Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 22. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فَلَنْ تكفروه أَيْ لَنْ تُمْنَعُوا ثَوَابَهُ وَجَزَاءَهُ وَإِنَّمَا سُمِّيَ منع الجزاء كفر لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى إِيصَالَ الثَّوَابِ شُكْرًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ [الْبَقَرَةِ: ١٥٨] وَقَالَ: فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٩] فَلَمَّا سَمَّى إِيصَالَ الْجَزَاءِ شُكْرًا سَمَّى مَنْعَهُ كُفْرًا وَالثَّانِي: أَنَّ الْكُفْرَ فِي اللُّغَةِ هُوَ السَّتْرُ فَسُمِّيَ مَنْعُ الْجَزَاءِ كُفْرًا، لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْجَحْدِ وَالسَّتْرِ.

İkinci Mesele: { فَلَنْ تكفروه } yani "onun sevabından ve mükâfatından mahrum bırakılmayacaksınız" demektir. Mükâfatın engellenmesi iki vecihten ötürü küfür (nankörlük/inkâr) olarak adlandırılmıştır: Birincisi: Allah Teâlâ mükâfatın ulaştırılmasını şükür olarak isimlendirmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphe yok ki Allah, şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir” [Bakara 158] ve: { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “İşte onların çalışmaları meşkûr olmuştur (karşılığı verilmiştir)” [İsrâ 19] buyurmuştur. Mükâfatın ulaştırılmasını şükür olarak adlandırınca, onun menedilmesini de küfür olarak adlandırmıştır. İkincisi: Sözlükte küfür (كفر) örtmek demektir; mükâfatın menedilmesi de inkâr ve örtme mesabesinde olduğu için küfür olarak adlandırılmıştır.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: فلن تكفروه فَعَدَّاهُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ مَعَ أَنَّ شَكَرَ وَكَفَرَ لَا يَتَعَدَّيَانِ إِلَّا إِلَى وَاحِدٍ يُقَالُ شَكَرَ النِّعْمَةَ وَكَفَرَهَا.

Eğer "Şekere (شَكَرَ) ve kefere (كَفَرَ) fiilleri sadece tek mef'ûle geçişli oldukları halde -nitekim 'Nimete şükretti (شَكَرَ النِّعْمَةَ)' ve 'Onu inkâr etti (كَفَرَهَا)' denilir- ayette neden { فَلَنْ تكفروه } denilerek iki mef'ûle geçişli kılınmıştır?" denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَعْنَى الْكُفْرِ هَاهُنَا هُوَ الْمَنْعُ وَالْحِرْمَانُ، فَكَانَ كَأَنَّهُ قَالَ: فَلَنْ تُحْرَمُوهُ، وَلَنْ/ تُمْنَعُوا جَزَاءَهُ.

Biz deriz ki: Çünkü biz burada küfrün manasının menetmek ve mahrum bırakmak olduğunu açıkladık. Dolayısıyla sanki şöyle buyurmuş gibidir: [فَلَنْ تُحْرَمُوهُ، وَلَنْ تُمْنَعُوا جَزَاءَهُ] "Ondan mahrum bırakılmayacaksınız ve onun mükâfatından menedilmeyeceksiniz."

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِالْمُوَازَنَةِ مِنَ الذَّاهِبِينَ إِلَى الْإِحْبَاطِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: صَرِيحُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُصُولِ أَثَرِ فِعْلِ الْعَبْدِ إِلَيْهِ، فَلَوِ انْحَبَطَ وَلَمْ يَنْحَبِطْ مِنَ الْمُحْبَطِ بِمِقْدَارِهِ شَيْءٌ لَبَطَلَ مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧، ٨] .

Üçüncü Mesele: İhbat (amellerin boşa gitmesi) görüşünü benimseyenlerden muvâzene (günah ve sevapların tartılarak birbirini yok etmesi) taraftarları bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Bu ayetin açık ifadesi, kulun fiilinin eserinin mutlaka kendisine ulaşacağını gösterir. Eğer amel boşa çıksaydı ve boşa çıkarılan şeyden kendi miktarınca bir şey gitmeseydi, bu ayetin gereği iptal olurdu. Bu ayetin bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” [Zilzâl 7-8].

ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ عَدَمِ الْحِرْمَانِ وَالْجَزَاءِ أَقَامَ مَا يَجْرِي مَجْرَى الدَّلِيلِ عَلَيْهِ وَهُوَ أَنَّ عَدَمَ إِيصَالِ الثَّوَابِ وَالْجَزَاءِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِلسَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ وَذَلِكَ مُحَالٌ فِي حَقِّهِ لِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لِلْعَجْزِ وَالْبُخْلِ وَالْحَاجَةِ وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّهُ إِلَهُ جَمِيعِ الْمُحْدَثَاتِ، فَاسْمُ اللَّهِ تَعَالَى يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْعَجْزِ وَالْبُخْلِ وَالْحَاجَةِ، وَقَوْلُهُ عَلِيمٌ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْجَهْلِ، وَإِذَا انْتَفَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ امْتَنَعَ الْمَنْعُ مِنَ الْجَزَاءِ، لِأَنَّ مَنْعَ الْحَقِّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ هَذِهِ الْأُمُورِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، إِنَّمَا قَالَ: عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ مَعَ أَنَّهُ عَالِمٌ بِالْكُلِّ بِشَارَةً لِلْمُتَّقِينَ بِجَزِيلِ الثَّوَابِ وَدَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ لَا يَفُوزُ عِنْدَهُ إِلَّا أَهْلُ التقوى.

Sonra: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir” buyurdu. Bunun manası şudur: Allah Teâlâ mahrum bırakılmama ve mükâfat durumunu haber verince, buna delil makamında olan şeyi ikâme etti. O da şudur: Sevap ve mükâfatın ulaştırılmaması ya sehven ve unutarak olur ki O'nun hakkında bu imkânsızdır; çünkü O bütün malûmatı bilendir; yahut acizlikten, cimrilikten ve ihtiyaçtan dolayı olur ki bu da imkânsızdır; zira O sonradan yaratılan her şeyin ilahıdır. Allah Teâlâ'nın lafza-i celâli acizlik, cimrilik ve ihtiyacın yokluğuna; { عَلِيمٌ } "Alîm" vasfı ise cehaletin yokluğuna delalet eder. Bu sıfatlar nefyedildiğinde mükâfattan menetmek de imkânsız hale gelir; çünkü hakkı menetmek mutlaka bu sebeplerden dolayı olur. En doğrusunu Allah bilir. O'nun her şeyi bildiği halde { عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir” buyurması ise takvâ sahiplerine bol sevabı müjdelemek ve O'nun katında ancak takvâ ehlinin kurtuluşa ereceğine delalet etmek içindir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 116]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Şüphesiz inkâr edenlerin ne malları ne de evlatları, Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda vermez. İşte onlar ateş ehlidir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (116)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَرَّةً أَحْوَالَ الْكَافِرِينَ فِي كَيْفِيَّةِ الْعِقَابِ، وَأُخْرَى أَحْوَالَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الثَّوَابِ جَامِعًا بَيْنَ الزَّجْرِ وَالتَّرْغِيبِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، فَلَمَّا وَصَفَ مَنْ آمَنَ مِنَ الْكُفَّارِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الصِّفَاتِ الْحَسَنَةِ أَتْبَعَهُ تَعَالَى بِوَعِيدِ الْكُفَّارِ، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ bu ayetlerde caydırma ile teşviki, vaad ile vaîdi bir arada toplayarak kâh kâfirlerin cezalandırılma keyfiyetine dair hallerini, kâh müminlerin sevap hususundaki hallerini zikretmiştir. Kâfirlerden iman eden kimseleri daha önce geçen güzel sıfatlarla niteleyince, Allah Teâlâ bunun peşinden kâfirleri tehdit ederek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Şüphesiz inkâr edenlerin ne malları ne de evlatları kendilerine hiçbir fayda vermez”. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ بَعْضُ الْكُفَّارِ ثُمَّ القائلون بهذا القول ذكروا وجوهاًأحدها: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَقْصُودَ رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ فِي مُعَانَدَةِ الرَّسُولِ مَا كَانَ إِلَّا الْمَالَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَةِ: ٤١] وَثَانِيهَا: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي قُرَيْشٍ، فَإِنَّ أَبَا جَهْلٍ كَانَ كَثِيرَ الِافْتِخَارِ بِمَالِهِ وَلِهَذَا السَّبَبِ نَزَلَ فِيهِ قَوْلُهُ

BİRİNCİ MESELE: [Allah Teâlâ'nın]: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler...” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat kâfirlerin bir kısmıdır. Bu görüşü savunanlar birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: [Allah Teâlâ bununla] Kurayza ve Nadîr [yahudilerini] kastetmektedir. Zira yahudi reislerinin Resûl'e inatla karşı çıkmaktaki gayeleri sadece maldı. Bunun delili de Allah Teâlâ'nın Bakara sûresindeki: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir bedel karşılığında satmayın” [Bakara 41] kavlidir. İkincisi: Bu ayet Kureyş müşrikleri hakkında inmiştir. Nitekim Ebû Cehil malıyla çokça övünürdü ve bu sebeple onun hakkında O'nun şu buyruğu inmiştir:

وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً [مَرْيَمَ: ٧٤] / وَقَوْلُهُ فَلْيَدْعُ نادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [الْعَلَقِ: ١٧، ١٨] وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي سُفْيَانَ، فَإِنَّهُ أَنْفَقَ مَالًا كَثِيرًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ وَأُحُدٍ فِي عَدَاوَةِ النَّبِيِّ ﷺ.

{ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً } “Onlardan önce, malı mülkü ve görünüşü daha güzel nice nesilleri helâk ettik” [Meryem 74] ve O'nun: { فَلْيَدْعُ نادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } “O hemen meclisini çağırsın! Biz de zebânileri çağıracağız” [Alak 17-18] kavli indi. Üçüncüsü: Ebû Süfyân hakkında inmiştir; zira o, Bedir ve Uhud günlerinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık uğruna müşriklere çok mal infak etmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كُلَّهُمْ كَانُوا يَتَعَزَّزُونَ بِكَثْرَةِ الْأَمْوَالِ، وَكَانُوا يُعَيِّرُونَ الرَّسُولَ ﷺ وَأَتْبَاعَهُ بِالْفَقْرِ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ شُبَهِهِمْ أَنْ قَالُوا: لَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ عَلَى الْحَقِّ لَمَا تَرَكَهُ رَبُّهُ فِي هَذَا الْفَقْرِ وَالشِّدَّةِ وَلِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ، وَلَا دَلِيلَ يُوجِبُ التَّخْصِيصَ فَوَجَبَ إِجْرَاؤُهُ عَلَى عُمُومِهِ، وَلِلْأَوَّلِينَ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الآيةثَلُ ما يُنْفِقُونَ

İkinci Görüş: Ayet bütün kâfirler hakkında umumidir. Çünkü onların hepsi malların çokluğu ile böbürlenirler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabını fakirlikle ayıplarlardı. Şüphelerinden biri de şöyle demeleriydi: “Eğer Muhammed hak üzere olsaydı, Rabbi onu bu fakirlik ve darlık içinde bırakmazdı.” Ayrıca lafız umumidir ve tahsisi gerektiren bir delil de yoktur; dolayısıyla onu umumu üzere hamletmek vaciptir. Birinci görüş sahipleri ise şöyle diyebilirler: Allah Teâlâ bu ayetten sonra: { مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ }

[آل عمران: ١٧٧] فالضمير في قوله نْفِقُونَ

[Âl-i İmrân 117] buyurmuştur. Dolayısıyla O'nun { يُنْفِقُونَ } kavlindeki zamir,

عَائِدٌ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ، وَهُوَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا ثم إن قوله نْفِقُونَ

bu yere, yani { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavline racidir. Sonra O'nun { يُنْفِقُونَ } kavli,

مَخْصُوصٌ بِبَعْضِ الْكُفَّارِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا أَيْضًا مَخْصُوصًا.

kâfirlerin bir kısmına mahsustur; binaenaleyh bunun da mahsus olması vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا خَصَّ تَعَالَى الْأَمْوَالَ وَالْأَوْلَادَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ أَنْفَعَ الْجَمَادَاتِ هُوَ الْأَمْوَالُ وَأَنْفَعَ الْحَيَوَانَاتِ هُوَ الْوَلَدُ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْكَافِرَ لَا يَنْتَفِعُ بِهِمَا أَلْبَتَّةَ فِي الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ انْتِفَاعِهِ بِسَائِرِ الْأَشْيَاءِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الشُّعَرَاءِ: ٨٨، ٨٩] وَقَوْلُهُ وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً [الْبَقَرَةِ: ٤٨] الْآيَةَ وَقَوْلُهُ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩١] وَقَوْلُهُ وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى [سَبَأٍ: ٣٧] وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا انْتِفَاعَ لَهُمْ بِأَمْوَالِهِمْ وَلَا بِأَوْلَادِهِمْ، قَالَ: وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ malları ve evlatları özellikle zikretmiştir; çünkü cansızların en faydalısı mal, canlıların en faydalısı ise evlattır. Sonra Teâlâ, kâfirin ahirette bu ikisinden de kesinlikle yararlanamayacağını beyan etmiştir. Bu da öncelikle diğer şeylerden de faydalanamayacağına delalet eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar. Meğer ki Allah'a selim bir kalple gelen kimse ola” [Şuarâ 88-89], { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Kimsenin kimse yerine bir şey ödeyemeyeceği günden sakının” [Bakara 48] ayeti, { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “Onların hiçbirinden, kendini kurtarmak için dünya dolusu altın verse dahi asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 91] kavli ve: { وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى } “Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır” [Sebe 37] kavlidir. Allah Teâlâ onlara ne mallarının ne de evlatlarının bir fayda vermeyeceğini beyan edince: { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar ateş ehlidir; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur.

وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فُسَّاقَ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَا يَبْقَوْنَ فِي النَّارِ أَبَدًا فَقَالُوا قَوْلُهُ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ كَلِمَةٌ تُفِيدُ الْحَصْرَ فَإِنَّهُ يُقَالُ: أُولَئِكَ أَصْحَابُ زَيْدٍ لَا غَيْرُهُمْ وَهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ لَا غَيْرُهُمْ وَلَمَّا أَفَادَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ مَعْنَى الْحَصْرِ ثَبَتَ أَنَّ الْخُلُودَ فِي النَّارِ لَيْسَ إِلَّا لِلْكَافِرِ.

Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kıble ehlinden olan fasıkların cehennemde ebedî kalmayacaklarına dair bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: O'nun { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “İşte onlar ateş ehlidir” kavli hasr ifade eden bir kelimedir; zira "Zeyd'in ashabı onlardır, başkaları değildir ve ondan yararlananlar başkaları değil yalnız onlardır" denilir. Bu kelime hasr manası ifade edince, ateşte ebedî kalışın kâfirden başkası için olmadığı sabit olmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 117]

مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)

{ مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Onların bu dünya hayatında infak ettiklerinin durumu, kendilerine zulmetmiş olan bir topluluğun ekinine isabet edip onu helâk eden kavurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar.” (117)

[في قوله تعالى ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ

[Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ } “Onların bu dünya hayatında infak ettiklerinin durumu, içinde kavurucu soğuk bulunan bir rüzgârın durumu gibidir”

] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ أَمْوَالَ الْكُفَّارِ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ شَيْئًا، ثُمَّ إِنَّهُمْ رُبَّمَا أَنْفَقُوا أَمْوَالَهُمْ/ فِي وُجُوهِ الْخَيْرَاتِ، فَيَخْطُرُ بِبَالِ الْإِنْسَانِ أَنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِذَلِكَ، فَأَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ تِلْكَ الشُّبْهَةَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِتِلْكَ الْإِنْفَاقَاتِ، وَإِنْ كَانُوا قَدْ قَصَدُوا بِهَا وَجْهَ اللَّهِ.

kavline gelince;] Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin mallarının kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini beyan edince; onların bazen mallarını hayır yollarına harcamaları sebebiyle insanın aklına bundan faydalanabilecekleri gelebilir. İşte Allah Teâlâ bu ayetle o şüpheyi gidermiş ve onlar bununla Allah rızasını kastetmiş olsalar dahi bu infaklardan yararlanamayacaklarını beyan etmiştir.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَثَلُ الشَّبَهُ الَّذِي يَصِيرُ كَالْعَلَمِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ فِيمَا يُشَبَّهُ بِهِ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ كُفْرَهُمْ يُبْطِلُ ثَوَابَ نَفَقَتِهِمْ، كَمَا أَنَّ الرِّيحَ الْبَارِدَةَ تُهْلِكُ الزَّرْعَ.

Birinci Mesele: Mesel (مَثَل), kendisine benzetilen şeyde çokça kullanılması sebebiyle alem (özel isim) gibi olan benzerliktir. Kelamın özeti şudur: Dondurucu soğuk rüzgârın ekini helâk ettiği gibi, onların küfrü de infaklarının sevabını boşa çıkarır.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مَثَلُ إِنْفَاقِهِمْ هُوَ الْحَرْثُ الَّذِي هَلَكَ، فَكَيْفَ شَبَّهَ الْإِنْفَاقَ بِالرِّيحِ الْبَارِدَةِ الْمُهْلِكَةِ.

Eğer: “Bu takdire göre onların infakının benzeri helâk olan ekindir; peki infak nasıl helâk edici dondurucu rüzgâra benzetilmiştir?” denilirse,

قُلْنَا: الْمَثَلُ قِسْمَانِ مِنْهُ مَا حَصَلَتْ فِيهِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ وَإِنْ لَمْ تَحْصُلِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْجُمْلَتَيْنِ، وَهَذَا هُوَ الْمُسَمَّى بِالتَّشْبِيهِ الْمُرَكَّبِ، وَمِنْهُ مَا حَصَلَتِ الْمُشَابَهَةُ فِيهِ بَيْنَ الْمَقْصُودِ مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ، وَبَيْنَ أَجْزَاءِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا، فَإِذَا جَعَلْنَا هَذَا الْمَثَلَ مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ زَالَ السُّؤَالُ، وَإِنْ جَعَلْنَاهُ مِنَ

Biz deriz ki: Temsil iki kısımdır: Birincisi, iki cümlenin parçaları arasında benzerlik bulunmasa bile iki cümlenin maksadı arasında benzerliğin hâsıl olduğu kısımdır; buna mürekkep teşbih denir. İkincisi ise hem iki cümlenin maksadı arasında hem de her birinin parçaları arasında benzerliğin hâsıl olduğu kısımdır. Eğer biz bu meseli birinci kısımdan kabul edersek soru ortadan kalkar. Şayet onu

الْقِسْمِ الثَّانِي فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: مَثَلُ الْكُفْرِ فِي إِهْلَاكِ مَا يُنْفِقُونَ، كَمَثَلِ الرِّيحِ الْمُهْلِكَةِ لِلْحَرْثِ الثَّانِي: مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ، كَمَثَلِ مُهْلَكِ رِيحٍ، وَهُوَ الْحَرْثُ الثالث: لعلّ الإشارة في قوله ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ

ikinci kısımdan kılarsak bunda vecihler vardır: Birincisi: Takdirin "Küfrün infak ettikleri şeyi helâk etmedeki durumu, rüzgârın ekini helâk etmesi durumu gibidir" şeklinde olmasıdır. İkincisi: "İnfak ettikleri şeylerin durumu, rüzgârın helâk ettiği şeyin -ki o ekindir- durumu gibidir." Üçüncüsü: Muhtemeldir ki O'nun { مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ } kavlindeki işaret,

إِلَى مَا أَنْفَقُوا فِي إِيذَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في جَمْعِ الْعَسَاكِرِ عَلَيْهِ، وَكَانَ هَذَا الْإِنْفَاقُ مُهْلِكًا لِجَمِيعِ مَا أَتَوْا بِهِ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ وَالْبِرِّ وَحِينَئِذٍ يَسْتَقِيمُ التَّشْبِيهُ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى إِضْمَارٍ وَتَقْدِيمٍ وَتَأْخِيرٍ، وَالتَّقْدِيرُ: مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي كَوْنِهِ مُبْطِلًا لِمَا أَتَوْا بِهِ قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ أَعْمَالِ الْبِرِّ كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ فِي كَوْنِهَا مُبْطِلَةً لِلْحَرْثِ، وَهَذَا الْوَجْهُ خَطَرَ بِبَالِي عِنْدَ كِتَابَتِي عَلَى هَذَا الْمَوْضِعِ، فَإِنَّ إِنْفَاقَهُمْ فِي إِيذَاءِ الرَّسُولِ ﷺ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ وَمِنْ أَشَدِّهَا تَأْثِيرًا فِي إِبْطَالِ آثَارِ أَعْمَالِ الْبِرِّ.

Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet etmek ve O'na karşı ordular toplamak için infak ettikleri şeyedir. Bu infak, getirdikleri bütün hayır ve iyilik amellerini helâk edici olmuştur. Bu durumda gizli bir takdire (izmara), öne almaya ve arkaya bırakmaya gerek kalmaksızın teşbih müstakim olur. Takdir şöyledir: "Daha önce yapmış oldukları iyilik amellerini boşa çıkarması bakımından infak ettikleri şeylerin durumu, ekini boşa çıkarması/yok etmesi bakımından içinde kavurucu soğuk bulunan bir rüzgârın durumu gibidir." Bu vecih, bu yer hakkında yazı yazarken aklıma gelmiştir. Zira onların Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet yolundaki infakları küfrün en büyük nevilerinden olup iyilik amellerinin eserlerini yok etmede tesiri en şiddetli olanlardandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْإِنْفَاقِ عَلَى قَوْلَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنْفَاقِ هَاهُنَا هُوَ جَمِيعُ أَعْمَالِهِمُ الَّتِي يَرْجُونَ الِانْتِفَاعَ بِهَا فِي الْآخِرَةِ سَمَّاهُ اللَّهُ إِنْفَاقًا كَمَا سَمَّى ذَلِكَ بَيْعًا وَشِرَاءً فِي قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ [التَّوْبَةِ: ١١١] إِلَى قَوْلِهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ [التَّوْبَةِ: ١١١] وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٢] وَالْمُرَادُ بِهِ جَمِيعُ أَعْمَالِ الخير وقوله تعالى: لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٨] وَالْمُرَادُ جَمِيعُ أَنْوَاعِ الِانْتِفَاعَاتِ.

İkinci Mesele: Bu infakın tefsirinde iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Buradaki infaktan maksat, ahirette kendisinden faydalanmayı umdukları bütün amelleridir. Allah Teâlâ, { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını satın almıştır” [Tevbe 111] ayetinden { فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “O halde yapmış olduğunuz bu alışverişinizden dolayı sevinin” [Tevbe 111] ayetine kadar olan kısımda ameli alım-satım olarak adlandırdığı gibi, burada da amelleri infak olarak adlandırmıştır. Bu tevilin sıhhatine delalet eden hususlardan biri Allah Teâlâ'nın: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (bire) eremezsiniz” [Âl-i İmrân 92] kavlidir ki bununla bütün hayır amelleri kastedilmiştir. Yine Allah Teâlâ'nın: { لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” [Bakara 188] kavlidir ki maksat her türlü menfaat sağlamadır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَشْبَهُ أَنَّ الْمُرَادَ إِنْفَاقُ الْأَمْوَالِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ [آل عمران: ١٠] .

İkinci Görüş: Daha uygun olan görüşe göre maksat malların infak edilmesidir. Bunun delili bu ayetten önceki: { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Onların ne malları ne de evlatları kendilerine hiçbir fayda vermez” [Âl-i İmrân 10/116] kavlidir.

المسألة الثالثة: قوله ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ

Üçüncü Mesele: O'nun { مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ } kavminden,

الْمُرَادُ مِنْهُ جَمِيعُ الْكُفَّارِ أَوْ بَعْضُهُمْ، فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِالْإِخْبَارِ عَنْ جَمِيعِ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِنْفَاقَهُمْ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِمَنَافِعِ الدُّنْيَا أَوْ لِمَنَافِعِ الْآخِرَةِ فَإِنْ كَانَ لِمَنَافِعِ الدُّنْيَا لَمْ يَبْقَ مِنْهُ أَثَرٌ أَلْبَتَّةَ فِي الْآخِرَةِ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ فَضْلًا عَنِ الْكَافِرِ وَإِنْ كَانَ/ لِمَنَافِعِ الْآخِرَةِ لَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْكُفْرَ مَانِعٌ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ جَمِيعَ نَفَقَاتِ الْكُفَّارِ لَا فَائِدَةَ فِيهَا فِي الْآخِرَةِ، وَلَعَلَّهُمْ أَنْفَقُوا أَمْوَالَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ نَحْوَ بِنَاءِ الرِّبَاطَاتِ وَالْقَنَاطِرِ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الضُّعَفَاءِ وَالْأَيْتَامِ وَالْأَرَامِلِ، وَكَانَ ذَلِكَ الْمُنْفِقُ يَرْجُو مِنْ ذَلِكَ الْإِنْفَاقِ خَيْرًا كَثِيرًا فَإِذَا قَدِمَ الْآخِرَةَ رَأَى كُفْرَهُ مُبْطِلًا لِآثَارِ الْخَيْرَاتِ، فَكَانَ كَمَنْ زَرَعَ زَرْعًا وَتَوَقَّعَ مِنْهُ نَفْعًا كَثِيرًا فَأَصَابَتْهُ رِيحٌ فَأَحْرَقَتْهُ فَلَا يَبْقَى مَعَهُ إِلَّا الْحُزْنُ وَالْأَسَفُ، هَذَا إِذَا أَنْفَقُوا الْأَمْوَالَ فِي وُجُوهِ الْخَيْرَاتِ أَمَّا إِذَا أَنْفَقُوهَا فِيمَا ظَنُّوهُ أَنَّهُ الْخَيْرَاتُ لَكِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمَعَاصِي مِثْلَ إِنْفَاقِ الْأَمْوَالِ فِي إِيذَاءِ الرَّسُولِ ﷺ وَفِي قَتْلِ الْمُسْلِمِينَ وَتَخْرِيبِ دِيَارِهِمْ، فَالَّذِي قُلْنَاهُ فِيهِ أَسَدُّ وَأَشَدُّ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الْفُرْقَانِ: ٢٣] وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً [الْأَنْفَالِ: ٣٦] وَقَوْلُهُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ [النُّورِ: ٣٩] فَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ على الْحَسَنَاتِ مِنَ الْكُفَّارِ لَا تَسْتَعْقِبُ الثَّوَابَ، وَكُلُّ ذَلِكَ مَجْمُوعٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٧] وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْأَقْوَى وَالْأَصَحُّ.

kâfirlerin tamamı mı yoksa bir kısmı mı kastedilmiştir? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Bütün kâfirlerden haber verilmesi kastedilmiştir. Çünkü onların infakı ya dünya menfaatleri için ya da ahiret menfaatleri içindir. Şayet dünya menfaatleri içinse, kâfir bir yana Müslüman hakkında bile ahirette bundan kesinlikle hiçbir eser kalmaz. Şayet ahiret menfaatleri içinse, küfür bundan yararlanmaya mani olduğu için yine ahirette faydalanamaz. Böylece kâfirlerin bütün infaklarının ahirette hiçbir faydasının olmadığı sabit olmuştur. Onlar ribatlar, köprüler inşa etmek, zayıflara, yetimlere ve dullara ihsanda bulunmak gibi hayır yollarında mallarını harcamış olabilirler ve o infak eden kişi bu infaktan çokça hayır umabilir. Ahirete vardığında küfrünün hayırların eserlerini yok ettiğini görür. Bu kimse, ekin eken, ondan çok menfaat bekleyen, derken ekine kavurucu bir rüzgâr isabet edip onu yakan ve elinde sadece üzüntü ve keder kalan kimse gibi olur. Bu durum, mallarını hayır cihetlerinde infak ettikleri zamandır. Şayet mallarını Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem eziyet etmek, Müslümanları öldürmek ve yurtlarını tahrip etmek gibi hayır sandıkları fakat aslında masiyet olan şeylerde harcamışlarsa, söylediğimiz husus onda daha sağlam ve daha şiddetlidir. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kılıverdik” [Furkân 23]. Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً } “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacaktır” [Enfâl 36] ve O'nun: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ } “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir” [Nûr 39] kavlidir. Bütün bunlar, kâfirlerden sâdır olan iyiliklerin sevap neticesi doğurmayacağına delalet eder. Bunların hepsi Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder” [Mâide 27] kavlinde toplanmıştır. Bu görüş en kuvvetli ve en sahih olanıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّا إِنَّمَا فَسَّرْنَا الْآيَةَ بِخَيْبَةِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا تَفْسِيرُهَا بِخَيْبَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّهُمْ أَنْفَقُوا الْأَمْوَالَ الْكَثِيرَةَ فِي جَمْعِ الْعَسَاكِرِ وَتَحَمَّلُوا الْمَشَاقَّ ثُمَّ انْقَلَبَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ، وَأَظْهَرَ اللَّهُ الْإِسْلَامَ وَقَوَّاهُ فَلَمْ يَبْقَ مَعَ الْكُفَّارِ مِنْ ذَلِكَ الْإِنْفَاقِ إِلَّا الْخَيْبَةُ وَالْحَسْرَةُ.

Bil ki biz ayeti bu kâfirlerin ahiretteki hüsranı olarak tefsir ettik; fakat dünyadaki hüsranları olarak tefsir edilmesi de uzak değildir. Çünkü onlar ordu toplamak için çok mallar infak ettiler ve meşakkatlere katlandılar, sonra iş aleyhlerine döndü; Allah İslâm'ı galip ve güçlü kıldı, böylece kâfirlerin elinde o infaktan hüsran ve hasretten başka bir şey kalmadı.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِخْبَارُ عَنْ بَعْضِ الْكُفَّارِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِي الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ

İkinci Görüş: Kâfirlerin bir kısmından haber verilmesi murat edilmiştir. Bu görüşe göre ayette birtakım vecihler vardır: Birincisi: Münafıklar,

كَانُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكِنْ عَلَى سَبِيلِ التَّقِيَّةِ وَالْخَوْفِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَعَلَى سَبِيلِ الْمُدَارَاةِ لَهُمْ فَالْآيَةُ فِيهُمْ الثَّانِي: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي سُفْيَانَ وَأَصْحَابِهِ يَوْمَ بدر عند تظاهر هم عَلَى الرَّسُولِ ﵇ الثَّالِثُ:

mallarını Allah yolunda fakat takiyye yoluyla, Müslümanlardan korkarak ve onları idare etmek maksadıyla harcıyorlardı; ayet onlar hakkındadır. İkincisi: Bu ayet, Bedir günü Resûl'e aleyhisselâm karşı yardımlaştıkları sırada Ebû Süfyân ve arkadaşları hakkında inmiştir. Üçüncüsü:

نَزَلَتْ فِي إِنْفَاقِ سَفَلَةِ الْيَهُودِ عَلَى أَحْبَارِهِمْ لِأَجْلِ التَّحْرِيفِ وَالرَّابِعُ: الْمُرَادُ مَا يُنْفِقُونَ وَيَظُنُّونَ أَنَّهُ تَقَرُّبٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.

Yahudilerin ayak takımının, tahrif etsinler diye hahamlarına yaptıkları infak hakkında inmiştir. Dördüncüsü: Maksat, öyle olmadığı halde Allah Teâlâ'ya yakınlaşma olduğunu zannederek infak ettikleri şeylerdir.

المسألة الرابعة: اختلفوا في (الضر) عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَأَهْلُ اللُّغَةِ: الصِّرُّ الْبَرْدُ الشَّدِيدُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ زَيْدٍ وَالثَّانِي: أَنَّ الصِّرَّ: هُوَ السَّمُومُ الْحَارَّةُ وَالنَّارُ الَّتِي تَغْلِي، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ وَأَبِي بَكْرِ بْنِ الْأَنْبَارِيِّ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَإِنَّمَا وُصِفَتِ النار بأنهارٌّ

Dördüncü Mesele: "Sır" (الصرّ) kelimesinde birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Müfessirlerin ve lügat ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: Sır (الصرّ), şiddetli soğuktur. Bu görüş İbn Abbâs, Katâde, Süddî ve İbn Zeyd'in görüşüdür. İkincisi: Sır; kavurucu sıcak rüzgâr (semûm) ve kaynayan ateştir. Bu da Ebû Bekir el-Esam ve Ebû Bekir b. el-Enbârî'nin tercihidir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Ateş alevlendiğinde çıkardığı sesten dolayı nar-ı sarzar (أنهارٌّ / صَرْصَر) olarak vasfedilmiştir;

لِتَصْوِيتِهَا عِنْدَ الِالْتِهَابِ، وَمِنْهُ صَرِيرُ الْبَابِ، وَالصَّرْصَرُ مَشْهُورٌ، وَالصَّرَّةُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ [الذَّارِيَاتِ: ٢٩] وَرَوَى ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي يها صِرٌّ

kapı gıcırtısı (sarîr) da bu köktendir, sarsar (şiddetli rüzgâr/uğultu) meşhurdur; sarra (صَرَّة) ise çığlık/haykırıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ } “Bunun üzerine karısı bir çığlık içinde yöneldi” [Zâriyât 29] kavli bundandır. İbnü'l-Enbârî isnadıyla İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: { فيها صِرٌّ } kavli hakkında,

قَالَ فِيهَا نَارٌ، وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْبِيهِ حَاصِلٌ، لِأَنَّهُ سَوَاءٌ كَانَ بَرْدًا مُهْلِكًا أَوْ حَرًّا مُحْرِقًا فَإِنَّهُ يَصِيرُ مُبْطِلًا لِلْحَرْثِ وَالزَّرْعِ فَيَصِحُّ التَّشْبِيهُ بِهِ.

“Orada ateş vardır” dediğini rivayet etmiştir. Her iki görüşe göre de teşbihten maksat hâsıl olmaktadır; zira ister helâk edici soğuk olsun ister yakıcı sıcak olsun, her halükarda ekini ve ziraati yok edicidir; dolayısıyla onunla teşbih sahih olur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَمَا أَنَّ هَذِهِ الرِّيحَ تُهْلِكُ الْحَرْثَ فَكَذَلِكَ الْكُفْرُ يُهْلِكُ الْإِنْفَاقَ، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَوْلَا الْكُفْرُ/ لَكَانَ ذَلِكَ الْإِنْفَاقُ مُوجِبًا لِمَنَافِعِ الْآخِرَةِ وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ الْقَوْلُ بِالْإِحْبَاطِ، وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ بِأَنَّ الْعَمَلَ لَا يَسْتَلْزِمُ الثَّوَابَ إِلَّا بِحُكْمِ الْوَعْدِ، وَالْوَعْدُ مِنَ اللَّهِ مَشْرُوطٌ بِحُصُولِ الْإِيمَانِ، فَإِذَا حَصَلَ الْكُفْرُ فَاتَ الْمَشْرُوطُ لِفَوَاتِ شَرْطِهِ لِأَنَّ الْكُفْرَ أَزَالَهُ بَعْدَ ثُبُوتِهِ، وَدَلَائِلُ بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ قَدْ تَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Beşinci Mesele: Mûtezile, ihbat görüşünün sıhhati hususunda bu ayeti delil getirmiştir. Zira bu rüzgâr ekini nasıl helâk ediyorsa küfür de infakı öylece helâk eder. Bu ancak, "Eğer küfür olmasaydı o infak ahiret menfaatlerini gerektirecekti" dediğimiz takdirde sahih olur ve bu durumda ihbat görüşü sıhhat kazanır. Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise buna şöyle cevap vermiştir: Amel, ancak vaad hükmüyle sevabı gerektirir; Allah'ın vaadi ise imanın varlığı şartına bağlıdır. Küfür meydana geldiğinde şartı ortadan kalktığı için meşrut da yok olur; zira küfür sübut bulduktan sonra onu gidermiştir. İhbat görüşünün bâtıl olduğuna dair deliller Bakara Suresi'nde daha önce geçmişti.

ثُمَّ قال تعالى: صابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

Sonra Teâlâ: { أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine isabet etti” buyurdu.

وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: لِمَ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى قَوْلِهِ صابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ

Burada bir soru vardır: O da şöyle denilmesidir: Neden sadece { أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ } “Bir kavmin ekinine isabet etti” demekle yetinmedi

وما الفائدة في قوله لَمُوا أَنْفُسَهُمْ.

de { ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine zulmettiler” buyurmasındaki fayda nedir?

قلنا: في تفسير قوله لَمُوا أَنْفُسَهُمْ

Biz deriz ki: O'nun { ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine zulmettiler” kavlinin tefsirinde

وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ عَصَوُا اللَّهَ فَاسْتَحَقُّوا هَلَاكَ حَرْثِهِمْ عُقُوبَةً لَهُمْ، وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِ هِيَ أَنَّ الْغَرَضَ تَشْبِيهُ مَا يُنْفِقُونَ بِشَيْءٍ يَذْهَبُ بِالْكُلِّيَّةِ حَتَّى لَا يَبْقَى مِنْهُ شَيْءٌ، وَحَرْثُ الْكَافِرِينَ الظَّالِمِينَ هُوَ الَّذِي يَذْهَبُ بِالْكُلِّيَّةِ وَلَا يَحْصُلُ مِنْهُ مَنْفَعَةٌ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، فَأَمَّا حَرْثُ الْمُسْلِمِ الْمُؤْمِنِ فَلَا يَذْهَبُ بِالْكُلِّيَّةِ لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ يَذْهَبُ صُورَةً فَلَا يَذْهَبُ مَعْنًى، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَزِيدُ فِي ثَوَابِهِ لِأَجْلِ وُصُولِ تِلْكَ الْأَحْزَانِ إِلَيْهِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ لَمُوا أَنْفُسَهُمْ

iki vecih vardır: Birincisi: Onlar Allah'a isyan ettiler ve kendilerine bir ceza olarak ekinlerinin helâk edilmesini hak ettiler. Bunu zikretmedeki fayda şudur: Maksat, infak ettikleri şeyleri tamamen yok olup geriye hiçbir şey kalmayan bir şeye benzetmektir. Kâfirlerin ve zalimlerin ekini ise tamamen yok olan ve ne dünyada ne de ahirette kendisinden hiçbir menfaat hâsıl olmayan ekindir. Mümin Müslümanın ekinine gelince, o tamamen yok olmaz; çünkü sureten gitse bile mânen gitmez; zira Allah Teâlâ o kederlerin ona ulaşması sebebiyle onun sevabını artırır. İkincisi: O'nun { ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } kavlinden muradın,

هُوَ أَنَّهُمْ زَرَعُوا فِي غَيْرِ مَوْضِعِ الزَّرْعِ أَوْ فِي غَيْرِ وَقْتِهِ، لِأَنَّ الظُّلْمَ وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَتَأَكَّدُ وَجْهُ التَّشْبِيهِ، فَإِنْ مَنْ زَرَعَ لَا فِي مَوْضِعِهِ وَلَا فِي وَقْتِهِ يَضِيعُ، ثُمَّ إِذَا أَصَابَتْهُ الرِّيحُ الْبَارِدَةُ كَانَ أَوْلَى بِأَنْ يَصِيرَ ضَائِعًا، فَكَذَا هَاهُنَا الْكُفَّارُ لَمَّا أَتَوْا بِالْإِنْفَاقِ لَا فِي مَوْضِعِهِ وَلَا فِي وَقْتِهِ ثُمَّ أَصَابَهُ شُؤْمُ كُفْرِهِمُ امْتَنَعَ أَنْ لَا يَصِيرَ ضَائِعًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

onların ekim yerine uygun olmayan bir yere veya vaktinin dışında ekim yapmış olmalarıdır; çünkü zulüm, bir şeyi yerine koymamaktır. Bu tefsire göre teşbihin vechi daha da teyit edilir; zira ne yerine ne de vaktinde ekim yapmayan kimsenin ekini zayi olur; sonra buna bir de dondurucu soğuk rüzgâr isabet ederse zayi olmaya daha da layık hale gelir. Tıpkı bunun gibi, buradaki kâfirler de infakı ne yerinde ne de vaktinde yapmışlar, sonra buna küfürlerinin uğursuzluğu da isabet edince onun zayi olmaması imkânsız hale gelmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تعالى: ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Sonra Teâlâ: { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar” buyurdu.

وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا ظَلَمَهُمْ حَيْثُ لَمْ يَقْبَلْ نَفَقَاتِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ حَيْثُ أَتَوْا بِهَا مَقْرُونَةً بِالْوُجُوهِ الْمَانِعَةِ مِنْ كَوْنِهَا مَقْبُولَةً لِلَّهِ تَعَالَى قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ وَلَكِنَّ بِالتَّشْدِيدِ بِمَعْنَى وَلَكِنَّ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَهَا، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ، وَلَكِنَّهُ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ عَلَى إِسْقَاطِ ضَمِيرِ الشَّأْنِ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي الشِّعْرِ.

Manası şudur: Allah Teâlâ onların infaklarını kabul etmemekle onlara zulmetmedi; fakat onlar bu infakları Allah Teâlâ katında makbul olmasına mani olan durumlarla birlikte getirmek suretiyle kendi kendilerine zulmettiler. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Şedde ile] { وَلكِنَّ } şeklinde, [وَلكِنَّ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَهَا] "fakat kendi kendilerine zulmediyorlar" manasında okunmuştur. Şan zamirinin hazfiyle [وَلَكِنَّهُ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ] manasının kastedilmesi ise caiz değildir; çünkü bu ancak şiirde caiz olur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 118]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş/dost edinmeyin; onlar size fenalık etmekten geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Gerçekten kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür; sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıkça bildirmişizdir.” (118)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ شَرَعَ فِي تَحْذِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُخَالَطَةِ الْكَافِرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً } “Ey iman edenler! Sırdaş edinmeyin” kavline gelince;] Bil ki Allah Teâlâ müminlerin ve kâfirlerin hallerini açıklayınca, bu ayette müminleri kâfirlerle kaynaşıp içli dışlı olmaktan sakındırmaya başladı. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ نَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُخَالَطَتِهِمْ مَنْ هُمْ؟ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ هُمُ الْيَهُودُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يُشَاوِرُونَهُمْ فِي أُمُورِهِمْ وَيُؤَانِسُونَهُمْ لِمَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الرَّضَاعِ وَالْحِلْفِ ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّهُمْ وَإِنْ خَالَفُوهُمْ فِي الدِّينِ فَهُمْ يَنْصَحُونَ لَهُمْ فِي أَسْبَابِ الْمَعَاشِ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ عَنْهُ، وَحُجَّةُ أَصْحَابِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا مُخَاطَبَةٌ مَعَ الْيَهُودِ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا كَذَلِكَ الثَّانِي: أَنَّهُمْ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يَغْتَرُّونَ بِظَاهِرِ أَقْوَالِ الْمُنَافِقِينَ وَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ صَادِقُونَ فَيُفْشُونَ إِلَيْهِمُ الْأَسْرَارَ وَيُطْلِعُونَهُمْ عَلَى الْأَحْوَالِ الْخَفِيَّةِ، فَاللَّهُ تَعَالَى مَنَعَهُمْ عَنْ ذَلِكَ، وَحُجَّةُ أَصْحَابِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ مَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُهُ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٩] وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِالْيَهُودِ بَلْ هُوَ صِفَةُ الْمُنَافِقِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [الْبَقَرَةِ: ١٤] الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِهِ جَمِيعُ أَصْنَافِ الْكُفَّارِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ فَمَنَعَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ فَيَكُونُ ذَلِكَ نَهْيًا عَنْ جَمِيعِ الْكُفَّارِ وقال تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الْمُمْتَحِنَةِ: ١] وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ مَا رُوِيَ أَنَّهُ قِيلَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: هَاهُنَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْحَيْرَةِ نَصْرَانِيٌّ لَا يُعْرَفُ أَقْوَى حِفْظًا وَلَا أَحْسَنُ خَطًّا مِنْهُ، فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَتَّخِذَهُ كَاتِبًا، فَامْتَنَعَ عُمَرُ مِنْ ذَلِكَ وَقَالَ: إِذَنِ اتَّخَذْتُ بِطَانَةً مِنْ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَدْ جَعَلَ عُمَرُ ﵁ هَذِهِ الْآيَةَ دَلِيلًا عَلَى النَّهْيِ عَنِ اتِّخَاذِ بِطَانَةٍ، وَأَمَّا مَا تَمَسَّكُوا بِهِ مِنْ أَنَّ مَا بَعْدَ الْآيَةِ مُخْتَصٌّ بِالْمُنَافِقِينَ فَهَذَا لَا يَمْنَعُ عُمُومَ أَوَّلِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ إِذَا كَانَ عَامًّا وَآخِرَهَا إِذَا كَانَ خَاصًّا لَمْ يَكُنْ خُصُوصُ آخِرِ الْآيَةِ مَانِعًا مِنْ عُمُومِ أَوَّلِهَا.

Birinci Mesele: Allah'ın, müminleri kendileriyle içli dışlı olmaktan nehyettiği kimselerin kim olduğu hususunda birtakım görüşler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Onlar Yahudilerdir. Çünkü aralarındaki süt bağı ve antlaşmalardan ötürü Müslümanlar, din hususunda kendilerine muhalefet etseler bile maişet işlerinde kendilerine samimi davranacakları zannıyla işlerinde onlarla istişare ediyor ve onlarla ünsiyet kuruyorlardı. İşte Allah Teâlâ bu ayetle onları bundan menetti. Bu görüş sahiplerinin hücceti, bu ayetlerin başından sonuna kadar Yahudilere yönelik bir hitap olması, dolayısıyla bu ayetin de öyle olmasıdır. İkincisi: Onlar münafıklardır. Çünkü müminler münafıkların zahirdeki sözlerine aldanıyor ve onların doğru söylediklerini sanarak onlara sırları açıyor ve gizli halleri bildiriyorlardı. Allah Teâlâ onları bundan menetmiştir. Bu görüş sahiplerinin hücceti, bu ayetten sonrasının buna delalet etmesidir; o da O'nun: { وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler; baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar” [Âl-i İmrân 119] buyruğudur. Malumdur ki bu durum Yahudilere yakışmaz; bilakis bu münafıkların sıfatıdır. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki şu buyruğudur: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “İman edenlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler; şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise 'Biz şüphesiz sizinleyiz, biz sadece alay edicileriz' derler” [Bakara 14]. Üçüncüsü: Bundan maksat kâfirlerin bütün sınıflarıdır. Bunun delili de Allah Teâlâ'nın: { بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } “Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin” kavlidir. Müminleri, müminlerden başkasını sırdaş edinmekten menetmiştir; dolayısıyla bu bütün kâfirlerden nehiy olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” [Mümtehine 1]. Bunu teyit eden hususlardan biri de Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh şöyle denildiğinin rivayet edilmesidir: “Burada Hîre ehlinden Hristiyan bir adam var; hafızası ondan daha kuvvetli ve yazısı ondan daha güzel kimse bilinmiyor. Uygun görürsen onu kâtip edinsen?” Bunun üzerine Ömer bundan kaçındı ve: “O takdirde müminlerden başkasını sırdaş edinmiş olurum” dedi. Ömer radıyallâhu anh bu ayeti sırdaş edinmekten nehiy hususunda delil kılmıştır. Onların, ayetten sonrasının münafıklara mahsus olduğuna dair ileri sürdükleri gerekçeye gelince; bu durum ayetin başının umumi olmasına engel teşkil etmez. Zira fıkıh usulünde ayetin başı umumi, sonu ise hususi olduğunda, ayetin sonunun hususiliğinin başının umumiliğine mani olmadığı sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَاتِمٍ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ: بَطَنَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ يُبْطِنُ بِهِ بُطُونًا وَبِطَانَةً، إِذَا كَانَ خَاصًّا بِهِ دَاخِلًا فِي أَمْرِهِ، فَالْبِطَانَةُ مَصْدَرٌ يُسَمَّى بِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، وَبِطَانَةُ الرَّجُلِ خَاصَّتُهُ الَّذِينَ يُبْطِنُونَ أَمْرَهُ وَأَصْلُهُ مِنَ الْبَطْنِ خِلَافُ الظَّهْرِ، وَمِنْهُ بِطَانَةُ الثَّوْبِ خِلَافُ ظِهَارَتِهِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الَّذِي يَخُصُّهُ الْإِنْسَانُ بِمَزِيدِ التَّقْرِيبِ يُسَمَّى بِطَانَةً لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ مَا يَلِي بَطْنَهُ فِي شِدَّةِ الْقُرْبِ مِنْهُ.

İkinci Mesele: Ebû Hâtim, el-Asmaî'den şöyle rivayet etmiştir: Bir kimse diğerine özel bir yakınlık kurup onun mahrem işlerine vakıf olduğunda (بَطَنَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ يُبْطِنُ بِهِ بُطُونًا وَبِطَانَةً) denir. Dolayısıyla Bitâne (بِطَانَة), hem tekil hem de çoğul için kullanılan bir masdardır. Kişinin bitânesi ise onun işlerinin iç yüzünü bilen özel dostlarıdır. Bunun aslı, zahir (dış/sırt) kelimesinin zıddı olan batn (بَطْن - iç/karın) kelimesinden gelir. Elbisenin astarı anlamındaki bitâne (بِطَانَةُ الثَّوْبِ) de dış yüzü (ظِهَارَة) zıddı olarak buradan gelir. Netice olarak, insanın fazladan yakınlık gösterdiği kimseye, kendisine olan son derece yakınlığından ötürü karnına bitişik şey konumunda olduğu için 'bitâne' denmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً } “[Sırdaş edinmeyin]” buyruğundaki sırdaş kelimesi nehiy (olumsuzluk) bağlamında nekra (belirsiz) olarak gelmiştir; dolayısıyla umum (kapsamlılık) ifade eder.

أَمَّا قَوْلُهُ مِنْ دُونِكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { مِنْ دُونِكُمْ } “[Kendinizden başkasını]” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْ دُونِكُمْ أَيْ مِنْ دُونِ الْمُسْلِمِينَ وَمِنْ غَيْرِ أَهْلِ مِلَّتِكُمْ وَلَفْظُ مِنْ دُونِكُمْ يَحْسُنُ حَمْلُهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ: قَدْ أَحْسَنْتُمْ إِلَيْنَا وَأَنْعَمْتُمْ عَلَيْنَا، وَهُوَ يُرِيدُ أَحْسَنْتُمْ إِلَى/ إِخْوَانِنَا، وَقَالَ تَعَالَى:

Birinci Mesele: { مِنْ دُونِكُمْ } yani Müslümanlardan başkasını ve sizin dininizden olmayanları [sırdaş edinmeyin] demektir. Bir adamın, 'kardeşlerimize iyilik ettiniz' demek istediği halde: 'Bize iyilik ettiniz ve bize ihsanda bulundunuz' demesinde olduğu gibi, { مِنْ دُونِكُمْ } lafzını bu veçhe hamletmek uygundur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١] أَيْ آبَاؤُهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ.

{ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Peygamberleri haksız yere öldürürlerdi” [Âl-i İmrân 21], yani bunu onların ataları yapmıştı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ مِنْ دُونِكُمْ احْتِمَالَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ لَا تَتَّخِذُوا أَيْ لَا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِكُمْ بِطَانَةً وَالثَّانِي: أَنْ يُجْعَلَ وَصْفًا لِلْبِطَانَةِ وَالتَّقْدِيرُ: بِطَانَةً كَائِنَاتٍ مِنْ دُونِكُمْ.

İkinci Mesele: { مِنْ دُونِكُمْ } kavlinde iki ihtimal vardır: Birincisi, { لَا تَتَّخِذُوا } kavline müteallık (bağlı) olmasıdır; yani 'kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin' demektir. İkincisi ise 'bitâne' için sıfat kılınmasıdır ki takdiri: 'sizden başkalarından olan sırdaşlar' şeklinde olur.

فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ: لَا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِكُمْ بِطَانَةً، وَبَيْنَ قَوْلِهِ لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ؟.

Eğer: “{ لَا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِكُمْ بِطَانَةً } sözü ile { لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } “Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin” sözü arasındaki fark nedir?” denilirse,

قُلْنَا: قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ وَالَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ أَعْنَى وَهَاهُنَا لَيْسَ الْمَقْصُودُ اتِّخَاذَ الْبِطَانَةِ إِنَّمَا الْمَقْصُودُ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْهُمْ بِطَانَةً فَكَانَ قَوْلُهُ: لَا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِكُمْ بِطَانَةً أَقْوَى فِي إِفَادَةِ الْمَقْصُودِ.

Şöyle deriz: Sîbeveyhi demiştir ki: Onlar daha önemli olanı ve durumuna daha çok ihtimam gösterdikleri şeyi öne alırlar. Burada kastedilen sırdaş edinmek değil, bilakis onlardan sırdaş edinmektir. Dolayısıyla { لَا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِكُمْ بِطَانَةً } ifadesi maksadı ifade etmede daha kuvvetlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِيلَ مِنْ زَائِدَةٌ، وَقِيلَ لِلنَّبِيِّينَ: لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِ أَهْلِ مِلَّتِكُمْ. فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي الْمَنْعَ مِنْ مُصَاحَبَةِ الْكُفَّارِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَقَالَ تَعَالَى: لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ [الْمُمْتَحِنَةِ: ٨] إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ [الْمُمْتَحِنَةِ: ٩] فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا؟ قُلْنَا: لَا شَكَّ أَنَّ الْخَاصَّ يُقَدَّمُ عَلَى الْعَامِّ.

Üçüncü Mesele: { مِنْ } harfinin zâid olduğu söylenmiştir. Peygamberlere: 'Kendi milletinizden (dindaşlarınızdan) başkasını sırdaş edinmeyin' denildiği de söylenmiştir. Eğer: “Bu ayet kâfirlerle mutlak olarak arkadaşlık kurmayı menetmeyi gerektirir; oysa Allah Teâlâ: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ } “Allah, sizinle din konusunda savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi yasaklamaz” [Mümtehine 8] ve: { إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ } “Allah sizi ancak sizinle savaşan kimselerden meneder” [Mümtehine 9] buyurmaktadır. Bu ikisi nasıl bağdaştırılır?” denilirse, biz deriz ki: Şüphe yok ki hâs (özel), âmm (genel) olana takdim edilir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْ يَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنَ الْكَافِرِينَ ذَكَرَ عِلَّةَ هَذَا النَّهْيِ وَهِيَ أُمُورٌ أَحَدُهَا:

Bil ki Allah Teâlâ, müminleri kâfirlerden sırdaş edinmekten menedince, bu nehyin illetini zikretmiştir ki bu da birtakım hususlardır. Bunlardan birincisi:

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Size kötülük etmekten geri durmazlar” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُقَالُ (أَلَا) فِي الأمر يألوا إِذَا قَصَّرَ فِيهِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ مُعَدًى إِلَى مَفْعُولَيْنِ فِي قَوْلِهِمْ: لَا آلُوكَ نُصْحًا، وَلَا آلُوكَ جُهْدًا عَلَى التَّضْمِينِ، وَالْمَعْنَى لَا أَمْنَعُكَ نُصْحًا وَلَا أَنْقُصُكَ جُهْدًا.

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi demiştir ki: Bir işte kusur ettiğinde (أَلَا فِي الأمر يألوا) denir. Sonra Arapların tazmin (anlam yükleme) yoluyla söyledikleri: (لَا آلُوكَ نُصْحًا) ve (لَا آلُوكَ جُهْدًا) ifadelerinde iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olarak kullanılmıştır. Anlamı: 'Senden nasihati esirgemem ve senin için gayretten eksik kalmam' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخَبَالُ الْفَسَادُ وَالنُّقْصَانُ، وَأَنْشَدُوا:

İkinci Mesele: Habâl (الْخَبَالُ), fesat ve noksanlık demektir. Şu beyti inşâd etmişlerdir:

لَسْتُمْ بِيَدٍ إِلَّا يَدًا أبدا مَخْبُولَةَ الْعَضُدِ

“Pazusu sakatlanmış bir koldan başka bir el değilsiniz siz ebediyen.”

أَيْ فَاسِدَةَ الْعَضُدِ مَنْقُوضَتَهَا، وَمِنْهُ قِيلَ: رَجُلٌ مَخْبُولٌ وَمُخْبَلٌ وَمُخْتَبَلٌ لِمَنْ كَانَ نَاقِصَ الْعَقْلِ، وَقَالَ تَعَالَى:

Yani pazusu fesada uğramış, kırılıp bozulmuş [el demektir]. Aklı noksan olan kimse için (رَجُلٌ مَخْبُولٌ وَمُخْبَلٌ وَمُخْتَبَلٌ) denilmesi de bundandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا [التَّوْبَةِ: ٤٧] أَيْ فَسَادًا وَضَرَرًا.

{ لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } “Eğer içinizde [sefere] çıksalardı, size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı” [Tevbe 47], yani fesat ve zarardan başka bir şey artırmazlardı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا أَيْ لَا يَدَعُونَ جُهْدَهُمْ فِي مَضَرَّتِكُمْ وَفَسَادِكُمْ، يُقَالُ: مَا أَلَوْتُهُ نُصْحًا، أَيْ مَا قَصَّرْتُ فِي نَصِيحَتِهِ، وَمَا أَلَوْتُهُ شَرًّا مِثْلُهُ.

Üçüncü Mesele: O'nun { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Size kötülük etmekten geri durmazlar” kavli, yani size zarar verme ve sizi ifsât etme hususunda güçlerini esirgemezler demektir. Nasihatinde kusur etmedim anlamında (مَا أَلَوْتُهُ نُصْحًا) denildiği gibi, kötülük etmede geri durmadım anlamında da (مَا أَلَوْتُهُ شَرًّا) denir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: انْتَصَبَ الْخَبَالُ بِلَا يَأْلُونَكُمْ لِأَنَّهُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ كَمَا ذَكَرْنَا وَإِنْ شِئْتَ نَصَبْتَهُ عَلَى الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا لَا يَخْبِلُونَكُمْ خَبَالًا وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dördüncü Mesele: Habâl kelimesi { لَا يَأْلُونَكُمْ } fiiliyle mansub olmuştur; çünkü zikrettiğimiz üzere bu fiil iki mef'ûl alır. Dilersen onu masdar olarak da mansub kılabilirsin; zira { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } kavlinin manası 'size fesat çıkarmaktan geri durmazlar' (لَا يَخْبِلُونَكُمْ خَبَالًا) demektir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } “Sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ وَدِدْتُ كَذَا، أَيْ أَحْبَبْتُهُ وَ (الْعَنَتُ) شِدَّةُ الضَّرَرِ وَالْمَشَقَّةُ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٠] .

Birinci Mesele: Şunu sevdim, arzuladım manasında (وَدِدْتُ كَذَا) denir. Anet (الْعَنَتُ) ise şiddetli zarar ve meşakkattir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Allah dileseydi sizi mutlaka sıkıntıya sokardı” [Bakara 220].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا مَصْدَرِيَّةٌ كَقَوْلِهِ ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما/ كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ [غَافِرٍ: ٧٥] أَيْ بِفَرَحِكُمْ وَمَرَحِكُمْ وَكَقَوْلِهِ وَالسَّماءِ وَما بَناها وَالْأَرْضِ وَما طَحاها [الشَّمْسِ: ٥، ٦] أَيْ بِنَائِهِ إِيَّاهَا وَطَحْيِهِ إِيَّاهَا.

İkinci Mesele: Mâ (مَا), masdariyyedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } “Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür” [Mü'min 75], yani şımarmanız ve böbürlenmeniz sebebiyle kavlinde ve O'nun: { وَالسَّماءِ وَما بَناها وَالْأَرْضِ وَما طَحاها } “Göğe ve onu bina edene, yere ve onu yayıp döşeyene” [Şems 5-6], yani O'nun onu bina etmesine ve onu yayıp döşemesine kavlinde olduğu gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَحَبُّوا أَنْ يَضُرُّوكُمْ فِي دِينِكُمْ وَدُنْيَاكُمْ أَشَدَّ الضَّرَرِ.

Üçüncü Mesele: Ayetin takdiri: 'Dininizde ve dünyanızda size en şiddetli şekilde zarar vermeyi arzu ettiler' şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: لَا مَحَلَّ لِقَوْلِهِ وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ لِأَنَّهُ اسْتِئْنَافٌ بِالْجُمْلَةِ وقيل: إنه

Dördüncü Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } “Sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” kavlinin [i'rabdan] mahalli yoktur; zira o müstakil bir cümle olarak istînâftır. Şöyle de denilmiştir: O,

صِفَةٌ لِبِطَانَةٍ، وَلَا يَصِحُّ هَذَا لِأَنَّ الْبِطَانَةَ قَدْ وُصِفَتْ بِقَوْلِهِ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا فَلَوْ كَانَ هَذَا صِفَةً أَيْضًا لَوَجَبَ إِدْخَالُ حَرْفِ الْعَطْفِ بَيْنَهُمَا.

'Bitâne' için sıfattır. Fakat bu doğru değildir; zira bitâne kelimesi zaten { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } “Size kötülük etmekten geri durmazlar” kavli ile sıfatlanmıştır. Şayet bu da bir sıfat olsaydı, aralarına atıf harfi getirilmesi gerekirdi.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا وَبَيْنَ قَوْلِهِ وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ فِي الْمَعْنَى مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: لَا يُقَصِّرُونَ فِي إِفْسَادِ دِينِكُمْ، فَإِنْ عَجَزُوا عَنْهُ وَدُّوا إِلْقَاءَكُمْ فِي أَشَدِّ أَنْوَاعِ الضَّرَرِ الثَّانِي: لَا يُقَصِّرُونَ فِي إِفْسَادِ أُمُورِكُمْ فِي الدُّنْيَا، فَإِذَا عَجَزُوا عَنْهُ لَمْ يَزُلْ عَنْ قُلُوبِهِمْ حُبُّ إِعْنَاتِكُمْ وَالثَّالِثُ: لَا يُقَصِّرُونَ فِي إِفْسَادِ أُمُورِكُمْ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ لِمَانِعٍ مِنْ خَارِجٍ، فَحُبُّ ذَلِكَ غَيْرُ زَائِلٍ عَنْ قُلُوبِهِمْ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Mesele: { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } kavli ile { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } kavli arasındaki mana farkı birkaç yöndendir: Birincisi: Dininizi ifsât etmede kusur etmezler; şayet buna güçleri yetmezse sizi en şiddetli zarar türlerine atmayı arzu ederler. İkincisi: Dünyadaki işlerinizi bozmaktan geri durmazlar; şayet buna güç yetiremezlerse sizi sıkıntıya sokma arzusu kalplerinden zail olmaz. Üçüncüsü: İşlerinizi bozmaktan geri durmazlar; şayet dışarıdan bir engel sebebiyle bunu yapamazlarsa, bunu arzu etme duygusu kalplerinden asla çıkmaz. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْبَغْضَاءُ أَشَدُّ الْبُغْضِ، فَالْبُغْضُ مَعَ الْبَغْضَاءِ كَالضُّرِّ مَعَ الضَّرَّاءِ.

Birinci Mesele: Bağdâ (الْبَغْضَاءُ), buğzun en şiddetlisidir. Buğzun bağdâ ile durumu, durr (zarar) kelimesinin darrâ (şiddetli sıkıntı) ile durumu gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَفْوَاهُ جَمْعُ الْفَمِ وَالْفَمُ أَصْلُهُ فَوْهٌ بِدَلِيلِ أَنَّ جَمْعَهُ أَفْوَاهٌ، يُقَالُ: فَوْهٌ وَأَفْوَاهٌ كَسَوْطٍ وَأَسْوَاطٍ، وَطَوْقٍ وَأَطْوَاقٍ، وَيُقَالُ رَجُلٌ مُفَوَّهٌ إِذَا أَجَادَ الْقَوْلَ، وَأَفْوَهُ إِذَا كَانَ واسع الفم، فَثَبَتَ أَنَّ أَصْلَ الْفَمِ فَوْهٌ بِوَزْنِ سَوْطٍ، ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَاءُ تَخْفِيفًا ثُمَّ أُقِيمَ الْمِيمُ مَقَامَ الْوَاوِ لِأَنَّهُمَا حَرْفَانِ شَفَوِيَّانِ.

İkinci Mesele: Efvâh (الْأَفْوَاهُ), fem (اَلْفَم - ağız) kelimesinin çoğuludur. Fem kelimesinin aslı, çoğulunun efvâh gelmesi deliliyle fevh (فَوْهٌ) kelimesidir. Nitekim savt-esvât (kamçı-kamçılar) ve tavk-etvâk (halka-halkalar) dendiği gibi fevh ve efvâh denir. Sözü güzel söyleyene (رَجُلٌ مُفَوَّهٌ), ağzı geniş olana da (أَفْوَهُ) denir. Böylece fem kelimesinin aslının 'savt' vezninde 'fevh' olduğu sabit olmuştur; sonra hafifletme amacıyla he harfi hazfedilmiş, ardından vav ve mim harfleri dudak harfi olduğu için vav'ın yerine mim getirilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَفِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ:

Üçüncü Mesele: O'nun { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür” kavlini şayet münafıklara hamledersek, bunun tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi:

أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْمُنَافِقِ مِنْ أَنْ يَجْرِيَ فِي كَلَامِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى نِفَاقِهِ ومفارقة لِطَرِيقِ الْمُخَالَصَةِ فِي الْوُدِّ وَالنَّصِيحَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ [مُحَمَّدٍ: ٣٠] الثَّانِي: قَالَ قَتَادَةُ: قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ لِأَوْلِيَائِهِمْ مِنَ المنافقين والكفار لاطلاع بعضهم بعضاً عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْيَهُودِ فَتَفْسِيرُ قَوْلِهِ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ فَهُوَ أَنَّهُمْ يُظْهِرُونَ تَكْذِيبَ نَبِيِّكُمْ وَكِتَابِكُمْ وَيَنْسِبُونَكُمْ إِلَى الْجَهْلِ وَالْحُمْقِ، وَمَنِ اعْتَقَدَ فِي غَيْرِهِ الْإِصْرَارَ عَلَى الْجَهْلِ وَالْحُمْقِ امْتَنَعَ أَنْ يُحِبَّهُ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَبْغَضَهُ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ.

Münafığın sözünde, mutlaka nifakına ve samimi sevgi ile nasihat yolundan ayrıldığına delalet eden bir şeylerin bulunması kaçınılmazdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Sen onları sözlerinin üslubundan kesinlikle tanırsın” [Muhammed 30] kavlidir. İkincisi: Katâde şöyle demiştir: Birbirlerinin bu durumuna muttali olmaları sebebiyle, münafıklardan ve kâfirlerden olan dostlarına karşı kinleri açıkça belirmiştir. Şayet bunu Yahudilere hamledersek, { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür” kavlinin tefsiri şöyle olur: Onlar peygamberinizi ve Kitabınızı yalanlamayı açığa vururlar; sizi cahillik ve ahmaklıkla itham ederler. Başkasının cehalet ve ahmaklıkta ısrar ettiğine inanan kimsenin onu sevmesi imkânsızdır; aksine ona buğzetmesi kaçınılmazdır. İşte { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } kavliyle kastedilen budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ يَعْنِي الَّذِي يَظْهَرُ عَلَى لِسَانِ الْمُنَافِقِ مِنْ عَلَامَاتِ الْبَغْضَاءِ أَقَلُّ مِمَّا فِي قَلْبِهِ مِنَ النَّفْرَةِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ مِنْ عَلَامَاتِ الْحِقْدِ عَلَى لِسَانِهِ أَقَلُّ مِمَّا فِي قَلْبِهِ مِنَ الْحِقْدِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إِظْهَارَ هَذِهِ الْأَسْرَارِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ نِعَمِهِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَيْ مِنْ أَهْلِ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ وَالدِّرَايَةِ، وَقِيلَ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ الْفَصْلَ بَيْنَ مَا يَسْتَحِقُّهُ الْعَدُوُّ وَالْوَلِيُّ، وَالْمَقْصُودُ بَعْثُهُمْ عَلَى اسْتِعْمَالِ الْعَقْلِ فِي تَأَمُّلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَتَدَبُّرِ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ } “Sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür” buyurmuştur. Yani münafığın dilinde açığa çıkan kin alametleri, kalbindeki nefretten daha azdır; dilinde beliren husumet alametleri de kalbindeki kinden daha azdır. Sonra Allah Teâlâ, bu sırları müminlere açıklamasının kendilerine olan nimetlerinden olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ } “Eğer aklınızı kullanıyorsanız, âyetleri size açıkladık”, yani akıl, fehim ve dirayet sahibi iseniz. Düşmanın ve dostun hak ettiği muamele arasındaki farkı akledebiliyorsanız, diye de açıklanmıştır. Maksat, bu ayeti düşünmek ve bu apaçık delilleri tefekkür etmek için onları akıllarını kullanmaya sevk etmektir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 119]

هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩)

{ هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, oysa onlar sizi sevmezler. Siz Kitabın tamamına inanırsınız. Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler; baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizle geberin!' Şüphesiz Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir.” (119)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ إلى قوله عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ تَحْذِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُخَالَطَةِ الْمُنَافِقِينَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, oysa onlar sizi sevmezler” kavlinden { عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } “...öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar” kavline kadar olan kısım hakkında]. Bil ki bu, müminleri münafıklarla düşüp kalkmaktan sakındırmanın başka bir türüdür. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ السَّيِّدُ السَّرَخْسِيُّ سَلَّمَهُ اللَّهُ هَا للتنبيه وأَنْتُمْ مبتدأ وأُولاءِ خبره وتُحِبُّونَهُمْ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ مِنَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ أُولاءِ بِمَعْنَى الَّذِينَ وتُحِبُّونَهُمْ صِلَةٌ لَهُ، وَالْمَوْصُولُ مَعَ الصِّلَةِ خَبَرُ أَنْتُمْ وقال الفرّاء أُولاءِ خبر وتُحِبُّونَهُمْ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ.

Birinci Mesele: Seyyid es-Serahsî -Allah onu korusun- demiştir ki: 'Hâ' (هَا) tenbih içindir; 'Entüm' (أَنْتُمْ) mübtedadır; 'Ülâi' (أُولاءِ) onun haberidir; 'Tühibbûnehüm' (تُحِبُّونَهُمْ) ise işaret isminden hâl olarak mansub konumundadır. 'Ülâi'nin ellezîne (الَّذِينَ) anlamında olması, 'tühibbûnehüm'ün onun sılası olması ve mevsûlün sılasıyla birlikte 'entüm'ün haberi olması da caizdir. Ferrâ ise: 'Ülâi' haberdir, 'tühibbûnehüm' ise haberden sonra ikinci haberdir, demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أُمُورًا ثَلَاثَةً، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَّخِذَ غَيْرَ

İkinci Mesele: Allah Teâlâ bu ayette üç husus zikretmiştir ki her biri müminin, kendisinden başkasını,

الْمُؤْمِنِ بِطَانَةً لِنَفْسِهِ فَالْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ الْمُفَضَّلُ تُحِبُّونَهُمْ تُرِيدُونَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ وَهُوَ خَيْرُ الْأَشْيَاءِ وَلا يُحِبُّونَكُمْ لِأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ بَقَاءَكُمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يُوجِبُ الْهَلَاكَ الثَّانِي:

Mümin olmayanı kendisine sırdaş edinmesinin caiz olmadığına [delalet eder]. Birincisi: { تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ } “Onları seversiniz, oysa onlar sizi sevmezler” buyruğudur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mufaddal demiştir ki: Siz onları seversiniz, yani onlar için şeylerin en hayırlısı olan İslam'ı istersiniz; onlar ise sizi sevmezler, çünkü sizin küfür üzere kalmanızı isterler ki şüphesiz bu helaki gerektirir. İkincisi:

تُحِبُّونَهُمْ بِسَبَبِ مَا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَالْمُصَاهَرَةِ وَلا يُحِبُّونَكُمْ بِسَبَبِ كَوْنِكُمْ مُسْلِمِينَ الثَّالِثُ:

Siz aranızdaki süt emzirme ve hısımlık bağları sebebiyle onları seversiniz; onlar ise Müslüman olmanız sebebiyle sizi sevmezler. Üçüncüsü:

تُحِبُّونَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا لَكُمُ الْإِيمَانَ وَلا يُحِبُّونَكُمْ بِسَبَبِ أَنَّ الْكُفْرَ مُسْتَقِرٌّ فِي بَاطِنِهِمْ الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ تُحِبُّونَهُمْ بِمَعْنَى أَنَّكُمْ لَا تُرِيدُونَ إِلْقَاءَهُمْ فِي الْآفَاتِ وَالْمِحَنِ وَلا يُحِبُّونَكُمْ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ إِلْقَاءَكُمْ فِي الْآفَاتِ وَالْمِحَنِ وَيَتَرَبَّصُونَ بِكُمُ الدَّوَائِرَ الْخَامِسُ: تُحِبُّونَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ يُظْهِرُونَ لَكُمْ مَحَبَّةَ الرَّسُولِ وَمُحِبُّ الْمَحْبُوبِ مَحْبُوبٌ وَلا يُحِبُّونَكُمْ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّكُمْ تُحِبُّونَ الرَّسُولَ وَهُمْ يُبْغِضُونَ الرَّسُولَ وَمُحِبُّ الْمَبْغُوضِ مَبْغُوضٌ السَّادِسُ: تُحِبُّونَهُمْ أَيْ تُخَالِطُونَهُمْ، وَتُفْشُونَ إِلَيْهِمْ أَسْرَارَكُمْ فِي أُمُورِ دِينِكُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ أَيْ لَا يَفْعَلُونَ مِثْلَ ذَلِكَ بِكُمْ.

Onlar size iman ettiklerini açıkladıkları için siz onları seversiniz; onlar ise içlerinde küfür yerleşmiş olduğu için sizi sevmezler. Dördüncüsü: Ebû Bekir el-Esam demiştir ki: Siz onları seversiniz; yani onların felaketlere ve mihnetlere uğramasını istemezsiniz. Onlar ise sizi sevmezler; yani sizin felaketlere ve mihnetlere düşmenizi isterler ve başınıza musibetlerin gelmesini gözetirler. Beşincisi: Onlar size Resûl sevgisini izhar ettikleri için siz onları seversiniz; zira sevgilinin sevdiği de sevilir. Onlar ise sizin Resûl'ü sevdiğinizi bildikleri ve kendileri de Resûl'e buğzettikleri için sizi sevmezler; çünkü buğzedilenin sevdiği de buğzedilendir. Altıncısı: Siz onları seversiniz; yani onlarla kaynaşır ve dininizin işlerindeki sırlarınızı onlara açarsınız. Onlar ise sizi sevmezler; yani size karşı böyle bir şey yapmazlar.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا إِشَارَةٌ إِلَى الْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ لِكَوْنِ الْمُؤْمِنِينَ يُحِبُّونَهُمْ وَلِكَوْنِهِمْ يُبْغِضُونَ الْمُؤْمِنِينَ، فَالْكُلُّ دَاخِلٌ تَحْتِ الْآيَةِ، وَلَمَّا عَرَّفَهُمْ تَعَالَى كَوْنَهُمْ مُبْغِضِينَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَعَرَّفَهُمْ أَنَّهُمْ مُبْطِلُونَ فِي ذَلِكَ الْبُغْضِ صَارَ ذَلِكَ دَاعِيًا مِنْ حَيْثُ الطَّبْعِ، وَمِنْ حَيْثُ الشَّرْعِ إِلَى أَنْ يَصِيرَ الْمُؤْمِنُونَ مُبْغِضِينَ لهؤلاء المنافقين.

Bil ki zikrettiğimiz bu vecihler, müminlerin onları sevmesini ve onların da müminlere buğzetmesini gerektiren sebeplere birer işarettir; dolayısıyla hepsi ayetin kapsamına dahildir. Allah Teâlâ onların müminlere buğzeden kimseler olduğunu ve bu buğuzlarında bâtıl üzere bulunduklarını [müminlere] bildirince, bu durum hem tabiat hem de şeriat bakımından müminlerin bu münafıklara buğzetmelerini gerektiren bir sebep olmuştur.

والسبب الثاني لذلك: لِذَلِكَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunun ikinci sebebi: Allah Teâlâ'nın: { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } “Siz Kitabın tamamına inanırsınız” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ، وَحَسُنَ الْحَذْفُ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الضِّدَّيْنِ يُعْلَمَانِ مَعًا فَكَانَ ذِكْرُ أَحَدِهِمَا مُغْنِيًا عَنْ ذِكْرِ الْآخَرِ.

Birinci Mesele: Ayette bir hazif (gizli tutma) vardır; takdiri: 'Siz Kitabın tamamına inanırsınız, onlar ise ona inanmazlar' şeklindedir. Birbirine zıt iki şeyin birlikte bilindiğini açıkladığımız üzere, bu hazif güzel olmuştur; zira birinin zikri diğerinin zikrinden müstağni kılmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ (الْكِتَابَ) بِلَفْظِ الْوَاحِدِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ ذَهَبَ بِهِ مَذْهَبَ الْجِنْسِ كَقَوْلِهِمْ: كَثُرَ الدِّرْهَمُ فِي أَيْدِي النَّاسِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَصْدَرَ لَا يُجْمَعُ إِلَّا عَلَى التَّأْوِيلِ، فَلِهَذَا لَمْ يَقُلِ الْكُتُبَ بَدَلًا مِنَ الْكِتَابِ، وَإِنْ كَانَ لَوْ قَالَهُ لَجَازَ تَوَسُّعًا.

İkinci Mesele: 'el-Kitâb' (الْكِتَابَ) kelimesini tekil lafızla zikretmiştir; bunun birkaç sebebi vardır: Birincisi: İnsanların 'insanların elinde dirhem çoğaldı' sözünde olduğu gibi, onu cins ismi manasında kullanmıştır. İkincisi: Masdar ancak teville çoğul yapılır; bu sebeple 'el-Kitâb' yerine 'el-Kütüb' (الْكُتُبَ) dememiştir; gerçi öyle demiş olsaydı da genişlik kabilinden caiz olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: أَنَّكُمْ تُؤْمِنُونَ بِكُتُبِهِمْ كُلِّهَا وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ يُبْغِضُونَكُمْ فَمَا بَالُكُمْ مَعَ ذَلِكَ تُحِبُّونَهُمْ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِشَيْءٍ مِنْ كِتَابِكُمْ، وَفِيهِ تَوْبِيخٌ شَدِيدٌ بِأَنَّهُمْ فِي بَاطِلِهِمْ أَصْلَبُ مِنْكُمْ فِي حَقِّكُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Sözün takdiri şöyledir: Siz onların kitaplarının hepsine inanıyorsunuz, buna rağmen onlar size buğzediyorlar. Durum böyleyken ve onlar sizin Kitabınızdan hiçbir şeye inanmıyorken siz nasıl olur da onları seversiniz? Bunda, onların batılları hususunda sizin hakkınızdan daha sebatkâr olduklarına dair şiddetli bir kınama vardır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ [النِّسَاءِ: ١٠٤] .

{ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar; üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz” [Nisâ 104].

السَّبَبُ الثَّالِثُ لِقُبْحِ هَذِهِ الْمُخَالَطَةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ أَظْهَرُوا شِدَّةَ الْعَدَاوَةِ، وَشِدَّةَ الْغَيْظِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَتَّى تَبْلُغَ تِلْكَ الشِّدَّةُ إِلَى عَضِّ الْأَنَامِلِ، كَمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ أَحَدُنَا إِذَا اشْتَدَّ غَيْظُهُ وَعَظُمَ حُزْنُهُ عَلَى فَوَاتِ مَطْلُوبِهِ، وَلَمَّا كَثُرَ هَذَا الْفِعْلُ مِنَ الْغَضْبَانِ، صَارَ ذَلِكَ كِنَايَةً عَنِ الْغَضَبِ حَتَّى يُقَالَ فِي الْغَضْبَانِ: إِنَّهُ يَعَضُّ يَدَهُ غَيْظًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ عَضٌّ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَإِنَّمَا حَصَلَ لَهُمْ هَذَا الْغَيْظُ الشَّدِيدُ لِمَا رَأَوْا مِنَ ائْتِلَافِ الْمُؤْمِنِينَ وَاجْتِمَاعِ كَلِمَتِهِمْ وَصَلَاحِ ذَاتِ بَيْنِهِمْ.

Bu içli dışlı olmanın çirkinliğinin üçüncü sebebi: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } “Sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler; baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar” buyruğudur. Anlamı şudur: Onlar birbirleriyle baş başa kaldıklarında, müminlere karşı son derece düşmanlık ve aşırı öfke gösterirler; öyle ki bu şiddet parmak uçlarını ısırmaya kadar varır. Nitekim birimizin öfkesi şiddetlendiğinde ve arzusunu kaçırmaktan ötürü üzüntüsü büyüdüğünde yaptığı gibi... Öfkeli kimseden bu fiil çokça sadır olduğu için, bu durum öfkeden kinaye olmuştur; hatta ortada gerçek bir ısırma olmasa bile öfkeli kişi hakkında 'öfkesinden elini ısırıyor' denilir. Müfessirler şöyle demiştir: Bu şiddetli öfke onlarda ancak müminlerin kaynaşmasını, birlik ve beraberliğini ve aralarındaki düzeni gördüklerinde hâsıl olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ وَهُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَزْدَادَ غَيْظُهُمْ حَتَّى يَهْلَكُوا بِهِ، وَالْمُرَادُ مِنَ ازْدِيَادِ الْغَيْظِ ازْدِيَادُ مَا يُوجِبُ لَهُمْ ذَلِكَ الْغَيْظَ مِنْ قُوَّةِ الْإِسْلَامِ وَعِزَّةِ أَهْلِهِ وَمَا لَهُمْ فِي ذَلِكَ مِنَ الذُّلِّ وَالْخِزْيِ.

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “De ki: 'Öfkenizle geberin!'” buyurmuştur. Bu, öfkeleri sebebiyle helak oluncaya kadar öfkelerinin artması için onlara yapılan bir bedduadır. Öfkenin artmasından maksat ise, İslam'ın güçlenmesi ve mensuplarının aziz olması ile kendilerinin zillete ve rezilliğe uğramasından dolayı onlarda bu öfkeyi doğuran şeylerin artmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ أَمْرٌ لَهُمْ بِالْإِقَامَةِ عَلَى الْغَيْظِ، وَذَلِكَ الْغَيْظُ كُفْرٌ، فَكَانَ هَذَا أَمْرًا بِالْإِقَامَةِ عَلَى الْكُفْرِ وَذَلِكَ غير جائز.

Eğer: “O'nun { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “De ki: 'Öfkenizle geberin!'” kavli, onlara öfke üzere kalmalarını emretmektir; bu öfke ise küfürdür, dolayısıyla bu küfür üzere kalmayı emretmek olur ki bu caiz değildir” denilirse,

قُلْنَا: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ دُعَاءٌ بِازْدِيَادِ مَا يُوجِبُ هَذَا الْغَيْظَ وَهُوَ قُوَّةُ الْإِسْلَامِ فَسَقَطَ السُّؤَالُ:

Biz deriz ki: Bunun bu öfkeyi gerektiren şeyin, yani İslam'ın gücünün artması için bir dua olduğunu açıklamıştık; dolayısıyla bu soru düşer.

وَأَيْضًا فَإِنَّهُ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ بِالْمَوْتِ قَبْلَ بُلُوغِ مَا يَتَمَنَّوْنَ.

Ayrıca bu, arzu ettikleri şeye ulaşamadan ölmeleri için onlara yapılan bir bedduadır.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (ذَاتُ) كَلِمَةٌ وُضِعَتْ لِنِسْبَةِ الْمُؤَنَّثِ كَمَا أَنَّ (ذُو) كَلِمَةٌ وُضِعَتْ لِنِسْبَةِ الْمُذَكَّرِ وَالْمُرَادُ بِذَاتِ الصُّدُورِ الْخَوَاطِرُ الْقَائِمَةُ بِالْقَلْبِ وَالدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفُ الْمَوْجُودَةُ فِيهِ وَهِيَ لِكَوْنِهَا حَالَّةً فِي الْقَلْبِ مُنْتَسِبَةً إِلَيْهِ فَكَانَتْ ذَاتَ الصُّدُورِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ مَا حَصَلَ فِي قُلُوبِكُمْ مِنَ الْخَوَاطِرِ وَالْبَوَاعِثِ وَالصَّوَارِفِ.

Birinci Mesele: Zât (ذَاتُ) kelimesi, müzekker nisbeti için konulan zû (ذُو) kelimesi gibi, müennes nisbeti için konulmuş bir kelimedir. 'Zâti's-sudûr' (بِذَاتِ الصُّدُورِ) ile kastedilen ise kalpte bulunan düşünceler, onda mevcut olan sevk edici ve vazgeçirici saiklerdir. Bunlar kalpte yerleşik olup ona nisbet edildiği için 'zâtü's-sudûr' (sinelerin özü/sahibi) olmuştur. Manası şudur: Allah Teâlâ, kalplerinizde meydana gelen bütün düşünceleri, yönelişleri ve vazgeçişleri hakkıyla bilendir.