُونَ عَنْهُ بِأَنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ الْحَوَادِثَ قَبْلَ وُقُوعِهَا، فَثَبَتَ أَنَّ التَّغْيِيرَ فِي الْعِلْمِ مُحَالٌ إِلَّا أَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْعِلْمِ عَلَى الْمَعْلُومِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى الْمَقْدُورِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ، يُقَالُ: هَذَا عِلْمُ فُلَانٍ وَالْمُرَادُ مَعْلُومُهُ، وَهَذِهِ قُدْرَةُ فُلَانٍ وَالْمُرَادُ مَقْدُورُهُ، فَكُلُّ آيَةٍ يُشْعِرُ ظَاهِرُهَا بِتَجَدُّدِ الْعِلْمِ، فَالْمُرَادُ تَجَدُّدُ الْمَعْلُومِ.

Kelam âlimleri buna şöyle cevap vermişlerdir: Aklî deliller, Allah Teâlâ'nın hadiseleri vuku bulmadan önce bildiğine delalet etmiştir; dolayısıyla ilimde bir değişimin imkânsız olduğu sabit olmuştur. Ne var ki ilim lafzının maluma (bilinen şeye), kudret lafzının da makdura (güç yetirilen şeye) ıtlak edilmesi meşhur bir mecazdır. Nitekim: “Bu filancanın ilmidir” denir ve bununla onun malumu kastedilir; “Bu filancanın kudretidir” denir ve bununla onun makduru kastedilir. Dolayısıyla zahiri ilmin yenilenmesi hissini veren her ayette asıl murat, malumun yenilenmesidir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَنَقُولُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: لِيَظْهَرَ الْإِخْلَاصُ مِنَ النِّفَاقِ وَالْمُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِ.

Bunu bildiğinde, bu ayet hakkında şu vecihleri söyleriz: Birincisi: İhlas nifaktan, mümin de kâfirden ayırt edilip zahir olsun diye [demektir].

وَالثَّانِي: لِيَعْلَمَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ، فَأَضَافَ إِلَى نَفْسِهِ تَفْخِيمًا. وَثَالِثُهَا: لِيَحْكُمَ بِالِامْتِيَازِ، فَوَضَعَ الْعِلْمَ مَكَانَ الْحُكْمِ بِالِامْتِيَازِ، لِأَنَّ الْحُكْمَ بِالِامْتِيَازِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ الْعِلْمِ. وَرَابِعُهَا: لِيَعْلَمَ ذَلِكَ وَاقِعًا مِنْهُمْ كَمَا كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ سَيَقَعُ، لِأَنَّ الْمُجَازَاةَ تَقَعُ عَلَى الْوَاقِعِ دُونَ الْمَعْلُومِ الَّذِي لَمْ يُوجَدْ.

İkincisi: “Allah'ın dostlarını bilsin/tanısın” [demektir]; bunu tazim amacıyla kendi zatına nispet etmiştir. Üçüncüsü: “Ayırt edilmelerine hükmetsin diye” [demektir]; böylece ayırt etmeye hükmetme makamına 'bilme' lafzını koymuştur, zira ayırt etmeye hükmetmek ancak bilgiden sonra hasıl olur. Dördüncüsü: Onların yapacağını bildiği şeyi fiilen meydana gelmiş olarak bilmesi içindir; çünkü ceza ve mükafat, henüz vücut bulmamış olan maluma değil, fiilen vuku bulana terettüp eder.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْعِلْمُ قَدْ يَكُونُ بِحَيْثُ يُكْتَفَى فِيهِ بِمَفْعُولٍ وَاحِدٍ، كَمَا يُقَالُ: عَلِمْتُ زَيْدًا، أَيْ عَلِمْتُ ذَاتَهُ وَعَرَفْتُهُ، وَقَدْ يَفْتَقِرُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ، كَمَا يُقَالُ: عَلِمْتُ زَيْدًا كَرِيمًا، وَالْمُرَادُ مِنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَذَا الْقِسْمُ الثَّانِي، إِلَّا أَنَّ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مُتَمَيِّزِينَ بِالْإِيمَانِ مِنْ غَيْرِهِمْ، أَيِ الْحِكْمَةُ فِي هَذِهِ الْمُدَاوَلَةِ أَنْ يَصِيرَ الَّذِينَ آمَنُوا مُتَمَيِّزِينَ عَمَّنْ يَدَّعِي الْإِيمَانَ بِسَبَبِ صَبْرِهِمْ وَثَبَاتِهِمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ هَاهُنَا مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، بِمَعْنَى مَعْرِفَةِ الذَّاتِ، وَالْمَعْنَى وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا يَظْهَرُ مِنْ صَبْرِهِمْ عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، أَيْ لِيَعْرِفَهُمْ بِأَعْيَانِهِمْ إِلَّا أَنَّ سَبَبَ حُدُوثِ هَذَا الْعِلْمِ، وَهُوَ ظُهُورُ الصَّبْرِ حُذِفَ هَاهُنَا.

DÖRDÜNCÜ MESELE: İlim fiili bazen tek bir mef'ûl (nesne) ile yetinilen cinsten olur; nitekim: Alimtü Zeyden (عَلِمْتُ زَيْدًا) “Zeyd'i bildim” dersin ki “onun zatını bildim ve onu tanıdım” demektir. Bazen de iki mef'ûle ihtiyaç duyar; nitekim: Alimtü Zeyden kerîmen (عَلِمْتُ زَيْدًا كَرِيمًا) “Zeyd'in cömert olduğunu bildim” dersin. Bu ayette kastedilen ise bu ikinci kısımdır; ancak ikinci mef'ûl hazfedilmiştir ve takdiri şöyledir: “Allah iman edenleri, başkalarından imanlarıyla ayırt edilmiş olarak bilsin diye...” Yani bu müdâveleden gözetilen hikmet, iman edenlerin düşmanla cihada karşı sabır ve İslam üzerindeki sebatları sebebiyle iman iddiasında bulunan kimselerden ayırt edilmesidir. Buradaki ilim fiilinin birinci kısımdan olup zatı tanımak anlamında olması da muhtemeldir; bu takdirde mana: “Allah iman edenleri, düşmanlarıyla cihada sabretmelerinden açığa çıkan şey sebebiyle bilsin/tanısın”; yani onları bizzat tanısın demektir. Ne var ki bu bilginin hasıl olmasına sebep olan sabrın açığa çıkması hususu burada hazfedilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ فَالْمُرَادُ مِنْهُ ذِكْرُ الْحِكْمَةِ الثَّانِيَةِ فِي تِلْكَ الْمُدَاوَلَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinsin” buyruğuna gelince; bundan murat, o müdâveledeki ikinci hikmeti zikretmektir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: يَتَّخِذُ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ بِمَا صَدَرَ مِنْهُمْ مَنِ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي، فَإِنَّ كَوْنَهُمْ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ مَنْصِبٌ عَالٍ وَدَرَجَةٌ عَالِيَةٌ. وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ وَلِيُكْرِمَ قَوْمًا بِالشَّهَادَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْمًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَاتَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانُوا يَتَمَنَّوْنَ لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَأَنْ يَكُونَ لَهُمْ يَوْمٌ كَيَوْمِ بَدْرٍ يُقَاتِلُونَ فِيهِ الْعَدُوَّ وَيَلْتَمِسُونَ فِيهِ الشَّهَادَةَ، وَأَيْضًا الْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنْ تَعْظِيمِ حَالِ الشُّهَدَاءِ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩] وَقَالَ: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ [الزُّمَرِ:

BİRİNCİ MESELE: Bu ayette iki görüş vardır: Birincisi: “Onlardan sadır olan günahlar ve isyanlar hususunda insanlar üzerine sizden şahitler edinsin [demektir]”; zira onların insanlar üzerine şahit olmaları pek yüce bir makam ve yüksek bir derecedir. İkincisi: Bundan murat, “bir topluluğu şehitlikle şereflendirip ikramda bulunsun [demektir]”. Zira Müslümanlardan bir topluluk Bedir gününe katılamamıştı; düşmanla karşılaşmayı, düşmanla savaşacakları ve bu uğurda şehadeti arzulayacakları Bedir gibi bir güne sahip olmayı temenni ediyorlardı. Ayrıca Kur'an, şehitlerin halini yüceltici beyanlarla doludur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanmayın! Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar” [Âl-i İmrân 169] buyurmuş; yine: { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ } “Peygamberler ve şahitler (şehitler) getirilir” [Zümer

٦٩] وَقَالَ: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ [النِّسَاءِ: ٦٩] فَكَانَتْ هَذِهِ الْمَنْزِلَةُ هِيَ الْمَنْزِلَةُ الثَّالِثَةُ لِلنُّبُوَّةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْفَوَائِدِ الْمَطْلُوبَةِ مِنْ تِلْكَ الْمُدَاوَلَةِ حُصُولُ هَذَا الْمَنْصِبِ الْعَظِيمِ لِبَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ.

69] buyurmuş; bir diğer ayette de: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler” [Nisâ 69] buyurmuştur. Dolayısıyla bu mertebe, peygamberlikten sonraki üçüncü mertebedir. Durum böyle olunca, o müdâveleden matlup olan faydaların cümlesinden biri de müminlerden bazısının bu yüce makama nail olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْحَوَادِثِ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالُوا: مَنْصِبُ الشَّهَادَةِ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ، فَإِنْ كَانَ يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا بِدُونِ تَسْلِيطِ الْكُفَّارِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَبْقَ لِحُسْنِ التَّعْلِيلِ وَجْهٌ، وَإِنْ كَانَ لَا يُمْكِنُ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَتْلُ الْكُفَّارِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ لَوَازِمِ تِلْكَ الشَّهَادَةِ، فَإِذَا كَانَ تَحْصِيلُ تِلْكَ الشَّهَادَةِ لِلْعَبْدِ مَطْلُوبًا لِلَّهِ تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْقَتْلُ مَطْلُوبًا لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ تَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّ مَا بِهِ حَصَلَتْ تِلْكَ الشَّهَادَةُ هُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى.

İKİNCİ MESELE: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), meydana gelen bütün hadiselerin Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna dair bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Şehadet makamı bahsettiğiniz üzere [yüce bir makamdır]; şayet kâfirlerin müminlere musallat kılınması olmaksızın bu makamın elde edilmesi mümkün olsaydı, [bu hadisenin] gerekçelendirilmesinin (talilinin) güzel bir tarafı kalmazdı. Şayet bu olmadan mümkün değilse, bu durumda kâfirlerin müminleri öldürmesi o şehadetin ayrılmaz bir lazımı olur. Kul için o şehadetin gerçekleşmesi Allah Teâlâ katında matlup olduğuna göre, o öldürme fiilinin de Allah Teâlâ tarafından dilenmiş (matlup) olması vacip olur. Ayrıca Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinsin” buyruğu, o şehadetin kendisiyle hasıl olduğu şeyin Allah Teâlâ'dan olduğuna dair açık bir nasstır; bu da kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الشُّهَدَاءُ جَمْعُ شَهِيدٍ كَالْكُرَمَاءِ وَالظُّرَفَاءِ، وَالْمَقْتُولُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِسَيْفِ الكفار شهيداً، وَفِي تَعْلِيلِ هَذَا الِاسْمِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: الشُّهَدَاءُ أَحْيَاءُ لِقَوْلِهِ: بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩] فَأَرْوَاحُهُمْ حَيَّةٌ وَقَدْ حَضَرَتْ دَارَ السَّلَامِ، وَأَرْوَاحُ غَيْرِهِمْ لَا تَشْهَدُهَا، الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَمَلَائِكَتَهُ شَهِدُوا لَهُ بِالْجَنَّةِ، فَالشَّهِيدُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، الثَّالِثُ: سُمُّوا شُهَدَاءَ لِأَنَّهُمْ يَشْهَدُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ وَالصِّدِّيقِينَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لِتَكُونُوا شُهَداءَ/ عَلَى النَّاسِ [الْبَقَرَةِ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Şühedâ (الشُّهَدَاءُ), tıpkı küremâ (الْكُرَمَاء) ve zurefâ (الظُّرَفَاء) kelimelerinde olduğu gibi şehîd (شَهِيد) kelimesinin çoğuludur. Müslümanlardan kâfirlerin kılıcıyla öldürülen kimseye 'şehit' denir. Bu ismin gerekçesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: “Şehitler diridirler; nitekim Cenâb-ı Hak: { بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } ‘Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklanmaktadırlar’ [Âl-i İmrân 169] buyurmuştur. Dolayısıyla onların ruhları diridir ve dârü's-selâmda (cennette) hazır bulunmuştur (hadarat); başkalarının ruhları ise cennette hazır bulunmaz.” İkincisi: İbnü'l-Enbârî şöyle der: “Çünkü Allah Teâlâ ve melekleri onun cennetlik olduğuna şahitlik etmişlerdir; buna göre şehîd, 'mef'ûl' (şahitlik olunan) anlamında 'fa'îl' veznindedir.” Üçüncüsü: Kıyamet gününde peygamberler ve sıddîklarla birlikte şahitlik edecekleri için onlara şehitler denilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlar üzerine şahitler olasınız diye...” [Bakara

١٤٣] الرَّابِعُ: سُمُّوا شُهَدَاءَ لِأَنَّهُمْ كَمَا قُتِلُوا أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْكُفَّارَ كَمَا مَاتُوا أُدْخِلُوا النَّارَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:

143] buyurmuştur. Dördüncüsü: Öldürüldükleri anda cennete girdikleri için kendilerine şehit denilmiştir; nitekim kâfirler de öldükleri anda cehenneme sokulmuşlardır; Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu buna delildir:

أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [نُوحٍ: ٢٥] فَكَذَا هَاهُنَا يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، كَمَا مَاتُوا دَخَلُوا الْجَنَّةَ.

{ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } “Suda boğuldular, hemen ateşe sokuldular” [Nûh 25]. İşte burada da şöyle denilmesi vaciptir: “Allah yolunda öldürülen bu kimseler, öldükleri anda cennete girmişlerdir.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَيِ الْمُشْرِكِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” buyurmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Allah Teâlâ'nın:

إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَهُوَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ بَعْضِ التَّعْلِيلِ وَبَعْضٍ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ مَنْ لَا يَكُونُ ثَابِتًا عَلَى الْإِيمَانِ صَابِرًا عَلَى الْجِهَادِ. الثَّانِي: فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُؤَيِّدُ الْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لِمَا ذَكَرَ مِنَ الْفَوَائِدِ، لَا لِأَنَّهُ يُحِبُّهُمْ.

{ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyruğundan dolayı bunun, “yani müşrikleri [sevmez]” demek olduğunu söylemiştir. Bu ifade, gerekçelendirmelerin (talillerin) arasına girmiş bir ara cümledir (itiraz). Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: “Allah, iman üzere sebat etmeyen ve cihada sabretmeyen kimseyi sevmez” [demektir]. İkincisi: Bunda, Allah Teâlâ'nın kâfirlere müminler karşısında üstünlüğü ancak zikredilen faydalardan ötürü verdiğine, yoksa onları sevdiğinden dolayı olmadığına bir işaret vardır.