Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 21. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْجَوَابُ: قَالَ الْقَفَّالُ: تَفْضِيلُهُمْ عَلَى الْأُمَمِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ بِآكَدِ الْوُجُوهِ وَهُوَ الْقِتَالُ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ قَدْ يَكُونُ بِالْقَلْبِ وَبِاللِّسَانِ وَبِالْيَدِ، وَأَقْوَاهَا مَا يَكُونُ بِالْقِتَالِ، لِأَنَّهُ إِلْقَاءُ النَّفْسِ فِي خَطَرِ الْقَتْلِ وَأَعْرَفُ الْمَعْرُوفَاتِ الدِّينُ الْحَقُّ وَالْإِيمَانُ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَأَنْكَرُ الْمُنْكَرَاتِ: الْكُفْرُ بِاللَّهِ، فَكَانَ الْجِهَادُ فِي الدِّينِ مَحْمَلًا لِأَعْظَمِ الْمَضَارِّ لِغَرَضِ إِيصَالِ الْغَيْرِ إِلَى أَعْظَمِ الْمَنَافِعِ، وَتَخْلِيصِهِ مِنْ أَعْظَمِ الْمَضَارِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْجِهَادُ أَعْظَمَ الْعِبَادَاتِ، وَلَمَّا كَانَ أَمْرُ الْجِهَادِ فِي شَرْعِنَا أَقْوَى مِنْهُ في

Cevap: Kaffâl şöyle demiştir: Onların kendilerinden önceki ümmetlere üstün kılınması, ancak marufu emretmeleri ve münkerden en kesin yolla, yani savaşla nehyetmeleri sebebiyle hasıl olmuştur. Çünkü marufu emretmek bazen kalple, bazen dille ve bazen de elle olur; bunların en güçlüsü ise savaşla olandır. Zira bu, nefsi ölüm tehlikesine atmaktır. Marufun en bilineni hak din ile tevhide ve nübüvvete imandır; münkerin en çirkini ise Allah'ı inkârdır. Dolayısıyla din uğrunda cihad, başkasını en büyük menfaatlere ulaştırmak ve onu en büyük zararlardan kurtarmak gayesiyle en büyük zararları yüklenmektir. Bu sebeple cihadın en büyük ibadet olması vacip olmuştur. Bizim şeriatımızda cihad emri diğer

سَائِرِ الشَّرَائِعِ، لَا جَرَمَ صَارَ ذَلِكَ مُوجِبًا لِفَضْلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ، وَهَذَا مَعْنَى مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: قَوْلُهُ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَهُمْ أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيُقِرُّوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَتُقَاتِلُونَهُمْ عَلَيْهِ وَ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» أَعْظَمُ الْمَعْرُوفِ، وَالتَّكْذِيبُ هُوَ أَنْكَرُ الْمُنْكَرِ.

bütün şeriatlardakinden daha güçlü olunca, şüphesiz bu durum bu ümmetin diğer bütün ümmetlere üstünlüğünü gerektirici olmuştur. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] bu ayetin tefsirinde rivayet edilen şu sözünün anlamı da budur: "O'nun: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavli; onlara Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmelerini ve Allah'ın indirdiğini ikrar etmelerini emredersiniz ve bunun uğrunda onlarla savaşırsınız, [demektir]. 'Lâ ilâhe illallâh' marufun en büyüğüdür, yalanlamak ise münkerin en çirkinidir."

ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ: فَائِدَةُ الْقِتَالِ عَلَى الدِّينِ لَا يُنْكِرُهُ مُنْصِفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ يُحِبُّونَ أَدْيَانَهُمْ بِسَبَبِ الْأُلْفِ وَالْعَادَةِ، وَلَا يَتَأَمَّلُونَ فِي الدَّلَائِلِ الَّتِي تُورَدُ عَلَيْهِمْ فَإِذَا أُكْرِهَ عَلَى الدُّخُولِ فِي الدِّينِ بِالتَّخْوِيفِ بِالْقَتْلِ دَخَلَ فِيهِ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَضْعُفُ مَا فِي قَلْبِهِ مِنْ حُبِّ الدِّينِ الْبَاطِلِ، وَلَا يَزَالُ يَقْوَى فِي قَلْبِهِ حُبُّ الدِّينِ الْحَقِّ إِلَى أَنْ يَنْتَقِلَ مِنَ الْبَاطِلِ إِلَى الْحَقِّ، وَمِنَ اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ الدَّائِمِ إِلَى اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ الدَّائِمِ.

Sonra Kaffâl şöyle demiştir: Din uğrunda savaşmanın faydasını insaf sahibi hiç kimse inkâr edemez. Çünkü insanların çoğu, alışkanlık ve gelenek sebebiyle dinlerini severler ve kendilerine sunulan delilleri düşünmezler. Öldürülme korkusuyla dine girmeye zorlandıklarında dine girerler; ardından kalplerindeki batıl din sevgisi zayıflamaya devam eder ve kalplerindeki hak din sevgisi de batıldan hakka, ebedî azabı hak etmekten ebedî sevabı hak etmeye geçinceye kadar güçlenmeye devam eder.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قُدِّمَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ فِي الذِّكْرِ مَعَ أَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُقَدَّمًا عَلَى كُلِّ الطَّاعَاتِ؟.

İkinci Soru: Allah'a imanın bütün itaatlerden önce gelmesi gerektiği halde, zikirde marufu emretmek ve münkerden nehyetmek niçin Allah'a imanın önüne geçirilmiştir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ أَمْرٌ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ جَمِيعِ الْأُمَمِ الْمُحِقَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى فَضَّلَ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ الْمُحِقَّةِ، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْمُؤَثِّرُ فِي حُصُولِ هَذِهِ الْخَيْرِيَّةِ هُوَ الْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ الْكُلِّ، بَلِ الْمُؤَثِّرُ فِي حُصُولِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ هُوَ كَوْنُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَقْوَى حَالًا فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ مِنْ سَائِرِ الْأُمَمِ، فَإِذَنِ الْمُؤَثِّرُ فِي حُصُولِ هَذِهِ الْخَيْرِيَّةِ هُوَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَمَّا الْإِيمَانُ بِاللَّهِ فَهُوَ شَرْطٌ لِتَأْثِيرِ هَذَا الْمُؤَثِّرِ فِي هَذَا الْحُكْمِ لِأَنَّهُ مَا لَمْ يُوجَدِ الْإِيمَانُ لَمْ يَصِرْ شَيْءٌ مِنَ الطَّاعَاتِ مُؤَثِّرًا فِي صِفَةِ الْخَيْرِيَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُوجِبَ لِهَذِهِ الْخَيْرِيَّةِ هُوَ كَوْنُهُمْ آمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ نَاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَمَّا إِيمَانُهُمْ فَذَاكَ شَرْطُ التَّأْثِيرِ، وَالْمُؤَثِّرُ أَلْصَقُ/ بِالْأَثَرِ مِنْ شَرْطِ التَّأْثِيرِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى ذِكْرِ الْإِيمَانِ.

Cevap: Allah'a iman, hak üzere olan bütün ümmetler arasında ortak bir husustur. Sonra Allah Teâlâ bu ümmeti hak üzere olan diğer bütün ümmetlere üstün kılmıştır. Dolayısıyla bu hayırlılığın meydana gelmesinde müessir (etkili) olan şeyin, hepsi arasında ortak bir payda olan iman olması imkânsızdır; bilakis bu fazlalığın hasıl olmasında müessir olan, bu ümmetin marufu emretme ve münkerden nehyetme konusundaki durumunun diğer ümmetlerden daha güçlü olmasıdır. O halde bu hayırlılığın hasıl olmasında müessir olan, marufu emretmek ve münkerden nehyetmektir. Allah'a imana gelince, o bu müessirin bu hükümde tesir etmesinin bir şartıdır. Çünkü iman bulunmadıkça hiçbir itaat hayırlılık vasfında tesirli olamaz. Böylece sabit olmuştur ki bu hayırlılığı gerektiren, onların marufu emreden ve münkerden nehyeden kimseler olmalarıdır; imanları ise tesirin şartıdır. Müessir ise esere tesirin şartından daha yakındır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ marufu emretme ve münkerden nehyetme zikrini, iman zikrinin önüne geçirmiştir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ اكْتَفَى بِذِكْرِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَلَمْ يَذْكُرِ الْإِيمَانَ بِالنُّبُوَّةِ مَعَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهُ.

Üçüncü Soru: Zorunlu olduğu halde, niçin sadece Allah'a imanın zikriyle yetinilmiş de nübüvvete iman zikredilmemiştir?

وَالْجَوَابُ: الْإِيمَانُ بِاللَّهِ يَسْتَلْزِمُ الْإِيمَانَ بِالنُّبُوَّةِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا حَصَلَ الْإِيمَانُ بِكَوْنِهِ صَادِقًا، وَالْإِيمَانُ بِكَوْنِهِ صَادِقًا لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ الَّذِي أَظْهَرَ الْمُعْجِزَ عَلَى وَفْقِ دَعْوَاهُ صَادِقًا لِأَنَّ الْمُعْجِزَ قَائِمٌ مَقَامَ التَّصْدِيقِ بِالْقَوْلِ، فَلَمَّا شَاهَدْنَا ظُهُورَ الْمُعْجِزِ عَلَى وَفْقِ دَعْوَى مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ مِنْ ضَرُورَةِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ الْإِيمَانُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَكَانَ الِاقْتِصَارُ عَلَى ذِكْرِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ تَنْبِيهًا عَلَى هَذِهِ الدَّقِيقَةِ.

Cevap: Allah'a iman, nübüvvete imanı gerektirir. Çünkü Allah'a iman, ancak O'nun doğru sözlü olduğuna iman edildiğinde gerçekleşir. O'nun doğru sözlü olduğuna iman ise, davasına uygun olarak mucize gösterdiği kimsenin doğru sözlü olmasıyla gerçekleşebilir. Çünkü mucize, sözle tasdik etme makamındadır. Bizler Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davasına uygun olarak mucizenin ortaya çıktığını gördüğümüzde, Allah'a imanın zorunlu bir gereği olarak Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine iman etmek durumunda kaldık. Dolayısıyla sadece Allah'a imanın zikriyle yetinilmesi, bu ince noktaya dikkat çekmek içindir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ بِهَذَا الدِّينِ الَّذِي لِأَجْلِهِ حَصَلَتْ صِفَةُ الْخَيْرِيَّةِ لِأَتْبَاعِ مُحَمَّدٍ ﵊ لَحَصَلَتْ هَذِهِ الْخَيْرِيَّةُ أَيْضًا لَهُمْ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَرْغِيبُ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي هَذَا الدِّينِ الثَّانِي: أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ إِنَّمَا آثَرُوا دِينَهُمْ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ حُبًّا لِلرِّيَاسَةِ وَاسْتِتْبَاعِ الْعُلُومِ وَلَوْ آمَنُوا لَحَصَلَتْ لَهُمْ هَذِهِ الرِّيَاسَةُ فِي الدُّنْيَا مَعَ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ فِي الْآخِرَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ خَيْرًا لَهُمْ مِمَّا قَنِعُوا بِهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer Kitap ehli iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu” buyurmuştur. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Eğer Kitap ehli, Muhammed'in (aleyhisselâm) tâbilerine hayırlılık vasfının verilmesine sebep olan bu dine iman etselerdi, bu hayırlılık kendilerine de hasıl olurdu. Bu sözden maksat, Kitap ehlini bu dine teşvik etmektir. İkincisi: Kitap ehli, riyaset sevgisi ve ilimlerin kendilerine tâbi kılınması arzusu sebebiyle kendi dinlerini İslam dinine tercih etmişlerdir. Şayet iman etselerdi, ahiretteki büyük sevapla birlikte bu dünyadaki riyaset de kendilerine hasıl olurdu; bu da onlar için razı oldukları şeyden daha hayırlı olurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ هَذَا الْكَلَامَ بِجُمْلَتَيْنِ عَلَى سَبِيلِ الِابْتِدَاءِ مِنْ غَيْرِ عَاطِفٍ إِحْدَاهُمَا: قَوْلُهُ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ [آل عمران: ١١٠] وَثَانِيَتُهُمَا: قَوْلُهُ لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هُمَا كَلَامَانِ وَارِدَانِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِطْرَادِ عِنْدَ إِجْرَاءِ ذِكْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: وَعَلَى ذِكْرِ فُلَانٍ فَإِنَّ مِنْ شَأْنِهِ كَيْتُ وَكَيْتُ، وَلِذَلِكَ جَاءَ آمَنَ غَيْرَ عاطف.

Bil ki Allah Teâlâ bu sözün ardından atıf harfi olmaksızın müstakil (ibtida yoluyla) iki cümle getirmiştir. Birincisi O'nun: { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “İçlerinden inananlar da vardır, fakat pek çoğu yoldan çıkmıştır” [Âl-i İmrân 110] kavli; ikincisi ise: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine yardım da edilmez” kavlidir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Bu iki cümle, Kitap ehlinin bahsi geçtiği sırada istitrad (konu dışı ek bilgi) yoluyla gelmiş sözlerdir. Tıpkı bir kimsenin: 'Filanın sözü açılmışken, onun durumu şöyledir ve böyledir' demesi gibidir. Bu sebeple atıf harfi olmaksızın gelmiştir."

أَمَّا قَوْلُهُ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ فَفِيهِ سُؤَالَانِ:

O'nun: { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “İçlerinden inananlar da vardır, fakat pek çoğu yoldan çıkmıştır” kavline gelince, bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ الْمُؤْمِنُونَ لِلِاسْتِغْرَاقِ أَوْ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ؟.

Birinci Soru: { الْمُؤْمِنُونَ } “inananlar” kavlindeki harf-i tarif (el takısı) istiğrak (bütününü kapsamak) için midir, yoksa önceden bilinen belirli kişiler (ahd-i sâbık) için midir?

وَالْجَوَابُ: بَلْ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ، وَالْمُرَادُ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَرَهْطُهُ مِنَ الْيَهُودِ، وَالنَّجَاشِيُّ وَرَهْطُهُ مِنَ النَّصَارَى.

Cevap: Bilakis önceden bilinen belirli kişiler içindir; kastedilenler ise Yahudilerden Abdullah b. Selâm ve topluluğu, Hristiyanlardan da Necâşî ve topluluğudur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: الْوَصْفُ إِنَّمَا يُذْكَرُ لِلْمُبَالَغَةِ فَأَيُّ مُبَالَغَةٍ تَحْصُلُ فِي وَصْفِ الْكَافِرِ بِأَنَّهُ فَاسِقٌ.

İkinci Soru: Sıfat ancak mübalağa için zikredilir; kâfiri 'fâsık' olarak nitelemekte nasıl bir mübalağa hasıl olur?

وَالْجَوَابُ: الْكَافِرُ قَدْ يَكُونُ عَدْلًا فِي دِينِهِ وَقَدْ يَكُونُ فَاسِقًا فِي دِينِهِ فَيَكُونُ مَرْدُودًا عِنْدَ الطَّوَائِفِ كُلِّهِمْ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَا يَقْبَلُونَهُ لِكُفْرِهِ، وَالْكُفَّارُ لَا يَقْبَلُونَهُ لِكَوْنِهِ فَاسِقًا فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ أَهْلُ الْكِتَابِ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ آمَنَ، وَالَّذِينَ مَا آمَنُوا فَهُمْ فَاسِقُونَ فِي أَدْيَانِهِمْ، فَلَيْسُوا مِمَّنْ يَجِبُ الِاقْتِدَاءُ بِهِمُ الْبَتَّةَ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ.

Cevap: Kâfir bazen kendi dininde adil, bazen de kendi dininde fâsık olabilir. [Kendi dininde fâsık olduğunda] bütün gruplar nezdinde reddedilmiş olur; zira Müslümanlar küfrü sebebiyle onu kabul etmezler, kâfirler de kendi aralarında fâsık olduğu için onu kabul etmezler. Sanki şöyle denilmek istenmiştir: Kitap ehli iki gruptur; içlerinden iman edenler vardır, iman etmeyenler ise kendi dinlerinde de fâsıktırlar. Dolayısıyla onlar, akıl sahiplerinden hiçbirinin nezdinde asla kendilerine uyulması gereken kimseler değildirler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَغَّبَ الْمُؤْمِنِينَ فِي التَّصَلُّبِ فِي إِيمَانِهِمْ/ وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ إِلَى أَقْوَالِ الْكُفَّارِ وَأَفْعَالِهِمْ بِقَوْلِهِ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ رَغَّبَهُمْ فِيهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُمْ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى الْإِضْرَارِ بِالْمُسْلِمِينَ إِلَّا بِالْقَلِيلِ مِنَ الْقَوْلِ الَّذِي لَا عِبْرَةَ بِهِ، وَلَوْ أَنَّهُمْ قَاتَلُوا الْمُسْلِمِينَ صَارُوا مُنْهَزِمِينَ مَخْذُولِينَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجِبْ الِالْتِفَاتُ إِلَى أَقْوَالِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَقْرِيرٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٠] فَهَذَا وَجْهُ النَّظْمِ، فَأَمَّا قَوْلُهُ لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً

Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ müminleri: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” kavliyle imanlarında sebat etmeye, kâfirlerin söz ve fiillerine iltifat etmemeye teşvik edince, onları başka bir yönden daha buna teşvik etmiştir. O da şudur: Onların, dikkate alınmayacak kadar az olan bazı sözler dışında Müslümanlara zarar verme güçleri yoktur; şayet Müslümanlarla savaşırlarsa hezimete uğramış ve yardımsız kalmış olurlar. Durum böyle olunca, onların söz ve fiillerine iltifat etmek gerekmez. Bütün bunlar, daha önce geçen: { إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız...” [Âl-i İmrân 100] kavlinin pekiştirilmesidir. İşte söz diziminin yönü budur. O'nun: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler” kavline gelince,

فَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ كُفَّارِ أَهْلِ الْكِتَابِ ضَرَرٌ وَإِنَّمَا مُنْتَهَى أَمْرِهِمْ أَنْ يُؤْذُوكُمْ بِاللِّسَانِ، إِمَّا بِالطَّعْنِ في محمد وعيسى عليهما الصلاة والسلام، وإنما بِإِظْهَارِ كَلِمَةِ الْكُفْرِ، كَقَوْلِهِمْ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] والْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] واللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ [الْمَائِدَةِ: ٧٣] وَإِمَّا بِتَحْرِيفِ نُصُوصِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَإِمَّا بِإِلْقَاءِ الشُّبَهِ فِي الْأَسْمَاعِ، وَإِمَّا بِتَخْوِيفِ الضَّعَفَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ إِلَّا أَذىً اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ كُلَّ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ يُوجِبُ وُقُوعَ الْغَمِّ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ وَالْغَمُّ ضَرَرٌ، فَالتَّقْدِيرُ لَا يَضُرُّوكُمْ إِلَّا الضَّرَرَ الَّذِي هُوَ الْأَذَى، فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ صَحِيحٌ، وَالْمَعْنَى لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا ضَرَرًا يَسِيرًا، وَالْأَذَى وَقَعَ مَوْقِعَ الضَّرَرِ، وَالْأَذَى مَصْدَرُ أَذَيْتُ الشَّيْءَ أَذًى.

Bunun manası şudur: Kitap ehlinin kâfirlerinden Müslümanlara bir zarar gelmez; onların yapabileceği en ileri şey, dilleriyle sizi incitmektir. Bu da ya Muhammed ve Îsâ'ya (aleyhimessalâtü vesselâm) dil uzatarak; ya: { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Üzeyr Allah'ın oğludur” [Tevbe 30], { والْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Mesih Allah'ın oğludur” [Tevbe 30] ve { اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “Allah üçün üçüncüsüdür” [Mâide 73] sözleri gibi küfür kelimesini izhar ederek; ya Tevrat ve İncil metinlerini tahrif ederek; ya kulaklara şüpheler fısıldayarak ya da Müslümanların zayıflarını korkutarak olur. İnsanlardan bazıları: { إِلَّا أَذىً } ifadesinin munkatı istisna olduğunu söylemişlerdir, fakat bu zayıftır. Çünkü zikredilen bütün yönler Müslümanların kalplerine keder düşmesini gerektirir; keder ise bir zarardır. Takdiri şöyledir: "Size eziyetten ibaret olan zarar dışında bir zarar veremezler." Dolayısıyla bu sahih (muttasıl) bir istisnadır. Manası da: "Size pek az bir zarardan başka zarar veremezler" demektir. Eziyet (el-Ezâ), zarar yerine geçmiştir; ezâ (أَذًى), [Arapçada] ezeytü'ş-şey'e ezen (أَذَيْتُ الشَّيْءَ أَذًى) fiilinin masdarıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ وَهُوَ إِخْبَارٌ بِأَنَّهُمْ لَوْ قَاتَلُوا الْمُسْلِمِينَ لَصَارُوا مُنْهَزِمِينَ مَخْذُولِينَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ أَيْ أَنَّهُمْ بَعْدَ صَيْرُورَتِهِمْ مُنْهَزِمِينَ لَا يَحْصُلُ لَهُمْ شَوْكَةٌ وَلَا قُوَّةٌ أَلْبَتَّةَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ [الْحَشْرِ: ١٢] وَقَوْلُهُ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢] وَقَوْلُهُ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [الْقَمَرِ: ٤٤، ٤٥] وَكُلُّ ذَلِكَ وَعْدٌ بِالْفَتْحِ وَالنُّصْرَةِ وَالظَّفَرِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine yardım da edilmez” buyurmuştur. Bu, şayet Müslümanlarla savaşırlarsa hezimete uğrayacaklarını ve yardımsız kalacaklarını haber vermektir. { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Sonra kendilerine yardım da edilmez” yani hezimete uğradıktan sonra onların asla bir gücü ve kuvveti kalmaz. Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da bunun gibidir: { وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Onlarla savaşıldığında onlara yardım etmezler; yardım etseler bile arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine yardım da edilmez” [Haşr 12], { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ } “İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz ve cehenneme sürüleceksiniz” [Âl-i İmrân 12] ve { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “Biz birbirine yardım eden bir topluluğuz [mu diyorlar]? O topluluk hezimete uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” [Kamer 44-45]. Bütün bunlar fetih, yardım ve zafer vaadidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ غُيُوبٍ كَثِيرَةٍ، مِنْهَا أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ آمِنُونَ مِنْ ضَرَرِهِمْ، وَمِنْهَا أَنَّهُمْ لَوْ قَاتَلُوا الْمُؤْمِنِينَ لَانْهَزَمُوا، وَمِنْهَا أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ لَهُمْ قُوَّةٌ وَشَوْكَةٌ بَعْدَ الِانْهِزَامِ وَكُلُّ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وَقَعَتْ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهَا، فَإِنَّ الْيَهُودَ لَمْ يُقَاتِلُوا إِلَّا انْهَزَمُوا، وَمَا أَقْدَمُوا على محاربة وطلب رئاسة إِلَّا خُذِلُوا، وَكُلُّ ذَلِكَ إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Bil ki bu ayet pek çok gayb haberini içermiştir. Bunlardan biri, müminlerin onların zararından emin olduklarıdır; diğeri, müminlerle savaşırlarsa hezimete uğrayacaklarıdır; bir diğeri de hezimetten sonra onların kuvvet ve güç kazanamayacaklarıdır. Bütün bu haberler, Allah'ın bildirdiği gibi vuku bulmuştur. Zira Yahudiler ne zaman savaştılarsa hezimete uğradılar; ne zaman bir savaşa ve riyaset talebine kalkıştılarsa yardımsız ve perişan bırakıldılar. Bütün bunlar gaybtan haber vermektir, dolayısıyla bir mucizedir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَبْ أَنَّ الْيَهُودَ كَذَلِكَ، لَكِنَّ النَّصَارَى لَيْسُوا كَذَلِكَ فَهَذَا يَقْدَحُ فِي صِحَّةِ هَذِهِ الْآيَاتِ قُلْنَا: هذه

Birinci Soru: Farz edelim ki Yahudiler böyledir, fakat Hristiyanlar böyle değildir; bu durum bu ayetlerin sıhhatine zarar verir mi? Biz deriz ki: Bu

الْآيَاتُ مَخْصُوصَةٌ بِالْيَهُودِ، وَأَسْبَابُ النُّزُولِ عَلَى ذَلِكَ فَزَالَ هَذَا الْإِشْكَالُ.

ayetler Yahudilere hastır ve nüzul sebepleri de buna göredir; dolayısıyla bu müşkül ortadan kalkmıştır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلَّا جُزِمَ قَوْلُهُ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ.

İkinci Soru: O'nun: { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “sonra kendilerine yardım da edilmez” kavli niçin meczum kılınmamıştır [şartın cevabı olarak cezm edilmemiştir]?

قُلْنَا: عَدَلَ بِهِ عَنْ حُكْمِ الْجَزَاءِ إِلَى حُكْمِ الْإِخْبَارِ ابْتِدَاءً كَأَنَّهُ قِيلَ أُخْبِرُكُمْ أَنَّهُمْ لَا يُنْصَرُونَ، وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ لَوْ جُزِمَ لَكَانَ نَفْيُ النَّصْرِ مُقَيَّدًا بِمُقَاتَلَتِهِمْ كَتَوْلِيَةِ الْأَدْبَارِ، وَحِينَ رُفِعَ كَانَ نَفْيُ النَّصْرِ وَعْدًا مُطْلَقًا كَأَنَّهُ قَالَ: ثُمَّ شَأْنُهُمْ وَقِصَّتُهُمُ الَّتِي أُخْبِرُكُمْ عَنْهَا وَأُبَشِّرُكُمْ بِهَا بَعْدَ التَّوْلِيَةِ أَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ النُّصْرَةَ بَعْدَ ذَلِكَ قَطُّ بَلْ يَبْقَوْنَ فِي الذِّلَّةِ وَالْمَهَانَةِ أَبَدًا دَائِمًا.

Biz deriz ki: Şartın cevabı (cezâ) hükmünden, müstakil bir haber (haber-i ibtidâî) hükmüne çevrilmiştir; sanki: "Size onların yardım görmeyeceklerini haber veriyorum" denilmiştir. Bundaki fayda şudur: Şayet meczum olsaydı, yardımın nefyedilmesi arkalarını dönüp kaçmaları gibi sadece savaşmaları şartına bağlı olurdu. Merfû kılındığında ise yardımın nefyedilmesi mutlak bir vaat olmuştur; sanki şöyle buyurmuştur: "Sonra size haber verdiğim ve kaçışlarından sonra size müjdelediğim durumları ve kıssaları şudur ki; onlar bundan sonra asla hiçbir yardım bulamayacaklar, bilakis ebediyen ve daima zillet ve aşağılık içinde kalacaklardır."

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الَّذِي عُطِفَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ؟.

Üçüncü Soru: O'nun: { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “sonra kendilerine yardım da edilmez” kavli neyin üzerine matuftur?

الْجَوَابُ: هُوَ جُمْلَةُ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أُخْبِرُكُمْ أَنَّهُمْ إِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يَنْهَزِمُوا، ثُمَّ أُخْبِرُكُمْ أَنَّهُمْ لَا يُنْصَرُونَ وَإِنَّمَا ذُكِرَ لَفْظُ (ثُمَّ) لِإِفَادَةِ مَعْنَى التَّرَاخِي فِي الْمَرْتَبَةِ، لِأَنَّ الْإِخْبَارَ بِتَسْلِيطِ الْخِذْلَانِ عليهم أعظم من الاخبار بتوليتهم الأدبار.

Cevap: Şart ve ceza cümlesinin tamamına matuftur. Sanki şöyle denilmiştir: "Size haber veriyorum ki onlar sizinle savaşırlarsa hezimete uğrarlar; sonra yine size haber veriyorum ki onlar asla yardım görmezler." (Sümme / ثُمَّ) lafzı ise rütbe bakımından sonralığı (terâhî fi'l-mertebe) ifade etmek için zikredilmiştir; çünkü üzerlerine yardımsızlığın musallat kılındığını haber vermek, arkalarını dönüp kaçtıklarını haber vermekten daha büyüktür.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 112]

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)

{ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) } “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar -Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna- üzerlerine zillet damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine yoksulluk damgası vurulmuştur. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir. Bu, isyan etmelerinden ve haddi aşmalarındandır.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِنْ قَاتَلُوا رَجَعُوا مَخْذُولِينَ غَيْرَ مَنْصُورِينَ ذَكَرَ أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ قَدْ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } kavline dair:] Bil ki Allah Teâlâ, onların savaştıkları takdirde yardımsız ve hezimete uğramış olarak geri döneceklerini beyan edince, bununla birlikte üzerlerine zillet damgası vurulduğunu da zikretmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَ هَذِهِ اللَّفْظَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَالْمَعْنَى جُعِلَتِ الذلة ملصقة ربهم كَالشَّيْءِ يُضْرَبُ عَلَى الشَّيْءِ فَيَلْصِقُ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: مَا هَذَا عَلَيَّ بِضَرْبَةِ لَازِبٍ، وَمِنْهُ تَسْمِيَةُ الْخَرَاجِ ضَرِيبَةً.

Birinci Mesele: Bu lafzın tefsirini Bakara Suresi'nde zikretmiştik. Manası şudur: Bir şeyin bir şey üzerine vurulup ona yapışması gibi, zillet de onlara ayrılmaz bir şekilde yapıştırılmıştır. Nitekim Arapların: "Bu benim için kesinleşmiş, ayrılmaz bir şey değildir (mâ hâzâ aleyye bi-darbeti lâzib)" sözü ve haraca "darîbe" (vergi) denmesi de bu köktendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الذِّلَّةُ هِيَ الذُّلُّ، وَفِي الْمُرَادِ بِهَذَا الذُّلِّ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يُحَارَبُوا وَيُقْتَلُوا وَتُغْنَمَ أَمْوَالُهُمْ وَتُسْبَى ذَرَارِيهِمْ وَتُمْلَكَ أَرَاضِيهِمْ فَهُوَ كقوله تعالى: اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩١] .

İkinci Mesele: Zillet (ez-Zilletü), alçaklık (ez-züll) demektir. Bu zilletten neyin kastedildiği hususunda görüşler vardır: Birincisi ve en güçlü olanı: Kastedilen; onlarla savaşılması, öldürülmeleri, mallarının ganimet alınması, çocuklarının esir edilmesi ve arazilerine el konulmasıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları nerede yakalarsanız öldürün” [Bakara 191] kavli gibidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَالْمُرَادُ إِلَّا بِعَهْدٍ مِنَ اللَّهِ وَعِصْمَةٍ وَذِمَامٍ مِنَ اللَّهِ وَمِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ عِنْدَ ذَلِكَ تَزُولُ الْأَحْكَامُ، فَلَا قَتْلَ وَلَا غَنِيمَةَ وَلَا سَبْيَ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الذِّلَّةَ هِيَ الْجِزْيَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ضَرْبَ الْجِزْيَةِ عَلَيْهِمْ يُوجِبُ الذِّلَّةَ وَالصَّغَارَ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الذِّلَّةِ أَنَّكَ لَا تَرَى فِيهِمْ مَلِكًا قَاهِرًا وَلَا رَئِيسًا مُعْتَبَرًا، بَلْ هُمْ مُسْتَخَفُّونَ فِي جَمِيعِ الْبِلَادِ ذَلِيلُونَ مَهِينُونَ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın ipine (ahdine sığınanlar) müstesna” buyurmuştur. Kastedilen; Allah'tan bir ahid, bir güvence ve Allah'tan ile müminlerden bir eman olmasıdır. Çünkü bu durumda hükümler kalkar; artık öldürme, ganimet alma ve esir etme olmaz. İkincisi: Bu zillet cizyedir; çünkü üzerlerine cizye konulması zillet ve küçüklüğü gerektirir. Üçüncüsü: Bu zilletten kastedilen, onların arasında galip bir hükümdar veya muteber bir reis göremeyişindir; bilakis onlar bütün memleketlerde hor görülen, zelil ve hakir kimselerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنَ الذِّلَّةِ هِيَ الْجِزْيَةُ فَقَطْ أَوْ هَذِهِ الْمَهَانَةُ فقط لأن قول إِلَّا/ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ يَقْتَضِي زَوَالَ تِلْكَ الذِّلَّةِ عِنْدَ حُصُولِ هَذَا الْحَبْلِ وَالْجِزْيَةُ وَالصَّغَارُ وَالدَّنَاءَةُ لَا يَزُولُ شَيْءٌ مِنْهَا عِنْدَ حُصُولِ هَذَا الْحَبْلِ، فَامْتَنَعَ حَمْلُ الذِّلَّةِ عَلَى الْجِزْيَةِ فَقَطْ، وَبَعْضُ مَنْ نَصَرَ هَذَا الْقَوْلَ، أَجَابَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِأَنْ قَالَ: إِنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ، وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ، فَقَالَ: الْيَهُودُ قَدْ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ، سَوَاءٌ كَانُوا عَلَى عَهْدٍ مِنَ اللَّهِ أَوْ لَمْ يَكُونُوا فَلَا يَخْرُجُونَ بِهَذَا الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الذِّلَّةِ إِلَى الْعِزَّةِ، فَقَوْلُهُ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ تَقْدِيرُهُ لَكِنْ قَدْ يَعْتَصِمُونَ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ حَمْلَ لَفْظِ (إِلَّا) عَلَى (لَكِنْ) خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَأَيْضًا إِذَا

Bil ki zilletten kastedilenin sadece cizye veya sadece bu aşağılanma olduğunu söylemek mümkün değildir. Çünkü: { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın ipine (ahdine sığınanlar) müstesna” kavli, bu ip (ahid) hasıl olduğunda o zilletin kalkmasını gerektirir. Oysa cizye, küçüklük ve aşağılık bu ahid hasıl olduğunda ortadan kalkmaz. Dolayısıyla zilleti sadece cizyeye hamletmek imkânsızdır. Bu görüşü savunanlardan bazıları bu soruya şöyle cevap vermişlerdir: Bu istisna munkatıdır; bu da Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin görüşüdür. O şöyle demiştir: İster Allah'tan bir ahid üzere olsunlar ister olmasınlar, Yahudilerin üzerine zillet vurulmuştur; binaenaleyh bu istisna ile zilletten izzete çıkmış olmazlar. Dolayısıyla O'nun: { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } kavlinin takdiri: "Lakin bazen Allah'tan bir ipe ve insanlardan bir ipe tutunabilirler" şeklindedir. Bil ki bu zayıftır; zira (illâ / إِلَّا) lafzını (lâkin / لَكِنْ) manasına hamletmek zahire aykırıdır. Ayrıca

حَمَلْنَا الْكَلَامَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ: لَكِنْ قَدْ يَعْتَصِمُونَ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ لَمْ يَتِمَّ هَذَا الْقَدْرُ فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ الشَّيْءِ الَّذِي يَعْتَصِمُونَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ لِأَجْلِ الْحَذَرِ عَنْهُ وَالْإِضْمَارُ خِلَافُ الْأَصْلِ، فَلَا يُصَارُ إِلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ فَإِذَا كَانَ لَا ضَرُورَةَ هَاهُنَا إِلَى ذَلِكَ كَانَ المصير إليه غير جائز، بل هاهنا وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُحْمَلَ الذِّلَّةُ عَلَى كُلِّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَعْنِي: الْقَتْلَ، وَالْأَسْرَ، وَسَبْيَ الذَّرَارِيِّ، وَأَخْذَ الْمَالِ، وَإِلْحَاقَ الصَّغَارِ، وَالْمَهَانَةَ، وَيَكُونُ فَائِدَةُ الِاسْتِثْنَاءِ هُوَ أَنَّهُ لَا يَبْقَى مَجْمُوعُ هَذِهِ الْأَحْكَامِ، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي بَقَاءَ بَعْضِ هَذِهِ الْأَحْكَامِ، وَهُوَ أَخْذُ الْقَلِيلِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الَّذِي هُوَ مُسَمًّى بِالْجِزْيَةِ، وَبَقَاءُ الْمَهَانَةِ وَالْحَقَارَةِ وَالصَّغَارِ فِيهِمْ، فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَقَوْلُهُ أَيْنَما ثُقِفُوا أَيْ وُجِدُوا وَصُودِفُوا، يُقَالُ: ثَقِفْتُ فُلَانًا فِي الْحَرْبِ أَيْ أَدْرَكْتُهُ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩١] .

sözü "Lakin bazen Allah'tan bir ipe ve insanlardan bir ipe tutunabilirler" manasına hamlettiğimizde bu kadarı ile anlam tamamlanmaz; çekinilen şeyden korunmak için bu şeylere sarılınan nesneyi takdir etmek (cümlede gizli kabul etmek) gerekir. Bir şeyi takdir etmek ise asıl kurala aykırıdır; dolayısıyla bu gibi şeylere ancak zaruret halinde başvurulur. Burada buna bir zaruret bulunmadığına göre, bu yola başvurmak caiz olmaz. Bilakis burada başka bir yön vardır; o da zilletin bütün bu şeylere –yani öldürülmeye, esir edilmeye, çocukların esir alınmasına, malın alınmasına, küçüklüğe ve aşağılanmaya– hamledilmesidir. İstisnanın faydası ise bu hükümlerin tamamının baki kalmamasıdır. Bu durum, söz konusu hükümlerden bazısının –yani cizye diye isimlendirilen az bir miktarın mallarından alınması ile aralarındaki aşağılık, hakirlik ve küçüklüğün– baki kalmasına aykırı değildir. İşte bu makamda söylenecek söz budur. O'nun: { أَيْنَ ما ثُقِفُوا } “Nerede bulunurlarsa” kavli, yani nerede rastlanırlarsa ve ele geçirilirlerse demektir. [Arapçada]: Sekiftü fülânen fi'l-harb (ثَقِفْتُ فُلَانًا فِي الْحَرْبِ) "Savaşta filana yetiştim/onu yakaladım" denir. Buna dair açıklama: { حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları nerede yakalarsanız” [Bakara 191] kavlinde geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: التَّقْدِيرُ إِلَّا أَنْ يَعْتَصِمُوا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ، وَأَنْشَدَ عَلَى ذَلِكَ:

Üçüncü Mesele: O'nun: { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın ipine (ahdine sığınanlar) müstesna” kavlinde birtakım yönler vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Takdiri "Allah'ın ipine sarılmaları müstesna (illâ en ya'tasımû bi-hablin minallâh)" şeklindedir ve buna dair şu beyti inşad etmiştir:

رَأَتْنِي بِحَبْلِهَا فَصَدَّتْ مَخَافَةً ... وَفِي الْحَبْلِ رَوْعَاءُ الْفُؤَادِ فَرُوقُ

"Beni ipiyle [bağlamak isterken] gördü de korkudan kaçındı... Oysa ipte, kalbi ürkek ve pek korkak [bir dişi geyik] vardı."

وَاعْتَرَضُوا عَلَيْهِ، فَقَالُوا: لَا يَجُوزُ حَذْفُ الْمَوْصُولِ وَإِبْقَاءُ صِلَتِهِ، لِأَنَّ الْمَوْصُولَ هُوَ الْأَصْلُ وَالصِّلَةُ فَرْعٌ فَيَجُوزُ حَذْفُ الْفَرْعِ لِدَلَالَةِ الْأَصْلِ عَلَيْهِ، أَمَّا حَذْفُ الْأَصْلِ وَإِبْقَاءُ الْفَرْعِ فَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ وَاقِعٌ عَلَى طَرِيقِ الْمَعْنَى، لِأَنَّ مَعْنَى ضَرْبِ الذِّلَّةِ لُزُومُهَا إِيَّاهُمْ عَلَى أَشَدِّ الْوُجُوهِ بِحَيْثُ لَا تُفَارِقُهُمْ وَلَا تَنْفَكُّ عَنْهُمْ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ:

Ona itiraz ederek şöyle demişlerdir: İsmi mevsulü hazfedip sılasını bırakmak caiz değildir. Çünkü ismi mevsul asıldır, sıla ise fer'dir. Aslın delalet etmesi sebebiyle fer'i hazfetmek caiz olur; ancak aslı hazfedip fer'i bırakmak caiz değildir. İkincisi: Bu istisna mana yoluyla vâkidir. Çünkü zilletin vurulmasının manası, onlardan asla ayrılmayacak ve çözülmeyecek şekilde en şiddetli biçimde onlara yapışmasıdır. Sanki şöyle denilmiştir:

لَا تَنْفَكُّ عَنْهُمُ الذِّلَّةُ، وَلَنْ يَتَخَلَّصُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ الثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ بِمَعْنَى (مَعَ) كَقَوْلِهِمْ:

"Zillet onlardan ayrılmaz; Allah'tan bir ip ve insanlardan bir ip olmadıkça da asla kurtulamazlar." Üçüncüsü: [Arapçada] kullanılan şu sözdeki gibi bâ (بِ) harf-i cerri "beraberlik/birliktelik (maa / مَعَ)" manasında olabilir:

اخْرُجْ بِنَا نَفْعَلْ كَذَا، أَيْ مَعَنَا، وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا مَعَ حَبْلٍ مِنَ اللَّهِ.

Uhruc binâ nef'al kezâ (اخْرُجْ بِنَا نَفْعَلْ كَذَا) yani "Bizimle beraber çık da şöyle yapalım". Takdiri: "Allah'tan bir ip bulunması hali müstesna (illâ mea hablin minallâh)" şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمُرَادُ مِنْ حَبْلِ اللَّهِ عَهْدُهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ الْعَهْدَ إِنَّمَا سُمِّيَ بِالْحَبْلِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَمَّا كَانَ قَبْلَ الْعَهْدِ خَائِفًا، صَارَ ذَلِكَ الْخَوْفُ مَانِعًا لَهُ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى مَطْلُوبِهِ، فَإِذَا حَصَلَ الْعَهْدُ تَوَصَّلَ بِذَلِكَ الْعَهْدِ إِلَى الْوُصُولِ إِلَى مَطْلُوبِهِ، فَصَارَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِالْحَبْلِ الَّذِي مَنْ تَمَسَّكَ بِهِ تَخَلَّصَ مِنْ خَوْفِ الضَّرَرِ.

Dördüncü Mesele: Allah'ın ipinden (hablullâh) maksat O'nun ahdidir. Daha önce zikrettiğimiz üzere, ahde "ip (habl)" denilmesinin sebebi şudur: İnsan ahidden önce korku içinde olduğundan, bu korku onun maksadına ulaşmasına engel teşkil etmekteydi. Ahid hasıl olunca, o ahid sayesinde maksadına ulaşma imkânı buldu. Böylece bu durum, tutunan kimsenin zarar korkusundan kurtulduğu bir ipe benzedi.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ عَطَفَ عَلَى حَبْلِ اللَّهِ حَبْلًا مِنَ النَّاسِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ فَكَيْفَ هَذِهِ الْمُغَايَرَةُ؟

Şayet: "Allah'ın ipine insanların ipini matuf kılmıştır; bu ise ikisinin farklı olmasını (mugayereti) gerektirir, peki bu farklılık nasıldır?" denilirse,

قُلْنَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: حَبْلُ اللَّهِ هُوَ الْإِسْلَامُ، وَحَبْلُ النَّاسِ هُوَ الْعَهْدُ وَالذِّمَّةُ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَقَالَ: أَوْ حبل من الناس، وقال آخرون: المراد بكلام الْحَبْلَيْنِ الْعَهْدُ وَالذِّمَّةُ وَالْأَمَانُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى الْحَبْلَيْنِ لِأَنَّ الْأَمَانَ الْمَأْخُوذَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ هُوَ الْأَمَانُ الْمَأْخُوذُ بِإِذْنِ اللَّهِ وَهَذَا عِنْدِي أَيْضًا ضَعِيفٌ، وَالَّذِي عِنْدِي فِيهِ أَنَّ الْأَمَانَ الْحَاصِلَ لِلذِّمِّيِّ قِسْمَانِ أَحَدُهُمَا: الَّذِي نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهِ وهو أخد الْجِزْيَةِ وَالثَّانِي: الَّذِي فُوِّضَ إِلَى رَأْيِ الْإِمَامِ فَيُزِيدُ فِيهِ تَارَةً وَيُنْقِصُ بِحَسَبِ الِاجْتِهَادِ فَالْأَوَّلُ: هُوَ الْمُسَمَّى بِحَبْلِ اللَّهِ وَالثَّانِي: هُوَ الْمُسَمَّى بحبل المؤمنين والله أعلم.

Biz deriz ki: Bazıları şöyle demiştir: Allah'ın ipi İslam'dır; insanların ipi ise ahid ve zimmettir. Bu uzaktır; çünkü şayet kastedilen bu olsaydı: "Veya insanlardan bir ip (ev hablin minen-nâs)" derdi. Diğerleri ise şöyle demiştir: İki ipten maksat ahid, zimmet ve emandır. Allah Teâlâ'nın iki ipi zikretmesinin sebebi, müminlerden alınan emanın Allah'ın izniyle alınan eman olmasıdır. Bu da bana göre zayıftır. Benim bu konudaki kanaatim şudur: Zımmiye hasıl olan eman iki kısımdır: Birincisi, Allah'ın nass ile belirttiği ve cizyenin alınması olan kısımdır. İkincisi ise, devlet başkanının (imamın) görüşüne bırakılan, onun da içtihadına göre bazen artırıp bazen eksilttiği kısımdır. Birincisi Allah'ın ipi diye isimlendirilen kısımdır; ikincisi ise müminlerin ipi diye isimlendirilen kısımdır. En doğrusunu Allah bilir.

ثم قال: وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ مَكَثُوا، وَلَبِثُوا وَدَامُوا فِي غَضَبِ اللَّهِ، وَأَصْلُ ذَلِكَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْبَوْءِ وَهُوَ الْمَكَانُ، وَمِنْهُ: تَبَوَّأَ فُلَانٌ مَنْزِلَ كَذَا وَبَوَّأْتُهُ إِيَّاهُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ مَكَثُوا فِي غَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَحَلُّوا فِيهِ، وَسَوَاءٌ قَوْلُكَ: حَلَّ بِهِمُ الْغَضَبُ وَحَلُّوا بِهِ.

Sonra: { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın gazabına uğradılar” buyurmuştur. Bunun manasının; Allah'ın gazabı içinde ikamet ettikleri, eğleştikleri ve sürekli kaldıkları olduğunu daha önce zikretmiştik. Bunun aslı "el-bev' (الْبَوْء)" kökünden alınmadır ki o da mekândır. Nitekim: "Filan kimse falan yere yerleşti (tebevvee fülânun menzile kezâ)" ve "Onu oraya yerleştirdim (bebbe'tühû iyyâhü)" denilir. Manası: Allah'tan bir gazap içinde kaldılar ve ona indiler, demektir. "Gazap onlara indi" demen ile "Onlar gazaba indiler" demen birdir.

ثُمَّ قَالَ: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ وَالْأَكْثَرُونَ حَمَلُوا الْمَسْكَنَةَ عَلَى الْجِزْيَةِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ قَالَ وَذَلِكَ

Sonra: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ } “Üzerlerine yoksulluk damgası vurulmuştur” buyurmuştur. Âlimlerin çoğu meskeneti (düşkünlüğü/yoksulluğu) cizyeye hamletmişlerdir; bu Hasan[-ı Basrî]'nin de görüşüdür. O şöyle demiştir:

لِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْرَجَ الْمَسْكَنَةَ عَنْ الِاسْتِثْنَاءِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا بَاقِيَةٌ عَلَيْهِمْ غَيْرُ زَائِلَةٍ عَنْهُمْ، وَالْبَاقِي عَلَيْهِمْ لَيْسَ إِلَّا الْجِزْيَةَ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ بِالْمَسْكَنَةِ أَنَّ الْيَهُودِيَّ يُظْهِرُ مِنْ نَفْسِهِ الْفَقْرَ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا مُوسِرًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ:

Çünkü Allah Teâlâ meskeneti istisnanın dışında tutmuştur; bu da onun üzerlerinde kalıcı olduğuna, onlardan kalkmayacağına delalet eder. Üzerlerinde kalıcı olan şey ise ancak cizyedir. Başkaları da şöyle demiştir: Meskenetten maksat, Yahudinin zengin ve varlıklı olsa bile kendisini fakir göstermesidir. Bazıları da şöyle demiştir:

هَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ جَعَلَ الْيَهُودَ أَرْزَاقًا لِلْمُسْلِمِينَ فَيَصِيرُونَ مَسَاكِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ مِنَ الْوَعِيدِ قَالَ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَلْصَقَ بِالْيَهُودِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْمَكْرُوهَاتِ أَوَّلُهَا: جَعَلَ الذِّلَّةَ لَازِمَةً لَهُمْ وَثَانِيهَا: جَعَلَ غَضَبَ اللَّهِ لَازِمًا لَهُمْ وَثَالِثُهَا: جَعَلَ الْمَسْكَنَةَ لَازِمَةً لَهُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْعِلَّةَ لِإِلْصَاقِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَكْرُوهَةِ بِهِمْ هِيَ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Bu, Allah Sübhânehu'nun Yahudileri Müslümanların rızıkları kıldığını ve böylece onların düşkünler/yoksullar haline geleceğini bildirmesidir. Sonra Allah Teâlâ bu tehdit türlerini zikredince şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir.” Manası şudur: Allah Teâlâ Yahudilere üç çeşit hoşlanılmayan şeyi yapıştırmıştır: Birincisi, zilleti onlara ayrılmaz kılmasıdır; ikincisi, Allah'ın gazabını onlara ayrılmaz kılmasıdır; üçüncüsü de meskeneti onlara ayrılmaz kılmasıdır. Sonra bu ayette, bu hoşlanılmayan şeylerin kendilerine yapıştırılmasının illetinin; onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri olduğunu beyan etmiştir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَذِهِ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ إِنَّمَا الْتَصَقَتْ بِالْيَهُودِ بَعْدَ ظُهُورِ دَوْلَةِ الْإِسْلَامِ، وَالَّذِينَ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ بِأَدْوَارٍ وَأَعْصَارٍ، فَعَلَى هَذَا الْمَوْضِعِ الَّذِي حَصَلَتْ فِيهِ الْعِلَّةُ وَهُوَ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ الْمَعْلُولُ الَّذِي هُوَ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ، وَالْمَوْضِعُ الَّذِي حَصَلَ فِيهِ هَذَا الْمَعْلُولُ لَمْ تَحْصُلْ فِيهِ الْعِلَّةُ، فَكَانَ الْإِشْكَالُ لَازِمًا.

Birinci Soru: Bu zillet ve meskenet Yahudilere ancak İslam devletinin zuhurundan sonra yapışmıştır; peygamberleri haksız yere öldürenler ise Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) devirler ve asırlar önce yaşamış olanlardır. Buna göre illetin (peygamberleri öldürmenin) hasıl olduğu yerde ma'lûl (illetin sonucu) olan zillet ve meskenet hasıl olmamış; bu ma'lûlün hasıl olduğu yerde ise illet hasıl olmamıştır. Dolayısıyla itiraz kaçınılmazdır.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُتَأَخِّرِينَ وَإِنْ كَانَ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُمْ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لَكِنَّهُمْ كَانُوا رَاضِينَ بِذَلِكَ، فَإِنَّ أَسْلَافَهُمْ هُمُ الَّذِينَ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ وَهَؤُلَاءِ الْمُتَأَخِّرُونَ كَانُوا رَاضِينَ بِفِعْلِ أَسْلَافِهِمْ، فَنَسَبَ ذَلِكَ الْفِعْلَ إِلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ كَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ الْقَبِيحُ فِعْلًا لِآبَائِهِمْ وَأَسْلَافِهِمْ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا مُصَوِّبِينَ لِأَسْلَافِهِمْ فِي تِلْكَ الْأَفْعَالِ.

Buna cevap şudur: Bu sonraki Yahudilerden bizzat peygamberleri (aleyhimüsselâm) öldürme fiili sâdır olmamışsa da, onlar bu duruma razı olmuşlardır. Çünkü peygamberleri öldürenler onların atalarıdır; bu sonrakiler de atalarının fiiline razı olmuşlardır. Böylece bu çirkin fiil, hem babalarının ve atalarının fiili olması hem de kendilerinin o fiillerde atalarını haklı görmeleri bakımından kendilerine nisbet edilmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ كُرِّرَ قَوْلُهُ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ التَّكْرِيرُ/ لِلتَّأْكِيدِ، لِأَنَّ التَّأْكِيدَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِشَيْءٍ أَقْوَى مِنَ الْمُؤَكَّدِ، وَالْعِصْيَانُ أَقَلُّ حَالًا مِنَ الْكُفْرِ فَلَمْ يَجُزْ تَأْكِيدُ الْكُفْرِ بِالْعِصْيَانِ؟.

İkinci Soru: O'nun: { ذلِكَ بِما عَصَوْا } “Bu, isyan etmelerindendir” kavli niçin tekrarlanmıştır ve bundaki hikmet nedir? Tekrarın tekit için olduğu söylenemez; zira tekit edilen şeyden daha güçlü bir şeyle tekit yapılması gerekir; isyan ise küfürden daha hafif bir durumdur, dolayısıyla küfrün isyan ile tekit edilmesi caiz olmaz?

وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ عِلَّةَ الذِّلَّةِ وَالْغَضَبِ وَالْمَسْكَنَةِ هِيَ الْكُفْرُ وَقَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ، وَعِلَّةُ الْكُفْرِ وَقَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ هِيَ الْمَعْصِيَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا تَوَغَّلُوا فِي الْمَعَاصِي وَالذُّنُوبِ فَكَانَتْ ظُلُمَاتُ الْمَعَاصِي تَتَزَايَدُ حَالًا فَحَالًا، وَنُورُ الْإِيمَانِ يَضْعُفُ حَالًا فَحَالًا، وَلَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ إِلَى أَنْ بَطَلَ نُورُ الْإِيمَانِ وَحَصَلَتْ ظُلْمَةُ الْكُفْرِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٤] فَقَوْلُهُ ذلِكَ بِما عَصَوْا إِشَارَةٌ إِلَى عِلَّةِ الْعِلَّةِ وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ أَرْبَابُ الْمُعَامَلَاتِ، مَنِ ابْتُلِيَ بِتَرْكِ الْآدَابِ وَقَعَ فِي تَرْكِ السُّنَنِ، وَمَنِ ابْتُلِيَ بِتَرْكِ السُّنَنِ وَقَعَ فِي تَرْكِ الْفَرِيضَةِ، وَمَنِ ابْتُلِيَ بِتَرْكِ الْفَرِيضَةِ وَقَعَ فِي اسْتِحْقَارِ الشَّرِيعَةِ، وَمَنِ ابْتُلِيَ بِذَلِكَ وَقَعَ فِي الْكُفْرِ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِقَوْلِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ مَنْ تَقَدَّمَ مِنْهُمْ، وَيُرِيدَ بِقَوْلِهِ ذلِكَ بِما عَصَوْا مَنْ حَضَرَ مِنْهُمْ فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﷺ، وَعَلَى هَذَا لَا يَلْزَمُ التَّكْرَارُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ عِلَّةَ عُقُوبَةِ مَنْ تَقَدَّمَ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ تَأَخَّرَ لَمَّا تَبِعَ مَنْ تَقَدَّمَ كَانَ لِأَجْلِ مَعْصِيَتِهِ وَعَدَاوَتِهِ مُسْتَوْجِبًا لِمِثْلِ عُقُوبَتِهِمْ حَتَّى يَظْهَرَ لِلْخَلْقِ أَنَّ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ بِالْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ لَيْسَ إِلَّا من باب العدل والحكمة.

Cevap iki yöndendir: Birincisi: Zilletin, gazabın ve meskenetin illeti; küfür ve peygamberlerin öldürülmesidir. Küfrün ve peygamberleri öldürmenin illeti ise isyandır. Çünkü onlar isyana ve günahlara daldıkça günahların karanlığı derece derece artmış, imanın nuru da derece derece zayıflamıştır; bu durum imanın nuru tamamen silinip küfrün karanlığı hâkim oluncaya kadar böyle devam etmiştir. O'nun: { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Hayır! Bilakis onların kazanmakta oldukları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır” [Mutaffifîn 14] kavliyle işaret edilen mana da budur. Dolayısıyla O'nun: { ذلِكَ بِما عَصَوْا } “Bu, isyan etmelerindendir” kavli, illetin illetine işarettir. İşte bu manadan ötürü muamele (tasavvuf) ehli şöyle demiştir: "Âdâbı terk etmekle müptela olan sünnetleri terk etmeye düşer; sünnetleri terk etmekle müptela olan farzı terk etmeye düşer; farzı terk etmekle müptela olan şeriatı hafife almaya düşer; bununla müptela olan kimse ise küfre düşer." İkincisi: O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ } “Bu, inkâr etmelerindendir” kavliyle onlardan geçmiş olanları; { ذلِكَ بِما عَصَوْا } “Bu, isyan etmelerindendir” kavliyle de Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında hazır bulunanları kastetmiş olması muhtemeldir. Buna göre tekrar gerekmez. Sanki Allah Teâlâ geçmiştekilerin cezasının illetini beyan etmiş, sonra sonrakilerin de geçmiştekilere uymaları sebebiyle, isyan ve düşmanlıkları yüzünden onların cezası gibi bir cezayı hak ettiklerini açıklamıştır; tâ ki iki fırkanın başına Allah'ın indirdiği bela ve musibetin ancak adalet ve hikmetten ibaret olduğu mahlûkata zahir olsun.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٣ الى ١١٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 113-115]

لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)

{ لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) } “Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır ki gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113) Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar ve hayırlarda yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114) Yapacakları hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir. (115)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إلى قوله تعالى وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ]

[Allah Teâlâ'nın: { لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } kavlinden { وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ } kavline kadar olan kısım hakkında]

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ لَيْسُوا سَواءً قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ لَيْسُوا سَواءً كَلَامٌ تَامٌّ، وَقَوْلُهُ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لِبَيَانِ قَوْلِهِ لَيْسُوا سَواءً كَمَا وَقَعَ قَوْلُهُ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ [آل عمران: ١١٠] بياناً لقوله كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ [آل عمران: ١١٠] وَالْمَعْنَى أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ الَّذِينَ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ/ لَيْسُوا سَوَاءً، وَهُوَ تَقْرِيرٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ، ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ احْتِمَالَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ وكان تَمَامُ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ:

Birinci Mesele: Bil ki O'nun: { لَيْسُوا سَواءً } “Onların hepsi bir değildir” kavli hakkında iki görüş vardır. Birincisi: { لَيْسُوا سَواءً } kavli tam bir sözdür. { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır” kavli ise, tıpkı { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “iyiliği emredersiniz” [Âl-i İmrân 110] kavlinin, { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân 110] kavlinin beyanı olarak gelmesi gibi, { لَيْسُوا سَواءً } kavmini açıklamak üzere müste'nef (yeni) bir sözdür. Mana şudur: Daha önce zikirleri geçen Ehl-i Kitap bir değildir. Bu da daha önce geçen { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “İçlerinden inananlar da vardır, fakat çoğunluğu yoldan çıkmış fasıklardır” kavlinin pekiştirilmesidir. Sonra [Allah Teâlâ yeni bir söze] başlayarak: { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır” buyurmuştur. Bu görüşe göre iki ihtimal vardır: Birincisi şudur: O: { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır” buyurunca, sözün tamamlanması için şöyle denilmesi gerekirdi:

وَمِنْهُمْ أُمَّةٌ مَذْمُومَةٌ، إِلَّا أَنَّهُ أَضْمَرَ ذِكْرَ الْأُمَّةِ الْمَذْمُومَةِ عَلَى مَذْهَبِ الْعَرَبِ مِنْ أَنَّ ذِكْرَ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ يُغْنِي عَنْ ذِكْرِ الضِّدِّ الْآخَرِ وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الضِّدَّيْنِ يُعْلَمَانِ مَعًا، فَذِكْرُ أَحَدِهِمَا يَسْتَقِلُّ بِإِفَادَةِ الْعِلْمِ بِهِمَا، فَلَا جَرَمَ يَحْسُنُ إِهْمَالُ الضِّدِّ الْآخَرِ.

“Ve onlardan kınanmış bir topluluk da vardır.” Ancak iki zıttan birini anmanın diğer zıddı anmaktan müstağni kılmasına dair Arap üslubu üzere, kınanmış ümmetin zikri gizli tutulmuştur (hazfedilmiştir). Bunun esası şudur: Zıt olan iki şey birlikte bilinir; dolayısıyla ikisinden birinin zikredilmesi, her ikisinin de bilinmesini sağlamada tek başına yeterlidir. Dolayısıyla diğer zıddı ihmal etmek (zikretmemek) şüphesiz güzel olur.

قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:

Ebû Züeyb şöyle demiştir:

دَعَانِي إِلَيْهَا الْقَلْبُ إِنِّيَ لَامْرُؤٌ ... مُطِيعٌ فَلَا أَدْرِي أَرُشْدٌ طِلَابُهَا

“Kalp beni ona çağırdı, doğrusu ben boyun eğen biriyim ... Artık bilemiyorum, onun peşinden gitmek doğru bir yol mu?”

أَرَادَ (أَمْ غَيٌّ) فَاكْتَفَى بِذِكْرِ الرُّشْدِ عَنْ ذِكْرِ الْغَيِّ، وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَا حَاجَةَ إِلَى إِضْمَارِ الْأُمَّةِ الْمَذْمُومَةِ، لِأَنَّ ذِكْرَ الْأُمَّةِ الْمَذْمُومَةِ قَدْ جَرَى فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَاتِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِضْمَارِهَا مَرَّةً أُخْرَى، لِأَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْعِلْمُ بِالضِّدَّيْنِ مَعًا كَانَ ذِكْرُ أَحَدِهِمَا مُغْنِيًا عَنْ ذِكْرِ الْآخَرِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ زَيْدٌ وَعَبْدُ اللَّهِ لَا يَسْتَوِيَانِ زَيْدٌ عاقل دين زكي، فيغني هذا عن أَنْ يُقَالَ: وَعَبْدُ اللَّهِ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَكَذَا هاهنا لَمَّا تَقَدَّمَ قَوْلُهُ لَيْسُوا سَواءً أَغْنَى ذَلِكَ عَنِ الْإِضْمَارِ.

Burada “Yoksa azgınlık (yanlış yol) mu?” demek istemiş, fakat rüşd (doğruluk) kelimesini zikretmekle yetinerek gayy (sapıklık) kelimesini zikretmekten müstağni kalmıştır. Bu, Ferrâ ve İbnü'l-Enbârî'nin görüşüdür. Zeccâc ise şöyle demiştir: Kınanmış ümmetin takdir edilmesine (cümlede gizli bir öge olarak varsayılmasına) ihtiyaç yoktur; çünkü kınanmış ümmetin zikri bu ayetlerden önce zaten geçmişti, dolayısıyla onun bir daha takdir edilmesine gerek yoktur. Çünkü biz, iki zıt şeyin bilgisi bir arada olduğu zaman bunlardan birinin zikredilmesinin diğerinin zikrinden müstağni kılacağını belirtmiştik. Bu, “Zeyd ve Abdullah eşit değildir; Zeyd akıllıdır, dindardır, temizdir” denilmesine benzer ki bu, “Abdullah ise böyle değildir” denilmesinden müstağni kılar. İşte burada da daha önce: { لَيْسُوا سَواءً } “Onların hepsi bir değildir” buyrulmuş olması, bunu takdir etmekten müstağni kılmıştır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ لَيْسُوا سَواءً كلام غير تام ولا يجوز الوقت عِنْدَهُ، بَلْ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا بَعْدَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ وَأُمَّةٌ مَذْمُومَةٌ، فَأُمَّةٌ رُفِعَ بِلَيْسَ وَإِنَّمَا قِيلَ لَيْسُوا عَلَى مَذْهَبِ مَنْ يَقُولُ: أَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ الْأُمَّةِ الْمَذْمُومَةِ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ إِلَّا أَنَّ أَكْثَرَ النَّحْوِيِّينَ أَنْكَرُوا هَذَا الْقَوْلَ لِاتِّفَاقِ الْأَكْثَرِينَ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ أَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ وَأَمْثَالُهَا لُغَةٌ رَكِيكَةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci görüş: O'nun { لَيْسُوا سَواءً } “Onların hepsi bir değildir” kavli tam bir söz değildir ve burada vakf (duraklama) yapmak caiz olmaz; bilakis bu, kendisinden sonrasıyla bağlantılıdır. Takdiri şöyledir: “Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk ile kınanmış bir topluluk eşit değildir.” Dolayısıyla { أُمَّةٌ } kelimesi, { لَيْسَ } ile merfû kılınmıştır. { لَيْسُوا } denilmesi ise, “Akelûnî'l-berâğîs” (Beni pireler yediler / fiile çoğul zamiri ekleme) diyenlerin lehçesi üzeredir. Bu takdire göre kınanmış topluluğun takdir edilmesi zorunludur ve bu da Ebû Ubeyde'nin tercihidir. Ancak nahivcilerin çoğu, “Akelûnî'l-berâğîs” ve benzeri kullanımların fasih olmayan (zayıf) bir lügat olduğu konusunda çoğunluğun ittifak etmiş olmasından ötürü bu görüşü kabul etmemiştir. Allah en doğrusunu bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُقَالُ فُلَانٌ وَفُلَانٌ سَوَاءٌ، أَيْ مُتَسَاوِيَانِ وَقَوْمٌ سَوَاءٌ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ وَمَضَى الْكَلَامُ فِي سَواءً فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

İkinci Mesele: [Arapçada] falan ve falan “sevâun” (سَوَاءٌ) yani birbirine eşittir denilir; [çoğul olarak da] “kavmun sevâun” (قَوْمٌ سَوَاءٌ) denilir; çünkü bu kelime tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) yapılmayan bir masdardır. { سَواءً } kelimesine dair açıklama Bakara Suresi'nin başında geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْمُرَادِ بِأَهْلِ الْكِتَابِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: وَعَلَيْهِ الْجُمْهُورُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى وَعِيسَى ﵉،

Üçüncü Mesele: Ehl-i Kitap ile kastedilen kimse hakkında iki görüş vardır. Birincisi ve cumhurun görüşü olanı: Bundan muradın Musa ve İsa'ya (aleyhimesselâm) iman edenler olduğudur.

رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ قَالَ لَهُمْ بَعْضُ كِبَارِ الْيَهُودِ: لَقَدْ كَفَرْتُمْ وَخَسِرْتُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى لِبَيَانِ فَضْلِهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ،

Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm ve arkadaşları Müslüman olunca Yahudilerin ileri gelenlerinden bazıları onlara: “Siz inkâr ettiniz ve hüsrana uğradınız” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların üstünlüğünü beyan etmek için bu ayeti indirdi.

وَقِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ أَهْلَ الْكِتَابِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِالصِّفَاتِ الْمَذْمُومَةِ ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ لِبَيَانِ أَنَّ كُلَّ أَهْلِ الْكِتَابِ لَيْسُوا كَذَلِكَ، بَلْ فِيهِمْ مَنْ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِالصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ وَالْخِصَالِ الْمَرْضِيَّةِ، قَالَ الثَّوْرِيُّ: بَلَغَنِي أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ كَانُوا يُصَلُّونَ مَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، وَعَنْ عَطَاءٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَرْبَعِينَ مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ وَاثْنَيْنِ وَثَلَاثِينَ مِنَ الْحَبَشَةِ وَثَلَاثَةٍ مِنَ الرُّومِ كَانُوا عَلَى دِينِ عِيسَى وَصَدَّقُوا بِمُحَمَّدٍ ﵊.

Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ geçen ayette Ehl-i Kitab'ı yerilmiş vasıflarla niteleyince, Ehl-i Kitab'ın hepsinin böyle olmadığını, aksine içlerinde övgüye değer sıfatlarla ve razı olunmuş hasletlerle vasıflanmış kimselerin de bulunduğunu beyan etmek için bu ayeti zikretmiştir. Sevrî şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre bu ayet, akşam ile yatsı arasında namaz kılan bir topluluk hakkında inmiştir.” Atâ'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: “Ayet, İsa'nın dini üzere bulunup Muhammed'i (aleyhisselâm) tasdik eden Necran ehlinden kırk, Habeşistan'dan otuz iki ve Rum'dan üç kişi hakkında inmiştir.”

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ كُلُّ مَنْ أُوتِيَ الْكِتَابَ مِنْ أَهْلِ الْأَدْيَانِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ

İkinci görüş: Ehl-i Kitap ile kastedilenin, din mensuplarından kendilerine kitap verilmiş olan herkes olmasıdır. Bu görüşe göre

الْمُسْلِمُونَ مِنْ جُمْلَتِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا [فَاطِرٍ: ٣٢] وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا

Müslümanlar da onların cümlesinden olur. Allah Teâlâ: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık” [Fâtır 32] buyurmuştur. Şunlar da buna delalet etmektedir:

رَوَى ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَخَّرَ صَلَاةَ الْعِشَاءِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ، فَإِذَا النَّاسُ يَنْتَظِرُونَ الصَّلَاةَ، فَقَالَ: «أَمَّا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْأَدْيَانِ أَحَدٌ يَذْكُرُ اللَّهَ تَعَالَى هَذِهِ السَّاعَةَ غَيْرُكُمْ» وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ،

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yatsı namazını geciktirdi, sonra mescide çıktı; bir de baktı ki insanlar namazı bekliyorlar. Bunun üzerine: «Haberiniz olsun ki din mensuplarından şu saatte Allah Teâlâ'yı sizden başka zikreden hiç kimse yoktur» buyurdu ve bu ayeti okudu.

قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: أُولَئِكَ الْحَاضِرُونَ كَانُوا نَفَرًا مِنْ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقِيلَ لَيْسَ يَسْتَوِي مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَأَقَامُوا صَلَاةَ الْعَتْمَةِ فِي السَّاعَةِ الَّتِي يَنَامُ فِيهَا غَيْرُهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا، وَلَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ كُلَّ مَنْ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَسَمَّاهُمُ اللَّهُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أُولَئِكَ الَّذِينَ سَمَّوْا أَنْفُسَهُمْ بِأَهْلِ الْكِتَابِ حَالُهُمْ وَصِفَتُهُمْ تِلْكَ الْخِصَالُ الذَّمِيمَةُ وَالْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ سَمَّاهُمُ اللَّهُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ حَالُهُمْ وَصِفَتُهُمْ هَكَذَا، يَسْتَوِيَانِ؟

Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: Şöyle denilmesi de uzak bir ihtimal değildir: Orada hazır bulunanlar, Ehl-i Kitap'tan iman edenlerden bir topluluktu. Böylece: “Ehl-i Kitap'tan, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman edip de iman etmemiş diğer Ehl-i Kitab'ın uyuduğu bir saatte yatsı namazını kılan şu kimseler eşit olmazlar” denilmiştir. Yine: “Murad, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman eden herkes olup Allah onları Ehl-i Kitap olarak isimlendirmiştir” denilmesi de uzak bir ihtimal değildir. Sanki şöyle denilmek istenmiştir: Kendilerini Ehl-i Kitap diye isimlendirenlerin durumu ve vasfı o yerilmiş hasletlerdir; Allah'ın Ehl-i Kitap diye isimlendirdiği Müslümanların hali ve vasfı ise böyledir, hiç bu ikisi eşit olur mu?

فَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَقْرِيرَ فَضِيلَةِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ تَأْكِيدًا لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قوله كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ [آل عمران: ١١٠] وَهُوَ كَقَوْلِهِ أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ [السَّجْدَةِ: ١٨] .

Buna göre bu ayetten maksat, daha önce geçen { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân 110] kavlini pekiştirmek üzere İslâm ehlinin faziletini ortaya koymaktır; bu da O'nun: { أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لَا يَسْتَوُونَ } “Öyle ya, inanan kimse yoldan çıkan gibi olur mu? Onlar eşit olamazlar” [Secde 18] kavli gibidir.

ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَ الْأُمَّةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِصِفَاتٍ ثَمَانِيَةٍ.

Sonra bil ki Allah Teâlâ bu ayette zikredilen ümmeti sekiz sıfatla övmüştür.

الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّهَا قَائِمَةٌ وَفِيهَا أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا قَائِمَةٌ فِي الصَّلَاةِ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ فَعَبَّرَ عَنْ تَهَجُّدِهِمْ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فِي سَاعَاتِ اللَّيْلِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً

Birinci Sıfat: O ümmetin { قائِمَةٌ } “dosdoğru duran” olmasıdır. Bunda birtakım görüşler vardır: Birincisi: Onların gecenin vakitlerinde Allah'ın ayetlerini okuyarak namazda ayakta duran kimseler olmasıdır. Böylece onların gece teheccüdleri, gecenin saatlerinde Kur'an tilaveti ile ifade edilmiştir. Bu da O'nun: { وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً } “Ve onlar ki, Rableri için secdeye vararak ve kıyama durarak gecelerler”

[الْفُرْقَانِ: ٦٤] وَقَوْلِهِ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَقَوْلِهِ قُمِ اللَّيْلَ [الْمُزَّمِّلِ: ٢] وَقَوْلِهِ وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْقِيَامِ فِي الصَّلَاةِ قَوْلُهُ وَهُمْ يَسْجُدُونَ وَالظَّاهِرُ أَنَّ السَّجْدَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي الصَّلَاةِ.

[Furkan 64] kavli, O'nun: { إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ } “Şüphesiz Rabbin, senin gecenin üçte ikisine yakın bir kısmını kıyamda geçirdiğini bilir” [Müzzemmil 20] kavli, O'nun: { قُمِ اللَّيْلَ } “Geceleri kıyama kalk” [Müzzemmil 2] kavli ve O'nun: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Allah için boyun eğerek kıyamda durun” [Bakara 238] kavli gibidir. Bu kıyamdan muradın namaz içindeki kıyam olduğuna delalet eden şey ise O'nun: { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “secdeye kapanarak” kavlidir. Zira zahir olan şudur ki secde ancak namazda olur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ كَوْنِهَا قَائِمَةً: أَنَّهَا ثَابِتَةٌ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالدِّينِ الْحَقِّ مُلَازِمَةٌ لَهُ غَيْرُ مُضْطَرِبَةٍ فِي التَّمَسُّكِ بِهِ كَقَوْلِهِ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً [آلِ عِمْرَانَ: ٧٥] أَيْ مُلَازِمًا لِلِاقْتِضَاءِ ثَابِتًا عَلَى الْمُطَالَبَةِ مُسْتَقْصِيًا فِيهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قائِماً بِالْقِسْطِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] .

Onların kaim (ayakta/dosdoğru) oluşunun tefsirindeki ikinci görüş: Onların hak dine sarılmakta sebatkâr, ona bağlı ve ona tutunmakta tereddütsüz olmalarıdır; bu da O'nun: { إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } “meğerki onun başında dikilip durasın” [Âl-i İmrân 75] yani hakkı talep etmekte ısrarcı, istemekte sebatkâr ve onda son derece kararlı olasın kavli gibidir. Allah Teâlâ'nın: { قائِماً بِالْقِسْطِ } “adaleti ayakta tutarak” [Âl-i İmrân 18] kavli de bu kabildendir.

وَأَقُولُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى كَوْنِ الْمُسْلِمِ قَائِمًا بحق العبودية وقوله قائِماً بِالْقِسْطِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَوْلَى قَائِمٌ بِحَقِّ الرُّبُوبِيَّةِ فِي الْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ فَتَمَّتِ الْمُعَاهَدَةُ بِفَضْلِ اللَّهِ تعالى كما قال: أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِمَا

Ben derim ki: Bu ayet, Müslümanın kulluk hakkını ayakta tuttuğuna delalet etmiştir; { قائِماً بِالْقِسْطِ } “adaleti ayakta tutarak” kavli ise Mevlâ'nın adalet ve ihsan ile rubûbiyet hakkını yerine getirdiğine delalet etmektedir. Böylece tıpkı O'nun: { أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz sözü tutun ki Ben de size verdiğim sözü tutayım” [Bakara 40] buyurduğu gibi, Allah Teâlâ'nın lütfuyla ahitleşme tamamlanmış olur. Bu, Hasan-ı Basrî'nin görüşüdür ve bu hususta şununla delil getirilmiştir:

رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ: إِنْ أُنَاسًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يُحَدِّثُونَنَا بِمَا يُعْجِبُنَا فَلَوْ كَتَبْنَاهُ، فَغَضِبَ ﷺ وَقَالَ: أَمُتَهَوِّكُونَ أَنْتُمْ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ كَمَا تَهَوَّكَتِ الْيَهُودُ،

Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Ehl-i Kitap'tan bazı kimseler bize hoşumuza giden şeyler anlatıyorlar; bunları yazsak olmaz mı?” Bunun üzerine (sallallâhu aleyhi ve sellem) öfkelendi ve: «Ey Hattâb oğlu! Yahudilerin şaşkınlığa düştüğü gibi siz de şaşkınlığa mı düşüyorsunuz?» buyurdu.

قَالَ الْحَسَنُ: مُتَحَيِّرُونَ مُتَرَدِّدُونَ «أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ أَتَيْتُكُمْ بِهَا بَيْضَاءَ نَقِيَّةً» وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ: «إِنَّكُمْ لَمْ تُكَلَّفُوا أَنْ تَعْمَلُوا بِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَإِنَّمَا أُمِرْتُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِهِمَا وَتُفَوِّضُوا عِلْمَهُمَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَكُلِّفْتُمْ/ أَنْ تُؤْمِنُوا بِمَا أُنْزِلَ عَلَيَّ فِي هَذَا الْوَحْيِ غُدْوَةً وَعَشِيًّا وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ أَدْرَكَنِي إِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَعِيسَى لَآمَنُوا بِي وَاتَّبَعُونِي»

Hasan: “Şaşkın ve tereddüt içinde mi kalıyorsunuz?” demiştir. «Haberiniz olsun ki canım elinde olana yemin ederim, onu size tertemiz, apaçık olarak getirdim.» Başka bir rivayette ise o esnada şöyle buyurmuştur: «Siz Tevrat ve İncil'deki şeylerle amel etmekle mükellef kılınmadınız; siz ancak onlara iman etmek ve onların ilmini Allah Teâlâ'ya havale etmekle emrolundunuz. Siz, sabah akşam bu vahiyle bana indirilen şeylere iman etmekle mükellef kılındınız. Muhammed'in canı elinde olana yemin ederim ki şayet İbrahim, Musa ve İsa bana yetişselerdi kesinlikle bana iman eder ve bana uyarlardı.»

فَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الثَّبَاتَ عَلَى هَذَا الدِّينِ وَاجِبٌ وَعَدَمَ التَّعَلُّقِ بِغَيْرِهِ وَاجِبٌ، فَلَا جَرَمَ مَدَحَهُمُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذَلِكَ فَقَالَ: مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ.

İşte bu haber, bu din üzerinde sebat etmenin vacip olduğuna ve ondan başkasına bağlanmamanın vacip olduğuna delalet eder. Dolayısıyla Allah Teâlâ bu ayette onları bununla övmüş ve: { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Kitap ehlinden dosdoğru duran bir topluluk vardır” buyurmuştur.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أُمَّةٌ قائِمَةٌ أَيْ مُسْتَقِيمَةٌ عَادِلَةٌ مِنْ قَوْلِكَ: أَقَمْتُ الْعُودَ فَقَامَ بِمَعْنَى اسْتَقَامَ، وَهَذَا كَالتَّقْرِيرِ لِقَوْلِهِ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ.

Üçüncü Görüş: { أُمَّةٌ قائِمَةٌ } yani dosdoğru, adil bir topluluktur; bu, “çubuğu doğrulttum da o da kâme (قَامَ) yani dosdoğru oldu” sözünden gelir. Bu da O'nun: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” kavlinin bir teyidi gibidir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ } “Gece vakitlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (يَتْلُونَ وَيُؤْمِنُونَ) فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ صِفَتَانِ لِقَوْلِهِ أُمَّةٌ أَيْ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ تَالُونَ مُؤْمِنُونَ.

Birinci Mesele: { يَتْلُونَ } ve { يُؤْمِنُونَ } kelimeleri merfû konumda olup { أُمَّةٌ } lafzının iki sıfatıdır; yani “dosdoğru, okuyan, inanan bir topluluk” demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: التِّلَاوَةُ الْقِرَاءَةُ وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الِاتِّبَاعِ فَكَأَنَّ التِّلَاوَةَ هِيَ اتِّبَاعُ اللَّفْظِ اللَّفْظَ.

İkinci Mesele: Tilavet (تِلَاوَة), kıraat (okumak) demektir. Kelimenin aslı ittiba (tâbi olmak, izlemek) kökündendir; sanki tilavet, lafzın lafza tâbi kılınmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: آيَاتُ اللَّهِ قَدْ يُرَادُ بِهَا آيَاتُ الْقُرْآنِ، وَقَدْ يُرَادُ بِهَا أَصْنَافُ مَخْلُوقَاتِهِ الَّتِي هِيَ دَالَّةٌ عَلَى ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَالْمُرَادُ هَاهُنَا الْأُولَى.

Üçüncü Mesele: “Âyâtullâh” (Allah'ın ayetleri) ifadesiyle bazen Kur'an ayetleri murad edilir, bazen de O'nun zatına ve sıfatlarına delalet eden mahlûkatının çeşitleri murad edilir. Burada kastedilen ise birincisidir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: آناءَ اللَّيْلِ أصلها في اللغة الأوقات والساعات وواحدها إنا، مِثْلُ: مِعَى وَأَمْعَاءٍ وَإِنْيٌ مِثْلُ نِحْيٍ وَأَنْحَاءِ، مَكْسُورُ الْأَوَّلِ سَاكِنُ الثَّانِي، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀، كَأَنَّ الثَّانِي مَأْخُوذٌ مِنْهُ لِأَنَّهُ انْتِظَارُ السَّاعَاتِ وَالْأَوْقَاتِ،

Dördüncü Mesele: “Ânâe'l-leyl” (آناءَ اللَّيْلِ) ifadesinin dildeki aslı vakitler ve saatlerdir. Tekili; mi'an (مِعًى) ve em'â (أَمْعَاء) gibi inen (إِنًى) yahut nihyün (نِحْيٌ) ve enhâun (أَنْحَاءٌ) gibi birincisi kesreli ikincisi sakin olarak inyün (إِنْيٌ) gelir. Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: Sanki ikinci (saat anlamı) ondan alınmıştır, çünkü bu, saatlerin ve vakitlerin beklenmesidir.

وَفِي الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلرَّجُلِ الَّذِي أَخَّرَ الْمَجِيءَ إِلَى الْجُمُعَةِ «آذَيْتَ وَآنَيْتَ»

Hadiste geldiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), cumaya gelmeyi geciktiren adama şöyle buyurmuştur: «Eziyet ettin ve geciktin (êneyte).»

أَيْ دَافَعْتَ الْأَوْقَاتَ.

Yani vakitleri savsakladın/geciktirdin demektir.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ يَسْجُدُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حَالًا من التلاوة كأنهم يقرؤن الْقُرْآنَ فِي السَّجْدَةِ مُبَالَغَةً فِي الْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ إِلَّا أَنَّ الْقَفَّالَ ﵀ رَوَى فِي «تَفْسِيرِهِ» حَدِيثًا: أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَهُوَ

Üçüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “secdeye kapanarak” kavlidir. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Tevazu ve huşûda aşırıya gitmek suretiyle sanki secdede Kur'an okuyorlarmış gibi, tilavetten hâl olması muhtemeldir. Ancak Kaffâl (rahimehullâh) kendi “Tefsir”inde bunun caiz olmadığına dair bir hadis rivayet etmiştir ki o da

قَوْلُهُ ﵇: «أَلَا إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَقْرَأَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا»

O'nun (aleyhisselâm) şu kavlidir: «Dikkat edin, rükûda veya secdede Kur'an okumaktan menedildim.»

الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُسْتَقِلًّا وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَقُومُونَ تَارَةً يَبْتَغُونَ الْفَضْلَ وَالرَّحْمَةَ بِأَنْوَاعِ مَا يَكُونُ فِي الصَّلَاةِ مِنَ الْخُضُوعِ لِلَّهِ تَعَالَى وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً [الْفُرْقَانِ: ٦٤] وَقَوْلِهِ أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ [الزُّمَرِ: ٩] قَالَ الْحَسَنُ: يُرِيحُ رَأْسَهُ بِقَدَمَيْهِ وَقَدَمَيْهِ بِرَأْسِهِ، وَهَذَا عَلَى مَعْنَى إِرَادَةِ الرَّاحَةِ وَإِزَالَةِ التَّعَبِ وَإِحْدَاثِ النَّشَاطِ الثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ وَصَفَهُمْ بِالتَّهَجُّدِ بِاللَّيْلِ وَالصَّلَاةُ تُسَمَّى سُجُودًا وَسَجْدَةً وَرُكُوعًا وَرَكْعَةً وَتَسْبِيحًا وَتَسْبِيحَةً، قَالَ تَعَالَى: وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٣] أَيْ صَلُّوا وَقَالَ: فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الرُّومِ: ١٧] وَالْمُرَادُ الصَّلَاةُ الرَّابِعُ:

İkincisi: Müstakil bir kelam olması muhtemeldir. Mana şöyledir: Onlar namazda Allah Teâlâ'ya karşı gösterilen tevazu çeşitleriyle lütuf ve rahmet dileyerek bazen kıyam ederler. Bu da O'nun: { وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً } “Ve onlar ki, Rableri için secdeye vararak ve kıyama durarak gecelerler” [Furkan 64] kavli ve O'nun: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ } “Yoksa o, gece vakitlerinde secde ederek ve kıyamda durarak itaat eden, ahiretten sakınan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir?” [Zümer 9] kavli gibidir. Hasan şöyle demiştir: “Başını ayaklarıyla, ayaklarını da başıyla dinlendirir.” Bu, dinlenme, yorgunluğu giderme ve canlılık kazanma iradesi manasındadır. Üçüncüsü: O'nun: { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “secdeye kapanarak” kavlinden muradın onların namaz kıldıkları olması muhtemeldir; onları gece teheccüd kılmakla vasıflamıştır. Nitekim namaz; sücûd, secde, rükû, rek'at, tesbih ve tesbiha olarak da isimlendirilir. Allah Teâlâ: { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” [Bakara 43] yani namaz kılın buyurmuştur. Yine: { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } “Akşama erdiğinizde ve sabaha çıktığınızda Allah'ı tesbih edin” [Rûm 17] buyurmuştur ki murad namazdır. Dördüncüsü:

يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ أَيْ يَخْضَعُونَ وَيَخْشَعُونَ لِلَّهِ لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْخُشُوعَ سُجُودًا كَقَوْلِهِ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [النحل: ٤٩] وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ ذَكَرَهَا الْقَفَّالُ ﵀.

O'nun: { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “secdeye kapanarak” kavlinden muradın Allah'a boyun eğerler ve huşû gösterirler manasında olması muhtemeldir; çünkü Araplar tıpkı O'nun: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'a secde eder” [Nahl 49] kavlinde olduğu gibi huşûyu sücûd (secde) olarak adlandırırlar. Bu vecihlerin hepsini Kaffâl (rahimehullâh) zikretmiştir.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا أَيْضًا يَقُومُونَ/ فِي اللَّيَالِي لِلتَّهَجُّدِ وَقِرَاءَةِ التَّوْرَاةِ، فَلَمَّا مَدَحَ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّهَجُّدِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ أَرْدَفَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ يَسْتَلْزِمُ الْإِيمَانَ بِجَمِيعِ أَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ وَالْإِيمَانَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ يَسْتَلْزِمُ الْحَذَرَ مِنَ الْمَعَاصِي، وَهَؤُلَاءِ الْيَهُودُ يُنْكِرُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ وَلَا يَحْتَرِزُونَ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ، فَلَمْ يَحْصُلْ لَهُمُ الْإِيمَانُ بِالْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ.

Dördüncü Sıfat: O'nun: { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar” kavlidir. Bil ki Yahudiler de geceleri teheccüd ve Tevrat okumak için kalkarlardı. Müminleri teheccüd ve Kur'an tilaveti ile övünce, bunun peşinden: { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar” kavlini ekledi. Biz Allah'a imanın O'nun bütün nebilerine ve resûllerine imanı gerektirdiğini, ahiret gününe imanın da günahlardan sakınmayı gerektirdiğini açıklamıştık. Bu Yahudiler ise Allah'ın peygamberlerini inkâr ediyorlar ve Allah'ın haram kıldığı günahlardan sakınmıyorlar; dolayısıyla onlarda mebde (başlangıç/yaratılış) ve meâd (ahiret) imanı gerçekleşmiş değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ كَمَالَ الْإِنْسَانِ أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ، وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَأَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الصَّلَاةُ وَأَفْضَلُ الْأَذْكَارِ ذِكْرُ اللَّهِ، وَأَفْضَلُ الْمَعَارِفِ مَعْرِفَةُ الْمَبْدَأِ وَمَعْرِفَةُ الْمَعَادِ، فَقَوْلُهُ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الصَّادِرَةِ عَنْهُمْ وَقَوْلُهُ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إِشَارَةٌ إِلَى فَضْلِ الْمَعَارِفِ الْحَاصِلَةِ فِي قُلُوبِهِمْ فَكَانَ هَذَا إِشَارَةً إِلَى كَمَالِ حَالِهِمْ فِي الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ وَفِي الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ، وَذَلِكَ أَكْمَلُ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ، وَهِيَ الْمَرْتَبَةُ الَّتِي يُقَالُ لَهَا: إِنَّهَا آخِرُ دَرَجَاتِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَأَوَّلُ دَرَجَاتِ الْمَلَكِيَّةِ.

Bil ki insanın kemali, hakkı zatı için, hayrı da onunla amel etmek için bilmesidir. Amellerin en faziletlisi namaz, zikirlerin en faziletlisi Allah'ın zikri, marifetlerin en faziletlisi ise mebde ve meâd marifetidir. Dolayısıyla O'nun: { يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “Gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” kavli onlardan sadır olan salih amellere işarettir; { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar” kavli ise kalplerinde hâsıl olan marifetlerin faziletine işarettir. Böylece bu, onların hem ameli kuvvetteki hem de nazari kuvvetteki hallerinin kemaline işaret olmuştur. Bu ise insanın en kâmil halleridir ve insaniyet derecelerinin sonuncusu, melekiyet derecelerinin birincisi olduğu söylenen mertebedir.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ.

Beşinci Sıfat: O'nun: { وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emrederler” kavlidir.

الصِّفَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي الْكَمَالِ أَنْ يَكُونَ تَامًّا وَفَوْقَ التَّمَامِ فَكَوْنُ الْإِنْسَانِ تَامًّا لَيْسَ إِلَّا فِي كَمَالِ قُوَّتِهِ الْعَمَلِيَّةِ وَالنَّظَرِيَّةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَكَوْنُهُ فَوْقَ التَّمَامِ أَنْ يَسْعَى فِي تَكْمِيلِ

Altıncı Sıfat: O'nun: { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Kötülükten alıkoyarlar” kavlidir. Bil ki kemaldeki nihai gaye, kişinin tam ve tamın da üstünde olmasıdır. İnsanın tam olması ancak ameli ve nazari kuvvetinin kemale ermesiyle mümkündür ki bunun zikri geçmişti. Tamın üstünde olması ise eksik olanları yetkinleştirmeye çalışmasıdır.

النَّاقِصِينَ، وَذَلِكَ بِطَرِيقَيْنِ، إِمَّا بِإِرْشَادِهِمْ إِلَى مَا ينبغي وهو الأمر بالمعروف، أو بمنعهم عَمَّا لَا يَنْبَغِي وَهُوَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ أَيْ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ وَبِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ أَيْ يَنْهَوْنَ عَنِ الشِّرْكِ بِاللَّهِ، وَعَنْ إِنْكَارِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْمَعْرُوفِ وَالْمُنْكَرِ مُطْلَقٌ فَلَمْ يَجُزْ تَخْصِيصُهُ بِغَيْرِ دَلِيلٍ، فَهُوَ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَعْرُوفٍ وَكُلَّ مُنْكَرٍ.

Bu da iki yolla olur: Ya onları gereken şeylere yönlendirmekle ki bu marufu emretmektir, ya da onları yapılmaması gereken şeylerden men etmekle ki bu da münkerden nehyetmektir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “{ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } yani Allah'ın birliğine ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine çağırırlar; { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } yani Allah'a şirk koşmaktan ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetini inkâr etmekten nehyederler.” Bil ki ma'ruf ve münker lafızları mutlaktır (geneldir); dolayısıyla delilsiz olarak tahsis edilmesi caiz değildir. O halde bu, her marufu ve her münkeri kapsamaktadır.

الصِّفَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ يَتَبَادَرُونَ إِلَيْهَا خَوْفَ الْفَوْتِ بِالْمَوْتِ، وَالْآخَرُ: يَعْمَلُونَهَا غَيْرَ مُتَثَاقِلِينَ. فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ الْعَجَلَةَ مَذْمُومَةٌ

Yedinci Sıfat: O'nun: { وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Ve hayırlarda yarışırlar” kavlidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Ölümle elden kaçırma korkusundan dolayı onlara koşuşmalarıdır. Diğeri: Onları üşenmeden, ağır davranmadan yapmalarıdır. Eğer denilirse ki: Acele etmek kınanmış değil midir?

قَالَ ﵊: «الْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ وَالتَّأَنِّي مِنَ الرَّحْمَنِ»

Nitekim (aleyhisselâm): «Acele şeytandandır, teenni (temkinli ve ağırbaşlı davranmak) ise Rahmân'dandır» buyurmuştur.

فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ السُّرْعَةِ وَبَيْنَ الْعَجَلَةِ؟ قُلْنَا: السُّرْعَةُ مَخْصُوصَةٌ بِأَنْ يُقَدَّمَ مَا يَنْبَغِي تقديمه، والعجلة ومخصوصة بِأَنْ يُقَدَّمَ مَا لَا يَنْبَغِي تَقْدِيمُهُ، فَالْمُسَارَعَةُ مَخْصُوصَةٌ بِفَرْطِ الرَّغْبَةِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، لِأَنَّ مَنْ رَغِبَ فِي الْأَمْرِ، آثَرَ الْفَوْرَ عَلَى التَّرَاخِي، قَالَ تَعَالَى: وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٣] وَأَيْضًا الْعَجَلَةُ لَيْسَتْ مَذْمُومَةً عَلَى الْإِطْلَاقِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى [طَهَ: ٨٤] .

O halde sür'at (hızlı davranmak) ile acele arasındaki fark nedir? Biz deriz ki: Sür'at, öne alınması gerekeni öne almakla ilgilidir; acele ise öne alınmaması gerekeni öne almakla ilgilidir. Dolayısıyla müsâraat (yarışıp koşma), dinle ilgili hususlarda aşırı istek duymakla ilgilidir; çünkü bir şeyi arzulayan kimse hemen yapmayı ertelemeye tercih eder. Allah Teâlâ: { وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin mağfiretine koşun” [Âl-i İmrân 133] buyurmuştur. Ayrıca acele mutlak olarak yerilmiş değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } “Razı olasın diye Sana aceleyle geldim Rabbim” [Tâhâ 84] kavli buna delildir.

الصِّفَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ وَالْمَعْنَى وَأُولَئِكَ الْمَوْصُوفُونَ بِمَا وُصِفُوا بِهِ مِنْ جُمْلَةِ الصَّالِحِينَ الَّذِينَ صَلَحَتْ أَحْوَالُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَرَضِيَهُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَصْفَ بِذَلِكَ غَايَةُ الْمَدْحِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْمَعْقُولُ، أَمَّا الْقُرْآنُ، فَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَحَ بِهَذَا الْوَصْفِ أَكَابِرَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ/ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فَقَالَ: بَعْدَ ذِكْرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذِي الْكِفْلِ وَغَيْرِهِمْ وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٦] وَذَكَرَ حِكَايَةً عَنْ سُلَيْمَانَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ [النَّمْلِ: ١٩] وَقَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ [التَّحْرِيمِ: ٤] وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ الصَّلَاحَ ضِدُّ الْفَسَادِ، وَكُلُّ مَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فَهُوَ فَسَادٌ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي الْعَقَائِدِ، أَوْ فِي الْأَعْمَالِ، فَإِذَا كَانَ كُلُّ مَا حَصَلَ مِنْ بَابِ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ، فَقَدْ حَصَلَ الصَّلَاحُ، فَكَانَ الصَّلَاحُ دَالًّا عَلَى أَكْمَلِ الدَّرَجَاتِ.

Sekizinci Sıfat: O'nun: { وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İşte onlar salihlerdendir” kavlidir. Mana şöyledir: Kendileriyle vasıflanan bu sıfatlara sahip olanlar, Allah Teâlâ katında halleri düzelmiş ve kendilerinden razı olunmuş salih kimseler zümresindendir. Bil ki bununla vasıflanmak övgünün zirvesidir; buna Kur'an ve akıl delalet eder. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ bu vasıfla büyük peygamberleri (aleyhimüssalâtü vesselâm) övmüştür. Nitekim İsmail, İdris ve Zülkifl'i ve diğerlerini zikrettikten sonra: { وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onları rahmetimize kattık; çünkü onlar salihlerdendi” [Enbiyâ 86] buyurmuştur. Süleyman'dan (aleyhisselâm) naklen de onun şöyle dediğini zikretmiştir: { وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ } “Ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat” [Neml 19]. Yine: { فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz Allah onun dostudur; Cebrail ve müminlerin salih olanları da” [Tahrîm 4] buyurmuştur. Akla gelince; salah (iyilik/düzgünlük) fesadın zıddıdır. Olmaması gereken her şey fesattır; bu ister inançlarda ister amellerde olsun. Olması gereken şeyler cinsinden ne gerçekleşirse salah gerçekleşmiş olur; dolayısıyla salah en mükemmel derecelere delalet etmektedir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّمَانِيَةَ قَالَ: وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ bu sekiz sıfatı zikredince: { وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Yapacakları hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir” buyurdu. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ بِالْيَاءِ عَلَى الْمُغَايَبَةِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ مِنْ ذِكْرِ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، يَتْلُونَ وَيَسْجُدُونَ وَيُؤْمِنُونَ وَيَأْمُرُونَ وَيَنْهَوْنَ ويسارعون، ولن يضيع لهم ما يعلمون، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ جُهَّالَ الْيَهُودِ لَمَّا قَالُوا لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ إِنَّكُمْ خَسِرْتُمْ بِسَبَبِ هَذَا الْإِيمَانِ، قَالَ تَعَالَى بَلْ فَازُوا بِالدَّرَجَاتِ الْعُظْمَى، فَكَانَ الْمَقْصُودُ تَعْظِيمَهُمْ لِيَزُولَ عَنْ قَلْبِهِمْ أَثَرُ كَلَامِ أُولَئِكَ الْجُهَّالِ، ثُمَّ هَذَا وَإِنْ كَانَ بِحَسَبِ اللَّفْظِ يَرْجِعُ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، فَإِنَّ سَائِرَ الْخَلْقِ يَدْخُلُونَ فِيهِ نَظَرًا إِلَى الْعِلَّةِ.

Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, gayb sîgasıyla (üçüncü şahıs) { وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } şeklinde yâ ile okumuşlardır; çünkü kelam, Ehl-i Kitap'tan iman edenlerin zikrinden ibaret olan önceki kısımla irtibatlıdır: okurlar, secde ederler, inanırlar, emrederler, nehyederler ve yarışırlar; bildikleri/yaptıkları şeyler asla zayi edilmeyecektir. Maksat şudur: Yahudilerin cahilleri Abdullah b. Selâm'a “Siz bu iman sebebiyle hüsrana uğradınız” dediklerinde, Allah Teâlâ aksine onların en yüce dereceleri kazandıklarını beyan etmiştir. Maksat, o cahillerin sözünün izinin onların kalbinden silinmesi için onları yüceltmektir. Sonra bu, lafız itibarıyla Ehl-i Kitap'ın iman edenlerinden daha önce zikredilenlerin hepsine râci olsa da illete itibar edildiğinde diğer mahlûkat da buna dâhil olur.

وَأَمَّا الْبَاقُونَ فَإِنَّهُمْ قَرَءُوا بِالتَّاءِ عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ فَهُوَ ابْتِدَاءُ خِطَابٍ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَعْنَى أَنَّ أَفْعَالَ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ ذُكِرَتْ، ثُمَّ قَالَ: وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ مَعَاشِرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ مِنْ جُمْلَتِكُمْ هَؤُلَاءِ، فَلَنْ تُكْفَرُوهُ، وَالْفَائِدَةُ أَنْ يَكُونَ حُكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ عَامًّا بِحَسَبِ اللَّفْظِ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّ نَظَائِرَ هَذِهِ الْآيَةِ جَاءَتْ مُخَاطِبَةً لِجَمِيعِ الْخَلَائِقِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ بِقَوْمٍ دُونَ قَوْمٍ كَقَوْلِهِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ

Geri kalanlar ise hitap yoluyla tâ ile okumuşlardır; bu da bütün müminlere yönelik yeni bir hitaptır. Bunun manası şudur: Ehl-i Kitab'ın müminlerinin fiilleri zikredildi, ardından şöyle buyruldu: “Ey aralarında bu kimselerin de bulunduğu müminler topluluğu! Hayır olarak ne yaparsanız asla karşılıksız bırakılmayacaktır.” Buradaki fayda, bu ayetin hükmünün lafız itibarıyla bütün mükellefler hakkında genel olmasıdır. Bunu teyit eden hususlardan biri de bu ayetin benzerlerinin, bir kavme tahsis edilmeksizin bütün mahlûkata hitap ederek gelmiş olmasıdır; nitekim O'nun: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Hayırdan ne yaparsanız Allah onu bilir”

[الْبَقَرَةِ: ١٩٧] وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وما تفعلوا من خير تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَمَّا أَبُو عَمْرٍو فَالْمَنْقُولُ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ بِالْقِرَاءَتَيْنِ.

[Bakara 197] kavli, { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “Hayra dair ne infak ederseniz size tastamam ödenir” [Bakara 272] ve { وما تفعلوا من خير تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } “Hayra dair ne yaparsanız onu Allah katında bulursunuz” [Bakara 110] kavilleri böyledir. Ebû Amr'a gelince, ondan nakledilen rivayete göre o bu ayeti her iki kıraatle de okumaktaydı.