الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ دَاخِلَةً فِي جُمْلَةِ الْمَقُولِ/ وَأَنْ لَا تَكُونَ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَالتَّقْدِيرُ: أَخْبِرْهُمْ بِمَا يُسِرُّونَهُ مِنْ عَضِّهِمُ الْأَنَامِلَ غَيْظًا إِذَا خَلَوْا وَقُلْ لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا هُوَ أَخْفَى مِمَّا تُسِرُّونَهُ بَيْنَكُمْ، وَهُوَ مُضْمَرَاتُ الصُّدُورِ، فَلَا تَظُنُّوا أَنَّ شَيْئًا مِنْ أَسْرَارِكُمْ يَخْفَى عَلَيْهِ أَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ لَا يَكُونَ دَاخِلًا فِي الْمَقُولِ فَمَعْنَاهُ: قُلْ لَهُمْ ذَلِكَ يَا مُحَمَّدُ وَلَا تَتَعَجَّبْ مِنْ إِطْلَاعِي إِيَّاكَ عَلَى مَا يُسِرُّونَ، فَإِنِّي أَعْلَمُ مَا هُوَ أَخْفَى مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ مَا أَضْمَرُوهُ فِي صُدُورِهِمْ وَلَمْ يُظْهِرُوهُ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَيَجُوزُ أَنْ لَا يَكُونَ، ثُمَّ قَوْلُ وَأَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ أَمْرُ الرَّسُولِ ﷺ بِطِيبِ النَّفْسِ وَقُوَّةِ الرَّجَاءِ وَالِاسْتِبْشَارِ بِوَعْدِ اللَّهِ إِيَّاهُ أَنَّهُمْ يَهْلَكُونَ غَيْظًا بِإِعْزَازِ الْإِسْلَامِ وَإِذْلَالِهِمْ بِهِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: حَدِّثْ نَفْسَكَ بِذَلِكَ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Bu ayetin, söylenmesi emredilen sözün (makûl) kapsamına dahil olması da olmaması da muhtemeldir. Birincisine göre takdir şöyledir: Yalnız kaldıklarında öfkelerinden parmak uçlarını ısırmak suretiyle gizledikleri şeyleri onlara bildir ve onlara de ki: “Şüphesiz Allah, aranızda gizlediğinizden daha gizli olanı, yani sinelerde saklananları hakkıyla bilendir; dolayısıyla sırlarınızdan herhangi bir şeyin O'na gizli kalacağını sanmayın!” İkincisine, yani söylenmesi emredilen sözün kapsamına dahil olmamasına göre ise manası şöyledir: Ey Muhammed! Onlara bunu söyle ve onların gizledikleri şeyleri sana bildirmeme şaşma; zira Ben, bundan daha gizli olanı, yani sinelerinde saklayıp dilleriyle açığa vurmadıkları şeyleri de bilirim. { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “De ki: 'Öfkenizle geberin!'” kavlinin; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in gönlünün ferahlaması, ümidinin güçlenmesi ve Allah'ın, İslam'ın yüceltilip kendilerinin zillete düşürülmesiyle onların öfkelerinden helak olacaklarına dair vaadiyle müjdelenmesi için bir emir olması da caizdir; sanki: “Bunu kendi kendine söyle [gönlünü ferah tut]” denilmiş gibidir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 120]
إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)
{ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.” (120)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ تَمَامِ وَصْفِ الْمُنَافِقِينَ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَعَ مَا لَهُمْ مِنَ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ وَالْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ مُتَرَقِّبُونَ نُزُولَ نَوْعٍ مِنَ الْمِحْنَةِ وَالْبَلَاءِ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها } “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler.” kavli hakkında] Bil ki bu ayet, münafıkların vasıflarının tamamlayıcısıdır. Allah Teâlâ, sahip oldukları kötü sıfatlar ve çirkin amellerle birlikte onların, müminlerin başına bir tür sıkıntı ve belanın gelmesini gözetleyip beklediklerini beyan etmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَسُّ أَصْلُهُ بِالْيَدِ ثُمَّ يُسَمَّى كُلُّ مَا يَصِلُ إِلَى الشَّيْءِ (مَاسًّا) عَلَى سَبِيلِ التَّشْبِيهِ فَيُقَالُ: فُلَانٌ مَسَّهُ التَّعَبِ وَالنَّصَبِ، قَالَ تَعَالَى: وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ [ق: ٣٨] وَقَالَ: وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ [الْإِسْرَاءِ: ٦٧] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمَسُّ هَاهُنَا بِمَعْنَى الْإِصَابَةِ، قَالَ تَعَالَى: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ [التَّوْبَةِ: ٥٠] وَقَوْلُهُ مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاءِ: ٧٩] وَقَالَ: إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً [الْمَعَارِجِ: ٢٠، ٢١] .
Birinci Mesele: Mess (الْمَسُّ) kelimesinin aslı elle dokunmaktır; daha sonra bir şeye ulaşan/isabet eden her şey benzetme yoluyla 'dokunan' (mâss) olarak adlandırılmıştır. Nitekim: “Falana yorgunluk ve meşakkat dokundu” denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } “Bize hiçbir yorgunluk da dokunmadı.” [Kâf 38] ve { وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ } “Denizde size bir zarar dokunduğu zaman...” [İsrâ 67] buyurmuştur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Buradaki mess, isabet etmek anlamındadır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ } “Sana bir iyilik isabet etse bu onları üzer; eğer sana bir musibet isabet ederse...” [Tevbe 50] ve { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana isabet eden her iyilik Allah'tandır; sana isabet eden her kötülük ise kendi nefsindendir.” [Nisâ 79] ve { إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَإِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً } “Kendisine bir kötülük dokunduğunda sızlanır, ona bir iyilik dokunduğunda ise cimrileşir.” [Meâric 20-21] buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْحَسَنَةِ هَاهُنَا مَنْفَعَةُ الدُّنْيَا عَلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِهَا، فَمِنْهَا صِحَّةُ الْبَدَنِ وَحُصُولُ الْخِصْبِ وَالْفَوْزُ بِالْغَنِيمَةِ وَالِاسْتِيلَاءُ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَحُصُولُ الْمَحَبَّةِ وَالْأُلْفَةِ بَيْنَ الْأَحْبَابِ وَالْمُرَادُ بِالسَّيِّئَةِ أَضْدَادُهَا، وَهِيَ الْمَرَضُ وَالْفَقْرُ وَالْهَزِيمَةُ وَالِانْهِزَامُ مِنَ الْعَدُوِّ وَحُصُولُ التَّفَرُّقِ بَيْنَ الْأَقَارِبِ، وَالْقَتْلُ وَالنَّهْبُ وَالْغَارَةُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ يَحْزَنُونَ وَيَغْتَمُّونَ بِحُصُولِ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَسَنَةِ لِلْمُسْلِمِينَ وَيَفْرَحُونَ بِحُصُولِ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ السَّيِّئَةِ لَهُمْ.
İkinci Mesele: Buradaki iyilikten (hasene) maksat, beden sağlığı, bolluk ve bereketin elde edilmesi, ganimet kazanılması, düşmanlara üstün gelinmesi ve sevenler arasında sevgi ve kaynaşmanın hâsıl olması gibi farklı halleriyle dünya menfaatidir. Kötülükten (seyyie) maksat ise bunların zıtlarıdır ki bunlar; hastalık, fakirlik, yenilgi, düşman karşısında hezimete uğramak, akrabalar arasında ayrılık çıkması, öldürülmek, yağma ve baskındır. Allah Teâlâ, Müslümanlara herhangi bir iyilik türünün ulaşmasıyla onların üzülüp kederlendiklerini, onlara bir kötülük türünün ulaşmasıyla da sevindiklerini beyan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يقال ساء الشيء يسوء فهو سيء، وَالْأُنْثَى سَيِّئَةٌ أَيْ قَبُحَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ساءَ مَا يَعْمَلُونَ [الْمَائِدَةِ: ٦٦] وَالسَّوْأَى ضِدُّ الْحُسْنَى.
Üçüncü Mesele: Sâe'ş-şey'u yesûu fe-hüve seyyiün (ساء الشيء يسوء فهو سيء) ve müennesi için de seyyietün (سيئة) denilir; yani çirkin oldu demektir. Allah Teâlâ'nın: { ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } “Yaptıkları şey ne kötüdür!” [Mâide 66] kavli de bundandır. es-Sevv'â (السَّوْأَى) ise el-hüsnâ (الْحُسْنَى) kelimesinin zıddıdır.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ تَصْبِرُوا يَعْنِي عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَعَلَى مَا يَنَالُكُمْ فِيهَا مِنْ شِدَّةٍ وَغَمٍّ وَتَتَّقُوا كُلَّ مَا نَهَاكُمْ
Sonra { وَإِنْ تَصْبِرُوا } [“Eğer sabrederseniz”] yani Allah'a itaate ve bunda size dokunan zorluk ve kedere [sabrederseniz], { وَتَتَّقُوا } [“ve sakınırsanız”] O'nun size yasakladığı her şeyden
عَنْهُ وَتَتَوَكَّلُوا فِي أُمُورِكُمْ عَلَى اللَّهِ لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[sakınırsanız] ve işlerinizde Allah'a tevekkül ederseniz, { لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } “onların tuzakları size hiçbir zarar veremez” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو لَا يَضِرْكُمْ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الضَّادِ وَسُكُونِ الرَّاءِ، وَهُوَ مِنْ ضَارَهُ يَضِيرُهُ، وَيَضُورُهُ ضَوْرًا إِذَا ضَرَّهُ، وَالْبَاقُونَ لَا يَضُرُّكُمْ بِضَمِّ الضَّادِ وَالرَّاءِ الْمُشَدَّدَةِ وَهُوَ مِنَ الضُّرِّ، وَأَصْلُهُ يَضْرُرْكُمْ جَزْمًا، فَأُدْغِمَتِ الرَّاءُ فِي الرَّاءِ وَنُقِلَتْ ضَمَّةُ الرَّاءِ الأولى إلى الضاد وضمت الراء الآخرة، اتِّبَاعًا لِأَقْرَبِ الْحَرَكَاتِ وَهِيَ ضَمَّةُ الضَّادِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ تَقْدِيرُهُ: وَلَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَرَوَى الْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ لَا يَضُرَّكُمْ بِفَتْحِ الرَّاءِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr, yânın fethası, dâdın kesresi ve rânın sükûnu ile { لَا يَضِرْكُمْ } şeklinde okumuşlardır; bu, dârehu yedîruhu (ضَارَهُ يَضِيرُهُ) ve [yedûruhu davran / يَضُورُهُ ضَوْرًا] fiilinden gelir ki ona zarar verdi (darr) demektir. Diğer kıraat imamları ise dâdın zammesi ve şeddeli râ ile { لَا يَضُرُّكُمْ } şeklinde okumuşlardır; bu da durr (الضُّرِّ) kökünden gelir. Aslı cezm ile yadruküm (يَضْرُرْكُمْ) şeklindedir; râ harfi râ harfine idğam edilmiş, birinci rânın zammesi dâd harfine nakledilmiş ve en yakın hareke olan dâdın zammesine tabi kılınarak son râ da zammelenmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, takdim ve tehir üzeredir; takdiri şöyledir: “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar veremez.” Keşşâf sahibi: “Mufaddal, Âsım'dan rânın fethasıyla { لَا يَضُرَّكُمْ } kıraatini rivayet etmiştir” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَيْدُ هُوَ أَنْ يَحْتَالَ الْإِنْسَانُ لِيُوقِعَ غَيْرَهُ فِي مَكْرُوهٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ فَسَّرَ الْكَيْدَ هَاهُنَا بِالْعَدَاوَةِ.
İkinci Mesele: Keyd (الْكَيْدُ), insanın başkasını istenmeyen kötü bir duruma düşürmek için hile yapmasıdır. İbn Abbâs buradaki keydi düşmanlık olarak tefsir etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: شَيْئاً نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ شَيْئًا مِنَ الضُّرِّ.
Üçüncü Mesele: { شَيْئاً } lafzı mastar [meful-i mutlak] olarak mansub kılınmıştır, yani “zarardan hiçbir şey” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ كُلَّ مَنْ صَبَرَ عَلَى أَدَاءِ أَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى وَاتَّقَى كُلَّ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ كَانَ فِي حِفْظِ اللَّهِ فَلَا يَضُرُّهُ كَيْدُ الْكَافِرِينَ وَلَا حِيَلُ الْمُحْتَالِينَ.
Dördüncü Mesele: Ayetin manası şudur: Allah Teâlâ'nın emirlerini yerine getirmeye sabreden ve Allah'ın yasakladığı her şeyden sakınan kimse Allah'ın koruması altında olur; dolayısıyla kâfirlerin tuzağı ve hilekârların hileleri ona hiçbir zarar veremez.
وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي ذَلِكَ هُوَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا خَلَقَ الْخَلْقَ لِلْعُبُودِيَّةِ كَمَا قَالَ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] فَمَنْ وَفَى بِعَهْدِ الْعُبُودِيَّةِ فِي ذَلِكَ فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ لَا يَفِيَ بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ فِي حِفْظِهِ عَنِ الْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ [الطَّلَاقِ: ٢، ٣] إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ يُوَصِّلُ إِلَيْهِ كُلَّ مَا يَسُرُّهُ، وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَكْبِتَ مَنْ يَحْسُدُ فَاجْتَهِدْ فِي اكْتِسَابِ الْفَضَائِلِ.
Bu hususta sözün hakikati şudur: Allah Sübhânehû mahlukatı ancak kulluk için yaratmıştır; nitekim: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” [Zâriyât 56] buyurmuştur. Kim bu hususta kulluk ahdine vefa gösterirse, Allah Sübhânehû onu afetlerden ve korkulardan koruma noktasında rubûbiyet ahdine vefa göstermeyecek olmaktan çok daha kerimdir. O'nun: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu sağlar ve onu beklemediği yerden rızıklandırır.” [Talâk 2-3] kavliyle buna işaret edilmiştir; bu, onu sevindirecek her şeyi ona ulaştıracağına bir işarettir. Bazı hakîmler şöyle demiştir: “Sana haset edeni kahretmek istersen, faziletleri kazanmaya gayret et.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ بِمَا يَعْمَلُونَ بِالْيَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْمُغَايَبَةِ بِمَعْنَى أَنَّهُ عَالِمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ فِي مُعَادَاتِكُمْ فَيُعَاقِبُهُمْ عَلَيْهِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ عَالِمٌ مُحِيطٌ بِمَا تَعْمَلُونَ مِنَ الصَّبْرِ وَالتَّقْوَى فَيَفْعَلُ بِكُمْ مَا أَنْتُمْ أَهْلُهُ.
Birinci Mesele: { بِمَا يَعْمَلُونَ } lafzı üçüncü şahıs (gāib) sîgası olarak yâ ile okunmuştur; manası, size düşmanlık hususunda yaptıklarını O'nun bildiği ve bu sebeple onları cezalandıracağıdır. İkinci şahıs (muhâtap) sîgası olarak tâ ile [bi-mâ ta'melûn şeklinde] okuyana göre ise mana, sabır ve takva adına yaptıklarınızı O'nun hakkıyla bilip kuşattığı ve size layık olduğunuz muameleyi yapacağıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِطْلَاقُ لَفْظِ الْمُحِيطِ عَلَى اللَّهِ مَجَازٌ، لِأَنَّ الْمُحِيطَ بِالشَّيْءِ هُوَ الَّذِي يُحِيطُ بِهِ مِنْ كُلِّ جَوَانِبِهِ، وَذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ، لَكِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِكُلِّ الْأَشْيَاءِ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، جَازَ فِي مَجَازِ اللُّغَةِ أَنَّهُ مُحِيطٌ بِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ [الْبُرُوجِ: ٢٠] وَقَالَ: وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٩] وَقَالَ: وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً [طَهَ: ١١٠] وَقَالَ: وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً [الْجِنِّ: ٢٨] .
İkinci Mesele: Allah hakkında el-Muhît (الْمُحِيط) lafzının kullanılması mecazdır; çünkü bir şeyi kuşatan (muhît), onu her tarafından çepeçevre sarandır ve bu cisimlerin sıfatlarındandır. Ancak O Teâlâ her şeyi bilen ve bütün mümkinâta kadir olan olduğu için, dilin mecazında O'nun onları kuşattığı [ifadesi] caiz olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } “Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır.” [Bürûc 20], { وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } “Allah kâfirleri çepeçevre kuşatandır.” [Bakara 19], { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “Onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar.” [Tâhâ 110] ve { وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً } “Onların yanındakileri kuşatmış ve her şeyi tek tek saymıştır.” [Cin 28] kavilleri de bundandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ وَلَمْ يَقُلْ إِنَّ اللَّهَ مُحِيطٌ بِمَا يَعْمَلُونَ لِأَنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ وَالَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ، أَعْنَى وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ هَاهُنَا بَيَانَ كَوْنِهِ تَعَالَى عالما، بَيَّنَّا أَنَّ/ جَمِيعَ أَعْمَالِهِمْ مَعْلُومَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَمُجَازِيهِمْ عَلَيْهَا فَلَا جَرَمَ قَدْ ذَكَرَ الْعَمَلَ والله أعلم.
Üçüncü Mesele: “İnnallâhe muhîtun bimâ ya'melûn” demeyip { إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } buyurmasının sebebi; onların [Arap dilinde], daha önemli olanı ve üzerinde durulan konuyu öne almalarıdır. Yani burada maksat sadece Allah Teâlâ'nın âlim olduğunu beyan etmek değildir; bilakis onların bütün amellerinin Allah Teâlâ tarafından bilindiğini ve bunlara göre onlara karşılık verileceğini beyan etmektir. Dolayısıyla hiç şüphesiz ameli öne zikretmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢١ الى ١٢٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 121-122]
وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)
{ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) } “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (121) Hani sizden iki grup, Allah onların yardımcısı olduğu halde korkup bozulmaya yüz tutmuştu. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (122)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ]
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun.” kavli hakkında]
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً [آل عمران: ١٢٠] أَتْبَعَهُ بِمَا يَدُلُّهُمْ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِمْ فِي بَابِ النُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةِ وَدَفْعِ مَضَارِّ الْعَدُوِّ إِذَا هُمْ صَبَرُوا وَاتَّقَوْا، وَخِلَافُ ذَلِكَ فِيهِمْ إِذَا لَمْ يَصْبِرُوا فَقَالَ: وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ يَعْنِي أَنَّهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ كَانُوا كَثِيرِينَ لِلْقِتَالِ، فَلَمَّا خَالَفُوا أَمْرَ الرَّسُولِ انْهَزَمُوا، وَيَوْمَ بَدْرٍ كَانُوا قَلِيلِينَ غَيْرَ مُسْتَعِدِّينَ لِلْقِتَالِ فَلَمَّا أَطَاعُوا أَمْرَ الرَّسُولِ غَلَبُوا وَاسْتَوْلَوْا عَلَى خُصُومِهِمْ، وَذَلِكَ يُؤَكِّدُ قَوْلَنَا، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الِانْكِسَارَ يَوْمَ أُحُدٍ إِنَّمَا حَصَلَ بسبب تخلف عبد الله بن أبي بن سَلُولَ الْمُنَافِقِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اتِّخَاذُ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ بِطَانَةً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ: { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar veremez.” [Âl-i İmrân 120] buyurunca, sabredip sakındıkları takdirde zafer, yardım ve düşmanın zararlarını savma hususunda Allah Teâlâ'nın kendileri hakkındaki sünnetini; sabretmedikleri takdirde ise bunun tersi olacağını onlara gösteren şeyi peşinden getirerek: { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } [“Hani sen sabahleyin ailenden ayrılmıştın”] buyurmuştur. Yani onlar Uhud günü savaş için çok sayıda idiler; fakat Resûl'ün emrine muhalefet edince hezimete uğradılar. Bedir günü ise sayıca azdılar ve savaşa hazırlıklı değillerdi; ancak Resûl'ün emrine itaat edince galip geldiler ve hasımlarına üstünlük sağladılar. Bu da bizim dediğimizi teyit etmektedir. Bunda bir başka vecih daha vardır: Uhud günündeki bozulma münafık Abdullah b. Übey b. Selûl'ün geri dönüp savaştan çekilmesi sebebiyle meydana gelmiştir; bu da bu münafıkları sırdaş edinmenin caiz olmadığına delalet eder. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: تَقْدِيرُهُ وَاذْكُرْ إِذْ غَدَوْتَ وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: هَذَا كَلَامٌ مَعْطُوفٌ بِالْوَاوِ عَلَى قَوْلِهِ قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣] يَقُولُ: قَدْ كَانَ لَكُمْ فِي نَصْرِ اللَّهِ تِلْكَ الطَّائِفَةَ الْقَلِيلَةَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الطَّائِفَةِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الْكَافِرِينَ مَوْضِعُ اعْتِبَارٍ لِتَعْرِفُوا بِهِ أَنَّ اللَّهَ نَاصِرُ الْمُؤْمِنِينَ، وَكَانَ لَهُمْ مِثْلُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَةِ إِذْ غَدَا الرَّسُولُ ﷺ يُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَالثَّالِثُ: الْعَامِلُ فِيهِ مُحِيطٌ: تَقْدِيرُهُ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ محيط وإذ غَدَوْتَ.
Birinci Mesele: { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Takdiri “sabahleyin çıktığın vakti de hatırla” (ve'zkür iz gadeyte) şeklindedir. İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Bu söz, vâv harfiyle { قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتا فِئَةٌ تُقاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرى كافِرَةٌ } “Karşılaşan iki toplulukta sizin için bir ibret vardı: Biri Allah yolunda savaşıyordu, diğeri ise kâfirdi.” [Âl-i İmrân 13] kavline matuftur; şöyle demek istemektedir: Müminlerden olan o az topluluğa kâfirlerden olan çok topluluk karşısında Allah'ın yardım etmesinde, Allah'ın müminlerin yardımcısı olduğunu bilmeniz için sizin adınıza bir ibret dersi vardı; aynı şekilde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sabahleyin müminleri savaş mevzilerine yerleştirdiği vakitte de onlar için böyle bir ibret ayeti vardı. Üçüncüsü: Buradaki âmil muhît (مُحِيطٌ) kelimesidir; takdiri: “Allah onların yaptıklarını ve senin sabahleyin çıktığın vakti kuşatıcıdır” şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْيَوْمَ أَيُّ يَوْمٍ هُوَ؟ فَالْأَكْثَرُونَ: أَنَّهُ يَوْمُ أُحُدٍ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ إِسْحَاقَ وَالرَّبِيعِ وَالْأَصَمِّ وَأَبِي مُسْلِمٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ يَوْمُ بَدْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَقِيلَ إِنَّهُ يَوْمُ الْأَحْزَابِ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَمُقَاتِلٍ، حُجَّةُ مَنْ قَالَ هَذَا الْيَوْمُ هُوَ يَوْمُ أُحُدٍ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ بِالْمَغَازِي زَعَمُوا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي وَقْعَةِ أُحُدٍ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٣] وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، / وَمِنْ حَقِّ الْمَعْطُوفِ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا يَوْمُ الْأَحْزَابِ، فَالْقَوْمُ إِنَّمَا خَالَفُوا أَمْرَ الرَّسُولِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ لَا يَوْمَ الْأَحْزَابِ، فَكَانَتْ قِصَّةُ أُحُدٍ أَلْيَقَ بِهَذَا الْكَلَامِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ تَقْرِيرُ قَوْلِهِ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْيَوْمَ هُوَ يَوْمُ أُحُدٍ الثَّالِثُ: أَنَّ الِانْكِسَارَ وَاسْتِيلَاءَ الْعَدُوِّ كَانَ فِي يَوْمِ أُحُدٍ أَكْثَرَ مِنْهُ فِي يَوْمِ الْأَحْزَابِ لِأَنَّ فِي يَوْمِ أُحُدٍ قَتَلُوا جَمْعًا كَثِيرًا مِنْ أَكَابِرِ الصَّحَابَةِ وَلَمْ يَتَّفِقْ ذَلِكَ يَوْمَ الْأَحْزَابِ فَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى يَوْمِ أُحُدٍ أَوْلَى.
İkinci Mesele: Bu günün hangi gün olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin çoğunluğuna göre bu, Uhud günüdür; İbn Abbâs, es-Süddî, İbn İshâk, er-Rebî‘, el-Asamm ve Ebû Müslim'in görüşü budur. Bedir günü olduğu da söylenmiştir ki bu el-Hasan'ın görüşüdür. Ahzâb (Hendek) günü olduğu da söylenmiştir ki bu da Mücâhid ve Mukātil'in görüşüdür. “Bu gün Uhud günüdür” diyenlerin delilleri birkaç vecihtir: Birincisi: Meğâzî âlimlerinin ekseriyeti bu ayetin Uhud Savaşı hakkında indiğini belirtmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ bu ayetten sonra: { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } “Andolsun ki siz pek güçsüzken Allah size Bedir'de yardım etmişti.” [Âl-i İmrân 123] buyurmuştur; zâhir olan bunun öncekine matuf olmasıdır, matufun ise matuf aleyhten farklı olması esastır. Ahzâb gününe gelince; topluluk Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in emrine Ahzâb gününde değil, ancak Uhud gününde muhalefet etmiştir. Dolayısıyla Uhud kıssası bu söze daha uygundur; çünkü bu kıssanın zikredilmesinden maksat: { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar veremez.” kavlini pekiştirmektir; böylece bu günün Uhud günü olduğu sabit olmuştur. Üçüncüsü: Yenilgi ve düşmanın üstün gelmesi durumu Ahzâb gününe nispetle Uhud gününde çok daha fazlaydı; zira Uhud gününde sahabenin ileri gelenlerinden kalabalık bir cemaati şehit etmişlerdi, Ahzâb gününde ise böyle bir şey vuku bulmamıştı. Dolayısıyla ayeti Uhud gününe hamletmek daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
رُوِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ نَزَلُوا بِأُحُدٍ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ فَاسْتَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصْحَابَهُ وَدَعَا عبد الله بن أبي بن سَلُولَ وَلَمْ يَدْعُهُ قَطُّ قَبْلَهَا فَاسْتَشَارَهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَأَكْثَرُ الْأَنْصَارِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقِمْ بِالْمَدِينَةِ وَلَا تَخْرُجْ إِلَيْهِمْ وَاللَّهِ مَا خَرَجْنَا مِنْهَا إِلَى عَدُوٍّ قَطُّ إِلَّا أَصَابَ مِنَّا وَلَا دَخَلَ عَدُوٌّ عَلَيْنَا إِلَّا أَصَبْنَا مِنْهُ، فَكَيْفَ وَأَنْتَ فِينَا؟ فَدَعْهُمْ فَإِنْ أَقَامُوا أَقَامُوا بِشَرِّ مَوْضِعٍ وَإِنْ دَخَلُوا قَتَلَهُمُ الرِّجَالُ فِي وُجُوهِهِمْ، وَرَمَاهُمُ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ بِالْحِجَارَةِ، وَإِنْ رَجَعُوا رَجَعُوا خَائِبِينَ وَقَالَ آخَرُونَ: اخْرُجْ بِنَا إِلَى هَؤُلَاءِ الْأَكْلُبِ لِئَلَّا يَظُنُّوا أَنَّا قَدْ خِفْنَاهُمْ، فَقَالَ ﵊: «إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ فِي مَنَامِي بَقَرًا تُذْبَحُ حَوْلِي فَأَوَّلْتُهَا خيرا ورأيت في ذباب سيفي ثلما فأوليه هَزِيمَةً وَرَأَيْتُ كَأَنِّي أَدْخَلْتُ يَدِي فِي دِرْعٍ حَصِينَةٍ فَأَوَّلْتُهَا الْمَدِينَةَ فَإِنْ رَأَيْتُمْ أَنْ تُقِيمُوا بِالْمَدِينَةِ وَتَدَعُوهُمْ» فَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الَّذِينَ فَاتَتْهُمْ (بَدْرٌ) وَأَكْرَمَهُمُ اللَّهُ بِالشَّهَادَةِ يَوْمَ أُحُدٍ اخْرُجْ بِنَا إِلَى أَعْدَائِنَا فَلَمْ يَزَالُوا بِهِ حَتَّى دَخَلَ فَلَبِسَ لَأْمَتَهُ، فَلَمَّا لَبِسَ نَدِمَ الْقَوْمُ، وَقَالُوا: بِئْسَمَا صَنَعْنَا نُشِيرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَالْوَحْيُ يَأْتِيهِ، فَقَالُوا لَهُ اصْنَعْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَأَيْتَ، فَقَالَ: «لَا يَنْبَغِي لِنَبِيٍّ أَنْ يَلْبَسَ لَأْمَتَهُ فَيَضَعُهَا حَتَّى يقاتل» فخرج يوم الْجُمُعَةِ وَأَصْبَحَ بِالشِّعْبِ مِنْ أُحُدٍ يَوْمَ السَّبْتِ لِلنِّصْفِ مِنْ شَوَّالٍ، فَمَشَى عَلَى رِجْلَيْهِ وَجَعَلَ يَصُفُّ أَصْحَابَهُ لِلْقِتَالِ كَأَنَّمَا يُقَوِّمُ بِهِمُ الْقِدْحَ إِنْ رَأَى صَدْرًا خَارِجًا قَالَ
Rivayet edildiğine göre müşrikler çarşamba günü Uhud'a indiler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıyla istişare etti; daha önce kendisini hiç çağırmamışken Abdullah b. Übey b. Selûl'ü de çağırdı ve onunla istişare etti. Abdullah ve Ensar'ın çoğu şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de kal, onların karşısına çıkma! Vallahi biz buradan bir düşmana karşı ne zaman çıktıysak bize zarar verdiler; bir düşman bizim üzerimize girdiğinde ise mutlaka onlara üstün geldik. Sen aramızdayken bu nasıl olur? Onları kendi hallerine bırak; eğer kalırlarsa en kötü yerde kalmış olurlar, eğer içeri girerlerse erkekler karşılarında durup onları öldürür, kadınlar ve çocuklar da onları taşlarlar; şayet dönerlerse hüsrana uğramış olarak dönerler.” Diğer bir grup ise şöyle dedi: “Bizi bu köpeklere karşı çıkar ki bizden korktuklarını sanmasınlar!” Bunun üzerine (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: “Ben rüyamda etrafımda sığırların boğazlandığını gördüm; bunu hayra yordum. Kılıcımın ucunda bir gedik/çentik gördüm; bunu bir hezimete yordum. Elim sağlam bir zırhın içine girmiş gibi gördüm; bunu da Medine olarak tabir ettim. Eğer Medine'de kalıp onları bırakmayı uygun görürseniz [öyle yapalım].” Ancak Müslümanlardan Bedir'e katılamamış olan ve Allah'ın kendilerini Uhud günü şehitlikle şereflendirdiği bir grup: “Bizi düşmanlarımıza karşı çıkar!” dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) içeri girip zırhını giyinceye kadar ısrar etmeye devam ettiler. O zırhını giyince topluluk pişman oldu ve: “Ne kötü yaptık! Resûlullah'a vahiy gelirken biz ona akıl veriyoruz” dediler. Ona: “Ey Allah'ın Resûlü! Uygun gördüğün gibi yap” dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz.” Cuma günü yola çıktı ve Şevval ayının ortasında cumartesi günü Uhud dağ yolunda (şib) sabahladı. Yaya olarak yürüdü ve sanki ok çubuğunu düzeltir gibi ashabını savaş için saf haline getirmeye başladı; öne çıkmış bir göğüs gördüğünde
لَهُ تَأَخَّرْ، وَكَانَ نُزُولُهُ فِي جَانِبِ الْوَادِي، وَجَعَلَ ظَهْرَهُ وَعَسْكَرَهُ إِلَى أُحُدٍ وَأَمَّرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ عَلَى الرُّمَاةِ، وَقَالَ:
ona: “Geri çekil!” derdi. Vadinin bir tarafına konaklamıştı; arkasını ve ordusunu Uhud Dağı'na verdi ve Abdullah b. Cübeyr'i okçuların başına komutan tayin edip şöyle buyurdu:
ادْفَعُوا عَنَّا بِالنَّبْلِ حَتَّى لَا يَأْتُونَا مِنْ وَرَائِنَا، وَقَالَ ﵊ لِأَصْحَابِهِ: اثْبُتُوا فِي هَذَا الْمَقَامِ، فَإِذَا عَايَنُوكُمْ وَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ، فَلَا تَطْلُبُوا الْمُدْبِرِينَ وَلَا تَخْرُجُوا مِنْ هَذَا الْمَقَامِ، ثُمَّ إِنَّ الرَّسُولَ ﵊ لَمَّا خَالَفَ رَأْيَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ شَقَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَقَالَ: أَطَاعَ الْوِلْدَانَ وَعَصَانِي، ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: إِنَّ مُحَمَّدًا إِنَّمَا يَظْفَرُ بِعَدُوِّهِ بِكُمْ، وَقَدْ وَعَدَ أَصْحَابَهُ أَنَّ أَعْدَاءَهُمْ إِذَا عَايَنُوهُمُ انْهَزَمُوا، فَإِذَا رَأَيْتُمْ أَعْدَاءَهُمْ فَانْهَزِمُوا فَيَتْبَعُوكُمْ، فَيَصِيرُ الْأَمْرُ عَلَى خِلَافِ مَا قَالَهُ مُحَمَّدٌ ﵇، فَلَمَّا الْتَقَى الْفَرِيقَانِ انْهَزَمَ عَبْدُ اللَّهِ بِالْمُنَافِقِينَ، وَكَانَ جُمْلَةُ عَسْكَرِ الْمُسْلِمِينَ أَلْفًا، فَانْهَزَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ مَعَ ثَلَاثِمِائَةٍ، فَبَقِيَتْ سَبْعُمِائَةٍ، ثُمَّ قَوَّاهُمُ اللَّهُ مَعَ ذَلِكَ حَتَّى هَزَمُوا الْمُشْرِكِينَ، فَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ انْهِزَامَ الْقَوْمِ، وَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى بَشَّرَهُمْ بِذَلِكَ، طَمِعُوا أَنْ/ تَكُونَ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ كَوَاقِعَةِ بَدْرٍ، فَطَلَبُوا الْمُدْبِرِينَ وَتَرَكُوا ذَلِكَ الْمَوْضِعَ، وَخَالَفُوا أَمْرَ الرَّسُولِ ﷺ بَعْدَ أَنْ أَرَاهُمْ مَا يُحِبُّونَ، فَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَفْطِمَهُمْ عَنْ هَذَا الْفِعْلِ لِئَلَّا يُقْدِمُوا عَلَى مُخَالَفَةِ الرَّسُولِ ﵇ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّ ظَفَرَهُمْ إِنَّمَا حصل يوم بدو بِبَرَكَةِ طَاعَتِهِمْ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، وَمَتَى تَرَكَهُمُ اللَّهُ مَعَ عَدُوِّهِمْ لَمْ يَقُومُوا لَهُمْ فَنَزَعَ اللَّهُ الرُّعْبَ مِنْ قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ، فَكَثُرَ عَلَيْهِمُ الْمُشْرِكُونَ وَتَفَرَّقَ الْعَسْكَرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٣] وَشُجَّ وَجْهُ الرَّسُولِ ﷺ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَشُلَّتْ يَدُ طَلْحَةَ دُونَهُ، وَلَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا أَبُو بَكْرٍ وَعَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ وَسَعْدٌ، وَوَقَعَتِ الصَّيْحَةُ فِي الْعَسْكَرِ أَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ، وَكَانَ رَجُلٌ يُكَنَّى أَبَا سُفْيَانَ مِنَ الْأَنْصَارِ نَادَى الْأَنْصَارَ وَقَالَ: هَذَا رَسُولُ اللَّهِ، فَرَجَعَ إِلَيْهِ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ، وَكَانَ قُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ وَكَثُرَ فِيهِمُ الْجِرَاحُ، فَقَالَ ﷺ: «رَحِمَ اللَّهُ رَجُلًا ذَبَّ عَنْ إِخْوَانِهِ» وَشَدَّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِمَنْ مَعَهُ حَتَّى كَشَفَهُمْ عَنِ الْقَتْلَى وَالْجَرْحَى
“Bize arkamızdan gelmesinler diye onları okla savuşturun!” Resûl (aleyhisselâm) ashabına da şöyle buyurdu: “Bu mevzide sebat edin; onlar sizi gördüklerinde arkalarını dönüp kaçacaklar, kaçanların peşine düşmeyin ve bu mevziden ayrılmayın.” Sonra Resûl (aleyhisselâm) Abdullah b. Übey'in görüşüne muhalefet edince bu durum ona çok ağır geldi ve: “Çocuklara itaat etti, bana isyan etti” dedi. Sonra adamlarına şöyle dedi: “Muhammed düşmanına ancak sizinle galip gelir. O, ashabına düşmanlarının kendilerini görünce kaçacaklarını vaat etti. Öyleyse düşmanlarını gördüğünüzde siz kaçın ki onlar da peşinizden gelsinler; böylece iş Muhammed (aleyhisselâm)'in söylediğinin aksine dönsün.” İki topluluk karşılaştığında Abdullah yanındaki münafıklarla birlikte geri çekilip kaçtı. Müslüman ordusunun tamamı bin kişiydi; Abdullah b. Übey üç yüz kişiyle kaçınca yedi yüz kişi kaldı. Buna rağmen Allah onları güçlendirdi ve nihayet müşrikleri hezimete uğrattılar. Müminler o topluluğun hezimetini görünce —ki Allah Teâlâ bunu kendilerine müjdelemişti— bu savaşın Bedir Savaşı gibi olacağını umdular; kaçanların peşine düştüler, o mevziyi terk ettiler ve sevdikleri zaferi kendilerine gösterdikten sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in emrine muhalefet ettiler. Allah Teâlâ, Resûl (aleyhisselâm)'e muhalefet etmeye bir daha cüret etmesinler ve Bedir günündeki zaferlerinin sadece Allah'a ve Resûlü'ne itaatlerinin bereketiyle meydana geldiğini, Allah onları düşmanlarıyla baş başa bıraktığında ise onlara karşı duramayacaklarını bilsinler diye onları bu davranıştan vazgeçirmek istedi. Bunun üzerine Allah müşriklerin kalplerinden korkuyu çekip aldı; müşrikler onların üzerine çullandı ve ordu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in etrafından dağıldı; nitekim Allah Teâlâ: { إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ } “Hani siz kimseye dönüp bakmaksızın kaçıyordunuz; Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu.” [Âl-i İmrân 153] buyurmuştur. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yüzü yaralandı, alt ön dişi (rebâiyye) kırıldı ve Talha'nın eli onu korurken çolak kaldı. Yanında Ebû Bekir, Ali, Abbâs ve Sa‘d'dan başka kimse kalmadı. Orduda: “Muhammed öldürüldü!” diye bir çığlık koptu. Ensar'dan Ebû Süfyân künyeli bir zat Ensar'a seslenip: “İşte Resûlullah buradadır!” dedi; bunun üzerine Muhacirler ve Ensar ona geri döndüler. Onlardan yetmiş kişi şehit edilmişti ve yaralılar çoğalmıştı. Bunun üzerine (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kardeşlerini savunan adama Allah rahmet etsin” buyurdu ve yanındakilerle birlikte müşriklerin üzerine hücum edip nihayet onları ölülerin ve yaralıların başından uzaklaştırdı.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْقِصَّةِ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا ثَلَاثَةَ آلَافٍ وَالْمُسْلِمُونَ كَانُوا أَلْفًا وَأَقَلَّ، ثُمَّ رَجَعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ مَعَ ثَلَاثِمِائَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَبَقِيَ الرَّسُولُ ﷺ مَعَ سَبْعِمِائَةٍ، فَأَعَانَهُمُ اللَّهُ حَتَّى هَزَمُوا الْكُفَّارَ، ثُمَّ لَمَّا خَالَفُوا أَمْرَ الرَّسُولِ وَاشْتَغَلُوا بِطَلَبِ الْغَنَائِمِ انْقَلَبَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ وَانْهَزَمُوا وَوَقَعَ مَا وَقَعَ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُؤَكِّدُ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً [آل عمران: ١٢٠] وَأَنَّ الْمُقْبِلَ مَنْ أَعَانَهُ اللَّهُ، وَالْمُدْبِرَ مَنْ خَذَلَهُ اللَّهُ.
Kıssadan maksat şudur: Kâfirler üç bin kişi, Müslümanlar ise bin veya daha az kişi idiler. Sonra Abdullah b. Übey üç yüz adamıyla geri döndü; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yedi yüz kişiyle kaldı. Allah onlara yardım etti, nihayet kâfirleri hezimete uğrattılar. Daha sonra Resûl'ün emrine muhalefet edip ganimet toplamakla meşgul olunca durum aleyhlerine döndü, hezimete uğradılar ve olanlar oldu. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar veremez.” [Âl-i İmrân 120] kavlini ve bahtiyar/başarılı olanın Allah'ın yardım ettiği kimse, hüsrana uğrayanın ise Allah'ın yardımsız bıraktığı kimse olduğunu teyit etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: يُقَالُ: بَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا وَبَوَّأْتُ لَهُ مَنْزِلًا أَيْ أَنْزَلْتُهُ فِيهِ، وَالْمَبَاءَةُ وَالْبَاءَةُ الْمَنْزِلُ وَقَوْلُهُ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ أَيْ مَوَاطِنَ وَمَوَاضِعَ، وَقَدِ اتَّسَعُوا فِي اسْتِعْمَالِ الْمَقْعَدِ وَالْمَقَامِ بِمَعْنَى الْمَكَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] وَقَالَ: قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ [النَّمْلِ: ٣٩] أَيْ مِنْ مَجْلِسِكَ وَمَوْضِعِ حُكْمِكَ وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنِ الْأَمْكِنَةِ هَاهُنَا بِالْمَقَاعِدِ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ أَمَرَهُمْ أَنْ يَثْبُتُوا فِي مَقَاعِدِهِمْ لَا يَنْتَقِلُوا عَنْهَا، وَالْقَاعِدُ فِي مَكَانٍ لَا يَنْتَقِلُ عَنْهُ فَسَمَّى تِلْكَ الْأَمْكِنَةَ بِالْمَقَاعِدِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِأَنْ يَثْبُتُوا فِيهَا وَلَا يَنْتَقِلُوا عَنْهَا أَلْبَتَّةَ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُقَاتِلِينَ قَدْ يَقْعُدُونَ فِي الْأَمْكِنَةِ الْمُعَيَّنَةِ إِلَى أَنْ يُلَاقِيَهُمُ الْعَدُوُّ فَيَقُومُوا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى الْمُحَارَبَةِ فَسُمِّيَتْ تِلْكَ الْأَمْكِنَةُ بِالْمَقَاعِدِ لِهَذَا الْوَجْهِ.
Dördüncü Mesele: Bevve'tühû menzilen (بَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا) ve bevve'tü lehû menzilen (بَوَّأْتُ لَهُ مَنْزِلًا) denilir; yani onu oraya yerleştirdim demektir. el-Mebâe (الْمَبَاءَةُ) ve el-bâe (الْبَاءَةُ) menzil/konak yeri demektir. O'nun { مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } kavli ise savaş mevzileri ve yerleri demektir. Araplar mak'ad (الْمَقْعَد) ve makām (الْمَقَام) kelimelerini mekan/yer anlamında genişçe kullanmışlardır. Nitekim Allah Teâlâ: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } “Doğruluk makamında...” [Kamer 55] ve { قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } “Sen makamından kalkmadan önce...” [Neml 39] yani meclisinden ve hüküm verdiğin yerden [kalkmadan önce] buyurmuştur. Mekanların burada makāid (mevziler/oturma yerleri) olarak ifade edilmesi iki sebeptendir: Birincisi: Resûl (aleyhisselâm) onlara mevzilerinde sebat etmelerini ve oradan ayrılmamalarını emretmiştir; bir mekanda oturan (kāid) kimse ise oradan ayrılmaz. Dolayısıyla orada sebat etmeleri ve kesinlikle oradan ayrılmamaları emredildiğine dikkat çekmek için o mekanları “makāid” diye isimlendirmiştir. İkincisi: Savaşçılar, düşmanla karşılaşıncaya kadar tayin edilen yerlerde otururlar; savaşa ihtiyaç duyulduğunda ise ayağa kalkarlar. İşte bu sebeple o mekanlara “makāid” adı verilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ
Beşinci Mesele: O'nun { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli:
يُرْوَى أَنَّهُ ﵇ غَدَا مِنْ مَنْزِلِ عَائِشَةَ ﵂ فَمَشَى عَلَى رِجْلَيْهِ إِلَى أُحُدٍ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْوَاقِدِيِّ،
Rivayet edildiğine göre (aleyhisselâm) Âişe (radıyallâhu anhâ)'nın evinden sabahleyin çıkmış ve Uhud'a kadar yaya yürümüştür; bu, Mücâhid ve Vâkıdî'nin görüşüdür.
فَدَلَّ هَذَا النَّصُّ عَلَى أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ كَانَتْ أَهْلًا لِلنَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ تعالى: الطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ [النُّورِ: ٢٦] فَدَلَّ هَذَا النَّصُّ
Bu nass, Âişe (radıyallâhu anhâ)'nın Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ehli (ailesi) olduğuna delalet etmiştir. Allah Teâlâ da: { الطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ } “Temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara layıktır.” [Nûr 26] buyurmuştur. Dolayısıyla bu nass,
عَلَى أَنَّهَا مُطَهَّرَةٌ مُبَرَّأَةٌ عَنْ كُلِّ قَبِيحٍ، / أَلَا تَرَى أَنَّ وَلَدَ نُوحٍ لَمَّا كَانَ كَافِرًا قَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ [هُودٍ: ٤٦] وَكَذَلِكَ امْرَأَةُ لُوطٍ.
onun her türlü çirkinlikten tertemiz ve beri olduğuna delalet eder. Görmez misin ki Nûh'un oğlu kâfir olunca Allah: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “O kesinlikle senin ailenden değildir.” [Hûd 46] buyurmuştur; Lût'un hanımı da böyledir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ أَيْ سَمِيعٌ لِأَقْوَالِكُمْ عَلِيمٌ بِضَمَائِرِكُمْ وَنِيَّاتِكُمْ، فَإِنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ ﵇ شَاوَرَ أصحابه في ذلك الْحَرْبِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لَهُ: أَقِمْ بِالْمَدِينَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: اخْرُجْ إِلَيْهِمْ، وَكَانَ لِكُلِّ أَحَدٍ غَرَضٌ آخَرُ فِيمَا يَقُولُ، فَمِنْ مُوَافِقٍ، وَمِنْ مُخَالِفٍ فَقَالَ تَعَالَى: أَنَا سَمِيعٌ لِمَا يَقُولُونَ عَلِيمٌ بِمَا يُضْمِرُونَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” buyurmuştur; yani sözlerinizi işiten, iç dünyanızı ve niyetlerinizi bilendir. Zira biz, (aleyhisselâm)'in o savaş hususunda ashabıyla istişare ettiğini; onlardan bazısının ona: “Medine'de kal”, bazısının ise: “Onlara karşı çık” dediğini ve her birinin söylediği şeyde farklı bir maksadı olduğunu; kiminin muvafık, kiminin muhalif olduğunu zikretmiştik. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Onların söylediklerini hakkıyla işitir, içlerinde sakladıklarını hakkıyla bilirim.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } “Hani sizden iki grup korkup bozulmaya yüz tutmuştu...” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَامِلُ فِي قَوْلِهِ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَامِلُ فِيهِ التَّبْوِئَةُ، وَالْمَعْنَى كَانَتِ التَّبْوِئَةُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الثَّانِي: الْعَامِلُ فِيهِ قَوْلُهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ إِذْ غَدَوْتَ.
Birinci Mesele: O'nun { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ } kavlindeki âmil hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Zeccâc: “Buradaki âmil tebviedir (yerleştirme fiilidir); manası, mevzilere yerleştirme o vakitte idi demektir” demiştir. İkincisi: Buradaki âmil O'nun { سَمِيعٌ عَلِيمٌ } kavlidir. Üçüncüsü: { إِذْ غَدَوْتَ } kavlinden bedel olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الطَّائِفَتَانِ حَيَّانِ مِنَ الْأَنْصَارِ: بَنُو سَلَمَةَ مِنَ الْخَزْرَجِ وَبَنُو حَارِثَةَ مِنَ الْأَوْسِ لَمَّا انْهَزَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ هَمَّتِ الطَّائِفَتَانِ بِاتِّبَاعِهِ، فَعَصَمَهُمُ اللَّهُ، فَثَبَتُوا مَعَ الرَّسُولِ ﷺ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَبْهَمَ ذِكْرَهُمَا وَسَتَرَ عَلَيْهِمَا، فَلَا يَجُوزُ لَنَا أَنْ نَهْتِكَ ذَلِكَ السِّتْرَ.
İkinci Mesele: Bu iki grup, Ensar'dan iki kabiledir: Hazrec'den Benû Selime ve Evs'ten Benû Hârise'dir. Abdullah b. Übey geri çekilip kaçınca, bu iki grup da ona uymaya yeltendi; ancak Allah onları korudu da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sebat ettiler. Âlimlerden bazıları şöyle demiştir: “Allah Teâlâ onların ismini müphem bırakmış ve üzerlerini örtmüştür; dolayısıyla bizim o örtüyü açmamız caiz değildir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْفَشَلُ الْجُبْنُ وَالْخَوَرُ، فَإِنْ قِيلَ: الْهَمُّ بِالشَّيْءِ هُوَ الْعَزْمُ، فَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الطَّائِفَتَيْنِ عَزَمَتَا عَلَى الْفَشَلِ وَالتَّرْكِ وَذَلِكَ مَعْصِيَةٌ فَكَيْفَ بِهِمَا أَنْ يُقَالَ وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا؟.
Üçüncü Mesele: Feşel (الْفَشَلُ); korkaklık ve gevşeklik göstermektir. Eğer: “Bir şeye hemm etmek (yetenmek/niyetlenmek) ona azmetmektir. Ayetin zâhiri ise iki grubun korkaklık göstermeye ve savaşı terk etmeye azmettiğine delalet etmektedir ki bu bir günahtır; o halde onlar hakkında: { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } 'Allah onların yardımcısı/dostu olduğu halde' nasıl denilebilir?” denilirse,
وَالْجَوَابُ: الْهَمُّ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْعَزْمُ، وَقَدْ يُرَادُ بِهِ الْفِكْرُ، وَقَدْ يُرَادُ بِهِ حَدِيثُ النَّفْسِ، وَقَدْ يُرَادُ بِهِ مَا يَظْهَرُ مِنَ الْقَوْلِ الدَّالِّ عَلَى قُوَّةِ الْعَدُوِّ وَكَثْرَةِ عَدَدِهِ وَوُفُورِ عُدَدِهِ، لِأَنَّ أَيَّ شَيْءٍ ظَهَرَ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ صَحَّ أَنْ يُوصَفَ مَنْ ظَهَرَ ذَلِكَ مِنْهُ بِأَنَّهُ هَمَّ بِأَنْ يَفْشَلَ مِنْ حَيْثُ ظَهَرَ مِنْهُ مَا يُوجِبُ ضَعْفَ الْقَلْبِ، فَكَانَ قَوْلُهُ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْصِيَةً وَقَعَتْ مِنْهُمَا، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ذَلِكَ مَعْصِيَةٌ لَكِنَّهَا مِنْ بَابِ الصَّغَائِرِ لَا مِنْ بَابِ الْكَبَائِرِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما فَإِنَّ ذَلِكَ الْهَمَّ لَوْ كَانَ مِنْ بَابِ الْكَبَائِرِ لَمَا بَقِيَتْ وِلَايَةُ اللَّهِ لَهُمَا.
Cevap şudur: Hemm (yetenme/içten geçirme) kelimesiyle bazen azim kastedilir, bazen düşünce kastedilir, bazen nefsin iç konuşması (vesvese) kastedilir, bazen de düşmanın gücüne, sayısının çokluğuna ve teçhizatının fazlalığına delalet eden sözlerin açığa vurulması kastedilir; zira bu cinsten her ne açığa çıkarsa, kalbin zayıflığını gerektiren şey kendisinden sadır olduğu cihetle, bu durum kendisinden sadır olan kişinin korkaklığa meylettiği şeklinde nitelenmesi sahih olur. Dolayısıyla O'nun: { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } [“Hani sizden iki grup korkup bozulmaya yüz tutmuştu”] kavli, onlardan bir günahın vuku bulduğuna delalet etmez. Ayrıca bunun bir günah olduğu farz edilse bile, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } [“Allah onların yardımcısı/dostudur”] kavlinin delaletiyle bu büyük günahlardan değil, küçük günahlardandır; zira bu hemm (meyil) şayet büyük günahlardan olsaydı, Allah'ın onlar üzerindeki velâyeti/dostluğu baki kalmazdı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “Allah onların yardımcısıdır.” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عبد الله وَاللَّهُ وَلِيُّهُما كَقَوْلِهِ وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا [الْحُجُرَاتِ: ٩] .
Birinci Mesele: Abdullah [b. Mes‘ûd], Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” [Hucurât 9] kavlinde olduğu gibi [çoğul zamiriyle] “ve'llâhu veliyyühüm” şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمَعْنَى وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الْهَمَّ مَا أَخْرَجَهُمَا عَنْ وِلَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى الثَّانِي: كَأَنَّهُ قِيلَ: اللَّهُ تَعَالَى نَاصِرُهُمَا وَمُتَوَلِّي أَمْرِهِمَا فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِمَا هَذَا الْفَشَلُ وَتَرْكُ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى؟
İkinci Mesele: Manası hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan maksat, o içten geçirme ve meylin onları Allah Teâlâ'nın velâyetinden/dostluğundan çıkarmadığını beyan etmektir. İkincisi: Sanki şöyle denilmiştir: “Allah Teâlâ onların yardımcısı ve işlerini üstlenendir; öyleyse bu korkaklık ve Allah Teâlâ'ya tevekkülü terk etmek onlara nasıl yakışır?”
الثَّالِثُ: فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْفَشَلَ إِنَّمَا لَمْ يَدْخُلْ فِي الْوُجُودِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَلِيُّهُمَا فَأَمَدَّهُمَا بِالتَّوْفِيقِ وَالْعِصْمَةِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُ لَوْلَا تَوْفِيقُهُ سُبْحَانَهُ وَتَسْدِيدُهُ لَمَا تَخَلَّصَ أَحَدٌ عَنْ ظُلُمَاتِ الْمَعَاصِي، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى بعده هَذِهِ الْآيَةِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.
Üçüncüsü: Bunda, o korkaklık ve çözülmenin ancak Allah Teâlâ onların velisi/yardımcısı olduğu, kendilerine muvaffakiyet ve korunma bahşettiği için fiiliyata dökülmediğine dikkat çekilmektedir. Bundan maksat; Allah Sübhânehû'nun tevfiki ve istikamet vermesi olmasaydı hiç kimsenin günahların karanlıklarından kurtulamayacağını beyan etmektir. Bu ayetin ardından Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” buyurması da bu yorumun doğruluğuna delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى مَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: وَاللَّهِ مَا يَسُرُّنَا أَنَّا لَمْ نَهُمَّ بِمَا هَمَّتِ الطَّائِفَتَانِ بِهِ، وَقَدْ أَخْبَرَنَا اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ وَلِيُّهُمَا؟.
Eğer: “Bu ayet indiğinde bazılarından rivayet edilen: 'Allah Teâlâ'nın onların yardımcısı ve dostu olduğunu bize haber vermesi karşısında, o iki grubun aklından geçirdiği şeyi bizim geçirmemiş olmamız bizi sevindirmezdi [çünkü bu ayetle şeref kazandılar]' sözünün anlamı nedir?” denilirse,
قُلْنَا: مَعْنَى ذَلِكَ فَرْطُ الِاسْتِبْشَارِ بِمَا حَصَلَ لَهُمْ مِنَ الشَّرَفِ بِثَنَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْزَالِهِ فِيهِمْ آيَةً نَاطِقَةً بِصِحَّةِ
Biz deriz ki: Bunun manası; Allah Teâlâ'nın övgüsüyle ve kendileri hakkında
الْوِلَايَةِ، وَأَنَّ تِلْكَ الْهَمَّةَ مَا أَخْرَجَتْهُمْ عَنْ وِلَايَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
velâyetlerinin/dostluklarının sıhhatini ve bu meylin onları Allah Teâlâ'nın velâyetinden çıkarmadığını açıkça ifade eden bir ayet indirmesiyle elde ettikleri şereften dolayı duyulan aşırı sevinçtir.
ثُمَّ قَالَ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ التَّوَكُّلُ: تَفْعُّلُ، مِنْ وَكَلَ أَمْرَهُ إِلَى فُلَانٍ إِذَا اعْتَمَدَ فِيهِ كِفَايَتَهُ عَلَيْهِ وَلَمْ يَتَوَلَّهُ بِنَفْسِهِ، وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَدْفَعَ الْإِنْسَانُ مَا يَعْرِضُ لَهُ مِنْ مَكْرُوهٍ وَآفَةٍ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ، وَأَنْ يَصْرِفَ الْجَزَعَ عَنْ نَفْسِهِ بِذَلِكَ التَّوَكُّلِ.
Sonra { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” buyurmuştur. Tevekkül (التَّوَكُّلُ); tefe‘‘ul (تَفَعُّل) veznindedir; insanın işini bizzat üstlenmeyip o hususta başkasına güvenip dayanması anlamında vekele emrahû ilâ fülân (وَكَلَ أَمْرَهُ إِلَى فُلَانٍ) ifadesinden türemiştir. Ayette, insanın başına gelen hoşlanılmayan şeyleri ve afetleri Allah'a tevekkül ederek defetmesi ve bu tevekkül ile telaş ve endişeyi nefsinden uzaklaştırması gerektiğine işaret vardır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 123]
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣)
{ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) } “Andolsun, siz son derece güçsüz/zayıf durumda iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O halde Allah'tan korkup sakının ki şükredebilesiniz.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ] فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لما ذكر قصة أحد أتبعها بذلك قِصَّةِ بَدْرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ كَانُوا فِي غَايَةِ الْفَقْرِ وَالْعَجْزِ، وَالْكُفَّارَ كَانُوا فِي غَايَةِ الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى سَلَّطَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَصَارَ ذَلِكَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْعَاقِلَ يَجِبُ أَنْ لَا يَتَوَسَّلَ إِلَى تَحْصِيلِ غَرَضِهِ وَمَطْلُوبِهِ إِلَّا بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ وَالِاسْتِعَانَةِ بِهِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ تَأْكِيدُ قَوْلِهِ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً [آل عمران: ١٢٠] وتأكيد قوله وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ [آل عمران: ١٢٢] الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهُمَا هَمَّتَا بِالْفَشَلِ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } “Andolsun, siz son derece güçsüz/zayıf durumda iken Allah size Bedir'de yardım etmişti.” buyruğu hakkında] Sözün diziliş (nazm) tarzında iki yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, Uhud kıssasını zikredince bunun ardından Bedir kıssasını getirmiştir. Çünkü Müslümanlar Bedir günü son derece yoksulluk ve acziyet içinde idiler; kâfirler ise son derece güçlü ve kuvvetli idiler. Sonra Allah Teâlâ Müslümanları müşriklere galip kıldı. Bu da aklı başında bir kimsenin gayesine ve arzusuna ulaşmak için yalnızca Allah'a tevekkül edip O'ndan yardım dilemekten başka bir yola başvurmaması gerektiğinin en güçlü delillerinden biri oldu. Bu kıssanın zikredilmesinden maksat, O'nun: { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } [Âl-i İmrân: 120] “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzağı size hiçbir zarar vermez.” buyruğu ile: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } [Âl-i İmrân: 122] “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” buyruğunu pekiştirmektir. İkincisi: Allah Teâlâ o iki grubun korkaklık gösterip çözülmeye meylettiğini nakletmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ يَعْنِي مَنْ كَانَ اللَّهُ نَاصِرًا لَهُ وَمُعِينًا لَهُ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ هَذَا الْفَشَلُ وَالْجُبْنُ وَالضَّعْفُ؟ ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقِصَّةِ بَدْرٍ فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ اللَّهُ نَاصِرًا لَهُمْ فَازُوا بِمَطْلُوبِهِمْ وَقَهَرُوا خُصُومَهُمْ فَكَذَا هَاهُنَا، فَهَذَا تَقْرِيرُ وَجْهِ النَّظْمِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Sonra: { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Oysa Allah onların yardımcısı idi. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” buyurmuştur. Yani Allah kimin yardımcısı ve destekçisi olursa, bu korkaklık, ürkeklik ve zaaf ona nasıl yakışır? Sonra bunu Bedir kıssası ile pekiştirmiştir. Zira Müslümanlar son derece zayıf idiler; fakat Allah onların yardımcısı olunca amaçlarına ulaştılar ve hasımlarını mağlup ettiler. İşte burada da durum böyledir. Nazmın izahı budur. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي بَدْرٍ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: بَدْرٌ اسْمُ بِئْرٍ لِرَجُلٍ يُقَالُ لَهُ بَدْرٌ فَسُمِّيَتِ الْبِئْرُ بِاسْمِ صَاحِبِهَا هَذَا قَوْلُ الشَّعْبِيِّ الثَّانِي: أَنَّهُ اسْمٌ لِلْبِئْرِ كَمَا يُسَمَّى الْبَلَدُ بِاسْمٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَلَ إِلَيْهِ اسْمُ صَاحِبِهِ وَهَذَا قَوْلُ الْوَاقِدِيِّ وَشُيُوخِهِ، وَأَنْكَرُوا قَوْلَ الشَّعْبِيِّ وَهُوَ مَاءٌ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ.
Birinci Mesele: Bedir hakkında görüşler vardır: Birincisi: Bedir, Bedr denilen bir adama ait bir kuyunun adıdır; kuyu sahibinin adıyla anılmıştır. Bu, Şa'bî'nin görüşüdür. İkincisi: Tıpkı bir beldenin sahibinin adı oraya aktarılmaksızın bir isimle adlandırılması gibi, burası da kuyunun bizzat adıdır. Bu da Vâkıdî'nin ve hocalarının görüşüdür. Onlar Şa'bî'nin görüşünü kabul etmemişlerdir. Burası Mekke ile Medine arasında bir su kaynağıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَذِلَّةٌ جَمْعُ ذَلِيلٍ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْأَصْلُ فِي الْفَعِيلِ إِذَا كَانَ صِفَةً أَنْ يُجْمَعَ عَلَى فُعَلَاءَ كَظَرِيفٍ وَظُرَفَاءَ وَكَثِيرٍ وَكُثَرَاءَ وَشَرِيكٍ وَشُرَكَاءَ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ فُعَلَاءَ اجْتَنَبُوهُ فِي التَّضْعِيفِ لِأَنَّهُمْ لَوْ قَالُوا: قَلِيلٌ وَقُلَلَاءُ وَخَلِيلٌ وَخُلَلَاءُ لَاجْتَمَعَ حَرْفَانِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ فَعُدِلَ إِلَى أَفْعِلَةٍ لِأَنَّ مِنْ جُمُوعِ الْفَعِيلِ: الْأَفْعِلَةَ، كَجَرِيبٍ وَأَجْرِبَةٍ، وَقَفِيزٍ وَأَقْفِزَةٍ فَجَعَلُوهُ جَمْعَ ذَلِيلٍ أَذِلَّةً، قَالَ صَاحِبُ/ «الْكَشَّافِ» : الْأَذِلَّةُ جَمْعُ قِلَّةٍ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ جَمْعَ الْقِلَّةِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُمْ مَعَ ذُلِّهِمْ كَانُوا قَلِيلِينَ.
İkinci Mesele: Ezille (أَذِلَّة), zelîl (ذَلِيل) kelimesinin çoğuludur. Vâhidî şöyle demiştir: Sıfat olduğunda fe'îl (فَعِيل) vezninin asıl çoğul kuralı; zarîf-zurefâ (ظَرِيف - ظُرَفَاء), kesîr-küserâ (كَثِير - كُثَرَاء) ve şerîk-şürekâ (شَرِيك - شُرَكَاء) örneklerinde olduğu gibi fu'alâ (فُعَلَاء) vezninde gelmesidir. Ancak şeddeli (mudâaf) kelimelerde fu'alâ lafzından kaçınmışlardır; zira kalîl için kulelâ (قُلَلَاء) ve halîl için hulelâ (خُلَلَاء) deselerdi, aynı cinsten iki harf yan yana gelecekti. Bu sebeple ef'ile (أَفْعِلَة) veznine yönelmişlerdir. Çünkü cerîb-ecribe (جَرِيب - أَجْرِبَة) ve kafîz-akfize (قَفِيز - أَقْفِزَة) örneklerinde olduğu gibi fe'îl vezninin çoğullarından biri de ef'ile'dir. Böylece zelîl'in çoğulunu ezille yapmışlardır. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Ezille, azlık çoğuludur (cem-i kıllet). Azlık çoğulu kalıbında zikretmiştir ki, onların düşkün/zayıf halleriyle birlikte sayılarının da az olduğuna delalet etsin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَإِنَّمَا كَانُوا أَذِلَّةً لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] فَلَا بُدَّ مِنْ تَفْسِيرِ هَذَا الذُّلِّ بِمَعْنًى لَا يُنَافِي مَدْلُولَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ هُوَ تَفْسِيرُهُ بِقِلَّةِ الْعَدَدِ وَضَعْفِ الْحَالِ وَقِلَّةِ السِّلَاحِ وَالْمَالِ وَعَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى مُقَاوَمَةِ الْعَدُوِّ وَمَعْنَى الذُّلِّ الضَّعْفُ عَنِ الْمُقَاوَمَةِ وَنَقِيضُهُ الْعِزُّ وَهُوَ الْقُوَّةُ وَالْغَلَبَةُ، رُوِيَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ، وَمَا كَانَ فِيهِمْ إِلَّا فَرَسٌ وَاحِدٌ، وَأَكْثَرُهُمْ كَانُوا رَجَّالَةً، وَرُبَّمَا كَانَ الْجَمْعُ مِنْهُمْ يَرْكَبُ جَمَلًا وَاحِدًا، وَالْكُفَّارُ قَرِيبِينَ مِنْ أَلْفِ مُقَاتِلٍ وَمَعَهُمْ مِائَةُ فَرَسٍ مَعَ الْأَسْلِحَةِ الْكَثِيرَةِ وَالْعُدَّةِ الْكَامِلَةِ الثَّانِي: لَعَلَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَذِلَّةً فِي زَعْمِ الْمُشْرِكِينَ وَاعْتِقَادِهِمْ لِأَجْلِ قِلَّةِ عَدَدِهِمْ وَسِلَاحِهِمْ، وَهُوَ مِثْلُ مَا حَكَى اللَّهُ عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] الثَّالِثُ: أَنَّ الصَّحَابَةَ قَدْ شَاهَدُوا الْكُفَّارَ فِي مَكَّةَ فِي الْقُوَّةِ وَالثَّرْوَةِ وَإِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا اتَّفَقَ لَهُمُ اسْتِيلَاءٌ عَلَى أُولَئِكَ
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } “[siz son derece güçsüz/zayıf durumda iken]” ifadesi hâl konumundadır. Onların “ezille (zayıf/güçsüz)” olmaları şu açılardandır: Birincisi: Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } [Münâfikûn: 8] “Asıl izzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir.” buyurmuştur. Dolayısıyla bu zilleti, bu ayetin delalet ettiği anlama zıt düşmeyecek bir mana ile tefsir etmek gerekir. Bu da onun; sayıca azlık, durumun zayıflığı, silah ve mal azlığı ve düşmana karşı koyamama olarak tefsir edilmesidir. Zilletin manası karşı koymadaki zayıflıktır; zıddı ise kuvvet ve üstünlük demek olan izzettir. Rivayet edildiğine göre Müslümanlar üç yüz on küsur kişi idiler, aralarında sadece bir tek at vardı, çoğu yayaydı ve bazen bir grup bir tek deveye nöbetleşe biniyordu. Kâfirler ise bol silah ve tam teçhizatla birlikte yüz atı bulunan bine yakın savaşçı idiler. İkincisi: Belki de maksat, sayı ve silahlarının azlığı sebebiyle müşriklerin zannında ve inancında zayıf ve hakir görülmüş olmalarıdır. Bu, Allah'ın kâfirlerden naklettiği şu söze benzer: { لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } [Münâfikûn: 8] “Andolsun, daha üstün ve güçlü olan, daha aşağı ve güçsüz olanı oradan çıkaracaktır.” Üçüncüsü: Sahabe, Mekke'de kâfirleri güç ve zenginlik içinde görmüşlerdi ve o vakte kadar o
الْكُفَّارِ، فَكَانَتْ هَيْبَتُهُمْ بَاقِيَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاسْتِعْظَامُهُمْ مُقَرَّرًا فِي نُفُوسِهِمْ فَكَانُوا لِهَذَا السَّبَبِ يَهَابُونَهُمْ وَيَخَافُونَ مِنْهُمْ.
kâfirlere karşı bir üstünlük sağlamak kendilerine nasip olmamıştı. Bu yüzden onların heybeti kalplerinde kalmış ve onları gözlerinde büyütme durumu nefislerinde yer etmişti. İşte bu sebeple onlardan çekiniyor ve korkuyorlardı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ أَيْ فِي الثَّبَاتِ مَعَ رَسُولِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ بِتَقْوَاكُمْ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنْ نُصْرَتِهِ أَوْ لَعَلَّ اللَّهَ يُنْعِمُ عَلَيْكُمْ نِعْمَةً أُخْرَى تَشْكُرُونَهَا، فَوَضَعَ الشُّكْرَ مَوْضِعَ الْإِنْعَامِ، لِأَنَّهُ سَبَبٌ له.
Sonra Allah Teâlâ: { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “O halde Allah'tan korkup sakının” yani O'nun Resulünün yanında sebat gösterme konusunda Allah'tan sakının; { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ki şükredebilesiniz” yani takvanızla, O'nun size olan yardımı nimetine şükretmiş olasınız yahut Allah size şükredeceğiniz başka bir nimet versin diye [sakının] buyurmuştur. Böylece şükrü, nimetin yerine koymuştur; zira şükür, nimetin [artmasının] sebebidir.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 124]
إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤)
{ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) } “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ هَذَا الْوَعْدَ حَصَلَ يَوْمَ بَدْرٍ، أَوْ يَوْمَ أُحُدٍ وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ بَيَانُ الْعَامِلِ فِي إِذْ فَإِنْ قُلْنَا هَذَا الْوَعْدُ حَصَلَ يَوْمَ بَدْرٍ كَانَ الْعَامِلُ فِي إِذْ قَوْلَهُ نَصَرَكُمُ اللَّهُ [آل عمران: ١٢٣] وَالتَّقْدِيرُ: إِذْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ حَصَلَ يَوْمَ أُحُدٍ كَانَ ذَلِكَ بَدَلًا ثَانِيًا مِنْ قَوْلِهِ وَإِذْ غَدَوْتَ.
Birinci Mesele: Müfessirler bu vaadin Bedir günü mü yoksa Uhud günü mü gerçekleştiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu iki görüşe bağlı olarak { إِذْ } “hani / o vakit” lafzının âmili (bağlandığı kelime) ortaya çıkar. Eğer bu vaadin Bedir günü gerçekleştiğini söylersek, { إِذْ } zarfının âmili: { نَصَرَكُمُ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 123] “Allah size yardım etmişti” ifadesi olur. Takdiri şöyledir: “Müminlere [böyle] söylediğin vakit, siz son derece güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti.” Şayet Uhud günü gerçekleştiğini söylersek, bu ifade { وَإِذْ غَدَوْتَ } [Âl-i İmrân: 121] buyruğundan ikinci bir bedel olur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ:
Bunu bildiğine göre deriz ki:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَوْمُ أُحُدٍ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْكَلْبِيِّ وَالْوَاقِدِيِّ وَمُقَاتِلٍ/ وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، وَالْحُجَّةُ عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ:
Birinci Görüş: Bunun Uhud günü olduğudur. Bu; İbn Abbas, Kelbî, Vâkıdî, Mukâtil ve Muhammed b. İshâk'tan rivayet edilmiştir. Buna dair deliller birkaç yöndendir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ يَوْمَ بَدْرٍ إِنَّمَا أُمِدَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ [الْأَنْفَالِ: ٩] فَكَيْفَ يَلِيقُ مَا ذُكِرَ فِيهِ ثَلَاثَةُ آلَافٍ وَخَمْسَةُ آلَافٍ بِيَوْمِ بَدْرٍ؟.
Birinci Delil: Bedir gününde Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadece bin melekle yardım edilmiştir. Allah Teâlâ Enfâl Suresi'nde: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } [Enfâl: 9] “Hani Rabbinizden yardım diliyordunuz da O, 'Ben size ardı ardına gelen bin melekle yardım edeceğim' diyerek duanıza icabet etmişti.” buyurmuştur. Öyleyse üç bin ve beş bin melekten bahsedilen bu ayet Bedir gününe nasıl uygun düşer?
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَوْمَ بَدْرٍ أَلْفًا أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ وَالْمُسْلِمُونَ كَانُوا عَلَى الثُّلُثِ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا ثَلَاثَمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى يَوْمَ بَدْرٍ أَلْفًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَصَارَ عَدَدُ الْكُفَّارِ مُقَابَلًا بِعَدَدِ الْمَلَائِكَةِ مَعَ زِيَادَةِ عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا جَرَمَ وَقَعَتِ الْهَزِيمَةُ عَلَى الْكُفَّارِ فَكَذَلِكَ يَوْمَ أُحُدٍ كَانَ عَدَدُ الْمُسْلِمِينَ أَلْفًا، وَعَدَدُ الْكُفَّارِ ثَلَاثَةَ آلَافٍ، فَكَانَ عَدَدُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الثُّلُثِ مِنْ عَدَدِ الْكُفَّارِ فِي هَذَا الْيَوْمِ، كَمَا فِي يَوْمِ بَدْرٍ، فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ فِي هَذَا الْيَوْمِ أَنْ يُنَزِّلَ ثَلَاثَةَ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِيَصِيرَ عَدَدُ الْكُفَّارِ مُقَابَلًا بِعَدَدِ الْمَلَائِكَةِ مَعَ زِيَادَةِ عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَهْزِمُونَهُمْ فِي هَذَا الْيَوْمِ كَمَا هَزَمُوهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ ثُمَّ جَعَلَ الثَّلَاثَةَ آلَافٍ خَمْسَةَ آلَافٍ لِتَزْدَادَ قُوَّةُ قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ فِي هَذَا الْيَوْمِ وَيَزُولَ الْخَوْفُ عَنْ قُلُوبِهِمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا قُلْنَا إِنَّ هَذَا الْوَعْدَ إِنَّمَا حَصَلَ يَوْمَ أُحُدٍ.
İkinci Delil: Kâfirler Bedir günü bin kişi veya buna yakın idiler. Müslümanlar ise onların üçte biri kadardı; çünkü üç yüz on küsur kişiydiler. Allah Teâlâ Bedir günü bin melek indirdi. Böylece Müslümanların sayısının fazlalığı bir yana, kâfirlerin sayısı meleklerin sayısıyla denk oldu ve bu yüzden kâfirler bozguna uğradı. Aynı şekilde Uhud günü de Müslümanların sayısı bin, kâfirlerin sayısı üç bindi. Tıpkı Bedir gününde olduğu gibi bu günde de Müslümanların sayısı kâfirlerin sayısının üçte biri kadardı. Allah Teâlâ bu günde onlara, Müslümanların sayısının fazlalığı bir yana, kâfirlerin sayısı meleklerin sayısıyla denk olsun diye üç bin melek indireceğini vaat etti. Böylece bu durum, Bedir günü onları hezimete uğrattıkları gibi bu günde de Müslümanların onları bozguna uğratacağına bir delil olacaktı. Sonra bu günde Müslümanların kalplerinin kuvveti artsın ve kalplerinden korku gitsin diye üç bini beş bine çıkardı. Bilinmektedir ki bu mana, ancak bu vaadin Uhud günü gerçekleştiğini söylediğimiz takdirde hasıl olur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٥] وَالْمُرَادُ وَيَأْتُوكُمْ أَعْدَاؤُكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ، وَيَوْمُ أُحُدٍ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي كَانَ يَأْتِيهِمُ الْأَعْدَاءُ، فَأَمَّا يَوْمُ بَدْرٍ فَالْأَعْدَاءُ مَا أَتَوْهُمْ، بَلْ هُمْ ذَهَبُوا إِلَى الْأَعْدَاءِ.
Üçüncü Delil: Allah Teâlâ bu ayette: { وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ } [Âl-i İmrân: 125] “...ve onlar aniden üzerinize gelseler bile, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder.” buyurmuştur. Maksat, “düşmanlarınız aniden üzerinize gelseler” demektir. Düşmanların onların üzerine geldiği gün Uhud günüdür. Bedir gününe gelince, düşmanlar onların üzerine gelmemiş, bilakis onlar düşmanların üzerine gitmişlerdi.
فَإِنْ قِيلَ: لَوْ جَرَى قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ فِي يَوْمِ أُحُدٍ، ثُمَّ إِنَّهُ مَا حَصَلَ هَذَا الْإِمْدَادُ لَزِمَ الْكَذِبُ.
Eğer: “Allah Teâlâ'nın: { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } [Âl-i İmrân: 124] 'Rabbinizin üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' buyruğu Uhud gününe ait olsaydı ve sonra bu yardım gerçekleşmemiş olsaydı, [hâşâ] hilaf-ı vâkî (yalan) gerekirdi” denilirse,
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ إِنْزَالَهُ خَمْسَةَ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ كَانَ مَشْرُوطًا بِشَرْطِ أَنْ يَصْبِرُوا وَيَتَّقُوا فِي الْمَغَانِمِ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمْ يَصْبِرُوا وَلَمْ يَتَّقُوا فِي الْمَغَانِمِ بَلْ خَالَفُوا أَمْرَ الرَّسُولِ ﷺ، فَلَمَّا فَاتَ الشَّرْطُ لَا جَرَمَ فَاتَ الْمَشْرُوطُ وَأَمَّا إِنْزَالُ ثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَإِنَّمَا وَعَدَ الرَّسُولُ بِذَلِكَ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ بَوَّأَهُمْ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَأَمَرَهُمْ بِالسُّكُونِ وَالثَّبَاتِ فِي تِلْكَ الْمَقَاعِدِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ إِنَّمَا وَعَدَهُمْ بِهَذَا الْوَعْدِ بِشَرْطِ أَنْ يَثْبُتُوا فِي تِلْكَ الْمَقَاعِدِ، فَلَمَّا أَهْمَلُوا هَذَا الشَّرْطَ لَا جَرَمَ لَمْ يَحْصُلِ الْمَشْرُوطُ.
Buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Beş bin meleğin indirilmesi, ganimetler konusunda sabredip sakınmaları şartına bağlanmıştı. Sonra onlar ganimetler konusunda sabretmeyip sakınmadılar; bilakis Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet ettiler. Şart ortadan kalkınca, şarta bağlı olan şey de tabii olarak ortadan kalktı. Üç bin meleğin indirilmesine gelince; Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu ancak savaş için mevzilere yerleştirdiği ve o mevzilerde durup sebat etmelerini emrettiği müminlere vaat etmişti. Bu da gösterir ki o sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bu vaadi ancak o mevzilerde sebat etmeleri şartıyla vermişti. Onlar bu şartı ihmal edince, şarta bağlı olan şey de elbette gerçekleşmedi.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَا نَزَلَتْ، رَوَى الْوَاقِدِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: حَضَرَتِ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ أُحُدٍ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يُقَاتِلُوا،
Cevaptaki İkinci Yön: Meleklerin inmediğini kabul etmiyoruz. Vâkıdî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Melekler Uhud günü hazır bulundular fakat savaşmadılar.”
وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أعطى اللواء معصب بْنَ عُمَيْرٍ فَقُتِلَ مُصْعَبٌ فَأَخَذَهُ مَلَكٌ فِي صُورَةِ مُصْعَبٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَقَدَّمْ يَا مُصْعَبُ فَقَالَ الْمَلَكُ لَسْتُ بِمُصْعَبٍ فَعَرَفَ الرَّسُولُ ﷺ أَنَّهُ مَلَكٌ أُمِدَّ/ بِهِ،
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sancağı Mus'ab b. Umeyr'e verdi; Mus'ab şehit edilince bir melek Mus'ab kılığında sancağı aldı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İlerle ey Mus'ab!” buyurdu. Melek: “Ben Mus'ab değilim” dedi. Böylece Resul sallallâhu aleyhi ve sellem onun kendilerine takviye olarak gönderilen bir melek olduğunu anladı.
وَعَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ أَرْمِي السَّهْمَ يَوْمَئِذٍ فَيَرُدُّهُ عَلَيَّ رَجُلٌ أَبْيَضُ حَسَنُ الْوَجْهِ وَمَا كُنْتُ أَعْرِفُهُ، فَظَنَنْتُ أَنَّهُ مَلَكٌ، فَهَذَا مَا نَقُولُهُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْوَجْهِ.
Sa'd b. Ebî Vakkâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “O gün ok atıyordum; beyaz tenli, güzel yüzlü ve tanımadığım bir adam okumu bana geri veriyordu. Onun bir melek olduğunu zannettim.” İşte bu yönün izahında söyleyeceğimiz husus budur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: نَظْمُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قِصَّةَ أُحُدٍ، ثُمَّ قَالَ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ أَيْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ تَوَكُّلُهُمْ عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى كَثْرَةِ عَدَدِهِمْ وَعُدَدِهِمْ فَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَكَذَلِكَ هُوَ قَادِرٌ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ النُّصْرَةِ فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ، ثُمَّ بَعْدَ هَذَا أَعَادَ الْكَلَامَ إِلَى قِصَّةِ أُحُدٍ فَقَالَ: إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Bu yoruma göre ayetin nazmı şöyledir: Allah Teâlâ Uhud kıssasını zikretmiş, sonra: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” yani tevekkülleri sayı ve teçhizatlarının çokluğuna değil, Allah'a olmalıdır; { فَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } “Andolsun, siz son derece güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti”, öyleyse O diğer yerlerde de böylesi bir yardıma kadirdir, buyurmuştur. Bundan sonra sözü tekrar Uhud kıssasına döndürerek: { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } “Hani sen müminlere: 'Rabbinizin üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun” buyurmuştur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْوَعْدَ كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّتِهِ بِوُجُوهٍ.
İkinci Görüş: Bu vaat Bedir gününde idi. Bu, müfessirlerin çoğunun görüşüdür. Onlar bunun doğruluğuna şu delillerle istidlal etmişlerdir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ [آل عمران: ١٢٣] ، إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ كَذَا وَكَذَا، فَظَاهِرُ هَذَا الْكَلَامِ يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَصَرَهُمْ بِبَدْرٍ حِينَمَا قَالَ الرَّسُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ هَذَا الْكَلَامَ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ ﵊ قَالَ هَذَا الْكَلَامَ يَوْمَ بَدْرٍ.
Birinci Delil: Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } [Âl-i İmrân: 123] “Andolsun, siz son derece güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti;” { إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } “Hani sen müminlere: 'Size yetmez mi...' diyordun” buyurmuştur. Bu sözün zahiri, Allah Teâlâ'nın onlara Bedir'de, Resul'ün müminlere bu sözü söylediği vakitte yardım ettiğini gerektirir. Bu da onun aleyhisselâm bu sözü Bedir günü söylediğini gerektirir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قِلَّةَ الْعَدَدِ وَالْعُدَدِ كَانَتْ يَوْمَ بَدْرٍ أَكْثَرَ وَكَانَ الِاحْتِيَاجُ إِلَى تَقْوِيَةِ الْقَلْبِ ذَلِكَ الْيَوْمَ أَكْثَرَ، فَكَانَ صَرْفُ هَذَا الْكَلَامِ إِلَى ذَلِكَ الْيَوْمِ أَوْلَى.
İkinci Delil: Sayı ve teçhizat azlığı Bedir günü daha fazlaydı ve o gün kalbi kuvvetlendirmeye duyulan ihtiyaç daha çoktu. Bu sebeple bu sözü o güne hamletmek daha uygundur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْوَعْدَ بِإِنْزَالِ ثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ كَانَ مُطْلَقًا غَيْرَ مَشْرُوطٍ بِشَرْطٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ، وَهُوَ إِنَّمَا حَصَلَ يَوْمَ بَدْرٍ لَا يَوْمَ أُحُدٍ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّهُمْ نَزَلُوا لَكِنَّهُمْ مَا قَاتَلُوا لِأَنَّ الْوَعْدَ كَانَ بِالْإِمْدَادِ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَبِمُجَرَّدِ الْإِنْزَالِ لَا يَحْصُلُ الْإِمْدَادُ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الْإِعَانَةِ، وَالْإِعَانَةُ حَصَلَتْ يَوْمَ بَدْرٍ وَلَمْ تَحْصُلْ يَوْمَ أُحُدٍ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَجَابُوا عَنْ دَلَائِلِ الأولين فقالوا:
Üçüncü Delil: Üç bin meleğin indirilmesi vaadi mutlak olup herhangi bir şarta bağlı değildi; dolayısıyla gerçekleşmesi zorunluydu. Bu ise Uhud günü değil, ancak Bedir günü gerçekleşmiştir. Hiç kimse “Onlar indiler fakat savaşmadılar” diyemez; çünkü vaat üç bin melekle yardım (imdat) edilmesiydi. Sadece indirilmekle yardım gerçekleşmiş olmaz, bilakis fiilî destek şarttır. Fiilî destek ise Bedir günü gerçekleşmiş, Uhud günü gerçekleşmemiştir. Sonra bu görüşü savunanlar, ilk görüş sahiplerinin delillerine şöyle cevap vermişlerdir:
ما الْحُجَّةُ الْأُولَى: وَهِيَ قَوْلُكُمْ: الرَّسُولُ ﷺ إِنَّمَا أُمِدَّ يَوْمَ بَدْرٍ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.
Birinci delile, yani: “Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bedir günü sadece bin melekle yardım edilmiştir” sözünüze gelince;
فَالْجَوَابُ عَنْهَا: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَدَّ أَصْحَابَ الرَّسُولِ ﷺ بِأَلْفٍ ثُمَّ زَادَ فِيهِمْ أَلْفَيْنِ فَصَارُوا ثَلَاثَةَ آلَافٍ، ثُمَّ زَادَ أَلْفَيْنِ آخَرَيْنِ فَصَارُوا خَمْسَةَ آلَافٍ، فَكَأَنَّهُ ﵊ قَالَ لَهُمْ: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقَالُوا بَلَى، ثُمَّ قَالَ: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ فَقَالُوا بَلَى، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ، وَهُوَ كَمَا
Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına önce bin melekle yardım etmiş, sonra bunlara iki bin daha ekleyerek üç bin yapmış, ardından iki bin daha ekleyerek beş bin yapmıştır. Sanki o aleyhisselâm onlara: “Rabbinizin bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?” demiş, onlar “Evet [yeter]” demişler; sonra: “Rabbinizin üç binle yardım etmesi yetmez mi?” demiş, onlar “Evet” demişler; sonra onlara: “Eğer sabreder ve sakınırsanız Rabbiniz size beş binle yardım eder” buyurmuştur. Bu tıpkı,
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: «أَيَسُرُّكُمْ أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ أَيَسُرُّكُمْ أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ تَكُونُوا نِصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ» .
rivayet edildiğine göre onun sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: “Cennet ehlinin dörtte biri olmanız sizi sevindirir mi?” diye sorması, onların “Evet” demesi; “Cennet ehlinin üçte biri olmanız sizi sevindirir mi?” diye sorması, onların “Evet” demesi; bunun üzerine: “Şüphesiz ben cennet ehlinin yarısı olmanızı umuyorum” buyurması gibidir.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: أَنَّ أَهْلَ بَدْرٍ إِنَّمَا أُمِدُّوا بِأَلْفٍ عَلَى مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ/ الْأَنْفَالِ، ثُمَّ بَلَغَهُمْ أَنَّ بَعْضَ الْمُشْرِكِينَ يُرِيدُ إِمْدَادَ قُرَيْشٍ بِعَدَدٍ كَثِيرٍ فَخَافُوا وَشَقَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ لِقِلَّةِ عَدَدِهِمْ، فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّ الْكُفَّارَ إِنْ جَاءَهُمْ مَدَدٌ فَأَنَا أُمِدُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَأْتِ قُرَيْشًا ذَلِكَ الْمَدَدُ، بَلِ انْصَرَفُوا حِينَ بَلَغَهُمْ هَزِيمَةُ قُرَيْشٍ، فَاسْتَغْنَى عَنْ إِمْدَادِ الْمُسْلِمِينَ بِالزِّيَادَةِ عَلَى الْأَلْفِ.
Cevaptaki İkinci Yön: Bedir ehline Enfâl Suresi'nde zikredildiği üzere sadece bin melekle yardım edilmiştir. Sonra müşriklerden bazılarının Kureyş'e kalabalık bir sayıyla takviye göndermek istediği haberi onlara ulaşınca, sayıca az oldukları için korktular ve bu durum onlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah onlara kâfirlere takviye geldiği takdirde kendilerine beş bin melekle yardım edeceğini vaat etti. Ancak Kureyş'e o takviye kuvvet gelmedi, aksine Kureyş'in hezimete uğradığı haberi kendilerine ulaşınca geri döndüler. Böylece Müslümanlara binin üzerinde ilave yardım göndermeye gerek kalmadı.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ قَوْلُكُمْ: إِنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَوْمَ بَدْرٍ أَلْفًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ أَلْفًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَيَوْمَ أُحُدٍ ثَلَاثَةَ آلَافٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ثَلَاثَةَ آلَافٍ.
İkinci delile, yani: “Kâfirler Bedir günü bin kişiydiler, Allah bin melek indirdi; Uhud günü ise üç bin kişiydiler, Allah üç bin melek indirdi” sözünüze gelince;
فَالْجَوَابُ: إِنَّهُ تَقْرِيبٌ حَسَنٌ، وَلَكِنَّهُ لَا يُوجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلِ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ يُزِيدُ وَقَدْ يُنْقِصُ فِي الْعَدَدِ بِحَسَبِ مَا يُرِيدُ.
Cevap şudur: Bu güzel bir yaklaşımdır fakat meselenin kesinlikle böyle olmasını gerektirmez. Bilakis Allah Teâlâ dilediği şekilde sayıda artırma veya eksiltme yapabilir.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: وَهِيَ التَّمَسُّكُ بقوله وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ [آل عمران: ١٢٥] .
Üçüncü delile, yani: { وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ } [Âl-i İmrân: 125] “...ve onlar aniden üzerinize gelseler...” buyruğuna tutunmanıza gelince;
فَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا سَمِعُوا أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ وَأَصْحَابَهُ قَدْ تَعَرَّضُوا لِلْعِيرِ ثَارَ الْغَضَبُ فِي قُلُوبِهِمْ وَاجْتَمَعُوا وَقَصَدُوا النَّبِيَّ ﷺ، ثُمَّ إِنَّ الصَّحَابَةَ لَمَّا سَمِعُوا ذَلِكَ خَافُوا فَأَخْبَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى: أَنَّهُمْ إِنْ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَهَذَا حَاصِلُ مَا قِيلَ فِي تَقْرِيرِ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
Buna cevap şudur: Müşrikler, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının kervanın yolunu kestiğini işitince kalplerinde öfke alevlendi, toplandılar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine yürüdüler. Sahabe bunu işitince korktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara, düşmanlar aniden üzerlerine gelseler bile Rablerinin kendilerine beş bin melekle yardım edeceğini bildirdi. İşte bu iki görüşün izahında söylenenlerin özeti budur. Muradı en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ الْمَلَائِكَةِ، وَضَبْطُ الْأَقْوَالِ فِيهَا أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ ضَمَّ الْعَدَدَ النَّاقِصَ إِلَى الْعَدَدِ الزَّائِدِ، فَقَالُوا: لِأَنَّ الْوَعْدَ بِإِمْدَادِ الثَّلَاثَةِ لَا شَرْطَ فِيهِ، وَالْوَعْدُ بِإِمْدَادِ الْخَمْسَةِ مَشْرُوطٌ بِالصَّبْرِ وَالتَّقْوَى وَمَجِيءِ الْكُفَّارِ مِنْ فَوْرِهِمْ، فَلَا بُدَّ مِنَ التَّغَايُرِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الْخَمْسَةِ مَشْرُوطَةً بِشَرْطِ أَنْ تَكُونَ الثَّلَاثَةُ الَّتِي جَزَّؤُهَا مَشْرُوطَةً بِذَلِكَ الشَّرْطِ وَمِنْهُمْ مَنْ أَدْخَلَ الْعَدَدَ النَّاقِصَ فِي الْعَدَدِ الزَّائِدِ، أَمَّا عَلَى تَقْدِيرِ الْأَوَّلِ: فَإِنْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى قِصَّةِ بَدْرٍ كَانَ عَدَدُ الْمَلَائِكَةِ تِسْعَةَ آلاف لأنه تعالى ذلك الْأَلْفَ، وَذَكَرَ ثَلَاثَةَ آلَافٍ، وَذَكَرَ خَمْسَةَ آلَافٍ، وَالْمَجْمُوعُ تِسْعَةُ آلَافٍ، وَإِنْ حَمَلْنَاهَا عَلَى قِصَّةِ أحد، فليس فيها ذلك الْأَلْفِ، بَلْ فِيهَا ذِكْرُ ثَلَاثَةِ آلَافٍ، وَخَمْسَةِ آلَافٍ، وَالْمَجْمُوعُ: ثَمَانِيَةُ آلَافٍ، وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي: وَهُوَ إِدْخَالُ النَّاقِصِ فِي الزَّائِدِ فَقَالُوا: عَدَدُ الْمَلَائِكَةِ خَمْسَةُ آلَافٍ، ثُمَّ ضُمَّ إِلَيْهَا أَلْفَانِ آخَرَانِ، فَلَا جَرَمَ وُعِدُوا بِالْأَلْفِ ثُمَّ ضُمَّ إِلَيْهِ أَلْفَانِ فَلَا جَرَمَ وُعِدُوا بِثَلَاثَةِ آلاف، ثم ضم إليها ألفان آخران فلام جر وُعِدُوا بِخَمْسَةِ آلَافٍ،
İkinci Mesele: Meleklerin sayısında ihtilaf ettiler. Buradaki görüşlerin özeti şudur: İnsanlardan bazıları eksik sayıyı fazla sayıya eklemiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü üç [bin] ile yardım vaadi şartsızdır, beş [bin] ile yardım vaadi ise sabra, takvaya ve kâfirlerin aniden gelmesine bağlıdır; dolayısıyla bir başkalık (farklılık) olması gerekir. Bu zayıf bir görüştür; çünkü beş binin bir şarta bağlı olmasından, onun bir parçası olan üç binin de o şarta bağlı olması gerekmez. Bazıları ise eksik sayıyı fazla sayının içine dahil etmişlerdir. İlk ihtimale göre: Şayet ayeti Bedir kıssasına hamledersek meleklerin sayısı dokuz bin olur; çünkü Allah Teâlâ o bini zikretmiş, üç bini zikretmiş ve beş bini zikretmiştir, toplamı dokuz bindir. Eğer ayeti Uhud kıssasına hamledersek, onda binin zikri yoktur; bilakis üç bin ve beş binin zikri vardır, toplamı sekiz bindir. İkinci ihtimale, yani eksiği fazlaya dahil etme görüşüne göre ise şöyle demişlerdir: Meleklerin sayısı beş bindir; önce bin vaat edilmiş, sonra buna iki bin eklenince üç bin vaat edilmiş olmuş, sonra buna iki bin daha eklenince beş bin vaat edilmiş olmuştur.
وَقَدْ حَكَيْنَا عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَالَ أُمِدَّ أَهْلُ بَدْرٍ بِأَلْفٍ فَقِيلَ: إِنَّ كُرْزَ بْنَ جَابِرٍ الْمُحَارِبِيَّ يُرِيدُ أَنْ يُمِدَّ الْمُشْرِكِينَ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لَهُمْ: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ
Bazılarından nakletmiştik ki o şöyle demiştir: Bedir ehline bin melekle yardım edilmişti. Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin müşriklere takviye kuvvet göndermek istediği söylendi ve bu durum Müslümanlara ağır geldi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Size yetmez mi...” buyurdu.
يَعْنِي بِتَقْدِيرِ أَنْ يَجِيءَ الْمُشْرِكِينَ مَدَدٌ فَاللَّهُ تَعَالَى يُمِدُّكُمْ أَيْضًا بِثَلَاثَةِ آلَافٍ وَخَمْسَةِ آلَافٍ، ثُمَّ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ مَا جَاءَهُمُ الْمَدَدُ، فَكَذَا هَاهُنَا الزَّائِدُ عَلَى الْأَلْفِ مَا جَاءَ الْمُسْلِمِينَ فَهَذِهِ وُجُوهٌ كُلُّهَا مُحْتَمَلَةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
Yani şayet müşriklere takviye gelirse, Allah Teâlâ da size üç bin ve beş bin [melek] ile yardım edecektir. Sonra müşriklere o takviye gelmedi; dolayısıyla burada da binin üzerindeki fazla melekler Müslümanlara gelmedi. Bunların hepsi ihtimal dahilinde olan yönlerdir. Muradı en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَجْمَعَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ وَالسِّيَرِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ الْمَلَائِكَةَ يَوْمَ بَدْرٍ وَأَنَّهُمْ قَاتَلُوا الْكُفَّارَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمْ تُقَاتِلِ الْمَلَائِكَةُ سِوَى يَوْمِ بَدْرٍ وَفِيمَا سِوَاهُ كَانُوا عَدَدًا وَمَدَدًا لَا يُقَاتِلُونَ وَلَا يَضْرِبُونَ، وَهَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، وَأَمَّا أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ، فَإِنَّهُ أَنْكَرَ ذَلِكَ أَشَدَّ الْإِنْكَارِ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ:
Üçüncü Mesele: Tefsir ve siyer âlimleri, Allah Teâlâ'nın Bedir günü melekleri indirdiği ve onların kâfirlerle savaştığı hususunda icma etmişlerdir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Melekler Bedir gününden başka bir günde savaşmadılar. Bunun dışındaki günlerde ise sayı ve destek unsuru olarak bulundular; savaşmadılar ve vurmadılar.” Çoğunluğun görüşü budur. Ebû Bekir el-Esam ise bunu şiddetle inkâr etmiş ve buna karşı şu gerekçeler ileri sürülmüştür:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: إِنَّ الْمَلَكَ الْوَاحِدَ يَكْفِي فِي إِهْلَاكِ الْأَرْضِ، وَمِنَ الْمَشْهُورِ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَدْخَلَ جَنَاحَهُ تَحْتَ الْمَدَائِنِ الْأَرْبَعِ لِقَوْمِ لُوطٍ وَبَلَغَ جَنَاحُهُ إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ، ثُمَّ رَفَعَهَا إِلَى السَّمَاءِ وقلب عاليها
Birinci Delil: Bir tek melek yeryüzünü helak etmeye yeter. Meşhur olduğu üzere Cibrîl aleyhisselâm kanadını Lût kavminin dört şehrinin altına sokmuş, kanadı yedinci yer tabakasına kadar ulaşmış, sonra onları göğe kaldırıp altını
سَافِلَهَا، فَإِذَا حَضَرَ هُوَ يَوْمَ بَدْرٍ، فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى مُقَاتَلَةِ النَّاسِ مَعَ الْكُفَّارِ؟ ثُمَّ بِتَقْدِيرِ حُضُورِهِ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي إِرْسَالِ سَائِرِ الْمَلَائِكَةِ؟.
üstüne getirmiştir. O bizzat Bedir günü hazır bulunduğunda, insanların kâfirlerle savaşmasına ne gerek vardı? Sonra onun hazır bulunduğu varsayıldığında, diğer meleklerin gönderilmesinde ne fayda vardır?
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ أَكَابِرَ الْكُفَّارِ كَانُوا مَشْهُورِينَ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُقَابِلُهُ مِنَ الصَّحَابَةِ مَعْلُومٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ إِسْنَادُ قَتْلِهِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ.
İkinci Delil: Kâfirlerin ileri gelenleri meşhurdu ve her birinin sahabeden karşıtı/katili belliydi. Durum böyle olunca onların öldürülmesini meleklere nispet etmek imkânsız olur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: الْمَلَائِكَةُ لَوْ قَاتَلُوا لَكَانُوا إِمَّا أَنْ يَصِيرُوا بِحَيْثُ يَرَاهُمُ النَّاسُ أَوْ لَا يَرَاهُمُ النَّاسُ فَإِنْ رَآهُمُ النَّاسُ فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ رَأَوْهُمْ فِي صُورَةِ النَّاسِ أَوْ فِي غَيْرِ صُورَةِ النَّاسِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ صَارَ الْمُشَاهَدُ مِنْ عَسْكَرِ الرَّسُولِ ثَلَاثَةَ آلَافٍ، أَوْ أَكْثَرَ، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِذَلِكَ، وَلِأَنَّ هَذَا عَلَى خِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Üçüncü Delil: Melekler savaşmış olsalardı, ya insanların onları göreceği bir halde olurlardı ya da insanların onları göremeyeceği bir halde olurlardı. Eğer insanlar onları gördüyse, ya insan suretinde gördükleri söylenir ya da insan suretinin dışında gördükleri. Eğer birincisi ise, bu takdirde Resul'ün ordusundan müşahede edilen miktar üç bin veya daha fazla olurdu; oysa bunu hiç kimse söylememiştir. Ayrıca bu, Allah Teâlâ'nın:
وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٤٤] وَإِنْ شَاهَدُوهُمْ فِي صُورَةٍ غَيْرِ صُوَرِ النَّاسِ لَزِمَ وُقُوعُ الرُّعْبِ الشَّدِيدِ فِي قُلُوبِ الْخَلْقِ فَإِنَّ مَنْ شَاهَدَ الْجِنَّ لَا شَكَّ أَنَّهُ يَشْتَدُّ فَزَعُهُ وَلَمْ يُنْقَلْ ذَلِكَ أَلْبَتَّةَ.
{ وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ } [Enfâl: 44] “...ve sizi onların gözünde az gösteriyordu...” buyruğuna aykırıdır. Eğer onları insan suretinin dışında bir surette müşahede etmiş olsalardı, insanların kalplerine şiddetli bir korkunun düşmesi gerekirdi. Zira cinleri gören kimsenin korkusu şüphesiz şiddetlenir; oysa böyle bir şey asla nakledilmemiştir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ النَّاسَ مَا رَأَوُا الْمَلَائِكَةَ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: إِذَا حَارَبُوا وَحَزُّوا الرؤوس، وَمَزَّقُوا الْبُطُونَ وَأَسْقَطُوا الْكُفَّارَ عَنِ الْأَفْرَاسِ، فَحِينَئِذٍ النَّاسُ كَانُوا يُشَاهِدُونَ حُصُولَ هَذِهِ الْأَفْعَالِ مَعَ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا شَاهَدُوا أَحَدًا مِنَ الْفَاعِلِينَ، وَمِثْلُ هَذَا يَكُونُ مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ، وَحِينَئِذٍ يَجِبُ أَنْ يَصِيرَ الْجَاحِدُ لِمِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ كَافِرًا مُتَمَرِّدًا، وَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ عُرِفَ فَسَادُ هَذَا الْقِسْمِ أَيْضًا.
İkinci kısma, yani insanların melekleri görmediği varsayımına gelince; bu takdirde melekler savaşıp boyunları vurduklarında, karınları deştiklerinde ve kâfirleri atlarından düşürdüklerinde, insanlar bu fiilleri yapanlardan hiç kimseyi görmedikleri halde bu fiillerin meydana gelişini müşahede ederlerdi. Böylesi bir durum ise en büyük mucizelerden olurdu ve o vakit bu hali inkâr edenin inatçı bir kâfir olması gerekirdi. Bunlardan hiçbir şey vuku bulmadığına göre bu kısmın da tutarsız olduğu anlaşılır.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ نَزَلُوا، إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا أَجْسَامًا كَثِيفَةً أَوْ لَطِيفَةً، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ وَجَبَ أَنْ يَرَاهُمُ الْكُلُّ وَأَنْ تَكُونَ رُؤْيَتُهُمْ كَرُؤْيَةِ غَيْرِهِمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَمْرَ مَا كَانَ كَذَلِكَ، وَإِنْ كَانُوا أَجْسَامًا لَطِيفَةً دَقِيقَةً مِثْلَ الْهَوَاءِ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ صَلَابَةٌ وَقُوَّةٌ، وَيَمْتَنِعُ كَوْنُهُمْ رَاكِبِينَ عَلَى الْخُيُولِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا تَرَوْنَهُ.
Dördüncü Delil: İnen bu meleklerin ya kesif (yoğun/maddi) cisimler oldukları söylenir ya da latif (şeffaf/narin) cisimler. Eğer birincisi ise herkesin onları görmesi ve görülmelerinin başkalarının görülmesi gibi olması gerekirdi; oysa durumun böyle olmadığı bilinmektedir. Eğer hava gibi latif ve ince cisimler idiyseler, onlarda sertlik ve kuvvet bulunmazdı ve atlara binmiş olmaları da imkânsız olurdu. Bütün bunlar ise sizin gördüğünüz/savunduğunuz şeylerdendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ إِنَّمَا تَلِيقُ بِمَنْ يُنْكِرُ الْقُرْآنَ وَالنُّبُوَّةَ، فَأَمَّا مَنْ يُقِرُّ بِهِمَا فَلَا يَلِيقُ بِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ، فَمَا كَانَ يَلِيقُ بِأَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ إِنْكَارُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مَعَ أَنَّ نَصَّ الْقُرْآنِ نَاطِقٌ بِهَا وَوُرُودُهَا فِي الْأَخْبَارِ قَرِيبٌ مِنَ التَّوَاتُرِ، رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ لَمَّا رَجَعَتْ قُرَيْشٌ مِنْ أُحُدٍ/ جَعَلُوا يَتَحَدَّثُونَ فِي أَنْدِيَتِهِمْ بِمَا ظَفِرُوا، وَيَقُولُونَ: لَمْ نَرَ الْخَيْلَ الْبُلْقَ وَلَا الرِّجَالَ الْبِيضَ الَّذِينَ كُنَّا نَرَاهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ وَالشُّبْهَةُ الْمَذْكُورَةُ إِذَا قَابَلْنَاهَا بِكَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى زَالَتْ وَطَاحَتْ فَإِنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ لِكَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ لِكَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الْحَاجَاتِ.
Bil ki bu şüphe ancak Kur'an'ı ve peygamberliği inkâr eden kimseye yakışır. Bu ikisini ikrar eden kimseye ise bu sözlerden hiçbiri yakışmaz. Kur'an'ın açık nasları bunu ifade ederken ve bu husustaki rivayetler mütevatir derecesine yakınken Ebû Bekir el-Esam'a bu hususları inkâr etmek yakışmamıştır. Abdullah b. Ömer rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Kureyş Uhud'dan döndüğünde meclislerinde elde ettikleri zaferi konuşmaya başladılar ve: “Bedir günü gördüğümüz alaca atları ve beyaz giyimli adamları [bu defa] görmedik” diyorlardı. Söz konusu şüphe Allah Teâlâ'nın kâmil kudreti karşısına konulduğunda yok olur ve çöker. Çünkü O Teâlâ bütün mümkinata kadir olduğu için dilediğini yapar ve hiçbir şeye muhtaç olmaktan münezzeh olduğu için dilediği şekilde hükmeder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ نُصْرَةِ الْمَلَائِكَةِ قَالَ بَعْضُهُمْ: بِالْقِتَالِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ:
Dördüncü Mesele: Meleklerin yardımının keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Müminlerle birlikte savaşarak” demiştir. Bazıları ise şöyle demiştir:
بَلْ بِتَقْوِيَةِ نُفُوسِهِمْ وَإِشْعَارِهِمْ بِأَنَّ النُّصْرَةَ لَهُمْ وَبِإِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ، وَالظَّاهِرُ فِي الْمَدَدِ أَنَّهُمْ يُشْرِكُونَ الْجَيْشَ فِي الْقِتَالِ إِنْ وَقَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ لَا تَقَعَ الْحَاجَةُ إِلَيْهِمْ فِي نَفْسِ الْقِتَالِ وَأَنْ يَكُونَ مُجَرَّدُ حُضُورِهِمْ كَافِيًا فِي تَقْوِيَةِ الْقَلْبِ، وَزَعَمَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُمْ قَاتَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ وَلَمْ يُقَاتِلُوا فِي سَائِرِ الْأَيَّامِ.
“Bilakis onların moralini yükselterek, zaferin kendilerine ait olduğunu hissettirerek ve kâfirlerin kalplerine korku salarak [yardım ettiler].” İmdad (takviye yardım) hususunda zahir olan şudur: Kendilerine ihtiyaç duyulduğunda orduyla birlikte savaşa katılırlar; bizzat savaşta onlara ihtiyaç duyulmaması ve sadece hazır bulunmalarının kalpleri güçlendirmeye yetmesi de caizdir. Müfessirlerin çoğu, meleklerin Bedir günü savaştıklarını, diğer günlerde ise savaşmadıklarını ileri sürmüşlerdir.