Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 24. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ مَعْنَى الْكِفَايَةِ هُوَ سَدُّ الْخَلَّةِ وَالْقِيَامُ بِالْأَمْرِ، يُقَالُ كَفَاهُ أَمْرَ كَذَا إِذَا سَدَّ خَلَّتَهُ، وَمَعْنَى الْإِمْدَادِ إِعْطَاءُ الشَّيْءِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ قَالَ الْمُفَضَّلُ: مَا كَانَ عَلَى جِهَةِ الْقُوَّةِ وَالْإِعَانَةِ قِيلَ

Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } “Size yetmez mi?” buyruğunda geçen kifâyet (yetme) kelimesinin anlamı, ihtiyacı karşılamak ve bir işi üstlenmektir. Bir kimsenin ihtiyacını karşıladığında “ona şu hususta yetti (kefâhu)” denilir. İmdâd kelimesinin anlamı ise bir şeyi peyderpey vermektir. El-Mufaddal şöyle demiştir: Kuvvet ve yardım kabilinden olan şeyler hakkında

فِيهِ أَمَدَّهُ يُمِدُّهُ، وَمَا كَانَ عَلَى جِهَةِ الزِّيَادَةِ قِيلَ فِيهِ: مَدَّهُ يَمُدُّهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ [لُقْمَانِ: ٢٧] .

«أَمَدَّهُ يُمِدُّهُ» (yardımla takviye etti) denir; artırma ve fazlalaştırma kabilinden olan şeyler hakkında ise «مَدَّهُ يَمُدُّهُ» (uzattı, artırdı) denir. Allah Teâlâ'nın { وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ } “deniz de ona katılarak ardı sıra uzasa/eklense” [Lokmân 27] buyruğu da bu kabildendir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ مُنَزَّلِينَ مُشَدَّدَ الزَّايِ مَفْتُوحَةً عَلَى التَّكْثِيرِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الزَّايِ مُخَفَّفَةً وَهُمَا لُغَتَانِ.

Altıncı Mesele: İbn Âmir çokluk (teksîr) bildirmek üzere fethalı ve şeddeli zâ ile { مُنَزَّلِينَ } şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise fethalı ve şeddesiz (muhaffef) zâ ile [münzelîn şeklinde] okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir/kullanımdır.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّمَا قَدَّمَ لَهُمُ الْوَعْدَ بِنُزُولِ الْمَلَائِكَةِ لِتَقْوَى قُلُوبُهُمْ وَيَعْزِمُوا عَلَى الثَّبَاتِ وَيَثِقُوا بِنَصْرِ اللَّهِ وَمَعْنَى أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ إِنْكَارُ أَنْ لَا يَكْفِيَكُمُ الْإِمْدَادُ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَإِنَّمَا جِيءَ بِلَنِ الَّتِي هِيَ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُمْ كَانُوا لِقِلَّتِهِمْ وَضَعْفِهِمْ وكثرة عددهم كالآيسين من النصر.

Yedinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kalpleri güçlensin, sebat etmeye azmetsinler ve Allah'ın yardımına güvensinler diye onlara meleklerin indirileceği vaadi öne alınmıştır. { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } “Size yetmez mi?” ifadesinin manası, üç bin melekle yardım edilmesinin kendilerine yetmeyeceğini inkâr etmektir (yani kesinlikle yeteceğini vurgulamaktır). Olumsuzluğu pekiştirmek için kullanılan “len” (لَنْ) edatının getirilmesi ise, onların azlıkları, zayıflıkları ve [düşman] sayısının çokluğu sebebiyle sanki zaferden ümit kesmiş gibi olduklarını hissettirmek içindir.

ثم قال تعالى:

Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٥]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 125]

بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)

{ بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ } “Evet! Eğer sabreder, sakınır ve onlar da hemen üzerinize geliverirlerse Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir.” (125)

وفي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: بَلَى: إِيجَابٌ لِمَا بَعْدَ (لَنْ) يَعْنِي بَلْ يَكْفِيكُمُ الْإِمْدَادُ فَأَوْجَبَ الْكِفَايَةَ، ثُمَّ قَالَ: إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يَعْنِي وَالْمُشْرِكُونَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِأَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ الْعَدَدِ وَهُوَ خَمْسَةُ آلَافٍ، فَجَعَلَ مَجِيءَ خَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَشْرُوطَةً بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ، الصَّبْرُ وَالتَّقْوَى وَمَجِيءُ الْكُفَّارِ عَلَى الْفَوْرِ، فَلَمَّا لَمْ تُوجَدْ هَذِهِ الشَّرَائِطُ لَا جَرَمَ/ لَمْ يُوجَدِ الْمَشْرُوطُ.

Birinci Mesele: { بَلَى } “Evet” kelimesi, (len) edatından sonra gelen cümlenin olumlu kılınmasıdır; yani “Bilakis o yardım size yetecektir” diyerek yeterliliği kesinleştirmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا } “Eğer sabreder, sakınır ve onlar da hemen üzerinize geliverirlerse” yani müşrikler bu anlarında hemen üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size o sayıdan daha fazlasıyla, yani beş bin melekle yardım eder. Böylece beş bin meleğin gelmesini üç şarta bağlamıştır: Sabır, takva ve kâfirlerin hemen aniden gelmesi. Bu şartlar gerçekleşmeyince, şüphesiz şart koşulan husus da gerçekleşmemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَوْرُ مَصْدَرٌ مِنْ: فَارَتِ الْقِدْرُ إِذَا غَلَتْ، قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ [هُودٍ: ٤٠] قِيلَ إِنَّهُ أَوَّلُ ارْتِفَاعِ الْمَاءِ مِنْهُ ثُمَّ جَعَلُوا هَذِهِ اللَّفْظَةَ اسْتِعَارَةً فِي السُّرْعَةِ، يُقَالُ جَاءَ فُلَانٌ وَرَجَعَ مِنْ فَوْرِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأُصُولِيِّينَ الْأَمْرُ لِلْفَوْرِ أَوِ التَّرَاخِي، وَالْمَعْنَى حِدَّةُ مَجِيءِ الْعَدُوِّ وَحَرَارَتُهُ وَسُرْعَتُهُ.

İkinci Mesele: el-Fevr (فَوْر), tencere kaynadığında söylenen «فَارَتِ الْقِدْرُ» ifadesinin masdarıdır. Allah Teâlâ: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ } “Nihayet emrimiz gelip de fırın/tandır kaynadığı zaman” [Hûd 40] buyurmuştur. Bunun, suyun fırından ilk yükselişi olduğu söylenmiştir. Daha sonra bu kelimeyi sürat (hızlılık) hususunda istiare kıldılar. “Falan kimse geldi ve hemen o anda (min fevrihî) döndü” denilir. Fıkıh usulcülerinin “Emir fevr (hemen yerine getirme) için midir yoksa terâhi (ertelemeye müsait) için midir?” sözü de bundandır. Manası ise düşmanın gelişinin şiddeti, harareti ve süratidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ مُسَوِّمِينَ بِكَسْرِ الْوَاوِ أَيْ مُعَلِّمِينَ عَلَّمُوا أَنْفُسَهُمْ بِعَلَامَاتٍ مَخْصُوصَةٍ، وَأَكْثَرُ الْأَخْبَارِ أَنَّهُمْ سَوَّمُوا خُيُولَهُمْ بِعَلَامَاتٍ جَعَلُوهَا عَلَيْهَا، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْوَاوِ، أَيْ سَوَّمَهُمُ اللَّهُ أَوْ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ سَوَّمُوا أَنْفُسَهُمْ، فَكَانَ فِي الْمُرَادِ مِنَ التَّسْوِيمِ فِي قَوْلِهِ مُسَوِّمِينَ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: السُّومَةُ الْعَلَامَةُ الَّتِي يُعْرَفُ بِهَا الشَّيْءُ مِنْ غَيْرِهِ، وَمَضَى شَرْحُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤] وَهَذِهِ الْعَلَامَةُ يُعَلَّمُهَا الْفَارِسُ يَوْمَ اللِّقَاءِ لِيُعْرَفَ بِهَا،

Üçüncü Mesele: İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım, vâv harfinin kesresiyle { مُسَوِّمِينَ } (işaret koyanlar/nişan takanlar) şeklinde okumuşlardır; yani kendilerine özel işaretler koymuşlardır. Rivayetlerin çoğuna göre ise onlar, üzerlerine işaretler koyarak atlarını nişanlamışlardır. Diğer kıraat imamları ise vâv harfinin fethasıyla [müsevvimîn şeklinde] okumuşlardır; yani Allah onları nişanlamıştır veya kendilerini nişanlamışlardır anlamına gelir. Dolayısıyla { مُسَوِّمِينَ } lafzındaki tesvîmden muradın ne olduğu hususunda iki görüş ortaya çıkmıştır: Birincisi: Sûme (عَلَامَة), bir şeyin başkasından ayırt edilmesini sağlayan işarettir. Bunun açıklaması { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } “nişanlı atlar” [Âl-i İmrân 14] ayetinde geçmişti. Bu işaret, süvarinin savaş gününde tanınması için taktığı işarettir.

وَفِي الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ: «سَوِّمُوا فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ قَدْ سَوَّمَتْ»

Rivayette geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü: «سَوِّمُوا فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ قَدْ سَوَّمَتْ» “İşaret (nişan) takınınız; çünkü melekler de işaret takınmışlardır” buyurmuştur.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ قَدْ سَوَّمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالْعَمَائِمِ الصُّفْرِ، وَخُيُولَهُمْ وَكَانُوا عَلَى خَيْلٍ بُلْقٍ، بِأَنْ عَلَّقُوا الصُّوفَ الْأَبْيَضَ فِي نَوَاصِيهَا وَأَذْنَابِهَا، وَرُوِيَ أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ كَانَ يُعَلَّمُ بِرِيشَةِ نَعَامَةٍ، وَأَنَّ عَلِيًّا كَانَ يُعَلَّمُ بِصُوفَةٍ بيضاء وأو الزُّبَيْرَ كَانَ يَتَعَصَّبُ بِعِصَابَةٍ صَفْرَاءَ وَأَنَّ أَبَا دُجَانَةَ كَانَ يُعَلَّمُ بِعِصَابَةٍ حَمْرَاءَ.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Melekler sarı sarıklarla kendilerini, alınlarına ve kuyruklarına beyaz yün takarak da alaca atlarını nişanlamışlardı. Rivayet edildiğine göre Hamza b. Abdilmuttalib bir deve kuşu tüyü ile, Ali beyaz bir yün parçası ile işaretlenirdi; ez-Zübeyr sarı bir sarık sarar ve Ebû Dücâne de kırmızı bir sarık ile işaretlenirdi.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْمُسَوَّمِينَ أَنَّهُ بِمَعْنَى الْمُرْسَلِينَ مَأْخُوذًا مِنَ الْإِبِلِ السَّائِمَةِ الْمُرْسَلَةِ فِي الرَّعْيِ، تَقُولُ أَسَمْتُ الْإِبِلَ إِذَا أَرْسَلْتَهَا، وَيُقَالُ فِي التَّكْثِيرِ سَوَّمْتُ كَمَا تَقُولُ أَكْرَمْتُ وَكَرَّمْتُ، فَمَنْ قَرَأَ مُسَوِّمِينَ بِكَسْرِ الْوَاوِ فَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَرْسَلَتْ خَيْلَهَا عَلَى الْكُفَّارِ لِقَتْلِهِمْ وَأَسْرِهِمْ، وَمَنْ قَرَأَ بِفَتْحِ الْوَاوِ فَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرْسَلَهُمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِيُهْلِكُوهُمْ كَمَا تُهْلِكُ الْمَاشِيَةُ النَّبَاتَ والحشيش.

İkinci Görüş: { الْمُسَوَّمِينَ } kelimesinin tefsirinde, onun otlağa salınmış develer (sâime) anlamından hareketle “salıverilmiş olanlar” (el-mürselîn) manasında olduğudur. Develeri otlağa saldığında «أَسَمْتُ الْإِبِلَ» dersin; çokluk bildirmek için ise, «أَكْرَمْتُ» ve «كَرَّمْتُ» dediğin gibi «سَوَّمْتُ» denir. Vâv harfinin kesresiyle { مُسَوِّمِينَ } okuyan kimseye göre mana: Meleklerin, kâfirleri öldürmek ve esir almak için atlarını onların üzerine saldıklarıdır. Vâv harfinin fethasıyla okuyan kimseye göre ise mana: Hayvanların bitkiyi ve otu yok edip bitirmesi gibi, onları helak etsinler diye Allah Teâlâ'nın melekleri müşriklerin üzerine salıverdiğidir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 126-127]

وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧)

{ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer ancak mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah katındandır. (126) [Bu da] inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin yahut onları perişan etsin de eli boş/hüsran içinde geri dönsünler diyedir.” (127)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ]

[Allah Teâlâ'nın { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun diye yaptı” Buyruğu Hakkında]

الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ عَائِدَةٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَمَا جَعَلَ اللَّهُ الْمَدَدَ وَالْإِمْدَادَ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ بِأَنَّكُمْ تُنْصَرُونَ فَدَلَّ يُمْدِدْكُمْ عَلَى الْإِمْدَادِ فَكَنَّى عَنْهُ، كَمَا قَالَ: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ [الْأَنْعَامِ: ١٢١] مَعْنَاهُ: وَإِنَّ أَكْلَهُ لَفِسْقٌ فَدَلَّ تَأْكُلُوا عَلَى الْأَكْلِ فَكَنَّى عَنْهُ وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ أَيْ ذِكْرَ الْمَدَدِ إِلَّا بُشْرى وَالْبُشْرَى اسْمٌ مِنَ الْإِبْشَارِ وَمَضَى الْكَلَامُ فِي مَعْنَى التَّبْشِيرِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَةِ: ٢٥] .

Allah Teâlâ'nın { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ } “Allah onu kılmadı” buyruğundaki zamir masdara dönmektedir; sanki şöyle demiştir: “Allah bu yardımı/takviyeyi ancak yardım göreceğinize dair size bir müjde kıldı.” Nitekim { يُمْدِدْكُمْ } “size yardım eder” fiili imdâd (yardım) masdarına delalet etmiş, böylece ona zamirle işaret edilmiştir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin; çünkü o muhakkak bir fısktır” [el-En'âm 121] buyruğundaki “şüphesiz onu yemek fısktır” manasında olup { تَأْكُلُوا } “yemeyiniz” fiilinin yemeye (ekl) delalet etmesi ve onun zamirle ifade edilmesi gibidir. Zeccâc ise: { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ } ifadesi “Allah bu yardımın zikrini sırf bir müjde kıldı” demektir, demiştir. Büşrâ (بُشْرَى), ibşâr masdarının ismidir. Tebşîr kelimesinin anlamına dair açıklama Bakara Sûresi'nde geçen { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri müjdele” [el-Bakara 25] buyruğunda geçmişti.

ثُمَّ قَالَ: وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَفِيهِ سُؤَالٌ:

Daha sonra şöyle buyurmuştur: { وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ } “ve kalpleriniz bununla yatışsın diye”. Burada bir soru ortaya çıkmaktadır:

وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ وَلِتَطْمَئِنَّ فِعْلٌ وَقَوْلُهُ إِلَّا بُشْرى اسْمٌ وَعَطْفُ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ مُسْتَنْكَرٌ، فَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَاطْمِئْنَانًا، أَوْ يُقَالُ إِلَّا لِيُبَشِّرَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ فَلِمَ تَرَكَ ذَلِكَ وَعَدَلَ عَنْهُ إِلَى عَطْفِ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ.

O da şudur: { وَلِتَطْمَئِنَّ } ifadesi bir fiildir, { إِلَّا بُشْرى } ifadesi ise bir isimdir. Fiilin isme atfedilmesi ise [dilbilgisinde] uygun görülmez. Bu durumda ya “ancak size bir müjde ve bir yatışma olsun diye” (illâ büşran leküm ve-tmi'nânen) denilmesi ya da “ancak sizi müjdelemek ve kalpleriniz yatışsın diye” (illâ li-yübeşşiraküm ve li-tatmeinne kulûbüküm bihî) denilmesi gerekirdi. O halde bu terk edilip fiilin isme atfedilmesine neden yönelinmiştir?

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: فِي ذِكْرِ الْإِمْدَادِ مَطْلُوبَانِ، وَأَحَدُهُمَا أَقْوَى فِي الْمَطْلُوبِيَّةِ مِنَ الْآخَرِ، فَأَحَدُهُمَا إِدْخَالُ السُّرُورِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ إِلَّا بُشْرى وَالثَّانِي: حُصُولُ الطُّمَأْنِينَةِ عَلَى أَنَّ إِعَانَةَ اللَّهِ وَنُصْرَتَهُ مَعَهُمْ فَلَا يَجْبُنُوا عَنِ الْمُحَارَبَةِ، وَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ فَفَرَّقَ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْعِبَارَتَيْنِ تَنْبِيهًا عَلَى حُصُولِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فِي الْمَطْلُوبِيَّةِ فَكَوْنُهُ بُشْرَى مَطْلُوبٌ وَلَكِنَّ الْمَطْلُوبَ الْأَقْوَى حُصُولُ الطُّمَأْنِينَةِ، فَلِهَذَا أَدْخَلَ حَرْفَ التَّعْلِيلِ عَلَى فِعْلِ الطُّمَأْنِينَةِ، فَقَالَ: وَلِتَطْمَئِنَّ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النَّحْلِ: ٨] وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ هُوَ الرُّكُوبُ أَدْخَلَ حَرْفَ التَّعْلِيلِ عَلَيْهَا، فَكَذَا هَاهُنَا الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ فِي الْجَوَابِ: الْوَاوُ زَائِدَةٌ وَالتَّقْدِيرُ وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ.

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Yardımın zikredilmesinde iki gaye/talep vardır ve bunlardan biri talep edilme bakımından diğerinden daha güçlüdür. Bunlardan biri kalplerine sevinç girdirmektir ki { إِلَّا بُشْرى } “ancak bir müjde” ifadesiyle kastedilen budur. İkincisi ise: Allah'ın yardımının ve desteğinin kendileriyle beraber olduğuna dair kalplerinde güven ve yatışma hâsıl olması, böylece savaştan korkup geri çekilmemeleridir; asıl maksat da budur. Dolayısıyla istenme derecesi bakımından bu iki husus arasındaki farklılığa dikkat çekmek için bu iki ifade birbirinden ayrı kılınmıştır. Müjde olması istenen bir şeydir; fakat daha güçlü olan talep, kalbin mutmain olmasıdır. İşte bu sebeple illet (gerekçe) harfini yatışma (itminan) fiilinin başına getirerek { وَلِتَطْمَئِنَّ } “ve yatışsın diye” buyurmuştur. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } “Atları, katırları ve eşekleri binesiniz diye ve bir zinet olarak [yarattı]” [en-Nahl 8] buyruğudur. Asıl maksat binmek olduğu için illet harfini onun üzerine getirmiştir; burada da durum böyledir. İkincisi: Bazıları cevaben şöyle demiştir: Buradaki vâv harfi zâiddir ve takdiri “Allah bunu ancak kalpleriniz bununla yatışsın diye size bir müjde kılmıştır” şeklindedir.

ثُمَّ قَالَ: وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ تَوَكُّلُهُمْ عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ إِيمَانَ الْعَبْدِ لَا يَكْمُلُ إِلَّا عِنْدَ الْإِعْرَاضِ عَنِ الْأَسْبَابِ وَالْإِقْبَالِ بِالْكُلِّيَّةِ على مسبب الأسباب أو قَوْلُهُ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ فَالْعَزِيزُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَالْحَكِيمُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ عِلْمِهِ، فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ حَاجَاتُ الْعِبَادِ وَلَا يَعْجِزُ عَنْ إِجَابَةِ الدَّعَوَاتِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يُتَوَقَّعِ النَّصْرُ إِلَّا مِنْ رَحْمَتِهِ وَلَا الْإِعَانَةُ إِلَّا مِنْ فَضْلِهِ وَكَرَمِهِ.

Daha sonra şöyle buyurmuştur: { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır.” Bundan maksat, onların meleklere değil sadece Allah'a tevekkül etmelerini sağlamaktır. Bu da kulun imanının ancak sebepleri bir kenara bırakıp bütünüyle Sebeplerin Sebebi'ne (Müsebbibü'l-Esbâb olan Allah'a) yönelmesiyle kemale ereceğine bir uyarıdır. { الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ } “mutlak güç ve hikmet sahibi” buyruğuna gelince; el-Azîz O'nun kudretinin kemaline, el-Hakîm ise ilminin kemaline işarettir. Dolayısıyla kulların ihtiyaçları O'na gizli kalmaz ve O dualara icabet etmekten de aciz değildir. Durumu böyle olan bir Zât'tan başka kimseden zafer ancak O'nun rahmetinden ve yardım ancak O'nun lütuf ve kereminden beklenir.

ثُمَّ قَالَ: لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّامُ فِي لِيَقْطَعَ طَرَفاً مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ نَصْرِكُمْ بِوَاسِطَةِ إِمْدَادِ الْمَلَائِكَةِ هُوَ أَنْ يَقْطَعُوا طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ يُهْلِكُوا طَائِفَةً مِنْهُمْ وَيَقْتُلُوا قِطْعَةً مِنْهُمْ، قِيلَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ، لِيَقْطَعَ طَرَفاً وَلَكِنَّهُ ذُكِرَ بِغَيْرِ حَرْفِ الْعَطْفِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْبَعْضُ قَرِيبًا مِنَ الْبَعْضِ جَازَ حَذْفُ الْعَاطِفِ، وَهُوَ كَمَا يَقُولُ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ: أَكْرَمْتُكَ لِتَخْدِمَنِي لِتُعِينَنِي لِتَقُومَ بِخِدْمَتِي حُذِفَ الْعَاطِفُ، لِأَنَّ الْبَعْضَ يَقْرُبُ مِنَ الْبَعْضِ، فَكَذَا هَاهُنَا، وَقَوْلُهُ طَرَفاً أَيْ طَائِفَةً/ وَقِطْعَةً وَإِنَّمَا حَسُنَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ ذِكْرُ الطَّرَفِ وَلَمْ يَحْسُنْ ذِكْرُ الْوَسَطِ لِأَنَّهُ لَا وُصُولَ إِلَى الْوَسَطِ إِلَّا بَعْدَ الْأَخْذِ مِنَ الطَّرَفِ، وَهَذَا يُوَافِقُ قَوْلَهُ تَعَالَى: قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٣] وَقَوْلُهُ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها [الرعد: ٤١] .

Daha sonra Allah Teâlâ: { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin diyedir” buyurmuştur. { لِيَقْطَعَ طَرَفاً } ifadesindeki lâm harfi, { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ } buyruğuna müteallıktır (bağlıdır). Manası şudur: Meleklerin takviyesi vasıtasıyla size yardım edilmesinden maksat, inkâr edenlerden bir tarafı kesip atmaları, yani onlardan bir taifeyi helak edip bir kısmını öldürmeleridir. Bunun, { وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ } buyruğuna raci olduğu ve { لِيَقْطَعَ طَرَفاً } ifadesinin atıf harfi olmaksızın zikredildiği de söylenmiştir; çünkü ifadeler birbirine yakın anlamda olduğunda atıf harfinin hazfedilmesi caizdir. Bu, efendinin kölesine: “Bana hizmet edesin, bana yardım edesin, işimi göresin diye sana ikramda bulundum” demesi gibidir; cümleler birbirine yakın manada olduğu için atıf harfi hazfedilmiştir, burada da durum böyledir. { طَرَفاً } kelimesi, bir taife ve bir parça demektir. Bu makamda “orta” (vasat) yerine “taraf/kenar” kelimesinin zikredilmesinin güzel oluşu, kenardan/taraftan almadıkça ortaya ulaşılamayacağı içindir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ } “Size yakın olanlarla savaşın” [et-Tevbe 123] ve { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından/kenarlarından eksiltiyoruz” [er-Ra'd 41] buyruklarına uygundur.

ثُمَّ قَالَ: أَوْ يَكْبِتَهُمْ الْكَبْتُ فِي اللُّغَةِ صَرْعُ الشَّيْءِ عَلَى وَجْهِهِ، يُقَالُ: كَبَتُّهُ فَانْكَبَتَ هَذَا تَفْسِيرُهُ، ثُمَّ قَدْ يُذْكَرُ وَالْمُرَادُ بِهِ الاخزاء والإهلاك واللعن والهزيمة والغيظ، والإذلال، فَكُلُّ ذَلِكَ ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ الْكَبْتِ، وَقَوْلُهُ خائِبِينَ الْخَيْبَةُ هِيَ الْحِرْمَانُ وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْخَيْبَةِ وَبَيْنَ الْيَأْسِ أَنَّ الْخَيْبَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَ التَّوَقُّعِ، وَأَمَّا الْيَأْسُ فَإِنَّهُ قَدْ يَكُونُ بَعْدَ التَّوَقُّعِ وَقَبْلَهُ، فَنَقِيضُ الْيَأْسِ الرَّجَاءُ، ونقيض الخيبة الظفر، والله أعلم.

Daha sonra şöyle buyurmuştur: { أَوْ يَكْبِتَهُمْ } “yahut onları perişan etsin”. Kebt (كَبْت), lügatte bir şeyi yüzüstü yere sermektir; «كَبَتُّهُ فَانْكَبَتَ» (Onu yüzüstü yıktım, o da yüzüstü düştü) denilir, tefsiri budur. Bazen de zikredilir ve bununla rezil rüsva etmek, helak etmek, lanetlemek, hezimete uğratmak, öfkelendirmek ve zillete düşürmek kastedilir; müfessirler kebt kelimesinin tefsirinde bütün bunları zikretmişlerdir. { خائِبِينَ } “eli boş/hüsran içinde” buyruğuna gelince, haybe (خَيْبَة), mahrumiyettir. Haybe ile yeis (ümit kesme) arasındaki fark şudur: Haybe ancak bir beklentiden sonra olur; yeis ise beklentiden sonra da önce de olabilir. Dolayısıyla yeisin zıddı recâ (ümit), haybenin zıddı ise zaferdir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٨]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 128]

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨)

{ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “Bu işten sana hiçbir şey [pay/hüküm yetkisi] yoktur; [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder. Çünkü onlar zalimlerdir.” (128)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } “Bu işten sana hiçbir şey yoktur; [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder” Buyruğu Hakkında] Bu ayetle ilgili birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ أُحُدٍ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى الْكُفَّارِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا ذَكَرُوا احْتِمَالَاتٍ أَحَدُهَا:

Birinci Mesele: Bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzûlü) hakkında iki görüş vardır: Birincisi ve meşhur olanı, Uhud kıssası hakkında indiğidir. Bu görüşü savunanlar da kendi aralarında üç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: [Peygamber'in] kâfirlere beddua etmek istemesi üzerine bu ayetin inmiş olmasıdır. Bunu söyleyenler de bazı ihtimaller zikretmişlerdir. Birincisi:

رُوِيَ أَنَّ عُتْبَةَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ شَجَّهُ وَكَسَرَ رَبَاعِيَتَهُ فَجَعَلَ يَمْسَحُ الدَّمَ عَنْ وَجْهِهِ وَسَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ يَغْسِلُ عَنْ وَجْهِهِ الدَّمَ وَهُوَ يَقُولُ: «كَيْفَ يَفْلَحُ قَوْمٌ خَضَّبُوا وَجْهَ نَبِيِّهِمْ بِالدَّمِ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ» ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِمْ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ

Rivayet edildiğine göre Utbe b. Ebî Vakkâs onun başını/yüzünü yarmış ve ön dişini kırmıştı. O da yüzündeki kanı siliyor, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim de yüzündeki kanı yıkıyordu. Bu esnada o: «كَيْفَ يَفْلَحُ قَوْمٌ خَضَّبُوا وَجْهَ نَبِيِّهِمْ بِالدَّمِ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ» “Kendilerini Rablerine davet ederken peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir kavim nasıl iflah olur?” diyordu. Sonra onlara beddua etmek istedi; bunun üzerine bu ayet indi.

وَثَانِيهَا: مَا

İkincisi:

رَوَى سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَعَنَ أَقْوَامًا فَقَالَ: «اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ، اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَرْثَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ فَتَابَ اللَّهُ عَلَى هَؤُلَاءِ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُمْ

Sâlim b. Abdillâh'ın babası Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiği şu haberdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bazı kimselere lanet edip: «اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ، اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَرْثَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ» “Allah'ım! Ebû Süfyân'a lanet et! Allah'ım! el-Hâris b. Hişâm'a lanet et! Allah'ım! Safvân b. Ümeyye'ye lanet et!” dedi. Bunun üzerine { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “yahut onların tevbelerini kabul eder” ayeti indi. Neticede Allah bunların tevbelerini kabul etti ve Müslümanlıkları güzel oldu.

وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَذَلِكَ

Üçüncüsü: Hamza b. Abdilmuttalib hakkında inmiş olmasıdır. Şöyle ki:

لِأَنَّهُ ﷺ لَمَّا رَآهُ وَرَأَى مَا فَعَلُوا بِهِ مِنَ الْمُثْلَةِ قَالَ: «لَأُمَثِّلَنَّ مِنْهُمْ بِثَلَاثِينَ» ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu ve ona yapılan müsleyi (uzuvlarının kesildiğini) görünce: «لَأُمَثِّلَنَّ مِنْهُمْ بِثَلَاثِينَ» “Onlardan otuz kişiye mutlaka müsle yapacağım!” buyurdu; bunun üzerine bu ayet indi.

قَالَ الْقَفَّالُ ﵀، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ حَصَلَتْ يَوْمَ أُحُدٍ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عِنْدَ الْكُلِّ فَلَا يَمْتَنِعُ حَمْلُهَا عَلَى كُلِّ الِاحْتِمَالَاتِ الثَّانِي: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ

Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bütün bu durumlar Uhud günü meydana gelmiştir; dolayısıyla bu ayet hepsinin akabinde inmiştir ve ayeti bütün bu ihtimallere hamletmekte bir engel yoktur. Bu ayetin nüzul sebebi hakkındaki ikinci [vecih] şudur: Ayet,

أَنَّهُ ﷺ أَرَادَ أَنْ يَلْعَنَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ خَالَفُوا أَمْرَهُ وَالَّذِينَ انْهَزَمُوا فَمَنَعَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi emrine muhalefet eden ve hezimete uğrayıp kaçan Müslümanlara lanet etmek istemesi ve Allah'ın kendisini bundan men etmesi sebebiyle inmiştir. Bu görüş İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilmiştir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﷺ أَرَادَ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ انْهَزَمُوا وَخَالَفُوا أَمْرَهُ وَيَدْعُوَ عَلَيْهِمْ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، فَهَذِهِ الِاحْتِمَالَاتُ وَالْوُجُوهُ كُلُّهَا مُفَرَّعَةٌ عَلَى قَوْلِنَا إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ أُحُدٍ.

Üçüncü Vecih: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hezimete uğrayıp kaçan ve emrine muhalefet eden Müslümanlar için mağfiret dilemek [veya diğerlerine] beddua etmek istemesi üzerine ayetin inmiş olmasıdır. Bütün bu ihtimaller ve vecihler, bu ayetin Uhud kıssası hakkında indiği yönündeki görüşümüzün alt dallarıdır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي وَاقِعَةٍ أُخْرَى وَهِيَ

İkinci Görüş: Ayetin başka bir hadise hakkında indiğidir; o da:

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ جَمْعًا مِنْ خِيَارِ أَصْحَابِهِ إِلَى أَهْلِ بئر معونة ليعلموهن الْقُرْآنَ فَذَهَبَ إِلَيْهِمْ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ مَعَ عَسْكَرِهِ وَأَخَذَهُمْ وَقَتَلَهُمْ فَجَزِعَ مِنْ ذَلِكَ الرَّسُولُ ﷺ جَزَعًا شَدِيدًا وَدَعَا عَلَى الْكُفَّارِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، هَذَا قَوْلُ مُقَاتِلٍ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının seçkinlerinden bir grubu Kur'an öğretmeleri için Bi'r-i Maûne ehline göndermesi hadisesidir. Âmir b. et-Tufeyl ordusuyla birlikte onların üzerine gidip onları yakaladı ve katletti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı son derece üzüldü ve kırk gün boyunca kâfirlere beddua etti; bunun üzerine bu ayet indi. Bu, Mukâtil'in görüşüdür.

وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي قِصَّةِ أُحُدٍ، وَسِيَاقُ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَإِلْقَاءُ قِصَّةٍ أَجْنَبِيَّةٍ عَنْ أَوَّلِ الْكَلَامِ وَآخِرِهِ غَيْرُ لَائِقٍ.

Fakat bu [görüş] uzaktır; zira âlimlerin çoğunluğu bu ayetin Uhud kıssası hakkında olduğu hususunda ittifak etmiştir; sözün akışı (siyak) da buna delalet etmektedir. Sözün başı ve sonuyla ilgisi olmayan yabancı bir kıssanın araya sokulması uygun düşmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا وَرَدَتْ فِي أَمْرٍ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَفْعَلُ فِيهِ فِعْلًا، وَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَالْمَنْعِ مِنْهُ، وَعِنْدَ هَذَا يَتَوَجَّهُ الْإِشْكَالُ، وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ إِنْ كَانَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَيْفَ مَنَعَهُ اللَّهُ مِنْهُ؟ وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ مَا كَانَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِإِذْنِهِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ هَذَا مَعَ قَوْلِهِ وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى [النَّجْمِ: ٣] وَأَيْضًا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فَالْأَمْرُ الْمَمْنُوعُ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنْ كَانَ حَسَنًا فَلِمَ مَنَعَهُ اللَّهُ؟ وَإِنْ كَانَ قَبِيحًا، فَكَيْفَ يَكُونُ فَاعِلُهُ مَعْصُومًا؟.

İkinci Mesele: Bu ayetin zahiri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir fiil işlediği bir husus hakkında vârid olduğuna ve bu ayetin de ondan bir nevi nehiy (yasaklama) mahiyetinde olduğuna delalet etmektedir. İşte bu noktada şöyle bir işkâl ortaya çıkar: Eğer o fiil Allah Teâlâ'nın emriyle idiyse, Allah onu bundan nasıl men etmiştir? Şayet Allah Teâlâ'nın emri ve izniyle olmadığını söylersek, { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } “O, hevâdan konuşmaz” [en-Necm 3] buyruğu karşısında bu nasıl sahih olur? Ayrıca [deliller] peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine (masumiyetine) delalet etmiştir. Dolayısıyla bu ayette men edilen şey eğer güzel (hasen) bir fiil idiyse Allah onu neden men etmiştir? Şayet çirkin (kabih) bir fiil idiyse, onu işleyen nasıl masum olabilir?

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الْفِعْلِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَمْنُوعَ مِنْهُ كَانَ مُشْتَغِلًا بِهِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَأَنَّهُ ﵊ مَا أَشْرَكَ قط وقال: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ

Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bir fiilden nehyedilmiş olmak, nehyedilen kimsenin bizzat o fiille meşgul olduğuna delalet etmez. Zira Allah Teâlâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin muhakkak boşa gider” [ez-Zümer 65] buyurmuştur; oysa o aleyhisselâm asla şirk koşmamıştır. Yine: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ

اتَّقِ اللَّهَ

Allah'tan sakın

[الْأَحْزَابِ: ١] فَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ يَتَّقِي اللَّهَ، ثُمَّ قَالَ: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَطَاعَهُمْ، وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا الْمَنْعِ أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ مَا يُوجِبُ الْغَمَّ الشَّدِيدَ، وَالْغَضَبَ الْعَظِيمَ، وَهُوَ مُثْلَةُ عَمِّهِ حَمْزَةَ، وَقَتْلُ الْمُسْلِمِينَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْغَضَبَ يَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، فَلِأَجْلِ أَنْ لَا تُؤَدِّيَ مُشَاهَدَةُ تِلْكَ الْمَكَارِهِ إِلَى مَا لَا يَلِيقُ مِنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ نَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْمَنْعِ تَقْوِيَةً لِعِصْمَتِهِ وَتَأْكِيدًا لِطَهَارَتِهِ وَالثَّانِي: لَعَلَّهُ ﵊ إِنْ فَعَلَ لَكِنَّهُ كَانَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ تَرْكِ الْأَفْضَلِ وَالْأَوْلَى، فَلَا جَرَمَ أَرْشَدَهُ اللَّهُ إِلَى اخْتِيَارِ الْأَفْضَلِ وَالْأَوْلَى، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ [النَّحْلِ: ١٢٦، ١٢٧] كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنْ كُنْتَ تُعَاقِبُ ذَلِكَ الظَّالِمَ فَاكْتَفِ بِالْمِثْلِ، ثُمَّ قَالَ ثَانِيًا: وَإِنْ تَرَكْتَهُ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، ثُمَّ أَمَرَهُ أَمْرًا جَازِمًا بِتَرْكِهِ، فَقَالَ: وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ.

} “Ey Peygamber! Allah'tan sakın” [el-Ahzâb 1] buyurmuştur ki bu da onun Allah'tan sakınmadığına delalet etmez. Ardından: { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlere itaat etme” buyurmuştur; bu da kâfirlere itaat ettiğine delalet etmez. Bu yasaklamadaki fayda şudur: Amcası Hamza'ya müsle yapılması ve Müslümanların öldürülmesi gibi şiddetli bir üzüntü ve büyük bir öfke doğuran durumlar meydana geldiğinde –ki öfkenin insanı uygun olmayan söz ve davranışlara sevk etmesi tabiidir– bu tür hoş olmayan manzaralara şahit olmanın uygunsuz söz ve fiillere yol açmaması için Allah Teâlâ onun ismetini güçlendirmek ve nezihliğini pekiştirmek gayesiyle bu yasağı açıkça bildirmiştir. İkincisi: O aleyhisselâm [bunu] yaptıysa bile bu evlâ ve efdal olanı terk kabilinden olmuştur; dolayısıyla Allah Teâlâ onu en faziletli ve en evlâ olanı seçmeye irşad etmiştir. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Eğer ceza verecekseniz size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır. Sabret; senin sabrın da ancak Allah'ın yardımıyladır” [en-Nahl 126-127] buyruğudur. Sanki Allah Teâlâ şöyle demiştir: Eğer o zalimi cezalandıracaksan misliyle yetin. Sonra ikinci olarak: Eğer [cezayı] terk edersen bu daha evlâdır, buyurmuş; ardından onu kesin bir emirle terk etmesini emrederek: “Sabret; senin sabrın da ancak Allah'ın yardımıyladır” buyurmuştur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ: لَعَلَّهُ ﷺ لَمَّا مَالَ قَلْبُهُ إِلَى اللَّعْنِ عَلَيْهِمُ اسْتَأْذَنَ رَبَّهُ فِيهِ، فَنَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْمَنْعِ مِنْهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَدُلُّ هَذَا النَّهْيُ عَلَى الْقَدْحِ فِي الْعِصْمَةِ.

Cevaptaki Üçüncü Vecih: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbi onlara lanet etmeye meylettiğinde bu hususta Rabbinden izin istemiş, Allah Teâlâ da onu bundan açıkça nehyetmiş olabilir. Bu takdire göre de bu nehiy, ismet sıfatına bir halel getirdiğine delalet etmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَاهُ لَيْسَ لَكَ مِنْ قِصَّةِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ وَمِنْ شَأْنِ هَذِهِ الْحَادِثَةِ شَيْءٌ وَعَلَى هَذَا فَنُقِلَ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ أَحَدُهُمَا: لَيْسَ لَكَ مِنْ مَصَالِحِ عِبَادِي شَيْءٌ إِلَّا مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ وَثَانِيهَا: لَيْسَ لَكَ مِنْ مَسْأَلَةِ إِهْلَاكِهِمْ شَيْءٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ بِالْمَصَالِحِ فَرُبَّمَا تَابَ عَلَيْهِمْ وَثَالِثُهَا: لَيْسَ لَكَ فِي أَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَلَا فِي أَنْ يُعَذِّبَهُمْ شَيْءٌ.

Üçüncü Mesele: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Bu işten sana hiçbir şey yoktur” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun manası, bu olayın kıssasından ve bu hadisenin hükmünden sana ait hiçbir şey yoktur, demektir. Bu doğrultuda müfessirlerden şu ifadeler nakledilmiştir: Birincisi: Sana vahyedilenler dışında kullarımın maslahatlarından sana ait hiçbir şey yoktur. İkincisi: Onların helak edilmesi meselesinden sana ait bir şey yoktur; zira Allah maslahatları en iyi bilendir, belki de onların tevbelerini kabul eder. Üçüncüsü: Allah'ın onların tevbelerini kabul etmesinde de onlara azap etmesinde de senin hiçbir yetkin yoktur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي يُضَادُّ النَّهْيَ، وَالْمَعْنَى: لَيْسَ لَكَ مِنْ أَمْرِ خَلْقِي شَيْءٌ إِلَّا إِذَا كَانَ عَلَى وَفْقِ أَمْرِي، وَهُوَ كَقَوْلِهِ أَلا لَهُ الْحُكْمُ [الْأَنْعَامِ: ٦٢] وَقَوْلِهِ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ [الرُّومِ: ٤] وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ مَنْعُهُ ﷺ مِنْ كُلِّ فِعْلٍ وَقَوْلٍ إِلَّا مَا كَانَ بِإِذْنِهِ وَأَمْرِهِ وَهَذَا هُوَ الْإِرْشَادُ إِلَى أَكْمَلِ دَرَجَاتِ الْعُبُودِيَّةِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ اللَّعْنِ لِأَيِّ مَعْنًى كَانَ؟ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى رُبَّمَا عَلِمَ مِنْ حَالِ بَعْضِ الْكُفَّارِ أَنَّهُ يَتُوبُ، أَوْ إِنْ لَمْ يَتُبْ لَكِنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ سَيُولَدُ مِنْهُ وَلَدٌ يَكُونُ مُسْلِمًا بَرًّا تَقِيًّا، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّائِقَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُمْهِلَهُ فِي الدُّنْيَا وَأَنْ يَصْرِفَ عَنْهُ الْآفَاتِ إِلَى أَنْ يَتُوبَ أَوْ إِلَى أَنْ يَحْصُلَ ذَلِكَ الْوَلَدُ فَإِذَا حَصَلَ دُعَاءُ الرَّسُولِ عَلَيْهِمْ بِالْإِهْلَاكِ، فَإِنْ قُبِلَتْ دَعْوَتُهُ فَاتَ هَذَا الْمَقْصُودُ، وَإِنْ لَمْ تُقْبَلْ دَعْوَتُهُ كَانَ ذَلِكَ كَالِاسْتِخْفَافِ بِالرَّسُولِ ﷺ، فَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى مَنَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ اللَّعْنِ وَأَمَرَهُ بِأَنْ يُفَوِّضَ الْكُلَّ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِظْهَارُ عَجْزِ الْعُبُودِيَّةِ وَأَنْ لَا يَخُوضَ الْعَبْدُ فِي أَسْرَارِ اللَّهِ تَعَالَى فِي مُلْكِهِ وَمَلَكُوتِهِ، هَذَا هُوَ الْأَحْسَنُ عِنْدِي وَالْأَوْفَقُ لِمَعْرِفَةِ الْأُصُولِ الدَّالَّةِ عَلَى حَقِيقَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ.

İkinci Görüş: Buradaki emirden muradın, nehyin zıddı olan emir (buyruk/hüküm) olduğudur. Manası şudur: Benim emrime uygun olmadıkça mahlukatımın işinden/idaresinden sana ait hiçbir şey yoktur. Bu da Allah Teâlâ'nın: { أَلا لَهُ الْحُكْمُ } “Dikkat edin, hüküm ancak O'nundur” [el-En'âm 62] ve { لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ } “Önünde de sonunda da emir Allah'ındır” [er-Rûm 4] buyrukları gibidir. Her iki görüşe göre de ayetten maksat, Allah'ın izni ve emri olmadıkça Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i her türlü söz ve fiilden men etmektir; bu da kulluğun en mükemmel derecelerine bir irşaddır. Daha sonra lanet etmekten nehyedilmenin hangi sebepten ileri geldiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kimileri şöyle demiştir: Bundaki hikmet, Allah Teâlâ'nın bazı kâfirlerin tövbe edeceğini veya kendisi tövbe etmese bile ondan Müslüman, iyi ve takva sahibi bir evladın doğacağını bilmesidir. Durumu böyle olan bir kimse hakkında Allah Teâlâ'nın rahmetine yakışan, tövbe edinceye veya o çocuk dünyaya gelinceye kadar ona dünyada mühlet vermesi ve belaları ondan defetmesidir. Eğer Resûlullah'ın onlar aleyhine helak edilmeleri için yaptığı dua gerçekleşseydi, bu dua kabul edildiği takdirde söz konusu maksat ortadan kalkardı; şayet duası kabul edilmeseydi bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hafife alınması gibi olurdu. İşte bu hikmetten ötürü Allah Teâlâ onu lanet etmekten nehyetmiş ve her şeyi Allah Teâlâ'nın ilmine havale etmesini emretmiştir. Kimileri de şöyle demiştir: Bundan maksat, kulluğun acziyetini ortaya koymak ve kulun Allah Teâlâ'nın mülk ve melekûtundaki sırlarına dalmamasıdır. Bana göre en güzel olan ve rubûbiyyet ile ubûdiyyetin hakikatine delalet eden usul bilgisine en uygun düşen görüş de budur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ عُطِفَ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَوْ يَكْبِتَهُمْ، أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ، أَوْ يُعَذِّبَهُمْ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ كَالْكَلَامِ الْأَجْنَبِيِّ الْوَاقِعِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، كَمَا تَقُولُ: ضَرَبْتُ زَيْدًا، فَأَعْلِمْ ذَلِكَ عَمْرًا، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا.

Dördüncü Mesele: Ferrâ, Zeccâc ve diğerleri bu ayet hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “yahut onların tevbelerini kabul eder” ifadesinin kendisinden öncesine atfedilmiş olmasıdır. Buna göre takdir şöyledir: “İnkâr edenlerden bir kısmını kessin/helak etsin yahut onları perişan etsin yahut tevbelerini kabul etsin yahut onlara azap etsin diyedir.” { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Bu işten sana hiçbir şey yoktur” buyruğu ise matuf ile matufun aleyh arasına giren mutariza (ara) cümle gibi olur. Nitekim senin: “Zeyd'i dövdüm –bunu Amr'a bildir– [veya cezalandırdım]” demen gibidir. Bu görüşe göre bu ayet, kendisinden önceki ayetle irtibatlıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى أَوْ هَاهُنَا مَعْنَى حَتَّى، أَوْ إِلَّا أَنْ كَقَوْلِكَ: لَأَلْزَمَنَّكَ أَوْ تُعْطِيَنِي حَقِّي وَالْمَعْنَى: إِلَّا أَنْ

İkinci Görüş: Buradaki { أَوْ } edatının, “-e kadar” (حَتَّى) veya “-medikçe / ancak ... olması müstesna” (إِلَّا أَنْ) manasında olduğudur. Nitekim senin: «لَأَلْزَمَنَّكَ أَوْ تُعْطِيَنِي حَقِّي» (Hakkımı verinceye kadar / vermedikçe senin peşini bırakmayacağım) demen gibidir. Buradaki mana:

تُعْطِيَنِي أَوْ حَتَّى تُعْطِيَنِي، وَمَعْنَى الْآيَةِ لَيْسَ ذلك مِنْ أَمْرِهِمْ شَيْءٌ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَتَفْرَحَ بِحَالِهِمْ، أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَتَتَشَفَّى مِنْهُمْ.

“Bana hakkımı vermedikçe veya hakkımı verinceye kadar” demektir. Ayetin manası ise şöyledir: “Allah onların tevbelerini kabul edip de senin onların bu haline sevinmen yahut onlara azap edip de senin onlardan [alınan intikamla] ferahlaman dışında, onların işinden sana ait hiçbir şey yoktur.”

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ مُفَسَّرٌ عِنْدَ أَصْحَابِنَا بِخَلْقِ التَّوْبَةِ فِيهِمْ وَذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنْ خَلْقِ النَّدَمِ فِيهِمْ عَلَى مَا مَضَى، وَخَلْقِ الْعَزْمِ فِيهِمْ عَلَى أَنْ لَا يَفْعَلُوا مِثْلَ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ قَالَ أَصْحَابُنَا: وَهَذَا الْمَعْنَى مُتَأَكِّدٌ بِبُرْهَانِ الْعَقْلِ وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّدَمَ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ إِرَادَةٍ فِي الْمُضِيِّ/ مُتَعَلِّقَةٍ بِتَرْكِ فِعْلٍ مِنْ الْأَفْعَالِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَحُصُولُ الْإِرَادَاتِ وَالْكَرَاهَاتِ فِي الْقَلْبِ لَا يَكُونُ بِفِعْلِ الْعَبْدِ، لِأَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَسْبُوقٌ بِالْإِرَادَةِ، فَلَوْ كَانَتِ الْإِرَادَاتُ فِعْلًا لِلْعَبْدِ لَافْتَقَرَ الْعَبْدُ فِي فِعْلِ تِلْكَ الْإِرَادَةِ إِلَى إِرَادَةٍ أُخْرَى وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، فَعَلِمْنَا أَنَّ حُصُولَ الْإِرَادَةِ وَالْكَرَاهَاتِ فِي الْقَلْبِ لَيْسَ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَكْوِينِهِ ابْتِدَاءً، وَلَمَّا كَانَتِ التَّوْبَةُ عِبَارَةً عَنِ النَّدَمِ وَالْعَزْمِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ جِنْسِ الْإِرَادَاتِ وَالْكَرَاهَاتِ، عَلِمْنَا أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تَحْصُلُ لِلْعَبْدِ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، فَصَارَ هَذَا الْبُرْهَانُ مُطَابِقًا لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ فَسَّرُوا قَوْلَهُ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِمَّا بِفِعْلِ الْأَلْطَافِ أَوْ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ.

Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “yahut onların tevbelerini kabul eder” buyruğu, [Ehl-i Sünnet] ashabımıza göre onlarda tövbenin yaratılmasıyla tefsir edilir. Bu da geçmişte olana karşı onlarda pişmanlığın yaratılması ve gelecekte benzerini yapmama azminin yaratılmasından ibarettir. Ashabımız şöyle demiştir: Bu mana aklî bürhanla da teyit edilmektedir; zira pişmanlık, geçmişte yapılmış olan bir fiili gelecekte terk etmeye taalluk eden bir iradenin meydana gelmesinden ibarettir. Kalpte iradelerin ve kerâhetlerin (hoşlanmayışların) hâsıl olması ise kulun fiiliyle olmaz. Çünkü kulun fiili iradeden sonradır (iradeye dayanır). Şayet iradeler kulun bir fiili olsaydı, kul o iradeyi meydana getirmek için başka bir iradeye muhtaç olurdu ve bu da teselsülü gerektirirdi ki teselsül muhaldir. Buradan anladık ki kalpte irade ve kerâhetlerin meydana gelmesi ancak bidayeten Allah Teâlâ'nın yaratması ve var etmesi iledir. Tövbe de pişmanlık ve azimden ibaret olduğuna ve bunların hepsi de irade ve kerâhet cinsinden bulunduğuna göre, bildik ki tövbe kula ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hâsıl olur. Böylece bu bürhan, Kur'an'ın zahirinin delalet ettiği { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } buyruğuna mutabık düşmüştür. Mu'tezile'ye gelince; onlar { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } buyruğunu ya lütufların (iltifat ve hidayet sebeplerinin) yaratılması ya da tövbenin kabul edilmesi şeklinde tefsir etmişlerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın { فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “çünkü onlar zalimlerdir” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنْ كَانَ الْغَرَضُ مِنَ الْآيَةِ مَنْعَهُ من الدعاء على الكفر صَحَّ الْكَلَامُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُمْ ظَالِمِينَ، لِأَنَّ الشِّرْكَ ظُلْمٌ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَإِنْ كَانَ الْغَرَضُ مِنْهَا مَنْعَهُ مِنَ الدُّعَاءِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ خَالَفُوا أَمْرَهُ صَحَّ الْكَلَامُ أَيْضًا، لِأَنَّ مَنْ عَصَى اللَّهَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ.

Birinci Mesele: Şayet ayetten maksat onu kâfirlere beddua etmekten menetmek ise söz doğrudur; zira Allah Teâlâ onları zalimler diye isimlendirmiştir, çünkü şirk bir zulümdür. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyurmuştur. Şayet maksat onu kendi emrine muhalefet eden Müslümanlara beddua etmekten menetmek ise söz yine doğrudur; zira Allah'a isyan eden kimse nefsine zulmetmiş olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَذَابِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَذَابَ الدُّنْيَا، وَهُوَ الْقَتْلُ وَالْأَسْرُ وَأَنْ يَكُونَ عَذَابَ الْآخِرَةِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَعِلْمُ ذَلِكَ مُفَوَّضٌ إِلَى اللَّهِ.

İkinci Mesele: Bu ayette zikredilen azaptan muradın, dünya azabı yani öldürülme ve esir edilme olması muhtemel olduğu gibi ahiret azabı olması da muhtemeldir. Her iki takdire göre de bunun bilgisi Allah'a havale edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ، إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِهَا تَعْلِيلُ حُسْنِ التَّعْذِيبِ، وَالْمَعْنَى: أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُ إِنْ عَذَّبَهُمْ إِنَّمَا يُعَذِّبُهُمْ لأنهم ظالمون.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın { فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “çünkü onlar zalimlerdir” buyruğu müstakil bir cümledir; ancak bunun zikredilmesinden maksat azap etmenin yerindeliğini gerekçelendirmektir. Mana şöyledir: “Yahut onlara azap eder; zira onlara azap ederse ancak zalim oldukları için azap eder.”

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 129]

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (129)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ] فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” buyruğuna dair] Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا تَأْكِيدُ مَا ذَكَرَهُ أَوَّلًا مِنْ قَوْلِهِ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٨] وَالْمَعْنَى أَنَّ الْأَمْرَ إِنَّمَا يَكُونُ لِمَنْ لَهُ الملك، وملك السموات والأرض وليس إلا لله تعالى فالأمر في السموات وَالْأَرْضِ لَيْسَ إِلَّا لِلَّهِ، وَهَذَا بُرْهَانٌ قَاطِعٌ.

Birinci Mesele: Bundan maksat, daha önce zikrettiği { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “[Bu] işten sana ait hiçbir şey yoktur” [Âl-i İmrân 128] buyruğunu pekiştirmektir. Mana şudur: Emir ve yetki ancak mülk kime aitse onun olur; göklerin ve yerin mülkü ise ancak Allah Teâlâ'ya aittir. Dolayısıyla göklerde ve yerde emir ve yetki ancak Allah'ındır. Bu da kesin bir delildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قَالَ: مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَمْ يَقُلْ (مَنْ) لِأَنَّ الْمُرَادَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْحَقَائِقِ وَالْمَاهِيَّاتِ، فَدَخَلَ فِيهِ الْكُلُّ.

İkinci Mesele: [Men (مَنْ) “kimseler” demeyip] { مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } [mâ (مَا) “şeyler”] demesinin sebebi, hakikatlere ve mahiyetlere işaret edilmesinin murad edilmesidir; böylece hepsi bunun kapsamına girmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ فَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَحْتَجُّونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ أَنْ يُدْخِلَ الْجَنَّةَ بِحُكْمِ إِلَهِيَّتِهِ جَمِيعَ الْكُفَّارِ وَالْمَرَدَةِ، وَلَهُ أَنْ يُدْخِلَ النَّارَ بِحُكْمِ إِلَهِيَّتِهِ جَمِيعَ الْمُقَرَّبِينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَأَنَّهُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي فِعْلِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَدَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى ظَاهِرَةٌ وَالْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَيْضًا، وَذَلِكَ أن

{ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder” buyruğuna gelince; bil ki ashabımız [Ehl-i Sünnet], O Sübhânehu'nun ilahlığı gereğince bütün kâfirleri ve azgınları cennete koymaya yetkili olduğuna, yine ilahlığı gereğince bütün mukarrebleri ve sıddîkları cehenneme koymaya yetkili olduğuna ve bu şeyleri yapmasında O'na hiçbir itiraz yöneltilemeyeceğine bu ayetle delil getirirler. Ayetin bu manaya delaleti açıktır; aklî bürhan da bunu pekiştirmektedir. Şöyle ki:

فِعْلَ الْعَبْدِ يَتَوَقَّفُ عَلَى الْإِرَادَةِ وَتِلْكَ الْإِرَادَةُ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا خَلَقَ اللَّهُ تِلْكَ الْإِرَادَةَ أَطَاعَ، وَإِذَا خَلَقَ النَّوْعَ الْآخَرَ مِنَ الْإِرَادَةِ عَصَى، فَطَاعَةُ الْعَبْدِ مِنَ اللَّهِ وَمَعْصِيَتُهُ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ، وَفِعْلُ اللَّهِ لَا يُوجِبُ عَلَى اللَّهِ شَيْئًا أَلْبَتَّةَ، فَلَا الطَّاعَةُ تُوجِبُ الثَّوَابَ، وَلَا الْمَعْصِيَةُ تُوجِبُ الْعِقَابَ، بَلِ الْكُلُّ مِنَ اللَّهِ بِحُكْمِ إِلَهِيَّتِهِ وَقَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ، فَصَحَّ ما ادعيناه أنه لو شاء يُعَذِّبَ جَمِيعَ الْمُقَرَّبِينَ حَسُنَ مِنْهُ، وَلَوْ شَاءَ يَرْحَمَ جَمِيعَ الْفَرَاعِنَةِ حَسُنَ مِنْهُ ذَلِكَ، وَهَذَا الْبُرْهَانُ هُوَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ.

Kulun fiili iradeye bağlıdır; o irade ise Allah Teâlâ tarafından yaratılmıştır. Allah o iradeyi yarattığında [kul] itaat eder; diğer tür iradeyi yarattığında ise isyan eder. Dolayısıyla kulun itaati de Allah'tandır, isyanı da Allah'tandır. Allah'ın fiili ise Allah üzerine kesinlikle hiçbir şeyi vacip kılmaz. Dolayısıyla ne itaat sevabı vacip kılar, ne de isyan cezayı vacip kılar; aksine hepsi O'nun ilahlığı, kahrı ve kudreti gereğince Allah'tandır. Böylece iddia ettiğimiz şu husus sahih olmuştur: Şayet O, bütün mukarreblere azap etmeyi dileseydi bu Kendisinden güzel [ve yerinde] olurdu; bütün firavunlara merhamet etmeyi dileseydi bu da Kendisinden güzel [ve yerinde] olurdu. Bu bürhan, Allah Teâlâ'nın: { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder” buyruğunun zahirinin delalet ettiği şeydir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُ لِلْكُفَّارِ وَلَا يُعَذِّبُ الْمَلَائِكَةَ وَالْأَنْبِيَاءَ.

Eğer: “O'nun kâfirleri bağışlamayacağı, meleklere ve peygamberlere de azap etmeyeceği sabit değil midir?” denilirse,

قُلْنَا: مَدْلُولُ الْآيَةِ أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ لَفَعَلَ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَقْتَضِي أَنَّهُ يَفْعَلُ أَوْ لَا يَفْعَلُ، وَهَذَا الْكَلَامُ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ.

Biz deriz ki: Ayetin medlûlü şudur: O dileseydi yapardı ve O'na hiçbir itiraz yöneltilemezdi. Bu kadarı ise O'nun fiilen yapacağını veya yapmayacağını iktiza etmez. Bu söz son derece açıktır.

ثُمَّ خَتَمَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّهُ وَإِنْ حَسُنَ كُلُّ ذَلِكَ مِنْهُ إِلَّا أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ غَالِبٌ لَا عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ بَلْ على سبيل الفضل والإحسان.

Sonra sözü { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuyla bitirmiştir. Maksat, bütün bunlar Kendisinden güzel [ve caiz] olsa bile, bir zorunluluk gereği değil bilakis bir lütuf ve ihsan olarak rahmet ve mağfiret tarafının galip olduğunu beyan etmektir.

تم الجزء الثامن، ويليه إن شاء الله تعالى الجزء التاسع، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أعان الله تعالى على إكماله

Sekizinci cüz tamamlandı. Allah Teâlâ'nın izniyle peşinden dokuzuncu cüz gelecektir; onun başı da Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا } “Ey iman edenler! Faiz yemeyin” buyruğudur. Allah Teâlâ tamamlamaya muvaffak kılsın.

الجزء التاسع

Dokuzuncu Cüz

[تتمة سورة آل عمران]

[Âl-i İmrân Suresinin Devamı]

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٠ الى ١٣٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 130-132]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) } “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin. Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (130) Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. (131) Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132)”

[يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا] اعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ عَظِيمَ نِعَمِهِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِإِرْشَادِهِمْ إِلَى الْأَصْلَحِ لَهُمْ فِي أَمْرِ الدِّينِ وَفِي أَمْرِ الْجِهَادِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِمَا يَدْخُلُ فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّحْذِيرِ فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ وَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِمَا قَبْلَهَا، وَقَالَ الْقَفَّالُ ﵀: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُتَّصِلًا بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ جِهَةِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ إِنَّمَا أَنْفَقُوا عَلَى تِلْكَ الْعَسَاكِرِ أَمْوَالًا جَمَعُوهَا بِسَبَبِ الرِّبَا، فَلَعَلَّ ذَلِكَ يَصِيرُ دَاعِيًا لِلْمُسْلِمِينَ إِلَى الْإِقْدَامِ عَلَى الرِّبَا حَتَّى يَجْمَعُوا الْمَالَ وَيُنْفِقُوهُ عَلَى الْعَسْكَرِ فَيَتَمَكَّنُونَ مِنَ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ، فَلَا جَرَمَ نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَفِي قَوْلِهِ: أَضْعافاً مُضاعَفَةً مَسْأَلَتَانِ:

[{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا } “Ey iman edenler! Faiz yemeyin” buyruğu hakkında:] Bil ki insanlardan bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ, din işinde ve cihat işinde kendileri için en uygun olana onları irşad etmesi hususunda müminlere olan büyük nimetlerini açıklayınca, bunun peşinden emir, nehiy, teşvik ve sakındırma kapsamına giren hususları getirip: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا } “Ey iman edenler! Faiz yemeyin” buyurmuştur. Bu takdire göre bu ayet yeni bir sözün başlangıcıdır ve öncesiyle bir irtibatı yoktur. el-Kaffâl rahimehullâh ise şöyle demiştir: Bunun önceki kısımla şu yönden irtibatlı olması muhtemeldir: Müşrikler o ordulara ancak faiz yoluyla topladıkları malları harcamışlardı. Bu durumun, Müslümanları da mal toplayıp orduya harcamak ve böylece onlardan intikam alabilmek için faize yönelmeye sevk etmesi muhtemeldir; işte bu yüzden Allah onları bundan nehyetmiştir. O'nun { أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “kat kat katlanmış olarak” buyruğunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا كَانَ لَهُ عَلَى إِنْسَانٍ مِائَةُ دِرْهَمٍ إِلَى أَجَلٍ، فَإِذَا جَاءَ الْأَجَلُ وَلَمْ يَكُنِ الْمَدْيُونُ وَاجِدًا لِذَلِكَ الْمَالِ قَالَ زِدْ فِي الْمَالِ حَتَّى أَزِيدَ فِي الْأَجَلِ فَرُبَّمَا جَعَلَهُ مِائَتَيْنِ، ثُمَّ إِذَا حَلَّ الأجل الثاني فعل مثل ذَلِكَ، ثُمَّ إِلَى آجَالٍ كَثِيرَةٍ، فَيَأْخُذُ بِسَبَبِ تِلْكَ الْمِائَةِ أَضْعَافَهَا فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَضْعافاً مُضاعَفَةً.

Birinci Mesele: Cahiliye döneminde bir kimsenin bir kişi üzerinde vadeli yüz dirhemi olduğunda, vade gelip de borçlu o malı bulamadığında [alacaklı]: “Malı artır ki ben de vadeyi uzatayım” der, bazen onu iki yüz [dirhem] yapardı. Sonra ikinci vade dolduğunda yine aynısını yapar, sonra birçok vadeye kadar böyle devam eder ve o yüz dirhem sebebiyle onun kat kat fazlasını alırdı. İşte { أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “kat kat katlanmış olarak” buyruğundan murat budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: انْتَصَبَ أَضْعافاً عَلَى الْحَالِ.

İkinci Mesele: { أَضْعافاً } kelimesi hâl (durum belirteci) olarak nasb edilmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz” buyurmuştur.

اعْلَمْ أَنَّ اتِّقَاءَ اللَّهِ فِي هَذَا النَّهْيِ وَاجِبٌ، وَأَنَّ الْفَلَاحَ يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ، فَلَوْ أَكَلَ وَلَمْ يَتَّقِ زَالَ الْفَلَاحُ/ وَهَذَا تَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّ الرِّبَا مِنَ الْكَبَائِرِ لَا مِنَ الصَّغَائِرِ وَتَفْسِيرُ قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ:

Bil ki bu yasakta Allah'tan sakınmak vaciptir ve kurtuluş buna bağlıdır; şayet [faiz] yer ve sakınmazsa kurtuluş ortadan kalkar. Bu da faizin küçük günahlardan değil, büyük günahlardan olduğuna dair açık bir nastır. O'nun { لَعَلَّكُمْ } “umulur ki siz / tâ ki siz” lafzının tefsiri daha önce Bakara Suresi'nde,

اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢١] وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي الرِّبَا أَيْضًا مَرَّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

{ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız” [Bakara 21] buyruğunda geçmişti. Faizle ilgili sözün tamamı da yine Bakara Suresi'nde geçmişti.

ثُمَّ قَالَ: وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ تَكُونُ بِقَدْرِ كُفْرِهِمْ وَذَلِكَ أَزْيَدُ مِمَّا يَسْتَحِقُّهُ الْمُسْلِمُ بِفِسْقِهِ، فَكَيْفَ قَالَ: وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ.

Sonra: { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının” buyurmuştur. Bunda birkaç soru vardır: Birincisi: Kâfirler için hazırlanan ateş onların küfürleri ölçüsünce olacaktır; bu ise bir Müslümanın fıskı sebebiyle hak ettiğinden fazladır. O halde nasıl: { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } buyurmuştur?

وَالْجَوَابُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: اتَّقُوا أَنْ تَجْحَدُوا تَحْرِيمَ الرِّبَا فَتَصِيرُوا كَافِرِينَ.

Cevap: Ayetin takdiri şöyledir: Faiz haramlığını inkâr edip de kâfir olmaktan sakının.

السُّؤَالُ الثَّانِي: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ يَقْتَضِي أَنَّهَا مَا أُعِدَّتْ إِلَّا لِلْكَافِرِينَ، وَهَذَا يَقْتَضِي الْقَطْعَ بِأَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ وَهُوَ عَلَى خِلَافِ سَائِرِ الْآيَاتِ.

İkinci Soru: { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için hazırlanmıştır” buyruğunun zahiri, onun sadece kâfirler için hazırlandığını iktiza eder. Bu da müminlerden hiçbir kimsenin ateşe girmeyeceğine kesin hükmetmeyi gerektirir ki bu da diğer ayetlere aykırıdır.

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ فِي النَّارِ دَرَكَاتٌ أُعِدَّ بَعْضُهَا لِلْكُفَّارِ وَبَعْضُهَا لِلْفُسَّاقِ فَقَوْلُهُ: النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ إِشَارَةٌ إِلَى تِلْكَ الدَّرَكَاتِ الْمَخْصُوصَةِ الَّتِي أَعَدَّهَا اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ، وَهَذَا لَا

Cevap birkaç vechiledir: Birincisi: Ateşte bir kısmı kâfirler, bir kısmı da fasıklar için hazırlanmış derekelerin (tabakaların) bulunması uzak bir ihtimal değildir. Dolayısıyla: { النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için hazırlanmış olan ateş” buyruğu, Allah'ın kâfirler için hazırladığı o özel derekelere işarettir. Bu da,

يَمْنَعُ ثُبُوتَ دَرَكَاتٍ أُخْرَى فِي النَّارِ أَعَدَّهَا اللَّهُ لِغَيْرِ الْكَافِرِينَ. الثَّانِي: أَنَّ كَوْنَ النَّارِ مُعَدَّةً لِلْكَافِرِينَ، لَا يَمْنَعُ دُخُولَ الْمُؤْمِنِينَ فِيهَا لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ أَكْثَرُ أَهْلِ النَّارِ هُمُ الْكُفَّارَ فَلِأَجْلِ الْغَلَبَةِ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا مُعَدَّةٌ لَهُمْ، كَمَا أَنَّ الرَّجُلَ يَقُولُ لِدَابَّةٍ رَكِبَهَا لِحَاجَةٍ مِنَ الْحَوَائِجِ، إِنَّمَا أَعْدَدْتُ هَذِهِ الدَّابَّةَ لِلِقَاءِ الْمُشْرِكِينَ، فَيَكُونُ صَادِقًا فِي ذلك وإن كان هو قدر رَكِبَهَا فِي تِلْكَ السَّاعَةِ لِغَرَضٍ آخَرَ فَكَذَا هَاهُنَا.

ateşte Allah'ın kâfirlerden başkası için hazırladığı başka derekelerin bulunmasına engel değildir. İkincisi: Ateşin kâfirler için hazırlanmış olması, müminlerin oraya girmesine engel teşkil etmez; zira ateş ehlinin çoğu kâfirler olduğu için, çoğunluğa binaen onun onlar için hazırlandığının söylenmesi uzak değildir. Nitekim bir kimse ihtiyaçlarından bir ihtiyaç için bindiği binek hakkında: “Ben bu bineği ancak müşriklerle karşılaşmak [cihad etmek] için hazırladım” der ve o saatte başka bir amaç için ona binmiş olsa bile bu sözünde doğru söyler; burada da durum böyledir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الْقُرْآنَ كَالسُّورَةِ الْوَاحِدَةِ فَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ النَّارَ مُعَدَّةٌ لِلْكَافِرِينَ وَسَائِرُ الْآيَاتِ دَالَّةٌ أَيْضًا عَلَى أَنَّهَا مُعَدَّةٌ لِمَنْ سَرَقَ وَقَتَلَ وَزَنَى وَقَذَفَ، وَمِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ [الْمُلْكِ: ٨] وَلَيْسَ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ يُقَالُ ذَلِكَ، وَأَيْضًا قَالَ تعالى: فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ [الشعرا: ٩٤] الى قوله: إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ [الشعرا: ٩٨] وَلَيْسَ هَذَا صِفَةَ جَمِيعِهِمْ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الشَّرَائِطُ مَذْكُورَةً فِي سَائِرِ السُّوَرِ، كَانَتْ كَالْمَذْكُورَةِ هَاهُنَا، فَكَذَا فِيمَا ذَكَرْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevabın Üçüncü Vechı: Kur'an tek bir sure gibidir; dolayısıyla bu ayet ateşin kâfirler için hazırlandığına delalet ettiği gibi diğer ayetler de onun hırsızlık yapan, adam öldüren, zina eden ve zina iftirasında bulunan kimseler için hazırlandığına delalet etmektedir. Bunun bir misali Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ } “Oraya her bir topluluk atıldıkça, bekçileri onlara: ‘Size bir uyarıcı gelmedi mi?’ diye sorar” [Mülk 8] buyruğudur; bu söz kâfirlerin hepsi için söylenmez. Yine Allah Teâlâ: { فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ } “Artık onlar da, o azgınlar da oraya tepe taklak atılmışlardır” [Şuarâ 94] ayetinden { إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk” [Şuarâ 98] buyruğuna kadar zikretmiştir; bu da onların hepsinin vasfı değildir. Fakat bu şartlar diğer surelerde zikredildiği için, sanki burada zikredilmiş gibidir. Zikrettiğimiz hususta da durum böyledir. En doğrusunu Allah bilir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ إِثْبَاتُ كَوْنِهَا مُعَدَّةً لَهُمْ وَلَا يَدُلُّ عَلَى الْحَصْرِ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ فِي الْجَنَّةِ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٣] لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَدْخُلُهَا سِوَاهُمْ مِنَ الصِّبْيَانِ وَالْمَجَانِينَ وَالْحُورِ الْعِينِ.

Dördüncü Vech: { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için hazırlanmıştır” buyruğu, onun onlar için hazırlandığını ispat etmek içindir ve hasr (sınırlama) ifade etmez. Nitekim cennet hakkında söylenen: { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için hazırlanmıştır” [Âl-i İmrân 133] buyruğu da oraya çocuklar, mecnunlar ve hûr-i iyn gibi onlardan başkasının girmeyeceğine delalet etmez.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ وَصْفِ النَّارِ بِأَنَّهَا أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ تَعْظِيمُ الزَّجْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ خُوطِبُوا بِاتِّقَاءِ الْمَعَاصِي إِذَا عَلِمُوا بِأَنَّهُمْ مَتَى فَارَقُوا التَّقْوَى أُدْخِلُوا النَّارَ الْمُعَدَّةَ لِلْكَافِرِينَ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عُقُولِهِمْ عِظَمُ عُقُوبَةِ الْكُفَّارِ، كَانَ انْزِجَارُهُمْ عَنِ الْمَعَاصِي أَتَمَّ، / وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ أَنْ يُخَوِّفَ الْوَالِدُ وَلَدَهُ بِأَنَّكَ إِنْ عَصَيْتَنِي أَدْخَلْتُكَ دَارَ السِّبَاعِ، وَلَا يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الدَّارَ لَا يَدْخُلُهَا غَيْرُهُمْ فَكَذَا هَاهُنَا.

Beşinci Vech: Ateşin kâfirler için hazırlandığı vasfıyla nitelenmesinden maksat, sakındırmanın şiddetini artırmaktır. Çünkü günahlardan sakınmakla muhatap olan müminler, takvayı terk ettiklerinde kâfirler için hazırlanmış ateşe sokulacaklarını bildiklerinde ve kâfirlerin azabının büyüklüğü de akıllarında yer etmiş bulunduğunda, günahlardan sakınmaları daha tam olur. Bu durum, bir babanın çocuğunu: “Bana isyan edersen seni yırtıcı hayvanların bulunduğu eve sokarım” diyerek korkutmasına benzer; bu söz o eve onlardan başkasının girmeyeceğine delalet etmez; burada da durum böyledir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ النَّارَ مَخْلُوقَةٌ الْآنَ أَمْ لَا؟

Üçüncü Soru: Ayet ateşin şu anda yaratılmış olduğuna delalet eder mi, etmez mi?

الْجَوَابُ: نَعَمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أُعِدَّتْ إِخْبَارٌ عَنِ الْمَاضِي فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ قَدْ دَخَلَ ذَلِكَ الشَّيْءُ فِي الْوُجُودِ.

Cevap: Evet [delalet eder]; çünkü { أُعِدَّتْ } “hazırlanmıştır” lafzı geçmiş zamandan bir haberdir; öyleyse o şeyin fiilen varlığa girmiş olması gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ وَلَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ ذَكَرَ الْوَعْدَ بَعْدَهُ عَلَى مَا هُوَ الْعَادَةُ الْمُسْتَمِرَّةُ فِي الْقُرْآنِ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ يَسَارٍ هَذِهِ الْآيَةُ مُعَاتَبَةٌ لِلَّذِينِ عَصَوُا الرَّسُولَ ﷺ حِينَ أَمَرَهُمْ بِمَا أَمَرَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الرَّحْمَةِ مَوْقُوفٌ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَهَذَا عَامٌّ فَيَدُلُّ الظَّاهِرُ عَلَى أَنَّ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ أَنَّهُ لَيْسَ أَهْلًا لِلرَّحْمَةِ وذلك يدل على قول أصحاب الوعيد.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız” buyurmuştur. Tehdidi zikredince, Kur'an'daki sürekli âdet üzere ardından vaadi zikretmiştir. Muhammed b. İshâk b. Yesâr şöyle demiştir: Bu ayet, Uhud günü Peygamber ﷺ kendilerine emrettiği şeyleri emrettiğinde Resûl'e ﷺ isyan edenlere bir sitemdir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Bu ayet, rahmete nail olmanın Allah'a itaat ve Resûl'e ﷺ itaat şartına bağlı olduğuna delalet etmektedir. Bu ifade umumidir; dolayısıyla zahiri, herhangi bir hususta Allah'a ve Resulü'ne isyan eden kimsenin rahmete ehil olmadığına delalet eder ve bu da vaîd ehlinin (Mu'tezile'nin) görüşüne delil teşkil eder.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٣٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 133]

وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣)

{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve müttakiler için hazırlanmış, genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşuşun! (133)”

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ سارِعُوا بِغَيْرِ وَاوٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ، وَالْبَاقُونَ بِالْوَاوِ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ مَكَّةَ وَالْعِرَاقِ وَمُصْحَفِ عُثْمَانَ، فَمَنْ قَرَأَ بِالْوَاوِ عَطَفَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا وَالتَّقْدِيرُ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَسَارِعُوا، وَمَنْ تَرَكَ الْوَاوَ فَلِأَنَّهُ جَعَلَ قوله: سارِعُوا وقوله: أَطِيعُوا اللَّهَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٢] كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ، وَلِقُرْبِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مِنَ الْآخَرِ فِي الْمَعْنَى أَسْقَطَ الْعَاطِفَ.

Birinci Mesele: Nâfi ve İbn Âmir vâv harfi olmaksızın { سارِعُوا } şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise vâv ile okumuşlardır; Mekke ve Irak ehlinin mushaflarında ve Osmân'ın mushafında da böyledir. Vâv ile okuyan kimse onu kendisinden öncekine atfetmiştir; takdiri: “Allah'a ve Resul'e itaat edin ve koşuşun” şeklindedir. Vâv harfini bırakan kimse ise { سارِعُوا } “koşuşun” buyruğu ile { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin” [Âl-i İmrân 132] buyruğunu tek bir şey gibi kıldığı ve her biri manaca diğerine yakın olduğu için atıf harfini hazfetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ الإمالة في سارِعُوا وأُولئِكَ يُسارِعُونَ [المؤمنون: ٦١]

İkinci Mesele: Kisâî'den { سارِعُوا } lafzında ve { أُولئِكَ يُسارِعُونَ } [Mü'minûn 61],

ونُسارِعُ [المؤمنون: ٥٦] وذلك جائز لمكان الراء المكسورة، ويمنع كما المفتوحة الإمالة، كذلك المكسورة يُمِيلُهَا.

{ نُسارِعُ } [Mü'minûn 56] lafızlarında imâle yaptığı rivayet edilmiştir. Bu, kesreli râ harfi sebebiyle caizdir; tıpkı fethalı harfin imâleye engel olması gibi, kesreli harf de imâle yaptırır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُوا فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ وَالْمَعْنَى: وَسَارِعُوا إِلَى مَا يُوجِبُ مَغْفِرَةً مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُوجِبَ لِلْمَغْفِرَةِ لَيْسَ إِلَّا فِعْلَ الْمَأْمُورَاتِ وَتَرْكَ الْمَنْهِيَّاتِ، فَكَانَ هَذَا أَمْرًا بِالْمُسَارَعَةِ إِلَى فِعْلِ الْمَأْمُورَاتِ وَتَرْكِ الْمَنْهِيَّاتِ، وَتَمَسَّكَ كَثِيرٌ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ يُوجِبُ الْفَوْرَ وَيَمْنَعُ مِنَ التَّرَاخِي وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ كَلِمَاتٌ: إِحْدَاهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الْإِسْلَامُ/ أَقُولُ وَجْهُهُ ظَاهِرٌ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْمَغْفِرَةَ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، والمراد منه المغفرة العظيمة المتناهية في العظيم وَذَلِكَ هُوَ الْمَغْفِرَةُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِ الْإِسْلَامِ.

Üçüncü Mesele: İlim ehli dediler ki: Sözde bir hazif vardır; mana: “Rabbinizden bir mağfireti gerektiren şeylere koşuşun” demektir. Kuşkusuz mağfireti gerektiren şey de ancak emredilenleri yapmak ve yasaklananları terk etmektir. Dolayısıyla bu, emredilenleri yapmaya ve yasaklananları terk etmeye koşuşma emri olmuştur. Usulcülerin çoğu, emrin zahirinin fevrilik (hemen yapma) ifade ettiğine ve terâhiye (geciktirmeye) mani olduğuna bu ayetle tutunmuşlardır ve bunun gerekçesi açıktır. Müfessirlerin bu hususta çeşitli sözleri vardır: Birincisi: İbn Abbâs: “O [mağfiret], İslam'dır” demiştir. Derim ki: Bunun izahı açıktır; çünkü mağfireti tenvinli (nekre) olarak zikretmiştir, bundan murat ise büyüklükte son dereceye ulaşmış azametli bir mağfirettir ki o da İslam sebebiyle hâsıl olan mağfirettir.

الثَّانِي:

İkincisi:

رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ،

Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh onun: “O, farzları eda etmektir” dediği rivayet edilmiştir.

وَوَجْهُهُ أَنَّ اللَّفْظَ مُطْلَقٌ فَيَجِبُ أَنْ يَعُمَّ الْكُلَّ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ الْإِخْلَاصُ وَهُوَ قَوْلُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ وَوَجْهُهُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ الْعِبَادَاتِ الْإِخْلَاصُ، كَمَا قَالَ: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [الْبَيِّنَةِ: ٥] الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هُوَ الْهِجْرَةُ. وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ الْجِهَادُ وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ: لِأَنَّ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢١] إِلَى تَمَامِ سِتِّينَ آيَةً نَزَلَ فِي يَوْمِ أُحُدٍ فَكَانَ كُلُّ هَذِهِ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي مُخْتَصَّةً بِمَا يَتَعَلَّقُ بِبَابِ الْجِهَادِ. السَّادِسُ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّهَا التَّكْبِيرَةُ الْأُولَى. وَالسَّابِعُ: قَالَ عُثْمَانُ: إِنَّهَا الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. وَالثَّامِنُ: قَالَ عِكْرِمَةُ: إِنَّهَا جَمِيعُ الطَّاعَاتِ. لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَيَتَنَاوَلُ الْكُلَّ. وَالتَّاسِعُ: قَالَ الْأَصَمُّ: سَارِعُوا، أَيْ بَادِرُوا إِلَى التَّوْبَةِ مِنَ الرِّبَا وَالذُّنُوبِ، وَالْوَجْهُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى نَهَى أَوَّلًا عَنِ الرِّبَا، ثُمَّ قَالَ:

Bunun izahı, lafzın mutlak olması ve dolayısıyla hepsini kapsaması gerektiğidir. Üçüncüsü: O, ihlastır; bu da Osmân b. Affân'ın radıyallâhu anh görüşüdür. Bunun izahı, bütün ibadetlerden maksadın ihlas olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Halbuki onlar dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı” [Beyyine 5] buyurmuştur. Dördüncüsü: Ebu'l-Âliye: “O, hicrettir” demiştir. Beşincisi: O, cihaddır; bu da Dahhâk ve Muhammed b. İshâk'ın görüşüdür. [İbn İshâk] şöyle demiştir: Çünkü O'nun: { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } “Hani sen ailenden sabahleyin ayrılmıştın...” [Âl-i İmrân 121] buyruğundan altmış ayetin sonuna kadar olan kısım Uhud günü hakkında nazil olmuştur; dolayısıyla bütün bu emirler ve nehiyler cihad babıyla ilgili şeylere mahsustur. Altıncısı: Saîd b. Cübeyr: “O, [namazdaki] ilk tekbirdir” demiştir. Yedincisi: Osmân: “O, beş vakit namazdır” demiştir. Sekizincisi: İkrime: “O, bütün itaatlerdir; çünkü lafız umumidir, dolayısıyla hepsini kapsar” demiştir. Dokuzuncusu: el-Esamm şöyle demiştir: “{ سَارِعُوا } yani faizden ve günahlardan tövbe etmeye koşuşun.” Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ önce faizden nehyetmiş, sonra:

وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُسَارَعَةُ فِي تَرْكِ مَا تَقَدَّمَ النَّهْيُ عَنْهُ، وَالْأَوْلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ وُجُوبِ حَمْلِهِ عَلَى أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ وَالتَّوْبَةِ عَنْ جَمِيعِ الْمَحْظُورَاتِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَلَا وَجْهَ فِي تَخْصِيصِهِ، ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ كَمَا تَجِبُ الْمُسَارَعَةُ إِلَى الْمَغْفِرَةِ فَكَذَلِكَ تَجِبُ الْمُسَارَعَةُ إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِنَّمَا فُصِلَ بَيْنَهُمَا لِأَنَّ الْغُفْرَانَ مَعْنَاهُ إِزَالَةُ الْعُقَابِ، وَالْجَنَّةُ مَعْنَاهَا إيصال الثواب، فجميع بَيْنَهُمَا لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ لِلْمُكَلَّفِ مِنْ تَحْصِيلِ الْأَمْرَيْنِ، فَأَمَّا وَصْفُ الْجَنَّةِ بِأَنَّ عَرْضَهَا السموات فَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِحَقِيقَةٍ لِأَنَّ نَفْسَ السموات لا تكون عرضا للجنة، فالمراد كعرض السموات وَالْأَرْضِ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ.

{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya koşuşun” buyurmuştur. Bu da bundan muradın, daha önce yasaklanan şeyleri terk etmeye koşuşmak olduğuna delalet eder. Evla olan ise daha önce geçtiği üzere bunun vacipleri eda etmeye ve bütün haramlardan tövbe etmeye hamledilmesinin vacip olmasıdır; çünkü lafız umumidir, dolayısıyla tahsis edilmesinin bir vechi yoktur. Sonra Allah Teâlâ, mağfirete koşuşmanın vacip olduğu gibi cennete koşuşmanın da vacip olduğunu beyan etmiştir. İkisi arasının ayrılmasının sebebi şudur: Gufrân (bağışlanma) cezanın kaldırılması, cennet ise sevabın ulaştırılması demektir. Dolayısıyla mükellefin her iki hususu da elde etmesinin zorunlu olduğunu hissettirmek için ikisi birlikte zikredilmiştir. Cennetin genişliğinin gökler [ve yer] kadar olması vasfına gelince; malumdur ki bu hakiki manada değildir; çünkü göklerin bizzat kendisi cennet için bir en/genişlik olamaz. Dolayısıyla murat göklerin ve yerin genişliği gibidir. Burada birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا مَعْنَى أن عرضها مثل عرض السموات وَالْأَرْضِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ لَوْ جعلت السموات وَالْأَرَضُونَ طَبَقًا طَبَقًا بِحَيْثُ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الطَّبَقَاتِ سَطْحًا مُؤَلَّفًا مِنْ أَجْزَاءٍ لَا تَتَجَزَّأُ، ثُمَّ وُصِلَ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ طَبَقًا وَاحِدًا لَكَانَ ذَلِكَ مِثْلَ عَرْضِ الْجَنَّةِ، وَهَذَا غَايَةٌ فِي السَّعَةِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ. وَالثَّانِي:

Birinci Soru: Genişliğinin göklerin ve yerin genişliği gibi olmasının manası nedir? Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muradın şu olmasıdır: Şayet gökler ve yerler tabaka tabaka kılınsa ve bu tabakaların her biri bölünemeyen parçalardan oluşan bir yüzey yapılsa, sonra da bu parçalar birbirine eklenerek tek bir tabaka haline getirilseydi, bu cennetin genişliği kadar olurdu. Bu ise ancak Allah'ın bileceği son derece büyük bir genişliktir. İkincisi:

أَنَّ الْجَنَّةَ الَّتِي يَكُونُ عَرْضُهَا مِثْلَ عرض السموات وَالْأَرْضِ إِنَّمَا تَكُونُ لِلرَّجُلِ الْوَاحِدِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَرْغَبُ فِيمَا يَصِيرُ مُلْكًا، فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ الْجَنَّةُ الْمَمْلُوكَةُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِقْدَارُهَا هَذَا. الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَفِيهِ وَجْهٌ آخر وهو أن الجنة لو عرضت بالسموات وَالْأَرْضِ عَلَى سَبِيلِ الْبَيْعِ لَكَانَتَا ثَمَنًا لِلْجَنَّةِ، تَقُولُ إِذَا بِعْتَ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ الْآخَرِ عَرَضْتُهُ عَلَيْهِ وَعَارَضْتُهُ بِهِ، فَصَارَ الْعَرْضُ يُوضَعُ مَوْضِعَ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ فِي الْقَدْرِ، وَكَذَا أَيْضًا مَعْنَى الْقِيمَةِ لِأَنَّهَا مَأْخُوذَةٌ مِنْ مُقَاوَمَةِ الشَّيْءِ بِالشَّيْءِ حَتَّى يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا/ مِثْلًا لِلْآخَرِ. الرَّابِعُ: الْمَقْصُودُ الْمُبَالَغَةُ فِي وَصْفِ سَعَةِ الْجَنَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا شَيْءَ عِنْدَنَا أَعْرَضُ مِنْهُمَا وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ [هُودٍ: ١٠٧] فَإِنَّ أَطْوَلَ الْأَشْيَاءِ بَقَاءً عندنا هو السموات وَالْأَرْضُ، فَخُوطِبْنَا عَلَى وَفْقِ مَا عَرَفْنَاهُ، فَكَذَا هَاهُنَا.

Genişliği göklerin ve yerin genişliği kadar olan cennetin sadece tek bir kişiye ait olmasıdır; çünkü insan ancak kendi mülkü haline gelen şeye rağbet eder. Dolayısıyla her bir kimseye ait olan cennetin bu miktarda olması gerekir. Üçüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Cennet satış yoluyla gökler ve yer ile takas edilip değer biçilseydi, bu ikisi cennetin bedeli (fiyatı) olurdu. Bir şeyi başka bir şeyle sattığın zaman: «عَرَضْتُهُ عَلَيْهِ وَعَارَضْتُهُ بِهِ» (onu ona arz ettim ve onunla takas ettim/denkleştirdim) dersin. Böylece arz (genişlik/değer), iki şey arasında miktarca eşitlik makamına konulur. Kıymet kelimesinin manası da böyledir; zira o, her birinin diğerine denk olması için bir şeyin başka bir şeyle mukaveme edilmesinden (denkleştirilmesinden) türetilmiştir. Dördüncüsü: Maksat cennetin genişliğini vasfetmede mübalağa yapmaktır; çünkü bizim nezdimizde bunlardan daha geniş hiçbir şey yoktur. Bunun bir benzeri: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır” [Hûd 107] buyruğudur. Çünkü nezdimizde bekası en uzun olan şeyler gökler ve yerdir; dolayısıyla bize bildiğimiz şeye uygun olarak hitap edilmiştir. Burada da durum böyledir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ خُصَّ الْعَرْضُ بِالذِّكْرِ.

İkinci Soru: Niçin özellikle arz (en / genişlik) zikredilmiştir?