وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ (مِنْ) هَاهُنَا لِلتَّبْعِيضِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا أَيْضًا عَلَى قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ فَائِدَةَ كَلِمَةِ (مِنْ) هِيَ أَنَّ فِي الْقَوْمِ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الدَّعْوَةِ وَلَا عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ مِثْلُ النِّسَاءِ وَالْمَرْضَى وَالْعَاجِزِينَ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ مُخْتَصٌّ بِالْعُلَمَاءِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: الدَّعْوَةُ إِلَى الْخَيْرِ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى الْخَيْرِ مَشْرُوطَةٌ بِالْعِلْمِ بِالْخَيْرِ وَبِالْمَعْرُوفِ وَبِالْمُنْكَرِ، فَإِنَّ الْجَاهِلَ رُبَّمَا عَادَ إِلَى الْبَاطِلِ وَأَمَرَ بِالْمُنْكَرِ وَنَهَى عَنِ المعروف، وربما
İkinci görüş: Buradaki “min (مِنْ)” teb‘îz (bazılık) içindir. Bu görüşü savunanlar da kendi aralarında iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: “Min (مِنْ)” kelimesinin sağladığı fayda şudur: Topluluk içinde kadınlar, hastalar ve acizler gibi ne davete ne de iyiliği emredip kötülükten men etmeye güç yetiremeyen kimseler bulunmaktadır. İkincisi: Bu mükellefiyet âlimlere mahsustur. Buna iki yön delalet eder: Birincisi: Bu ayet üç şeyin emredilmesini içermektedir: Hayra davet, iyiliği emretmek ve kötülükten men etmek. Malumdur ki hayra davet etmek; hayrı, marufu (iyiliği) ve münkeri (kötülüğü) bilme şartına bağlıdır. Çünkü cahil kimse bazen batıla dönebilir, kötülüğü emredip iyilikten nehyedebilir; bazen de
عَرَفَ الْحُكْمَ فِي مَذْهَبِهِ وَجَهِلَهُ فِي مَذْهَبِ صَاحِبِهِ فَنَهَاهُ عَنْ غَيْرِ مُنْكَرٍ، وَقَدْ يُغْلِظُ فِي مَوْضِعِ اللِّينِ وَيَلِينُ فِي مَوْضِعِ الْغِلْظَةِ، وَيُنْكِرُ عَلَى مَنْ لَا يَزِيدُهُ إِنْكَارُهُ إِلَّا تَمَادِيًا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ مُتَوَجِّهٌ عَلَى الْعُلَمَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ بَعْضُ الْأُمَّةِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ [التوبة: ١٢٢] والثاني: أنا جمعنا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَى سَبِيلِ الْكِفَايَةِ بِمَعْنَى أَنَّهُ مَتَى قَامَ بِهِ الْبَعْضُ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْمَعْنَى لِيَقُمْ بِذَلِكَ بَعْضُكُمْ، فَكَانَ فِي الْحَقِيقَةِ هَذَا إِيجَابًا عَلَى الْبَعْضِ لَا عَلَى الْكُلِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
hükmü kendi mezhebinde bilir de muhatabının mezhebinde bilmez, böylece münker olmayan bir şeyden nehyeder; bazen yumuşak davranılması gereken yerde sert davranır, sert davranılması gereken yerde yumuşak davranır ve inkârı/müdahalesi kendisini sadece haddi aşmaya sevk edecek kimseye müdahale eder. Dolayısıyla bu mükellefiyetin âlimlere yönelik olduğu sabit olmuştur; şüphe yok ki onlar da ümmetin bir kısmıdır. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } “Onların her fırkasından bir taifenin dinde derinleşmek için sefere çıkması gerekmez miydi?” [et-Tevbe: 122] kavlidir. İkincisi: Biz bunun farz-ı kifâye yoluyla vacip olduğu hususunda icma ettik; yani bir kısım insan bunu yerine getirdiğinde diğerlerinin üzerinden düşer. Durum böyle olunca mana: “İçinizden bir kısmı bunu yerine getirsin” şeklinde olur. Dolayısıyla bu, gerçekte herkes üzerine değil, bir kısım üzerine vacip kılma olmuştur; en doğrusunu Allah bilir.
وَفِيهِ قَوْلٌ رَابِعٌ: وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ: إِنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَعَلَّمُونَ مِنَ الرَّسُولِ ﵇ وَيُعَلِّمُونَ النَّاسَ، وَالتَّأْوِيلُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كُونُوا أُمَّةً مُجْتَمِعِينَ عَلَى حِفْظِ سُنَنِ الرَّسُولِ ﷺ وَتَعَلُّمِ الدِّينِ.
Bu konuda dördüncü bir görüş daha vardır ki o da Dahhâk'ın şu görüşüdür: Bu ayetten kastedilenler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Çünkü onlar Resûl aleyhisselâm'dan öğreniyor ve insanlara öğretiyorlardı. Bu veçheye göre tevil: “Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetlerini korumak ve dini öğrenmek üzere bir araya gelmiş bir ümmet olun” şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ اشْتَمَلَتْ عَلَى التَّكْلِيفِ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ، أَوَّلُهَا: الدَّعْوَةُ إِلَى الْخَيْرِ ثُمَّ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ، ثُمَّ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَلِأَجْلِ الْعَطْفِ يَجِبُ كَوْنُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ مُتَغَايِرَةً، فَنَقُولُ: أَمَّا الدَّعْوَةُ إِلَى الْخَيْرِ فَأَفْضَلُهَا الدَّعْوَةُ إِلَى إِثْبَاتِ ذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَتَقْدِيسِهِ عَنْ مُشَابَهَةِ الْمُمْكِنَاتِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى الْخَيْرِ تَشْتَمِلُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] وقوله تعالى: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي [يُوسُفَ: ١٠٨] .
İkinci Mesele: Bu ayet üç şeyle mükellef kılınmayı içermiştir: İlki hayra davet, sonra marufu emretmek, sonra da münkerden nehyetmektir. Atıf sebebiyle bu üç şeyin birbirinden farklı olması gerekir. Deriz ki: Hayra davete gelince; bunun en faziletlisi Allah'ın zatını ve sıfatlarını ispata ve O'nu mümkinata (yaratılmışlara) benzemekten tenzih etmeye davettir. Hayra davetin zikrettiğimiz şeyleri içerdiğini söylememiz, Allah Teâlâ'nın: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle davet et” [en-Nahl: 125] kavli ve Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz” [Yûsuf: 108] kavli sebebiyledir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الدَّعْوَةُ إِلَى الْخَيْرِ جِنْسٌ تَحْتَهُ نَوْعَانِ أَحَدُهُمَا: التَّرْغِيبُ فِي فِعْلِ مَا يَنْبَغِي وَهُوَ بِالْمَعْرُوفِ وَالثَّانِي: التَّرْغِيبُ فِي تَرْكِ مَا لَا يَنْبَغِي وَهُوَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ فَذَكَرَ الْجِنْسَ أَوَّلًا ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِنَوْعَيْهِ مُبَالَغَةً فِي الْبَيَانِ، وَأَمَّا شَرَائِطُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَمَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْكَلَامِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Hayra davet bir cinstir ve altında iki tür bulunur: Birincisi: Yapılması gereken şeye teşvik etmektir ki bu maruftur. İkincisi: Yapılmaması gereken şeyi terk etmeye teşvik etmektir ki bu da münkerden nehyetmektir. Böylece [Cenâb-ı Hak] beyanda mübalağa yapmak için önce cinsi zikretmiş, ardından onun iki türünü peşine eklemiştir. İyiliği emredip kötülükten sakındırmanın şartlarına gelince, bunlar kelam kitaplarında zikredilmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyurdu. Bunun tefsiri daha önce geçmişti. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْهُمْ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ الْفَاسِقَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَأْمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، قَالَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآمِرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهِيَ عَنِ الْمُنْكَرِ مِنَ الْمُفْلِحِينَ، وَالْفَاسِقُ لَيْسَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْآمِرُ بِالْمَعْرُوفِ لَيْسَ بِفَاسِقٍ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ الْغَالِبِ فَإِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ مَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ لَمْ يَشْرَعْ فِيهِ إِلَّا بَعْدَ صَلَاحِ أَحْوَالِ نَفْسِهِ، لِأَنَّ الْعَاقِلَ يُقَدِّمُ مُهِمَّ نَفْسِهِ عَلَى مُهِمِّ الْغَيْرِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَكَّدُوا هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ [التوبة: ٤٤] وبقوله لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٢، ٣] وَلِأَنَّهُ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ لِمَنْ يَزْنِي بِامْرَأَةٍ أَنْ يَأْمُرَهَا بِالْمَعْرُوفِ فِي أَنَّهَا لِمَ كَشَفَتْ وَجْهَهَا؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ فِي غَايَةِ الْقُبْحِ، وَالْعُلَمَاءُ قَالُوا: الْفَاسِقُ لَهُ أَنْ يَأْمُرَ بِالْمَعْرُوفِ لِأَنَّهُ وَجَبَ عَلَيْهِ تَرْكُ ذَلِكَ الْمُنْكَرِ وَوَجَبَ عَلَيْهِ النَّهْيُ عَنْ ذَلِكَ الْمُنْكَرِ، فَبِأَنَّ تَرْكَ أَحَدِ الْوَاجِبَيْنِ لَا يُلْزِمُهُ تَرْكَ الْوَاجِبِ الْآخَرِ، وَعَنِ السَّلَفِ: مُرُوا بِالْخَيْرِ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا، وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ سَمِعَ مُطَرِّفَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: لَا أَقُولُ مَا لَا أَفْعَلُ، فَقَالَ: وَأَيُّنَا يَفْعَلُ مَا يَقُولُ؟ وَدَّ الشَّيْطَانُ لَوْ ظَفِرَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنْكُمْ فَلَا يَأْمُرُ أَحَدٌ بِمَعْرُوفٍ وَلَا يَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ.
Birinci Mesele: Onlardan bazıları, fasıkın iyiliği emredip kötülükten sakındırma yetkisi olmadığına dair bu ayete sarılmış ve şöyle demişlerdir: Çünkü bu ayet, iyiliği emredip kötülükten nehyedenin kurtuluşa erenlerden olduğuna delalet etmektedir; fâsık ise kurtuluşa erenlerden değildir. O halde iyiliği emredenin fasık olmaması vacip olur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, galip olan duruma binaen vazedilmiştir; zira zahir olan şudur ki, iyiliği emredip kötülükten nehyeden kimse buna ancak kendi nefsinin hallerini düzelttikten sonra başlar. Çünkü akıllı kişi kendi mühim işini başkasının mühim işinden öne alır. Sonra onlar bunu Allah Teâlâ'nın: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” [et-Tevbe: 44] kavliyle ve: { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazap sebebi olmuştur” [es-Saff: 2-3] kavliyle teyit etmişlerdir. Bir de şundan ötürüdür ki; eğer bu caiz olsaydı, bir kadınla zina eden kimsenin ona yüzünü niçin açtığı konusunda marufu emretmesi caiz olurdu. Malumdur ki bu son derece çirkindir. Âlimler ise şöyle demişlerdir: Fasıkın iyiliği emretme hakkı vardır; zira hem o münkeri terk etmesi hem de o münkerden sakındırması kendisine vaciptir. Dolayısıyla iki vacipten birini terk etmesi, diğer vacibi de terk etmesini gerektirmez. Selef'ten: “Kendiniz yapmasanız da hayrı emrediniz” [sözü] nakledilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o, Mutarrif b. Abdillâh'ın: “Yapmadığım şeyi söylemem” dediğini işitmiş, bunun üzerine şöyle demiştir: “Hangimiz söylediğini yapıyor ki? Şeytan sizden bu sözü kapmayı ne kadar da çok ister; öyle ki hiç kimse ne iyiliği emreder ne de kötülükten sakındırır!”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ كَانَ خَلِيفَةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَخَلِيفَةَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir]: «Kim iyiliği emreder ve kötülükten nehyederse, Allah'ın yeryüzündeki halifesi,
رَسُولِهِ وَخَلِيفَةَ كِتَابِهِ»
Resûlü'nün halifesi ve Kitabı'nın halifesi olur.»
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁: أَفْضَلُ الْجِهَادِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَقَالَ أَيْضًا: مَنْ لَمْ يَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفًا وَلَمْ يُنْكِرْ مُنْكَرًا نُكِّسَ وَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ،
Ali radıyallâhu anh'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Cihadın en faziletlisi iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmektir.» O yine şöyle demiştir: «Kimin kalbi marufu bilmez ve münkeri reddetmezse baş aşağı edilir ve üstü altına getirilir.»
وَرَوَى الْحَسَنُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَانْتَهُوا عَنِ الْمُنْكَرِ تَعِيشُوا بِخَيْرٍ، وَعَنِ الثَّوْرِيِّ: إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُحَبَّبًا فِي جِيرَانِهِ مَحْمُودًا عِنْدَ إِخْوَانِهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ مُدَاهِنٌ.
Hasan[-ı Basrî], Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ey insanlar! İyiliği emredin ve kötülükten nehyedin ki hayır üzere yaşayasınız.» Sevrî'den de şöyle [rivayet edilmiştir]: «Bir adam komşularına kendini sevdiren ve kardeşleri nezdinde övülen biriyse bil ki o müdâhene (dalkavukluk) edendir.»
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ اللَّهُ ﷾: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ [الْحُجُرَاتِ: ٩] قُدِّمَ الْإِصْلَاحُ عَلَى الْقِتَالِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يُبْدَأَ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ بِالْأَرْفَقِ مُتَرَقِّيًا إِلَى الْأَغْلَظِ فَالْأَغْلَظِ، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ [النِّسَاءِ: ٣٤] يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، ثُمَّ إِذَا لَمْ يَتِمَّ الْأَمْرُ بِالتَّغْلِيظِ وَالتَّشْدِيدِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْقَهْرُ بِالْيَدِ، فَإِنْ عَجَزَ فَبِاللِّسَانِ، فَإِنْ عَجَزَ فَبِالْقَلْبِ، وَأَحْوَالُ النَّاسِ مُخْتَلِفَةٌ فِي هَذَا الْبَابِ.
Üçüncü Mesele: Allah Azze ve Celle: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } “Eğer müminlerden iki taife birbirleriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri diğerine tecavüz ederse, Allah'ın emrine dönünceye kadar tecavüz edenle savaşın” [el-Hucurât: 9] buyurarak arayı düzeltmeyi savaştan öne almıştır. Bu da iyiliği emredip kötülükten nehyetmede en yumuşaktan başlanıp daha serte, sonra daha serte doğru kademeli olarak ilerlenmesini iktiza eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ } “Yataklarda onları yalnız bırakın ve onları dövün” [en-Nisâ: 34] kavli de zikrettiğimiz şeye delalet eder. Sonra sertlik ve şiddet göstermekle iş tamamlanmazsa, elle zor kullanması vacip olur; buna gücü yetmezse dille, buna da gücü yetmezse kalple [müdahale eder]. İnsanların bu konudaki halleri farklı farklıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ.
Sonra [Allah] Teâlâ: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın” buyurdu.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي النَّظْمِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ بَيَّنَ فِي/ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ دِينِ الْإِسْلَامِ وَصِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ حَسَدُوا مُحَمَّدًا ﷺ وَاحْتَالُوا فِي إِلْقَاءِ الشُّكُوكِ وَالشُّبُهَاتِ فِي تِلْكَ النُّصُوصِ الظَّاهِرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ خَتَمَ ذَلِكَ بِأَنْ حَذَّرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مِثْلِ فِعْلِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهُوَ إِلْقَاءُ الشُّبُهَاتِ فِي هَذِهِ النُّصُوصِ وَاسْتِخْرَاجُ التَّأْوِيلَاتِ الْفَاسِدَةِ الرَّافِعَةِ لِدَلَالَةِ هَذِهِ النُّصُوصِ فَقَالَ: وَلا تَكُونُوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ عِنْدَ سَمَاعِ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ تِلْكَ النُّصُوصُ الظَّاهِرَةُ، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَكُونُ الْآيَةُ مِنْ تَتِمَّةِ جُمْلَةِ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَ الْآمِرُ بِالْمَعْرُوفِ قَادِرًا عَلَى تَنْفِيذِ هَذَا التَّكْلِيفِ عَلَى الظَّلَمَةِ وَالْمُتَغَالِينَ، وَلَا تَحْصُلُ هَذِهِ الْقُدْرَةُ إِلَّا إِذَا حَصَلَتِ الْأُلْفَةُ وَالْمَحَبَّةُ بَيْنَ أَهْلِ الْحَقِّ وَالدِّينِ، لَا جَرَمَ حَذَّرَهُمْ تَعَالَى مِنَ الْفُرْقَةِ وَالِاخْتِلَافِ لِكَيْ لَا يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِعَجْزِهِمْ عَنِ الْقِيَامِ بِهَذَا التَّكْلِيفِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ تَتِمَّةِ الْآيَةِ السَّابِقَةِ فَقَطْ.
Birinci Mesele: Nazımda (ayetlerin tertibinde) iki yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ geçen ayetlerde Tevrat ve İncil'de İslâm dininin sıhhatine ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin sıhhatine delalet eden şeyleri açıkladığını zikretmiş; ardından Ehl-i Kitab'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kıskandıklarını ve bu açık nasslar hakkında şüpheler ve tereddütler fırlatmada hileye başvurduklarını belirtmiştir. Sonra Allah Teâlâ müminlere Allah'a iman etmeyi ve Allah'a davet etmeyi emretmiş; ardından da bu açık nasslara şüpheler fırlatmak ve bu nassların delaletini ortadan kaldıran bozuk teviller üretmekten ibaret olan Ehl-i Kitab'ın fiilinin bir benzerini yapmaktan müminleri sakındırarak bunu hitama erdirmiş ve: [Ey müminler!] Bu apaçık delilleri işittiğinizde, kendilerine Tevrat ve İncil'de bu açık nasslar geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşen Ehl-i Kitap gibi olmayın, buyurmuştur. Bu veçheye göre ayet, geçen ayetler bütününün tamamlayıcısı olmaktadır. İkincisi: Allah Teâlâ iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyi emrettiğinde —ki bu ancak emreden kimsenin bu mükellefiyeti zalimler ve haddi aşanlar üzerinde tatbik etmeye muktedir olmasıyla tamamlanır ve bu kudret de ancak hak ve din ehli arasında ülfet ve sevgi meydana geldiğinde hâsıl olur— şüphesiz bu mükellefiyeti yerine getirmekten aciz kalmalarına sebep olmasın diye onları tefrika ve ihtilaftan sakındırmıştır. Bu veçheye göre bu ayet yalnızca önceki ayetin tamamlayıcısı olmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا بِسَبَبِ اتِّبَاعِ الْهَوَى وَطَاعَةِ النَّفْسِ وَالْحَسَدِ، كَمَا أَنَّ إِبْلِيسَ تَرَكَ نَصَّ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبِ حَسَدِهِ لِآدَمَ الثَّانِي: تَفَرَّقُوا حَتَّى صَارَ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ يُصَدِّقُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ بَعْضًا دُونَ بَعْضٍ، فَصَارُوا بِذَلِكَ إِلَى الْعَدَاوَةِ وَالْفُرْقَةِ الثَّالِثُ: صَارُوا مِثْلَ مُبْتَدِعَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، مِثْلَ الْمُشَبِّهَةِ وَالْقَدَرِيَّةِ وَالْحَشْوِيَّةِ.
İkinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا } “Parçalanıp ayrılığa düştüler” kavli hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: İblis'in Âdem'e olan hasedi yüzünden Allah Teâlâ'nın nassını terk etmesi gibi, hevalarına uymaları, nefislerine boyun eğmeleri ve haset sebebiyle parçalanıp ihtilafa düştüler. İkincisi: Onlardan her bir grup peygamberlerden bir kısmını tasdik edip bir kısmını etmeyecek derecede parçalandılar ve bu sebeple düşmanlığa ve ayrılığa sürüklendiler. Üçüncüsü: Bu ümmetin Müşebbihe, Kaderiyye ve Haşviyye gibi bidatçıları gibi oldular.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ وَذَكَرَهُمَا لِلتَّأْكِيدِ وَقِيلَ: بَلْ مَعْنَاهُمَا مُخْتَلِفٌ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقِيلَ: تَفَرَّقُوا بِالْعَدَاوَةِ وَاخْتَلَفُوا فِي الدِّينِ، وَقِيلَ: تَفَرَّقُوا بِسَبَبِ اسْتِخْرَاجِ التَّأْوِيلَاتِ الْفَاسِدَةِ مِنْ تِلْكَ النُّصُوصِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بِأَنْ حَاوَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ نُصْرَةَ قَوْلِهِ وَمَذْهَبِهِ وَالثَّالِثُ: تَفَرَّقُوا بِأَبْدَانِهِمْ
Üçüncü Mesele: Bazıları demiştir ki: “Tefarrakū” ve “Ihtelefū” kelimelerinin manası birdir ve pekiştirme için birlikte zikredilmişlerdir. Denildi ki: Bilakis manaları farklıdır. Sonra [farklı oluşu konusunda] ihtilaf ettiler; denildi ki: Düşmanlıkla parçalandılar, dinde ihtilafa düştüler. Denildi ki: O nasslardan bozuk teviller çıkarma sebebiyle parçalandılar; sonra her biri kendi görüş ve mezhebine yardım etmeye çalışmak suretiyle ihtilafa düştüler. Üçüncüsü:
بِأَنْ صَارَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِكَ الْأَحْبَارِ رَئِيسًا فِي بَلَدٍ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بِأَنْ صَارَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَدَّعِي أَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ وَأَنَّ صَاحِبَهُ عَلَى الْبَاطِلِ، وَأَقُولُ: إِنَّكَ إِذَا أَنْصَفْتَ عَلِمْتَ أَنَّ أَكْثَرَ عُلَمَاءِ هَذَا الزَّمَانِ صَارُوا مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَنَسْأَلُ اللَّهَ الْعَفْوَ وَالرَّحْمَةَ.
bedenleriyle parçalandılar; şöyle ki o hahamlardan her biri bir beldede reis oldu, sonra her biri kendisinin hak üzerinde olduğunu ve arkadaşının batıl üzerinde olduğunu iddia ederek ihtilafa düştüler. Ben de derim ki: Eğer insaflı davranırsan, bu zamanın âlimlerinin çoğunun bu sıfatla vasıflandığını anlarsın; Allah'tan af ve rahmet dileriz.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا قَالَ: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَلَمْ يَقُلْ (جَاءَتْهُمْ) لِجَوَازِ حَذْفِ عَلَامَةٍ مِنَ الْفِعْلِ إِذَا كَانَ فِعْلُ الْمُؤَنَّثِ مُتَقَدِّمًا.
Dördüncü Mesele: [Cenâb-ı Hak] { جَاءَتْهُمْ } demeyip { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } demiştir; çünkü müennesin fiili öne geçtiğinde fiilden [müenneslik] alametinin hazfedilmesi caizdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ يَعْنِي الَّذِينَ تَفَرَّقُوا لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ فِي الْآخِرَةِ بِسَبَبِ تَفَرُّقِهِمْ، فَكَانَ ذَلِكَ زَجْرًا لِلْمُؤْمِنِينَ عَنِ التَّفَرُّقِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “İşte onlar için büyük bir azap vardır” buyurdu. Yani fırkalara ayrılanlar için fırkalaşmaları sebebiyle ahirette büyük bir azap vardır. Bu da müminler için tefrikaya düşmekten bir sakındırma olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْيَهُودَ بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَنَهَاهُمْ عَنْ بَعْضٍ، ثُمَّ أَمَرَ الْمُسْلِمِينَ بِالْبَعْضِ وَنَهَاهُمْ عَنِ الْبَعْضِ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِذِكْرِ أَحْوَالِ الْآخِرَةِ، تَأْكِيدًا لِلْأَمْرِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır” buyurdu. Bil ki Allah Teâlâ Yahudilere bazı şeyleri emredip bazı şeyleri yasakladıktan, sonra da Müslümanlara bazı şeyleri emredip bazı şeyleri yasakladıktan sonra, emri pekiştirmek maksadıyla bunun peşine ahiretin hallerini zikretmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي نَصْبِ يَوْمَ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ فِي هَذَا الْيَوْمِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ فِي هَذَا الْيَوْمِ، وَالْأُخْرَى أَنَّ مِنْ حُكْمِ هَذَا الْيَوْمِ أَنْ تَبْيَضَّ فِيهِ وُجُوهٌ وَتَسْوَدَّ وُجُوهٌ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ (اذْكُرْ) .
Birinci Mesele: “Yevme (يَوْمَ)” kelimesinin nasbı hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Zarf olarak nasbedilmiştir; takdiri: “Ve bu günde onlar için büyük bir azap vardır” şeklindedir. Bu takdire göre bunda iki fayda vardır: Birincisi o azabın bu günde olması, diğeri ise bu günün hükmünden birinin içinde yüzlerin ağarıp yüzlerin kararması olmasıdır. İkincisi: Gizli bir “üzkür (اذْكُرْ - hatırla)” fiiliyle nasbedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ لَهَا نَظَائِرُ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ [الزُّمَرِ: ٦٠] وَمِنْهَا قَوْلُهُ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ [يُونُسَ: ٢٦] وَمِنْهَا قَوْلُهُ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ [عَبَسَ: ٣٨- ٤١] وَمِنْهَا قَوْلُهُ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٢- ٢٥] وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ [الْمُطَفِّفِينَ: ٢٤] وَمِنْهَا قَوْلُهُ يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ [الرَّحْمَنِ: ٤١] .
İkinci Mesele: Bu ayetin benzerleri vardır. Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini simsiyah görürsün” [ez-Zümer: 60] kavlidir. Biri: { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerini ne bir toz duman kaplar ne de bir zillet” [Yûnus: 26] kavlidir. Biri: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıldar, güler, sevinir. Birtakım yüzlerin üzerinde ise o gün toz toprak vardır, onu bir karanlık bürümüştür” [Abese: 38-41] kavlidir. Biri: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıldar, Rabbine bakar. Birtakım yüzler de o gün asıktır; kendisine bel kemiğini kıracak bir işin yapılacağını anlar” [el-Kıyâme: 22-25] kavlidir. Biri: { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ } “Onların yüzlerinde nimetin parlaklığını tanırsın” [el-Mutaffifîn: 24] kavlidir. Biri de: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } “Mücrimler simalarından tanınırlar” [er-Rahmân: 41] kavlidir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي هَذَا الْبَيَاضِ وَالسَّوَادِ وَالْغَبَرَةِ وَالْقَتَرَةِ وَالنَّضْرَةِ لِلْمُفَسِّرِينَ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْبَيَاضَ مَجَازٌ عَنِ الْفَرَحِ وَالسُّرُورِ، وَالسَّوَادَ عَنِ الْغَمِّ، وَهَذَا مَجَازٌ مُسْتَعْمَلٌ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ [النَّحْلِ: ٥٨] وَيُقَالُ: لِفُلَانٍ عِنْدِي يَدٌ بَيْضَاءُ، أَيْ جَلِيَّةٌ سَارَّةٌ، وَلَمَّا سَلَّمَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ﵁ الْأَمْرَ لِمُعَاوِيَةَ قَالَ لَهُ بَعْضُهُمْ: يَا مُسَوِّدَ وُجُوهِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلِبَعْضِهِمْ فِي الشَّيْبِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu beyazlık, siyahlık, tozlanma (ğabere), kararma (katare) ve parlaklık (nadra) hakkında müfessirlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Beyazlık sevinç ve neşeden, siyahlık ise kederden mecazdır. Bu, [dilde] kullanılan bir mecazdır. Allah Teâlâ: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan birine kız çocuğu müjdelendiğinde öfkeden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir” [en-Nahl: 58] buyurmuştur. [Arapçada]: “Filancanın benim nezdimde beyaz bir eli vardır” denilir ki bu, “açık ve sevindirici bir iyiliği vardır” demektir. Hasan b. Ali radıyallâhu anh hilafet işini Muaviye'ye teslim ettiğinde bazısı ona: “Ey müminlerin yüzünü karartan!” demiştir. Bazısı da saç-sakal beyazlığı hakkında şöyle demiştir:
يَا بَيَاضَ الْقُرُونِ سَوَّدْتَ وَجْهِي ... عِنْدَ بِيضِ الْوُجُوهِ سُودِ الْقُرُونِ
Ey şakakların beyazlığı! Ak yüzlü ve kara saçlıların yanında yüzümü kararttın...
فَلَعَمْرِي لَأُخْفِيَنَّكَ جَهْدِي ... عَنْ عِيَانِي وَعَنْ عِيَانِ الْعُيُونِ
Ömrüme yemin olsun ki, seni gücüm yettiğince kendi gözümden ve bakan gözlerden gizleyeceğim,
بِسَوَادٍ فِيهِ بَيَاضٌ لِوَجْهِي ... وَسَوَادٌ لِوَجْهِكَ الْمَلْعُونِ
Yüzümün aklığına karşılık içinde aklık olan bir karalıkla, senin o melun yüzünün karalığıyla!
وَتَقُولُ الْعَرَبُ لِمَنْ نَالَ بُغْيَتَهُ وَفَازَ بِمَطْلُوبِهِ: ابْيَضَّ وَجْهُهُ وَمَعْنَاهُ الِاسْتِبْشَارُ وَالتَّهَلُّلُ وَعِنْدَ التَّهْنِئَةِ بِالسُّرُورِ يَقُولُونَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بَيَّضَ وَجْهَكَ، وَيُقَالُ لِمَنْ وَصَلَ إِلَيْهِ مَكْرُوهٌ: ارْبَدَّ وَجْهُهُ وَاغْبَرَّ لَوْنُهُ وَتَبَدَّلَتْ صُورَتُهُ، فَعَلَى هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَرِدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْحَسَنَاتِ ابيض وجهه
Araplar arzusuna kavuşup muradına eren kimse hakkında: “Yüzü ağardı” derler ki bunun manası müjdelenmek ve yüzün parıldamasıdır. Sevinç sebebiyle tebrik ederken de: “Yüzünü ağartan Allah'a hamdolsun” derler. Başına hoşlanmadığı bir şey gelen kimse hakkında ise: “Yüzü kül rengi oldu, ten rengi tozlandı ve şekli değişti” denilir. Buna göre ayetin manası şudur: Mümin kıyamet gününde ellerinin önden takdim ettiği şeylerle karşılaşır; şayet bunlar iyiliklerden ise yüzü ağarır;
بِمَعْنَى اسْتَبْشَرَ بِنِعَمِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ، وَعَلَى ضِدِّ ذَلِكَ إِذَا رَأَى الْكَافِرُ أَعْمَالَهُ الْقَبِيحَةَ مُحْصَاةً اسْوَدَّ وَجْهُهُ بِمَعْنَى شِدَّةِ الْحُزْنِ وَالْغَمِّ وَهَذَا قَوْلُ أَبِي مُسْلِمِ الْأَصْفَهَانِيِّ.
yani Allah'ın nimetleri ve lütfuyla sevinir. Bunun aksine, kâfir çirkin amellerinin tek tek sayıldığını gördüğünde aşırı üzüntü ve keder anlamında yüzü kararır. Bu, Ebû Müslim el-İsfahânî'nin görüşüdür.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ هَذَا الْبَيَاضَ وَالسَّوَادَ يَحْصُلَانِ فِي وُجُوهِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّفْظَ حَقِيقَةٌ فِيهِمَا، وَلَا دَلِيلَ يُوجِبُ تَرْكَ الْحَقِيقَةِ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، قُلْتُ: وَلِأَبِي مُسْلِمٍ أَنْ يَقُولَ: الدَّلِيلُ دَلَّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ فَجَعَلَ الْغَبَرَةَ وَالْقَتَرَةَ فِي مُقَابَلَةِ الضَّحِكِ وَالِاسْتِبْشَارِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ بِالْغَبَرَةِ وَالْقَتَرَةِ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَجَازِ لَمَا صَحَّ جَعْلُهُ مُقَابِلًا، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْغَبَرَةِ وَالْقَتَرَةِ الْغَمُّ وَالْحُزْنُ حَتَّى يَصِحَّ هَذَا التَّقَابُلُ، ثُمَّ قَالَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ: الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ/ الْمَوْقِفِ إِذَا رَأَوُا الْبَيَاضَ فِي وَجْهِ إِنْسَانٍ عَرَفُوا أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ فَزَادُوا فِي تَعْظِيمِهِ فَيَحْصُلُ لَهُ الْفَرَحُ بِذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ السَّعِيدَ يَفْرَحُ بِأَنْ يُعْلِمَ قَوْمَهُ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ، قَالَ تعالى مخبراً عنهم يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ [يس: ٢٦، ٢٧] الثَّانِي: أَنَّهُمْ إِذَا عَرَفُوا ذَلِكَ خَصُّوهُ بِمَزِيدِ التَّعْظِيمِ فَثَبَتَ أَنَّ ظُهُورَ الْبَيَاضِ فِي وَجْهِ الْمُكَلَّفِ سَبَبٌ لِمَزِيدِ سُرُورِهِ فِي الْآخِرَةِ وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَكُونُ ظُهُورُ السَّوَادِ فِي وَجْهِ الْكُفَّارِ سَبَبًا لِمَزِيدِ غَمِّهِمْ فِي الْآخِرَةِ، فَهَذَا وَجْهُ الْحِكْمَةِ فِي الْآخِرَةِ، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَالْمُكَلَّفُ حِينَ يَكُونُ فِي الدُّنْيَا إِذَا عَرَفَ حُصُولَ هَذِهِ الْحَالَةِ فِي الْآخِرَةِ صَارَ ذَلِكَ مُرَغِّبًا لَهُ فِي الطَّاعَاتِ وَتَرْكِ الْمُحَرَّمَاتِ لِكَيْ يَكُونَ فِي الْآخِرَةِ مِنْ قَبِيلِ مَنْ يَبْيَضُّ وَجْهُهُ لَا مِنْ قَبِيلِ مَنْ يَسْوَدُّ وَجْهُهُ، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ.
İkinci görüş: Bu beyazlık ve siyahlık müminlerin ve kâfirlerin yüzlerinde [bizzat maddeten] meydana gelir. Çünkü lafız bu iki manada hakikattir; hakikati terk etmeyi gerektiren bir delil de yoktur; binaenaleyh buna başvurmak vacip olmuştur. Derim ki: Ebû Müslim'in şöyle deme hakkı vardır: Delil bizim söylediğimize delalet etmiştir. Zira Allah Teâlâ: “O gün birtakım yüzler parıldar, güler, sevinir. Birtakım yüzlerin üzerinde ise o gün toz toprak vardır, onu bir karanlık bürümüştür” buyurmuş; böylece tozlanma ve kararmayı gülme ve sevinmenin karşılığı kılmıştır. Eğer tozlanma ve kararmadan kasıt zikrettiğimiz mecaz olmasaydı, onun karşılık kılınması sahih olmazdı. Dolayısıyla bu mukabeleden dolayı bu tozlanma ve kararmadan maksadın keder ve hüzün olduğunu anladık. Sonra bu görüşü savunanlar şöyle demiştir: Bundaki hikmet şudur: Mahşer ehli bir insanın yüzünde beyazlık gördüklerinde onun sevap ehlinden olduğunu anlarlar ve ona olan saygılarını artırırlar; bu durum da onda iki yönden sevinç hâsıl eder: Birincisi: Bahtiyar kişi, kavmine kendisinin saadet ehlinden olduğunu bildirmekle sevinir. Cenâb-ı Hak onlardan haber vererek: { يَا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ } “Keşke kavmim Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikram olunanlardan kıldığını bilseydi!” [Yâsîn: 26-27] buyurmuştur. İkincisi: Onlar bunu bildiklerinde ona daha fazla saygı gösterirler. Böylece mükellefin yüzünde beyazlığın ortaya çıkmasının ahirette onun sevincinin artmasına sebep olduğu sabit olmuştur. Bu yolla kâfirlerin yüzünde siyahlığın belirmesi de ahirette onların kederinin artmasına sebep olur. Ahiretteki hikmet yönü budur. Dünyaya gelince; mükellef dünyadayken bu durumun ahirette meydana geleceğini bildiğinde, bu durum ahirette yüzü kararanlardan değil de yüzü ağaranlardan olmak için onu taatlere ve haramları terk etmeye sevk edici olur. İşte bu iki görüşün açıklaması budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِمَّا مُؤْمِنٌ وَإِمَّا كَافِرٌ، وَأَنَّهُ لَيْسَ هَاهُنَا مَنْزِلَةٌ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ كَمَا يَذْهَبُ إِلَيْهِ الْمُعْتَزِلَةُ، فَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى قَسَمَ أَهْلَ الْقِيَامَةِ إِلَى قِسْمَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ يَبْيَضُّ وَجْهُهُ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْوَدُّ وَجْهُهُ وَهُمُ الْكَافِرُونَ وَلَمْ يَذْكُرِ الثَّالِثَ، فَلَوْ كَانَ هَاهُنَا قِسْمٌ ثَالِثٌ لَذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَالُوا وَهَذَا أَيْضًا مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ [عَبَسَ: ٣٨- ٤٢] .
Üçüncü Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), mükellefin ya mümin ya da kâfir olduğuna ve Mutezile'nin benimsediği gibi iki menzile arasında bir menzilenin (el-menziletü beyne'l-menzileteyn) bulunmadığına dair bu ayeti delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ kıyamet ehlini iki kısma ayırmıştır; bir kısmı yüzü ağaranlardır ki bunlar müminlerdir, bir kısmı da yüzü kararanlardır ki bunlar kâfirlerdir; üçüncü bir kısmı zikretmemiştir. Eğer burada üçüncü bir kısım olsaydı, Allah Teâlâ onu mutlaka zikrederdi. Demişlerdir ki: Bu husus Allah Teâlâ'nın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ } “O gün birtakım yüzler parıldar, güler, sevinir. Birtakım yüzlerin üzerinde ise o gün toz toprak vardır, onu bir karanlık bürümüştür. İşte onlar kâfirlerin, fâcirlerin ta kendileridir” [Abese: 38-42] kavliyle de teyit edilmektedir.
أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِأَنَّ عَدَمَ ذِكْرِ الْقِسْمِ الثَّالِثِ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِهِ، يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا قَالَ: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَذَكَرَهُمَا عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، وَذَلِكَ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَأَيْضًا الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ الْمُؤْمِنُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ الْإِيمَانِ وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْكَافِرَ الْأَصْلِيَّ مِنْ أَهْلِ النَّارِ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ دَاخِلٍ تَحْتِ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْفُسَّاقِ.
Kādî buna şöyle cevap vermiştir: Üçüncü kısmın zikredilmemesi onun yok olduğuna delalet etmez. Bunu şu açıklar: Allah Teâlâ ancak: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır” buyurmuş ve onları nekire (belirsiz) olarak zikretmiştir; bu da umum ifade etmez. Ayrıca ayette zikredilenler müminler ile imandan sonra inkâr edenlerdir. Aslî kâfirin bu iki kısma dahil olmamakla birlikte cehennem ehlinden olduğunda şüphe yoktur; fâsıklar hakkındaki söz de böyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ هُوَ أَنَّا نَقُولُ: الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ مَا كَانَتْ إِلَّا فِي التَّرْغِيبِ فِي الْإِيمَانِ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَفِي الزَّجْرِ عَنِ الْكُفْرِ بِهِمَا ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَظَاهِرُهَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ابْيِضَاضُ الْوَجْهِ نَصِيبًا لِمَنْ آمَنَ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَاسْوِدَادُ الْوَجْهِ يَكُونُ نَصِيبًا لِمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ، ثُمَّ دَلَّ مَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْبَيَاضِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَصَاحِبَ السَّوَادِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ نَفْيُ الْمَنْزِلَةِ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ يُشْكِلُ هَذَا بِالْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ فَجَوَابُنَا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ أَسْلَمَ وَقْتَ اسْتِخْرَاجِ الذُّرِّيَّةِ مِنْ صُلْبِ آدَمَ؟ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْكُلُّ دَاخِلًا فِيهِ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ فَجَعَلَ مُوجِبَ الْعَذَابِ هُوَ الْكُفْرُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كُفْرٌ لا الكفر
Bil ki ayetle istidlal etmenin vechi şudur: Biz deriz ki: Önceki ayetler sadece tevhide ve nübüvvete imana teşvik etmek ve bu ikisini inkâr etmekten sakındırmak hakkındaydı. Sonra Allah Teâlâ bunun peşine bu ayeti getirmiştir; dolayısıyla ayetin zahiri, yüz aklığının tevhide ve nübüvvete iman edenin nasibi olmasını, yüz karalığının ise bunu inkâr edenin nasibi olmasını iktiza eder. Sonra bu ayetten sonrası da beyazlık sahibinin cennet ehlinden, siyahlık sahibinin ise cehennem ehlinden olduğuna delalet etmiştir. O takdirde iki menzile arasındaki menzileyi nefyetmek lâzım gelir. [Kādî'nin] “Bu durum aslî kâfirle müşkil hale gelir” sözüne gelince, buna cevabımız iki vechiledir: Birincisi: Şöyle deriz: Bundan maksadın, zürriyetin Âdem'in sulbünden çıkarıldığı vakit herkesin teslim olup İslâm'ı kabul etmesi olması niçin caiz olmasın? Durum böyle olunca herkes bunun içine girmiş olur. İkincisi: Allah Teâlâ ayetin sonunda: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın” buyurmuş ve azabın gerekçesini imandan sonraki küfür olması bakımından değil,
مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَإِذَا وَقَعَ التَّعْلِيلُ بِمُطْلَقِ الْكُفْرِ دَخَلَ كُلُّ الْكُفَّارِ فِيهِ سَوَاءٌ كَفَرَ بَعْدَ الْإِيمَانِ، أَوْ كَانَ كَافِرًا أَصْلِيًّا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
küfür olması bakımından küfür kılmıştır. İllet mutlak küfür olarak vazedilince, ister imandan sonra inkâr etmiş olsun ister aslî kâfir olsun bütün kâfirler bunun içine girer; en doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Sonra: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “Yüzleri kararanlara gelince: İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” buyurdu. Ayette birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْقِسْمَيْنِ أَوَّلًا فَقَالَ: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَقَدَّمَ الْبَيَاضَ عَلَى السَّوَادِ فِي اللَّفْظِ، ثُمَّ لَمَّا شَرَعَ فِي حُكْمِ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ قَدَّمَ حُكْمَ السَّوَادِ، وَكَانَ حَقُّ التَّرْتِيبِ أَنْ يُقَدَّمَ حُكْمُ الْبَيَاضِ.
Birinci Soru: Cenâb-ı Hak önce iki kısmı zikredip: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır” buyurarak lafızda beyazlığı siyahlıktan öne almış; sonra bu iki kısmın hükmüne geçtiğinde siyahlığın hükmünü öne almıştır. Halbuki tertibin hakkı beyazlığın hükmünün öne alınmasıydı.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْوَاوَ لِلْجَمْعِ الْمُطْلَقِ لَا لِلتَّرْتِيبِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْخَلْقِ إِيصَالُ الرَّحْمَةِ لَا إِيصَالُ الْعَذَابِ
Bunun cevabı birkaç vechiledir: Birincisi: Vâv (و) harfi tertip için değil, mutlak cem (birliktelik) içindir. İkincisi: Yaratılıştan maksat azabı ulaştırmak değil, rahmeti ulaştırmaktır.
قَالَ ﵊ حَاكِيًا عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ سُبْحَانَهُ: «خَلَقْتُهُمْ لِيَرْبَحُوا عَلَيَّ لَا لِأَرْبَحَ عَلَيْهِمْ»
Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm İzzet Sahibi Sübhânehu Rabbinden rivayet ederek şöyle buyurmuştur: «Ben onları Bana kazanç sağlasınlar diye değil, Benden kazanç sağlasınlar diye yarattım.»
وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ تَعَالَى ابْتَدَأَ بِذِكْرِ أَهْلِ الثَّوَابِ وَهُمْ أَهْلُ الْبَيَاضِ، لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْأَشْرَفِ عَلَى الْأَخَسِّ فِي الذِّكْرِ أَحْسَنُ، ثُمَّ خَتَمَ بِذِكْرِهِمْ أَيْضًا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ إِرَادَةَ الرَّحْمَةِ أَكْثَرُ مِنْ إِرَادَةِ الْغَضَبِ كَمَا
Durum böyle olunca Cenâb-ı Hak sevap ehlini, yani beyazlık ehlini zikretmekle başlamıştır; zira zikirde şerefli olanın değersiz olandan öne alınması daha güzeldir. Sonra rahmet iradesinin gazap iradesinden daha çok olduğuna dikkat çekmek üzere
قَالَ:
şöyle buyurduğu gibi
«سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي»
«Rahmetim gazabımı geçmiştir» sözü uyarınca, yine onları zikrederek sözü tamamlamıştır.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْفُصَحَاءَ وَالشُّعَرَاءَ قَالُوا: يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَطْلَعُ الْكَلَامِ وَمَقْطَعُهُ شَيْئًا يُسِرُّ الطَّبْعَ وَيَشْرَحُ الصَّدْرَ وَلَا شَكَّ أَنَّ ذِكْرَ رَحْمَةِ اللَّهِ هُوَ الَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ فَلَا جَرَمَ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ أَهِلِ الثَّوَابِ وَالِاخْتِتَامِ بِذِكْرِهِمْ.
Üçüncüsü: Belagat ehli ve şairler şöyle demişlerdir: Sözün başlangıcı ve bitişi tabiatı sevindiren ve gönlü açan bir şey olmalıdır. Şüphe yok ki böyle olan şey Allah'ın rahmetinin zikridir; bundan dolayı söze sevap ehlinin zikriyle başlanmış ve onların zikriyle bitirilmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَيْنَ جَوَابُ (أَمَا) ؟.
İkinci Soru: “Emmâ (أَمَّا)” edatının cevabı nerededir?
وَالْجَوَابُ: هُوَ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ فَيُقَالُ لَهُمْ: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ، وَإِنَّمَا حَسُنَ الْحَذْفُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ وَمِثْلُهُ فِي التَّنْزِيلِ كَثِيرٌ قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَقَالَ: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا [الْبَقَرَةِ: ١٢٧] وَقَالَ: وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا [السَّجْدَةِ: ١٢] .
Cevap: O hazfedilmiştir; takdiri: “Onlara: İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? denilir” şeklindedir. Sözün buna delalet etmesinden ötürü hazif güzel olmuştur. Tenzil'de bunun benzeri pek çoktur. Allah Teâlâ: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler her kapıdan onların yanına girerler [ve]: ‘Size selam olsun!’ [derler]” [er-Ra‘d: 23-24] buyurmuştur. Yine: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا } “Hani İbrahim ile İsmail Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: ‘Rabbimiz, bizden kabul buyur’” [el-Bakara: 127] buyurmuştur. Yine: { وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا } “Mücrimlerin Rableri huzurunda başlarını öne eğip: ‘Rabbimiz!’ dediklerini bir görsen” [es-Secde: 12] buyurmuştur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَنِ الْمُرَادُ بِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ؟.
Üçüncü Soru: İmanlarından sonra inkâr eden bu kimselerden kasıt kimlerdir?
وَالْجَوَابُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ أَقْوَالٌ أَحَدُهَا:
Cevap: Müfessirlerin bu hususta birkaç görüşü vardır. Birincisi:
قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: الْكُلُّ آمَنُوا حَالَ مَا اسْتَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِ آدَمَ ﵇، فَكُلُّ مَنْ كَفَرَ فِي الدُّنْيَا، فَقَدْ كَفَرَ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَرَوَاهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ
Übey b. Kâ‘b şöyle demiştir: Âdem aleyhisselâm'ın sulbünden çıkarıldıkları sırada hepsi iman etmişlerdi; dolayısıyla dünyada kim inkâr ettiyse imandan sonra inkâr etmiştir. Bunu Vâhidî el-Basît'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den isnadıyla rivayet etmiştir.
وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ مَا ظَهَرَ لَكُمْ مَا يُوجِبُ الْإِيمَانَ وَهُوَ الدَّلَائِلُ الَّتِي نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ، قَوْلُهُ تَعَالَى فيما قبل هذه الآية يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٠] فَذَمَّهُمْ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ وُضُوحِ الْآيَاتِ، وَقَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ [آل عمران: ١٠٥] .
İkincisi: Kasıt şudur: Kendiniz için imanı vacip kılan şey, yani Allah Teâlâ'nın tevhid ve nübüvvet üzerine vazettiği deliller apaçık ortaya çıktıktan sonra mı inkâr ettiniz? Bu tevilin sahih olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın bu ayetten önceki şu kavlidir: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Ey Ehl-i Kitap! Şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” [Âl-i İmrân: 70]. Böylece ayetlerin açıklığa kavuşmasından sonra inkâr etmelerini kınamıştır. Müminlere de: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın” [Âl-i İmrân: 105] buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ هَاهُنَا أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَكَانَ ذَلِكَ مَحْمُولًا عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ حَتَّى تَصِيرَ هَذِهِ الْآيَةُ مُقَرِّرَةً لِمَا قَبْلَهَا، وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ تَكُونُ الْآيَةُ عَامَّةً فِي حَقِّ كُلِّ الْكُفَّارِ، وَأَمَّا الَّذِينَ خَصَّصُوا هَذِهِ الْآيَةَ بِبَعْضِ الْكُفَّارِ فَلَهُمْ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ عِكْرِمَةُ وَالْأَصَمُّ وَالزَّجَّاجُ الْمُرَادُ أَهْلُ الْكِتَابِ فَإِنَّهُمْ قَبْلَ مَبْعَثِ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِهِ، فَلَمَّا بُعِثَ ﷺ كَفَرُوا بِهِ الثَّانِي: قَالَ قَتَادَةُ: الْمُرَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ الْإِيمَانِ بِسَبَبِ الِارْتِدَادِ الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ:
Sonra burada da: { أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” buyurmuştur; dolayısıyla bu, zikrettiğimiz manaya hamledilmiştir ki böylece bu ayet kendisinden öncekini teyit edici olsun. Bu iki veçheye göre ayet bütün kâfirler hakkında umumi olur. Bu ayeti kâfirlerin bir kısmına tahsis edenlere gelince, onların birkaç veçhi vardır: Birincisi: İkrime, el-Esam ve Zeccâc şöyle demiştir: Kastedilenler Ehl-i Kitap'tır; zira onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bi'setinden önce ona iman etmekteydiler, sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince onu inkâr ettiler. İkincisi: Katâde şöyle demiştir: Kastedilenler, irtidat sebebiyle imandan sonra inkâr edenlerdir. Üçüncüsü: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir:
الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ الْإِيمَانِ بِالنِّفَاقِ الرَّابِعُ: قِيلَ هُمْ أَهْلُ الْبِدَعِ وَالْأَهْوَاءِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْخَامِسُ: قِيلَ هُمُ
imandan sonra nifak sebebiyle inkâr edenlerdir. Dördüncüsü: Onların, bu ümmetten olan bidat ve heva ehli kimseler olduğu söylenmiştir. Beşincisi: Onların,
الْخَوَارِجُ،
Haricîler olduğu söylenmiştir;
فَإِنَّهُ ﵊ قَالَ فِيهِمْ: «إِنَّهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ»
zira Peygamber aleyhisselâm onlar hakkında: «Onlar okun avı delip geçtiği gibi dinden çıkarlar» buyurmuştur.
وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ الْأَخِيرَانِ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ لِأَنَّهُمَا لَا يَلِيقَانِ بِمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلِأَنَّهُ تَخْصِيصٌ لِغَيْرِ دَلِيلٍ، وَلِأَنَّ الْخُرُوجَ عَلَى الْإِمَامِ لَا يُوجِبُ الْكُفْرَ أَلْبَتَّةَ.
Bu son iki vecih son derece uzaktır; zira bunlar bu ayetten öncekine uygun düşmemektedir, delilsiz bir tahsistir ve devlet başkanına (imama) isyan etmek asla küfrü gerektirmez.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ أَكَفَرْتُمْ؟.
Dördüncü Soru: { أَكَفَرْتُمْ } [ifadesindeki] soru hemzesinin faydası nedir?
الْجَوَابُ: هَذَا اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، وَهُوَ مُؤَكِّدٌ لِمَا ذُكِرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وهو قوله قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٨، ٩٩] .
Cevap: Bu, inkâr (kınama ve azarlama) anlamında bir istifhamdır (sorudur). Bu ayetten önce zikredilen şu kavli pekiştirmektedir: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?' De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah'ın yolundan alıkoyuyorsunuz?'” [Âl-i İmrân: 98, 99].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!” buyurmuştur.
وَفِيهِ فَوَائِدُ الْأُولَى: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُذْكَرْ ذَلِكَ لَكَانَ الْوَعِيدُ مُخْتَصًّا بِمَنْ كَفَرَ بَعْدَ إِيمَانِهِ، فَلَمَّا ذُكِرَ هَذَا ثَبَتَ الْوَعِيدُ لِمَنْ كَفَرَ بَعْدَ إِيمَانِهِ ولمن كان كافراً أصلياًالثانية: قَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ مِنْهُ لَا مِنَ اللَّهِ وَكَذَا قَوْلُهُ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُرْجِئَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَقَعَ مُعَلَّلًا بِالْكُفْرِ، وَهَذَا يَنْفِي حُصُولَ الْعَذَابِ لِغَيْرِ الْكَافِرِ.
Bunda birtakım faydalar vardır: Birincisi: Şayet bu zikredilmeseydi tehdit sadece imandan sonra inkâr edene has olurdu; fakat bu zikredilince hem imandan sonra inkâr eden hem de aslen kâfir olan için tehdit sabit olmuştur. İkincisi: Kâdî şöyle demiştir: O'nun { أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } [kavli], küfrün Allah'tan değil kulun kendisinden kaynaklandığına delalet eder; aynı şekilde { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } kavli de böyledir. Üçüncüsü: Mürcie şöyle demiştir: Ayet, her bir azap türünün küfürle illetlendirilerek vuku bulduğuna delalet eder; bu da kâfir olmayan kimse için azabın gerçekleşmesini nefyeder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. Bunda birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْمُرَادُ بِرَحْمَةِ اللَّهِ؟
Birinci Soru: Allah'ın rahmetinden kasıt nedir?
الْجَوَابُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ الْجَنَّةُ، وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ أَصْحَابِنَا: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْعَبْدَ وَإِنْ كَثُرَتْ طَاعَتُهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا بِرَحْمَةِ اللَّهِ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَالْعَبْدُ مَا دَامَتْ دَاعِيَتُهُ إِلَى الْفِعْلِ وَإِلَى التَّرْكِ عَلَى السَّوِيَّةِ يَمْتَنِعُ مِنْهُ الْفِعْلُ؟ فَإِذَنْ مَا لَمْ يَحْصُلْ رُجْحَانُ دَاعِيَةِ الطَّاعَةِ امْتَنَعَ أَنْ يَحْصُلَ مِنْهُ الطَّاعَةُ وَذَلِكَ الرُّجْحَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَنْ صُدُورُ تِلْكَ الطَّاعَةِ مِنَ الْعَبْدِ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ فِي حَقِّ الْعَبْدِ فَكَيْفَ يَصِيرُ ذَلِكَ مُوجِبًا عَلَى اللَّهِ شَيْئًا، فَثَبَتَ أَنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ وَبِكَرَمِهِ لَا بِاسْتِحْقَاقِنَا.
Cevap: İbn Abbâs: "Kastedilen Cennettir" demiştir. Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet âlimlerinden) muhakkikler de şöyle demiştir: Bu, itaati ne kadar çok olursa olsun kulun Cennete ancak Allah'ın rahmetiyle gireceğine bir işarettir. Nasıl böyle demeyelim ki, kulun yapmaya ve terk etmeye olan sevki (dâiyesi) eşit düzeyde kaldığı müddetçe ondan o fiilin sadır olması imkânsızdır. Öyleyse itaat sevki ağır basmadıkça ondan itaatin meydana gelmesi imkânsızdır; bu ağır basma ise ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olur. O halde o itaatin kuldan sadır olması kul hakkında Allah'tan bir nimettir; bu durum nasıl olur da Allah üzerine bir şeyi vacip kılar? Dolayısıyla Cennete girişin hak etmemizle değil, ancak Allah'ın lütfu, rahmeti ve keremiyle olduğu sabit olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ بعد قوله فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ.
İkinci Soru: { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } buyruğundan sonra gelen { هُمْ فِيها خالِدُونَ } ifadesinin yeri/konumu nasıldır?
الْجَوَابُ: كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ يَكُونُونَ فِيهَا؟ فَقِيلَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ لَا يَظْعَنُونَ عَنْهَا وَلَا يَمُوتُونَ.
Cevap: Sanki "Orada nasıl bulunurlar?" denilmiş, buna karşılık "Onlar orada ebedî kalırlar; oradan göç etmezler ve ölmezler" denilmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: الْكُفَّارُ مُخَلَّدُونَ فِي النَّارِ كَمَا أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُخَلَّدُونَ فِي الْجَنَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَنُصَّ عَلَى خُلُودِ أَهْلِ النَّارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ أَنَّهُ نَصَّ عَلَى خُلُودِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِيهَا فَمَا الْفَائِدَةُ؟.
Üçüncü Soru: Müminlerin Cennette ebedî kalacakları gibi kâfirler de Cehennemde ebedî kalacaklardır; bununla birlikte Allah Teâlâ, Cennet ehlinin orada ebedî kalacağını açıkça belirttiği halde bu ayette Cehennem ehlinin ebedî kalacağını açıkça belirtmemiştir, bundaki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: كُلُّ ذَلِكَ إِشْعَارَاتٌ بِأَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ أَغْلَبُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ابْتَدَأَ فِي الذِّكْرِ بِأَهْلِ الرَّحْمَةِ وَخَتَمَ بِأَهْلِ الرَّحْمَةِ، وَلَمَّا ذَكَرَ الْعَذَابَ مَا أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ، بَلْ قَالَ: فَذُوقُوا الْعَذابَ مَعَ أَنَّهُ ذَكَرَ/ الرَّحْمَةَ مُضَافَةً إلى نفسه حيث قال: فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ وَلَمَّا ذَكَرَ الْعَذَابَ مَا نَصَّ عَلَى الْخُلُودِ مَعَ أَنَّهُ نَصَّ عَلَى الْخُلُودِ فِي جَانِبِ الثَّوَابِ، وَلَمَّا ذَكَرَ الْعَذَابَ عَلَّلَهُ بِفِعْلِهِمْ فَقَالَ: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ وَلَمَّا ذكر الثواب علله برحمته فقال: فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ وَهَذَا جَارٍ مَجْرَى الِاعْتِذَارِ عَنِ الْوَعِيدِ بِالْعِقَابِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُشْعِرُ بِأَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ مُغَلَّبٌ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ لَا تَحْرِمْنَا مِنْ بَرْدِ رَحْمَتِكَ وَمِنْ كَرَامَةِ غُفْرَانِكَ وَإِحْسَانِكَ.
Cevap: Bunların tümü rahmet tarafının daha baskın olduğuna dair işaretlerdir. Çünkü zikre rahmet ehlinden başlamış ve rahmet ehliyle bitirmiştir. Azabı zikrettiğinde onu Kendisine nispet etmemiş, bilakis: { فَذُوقُوا الْعَذابَ } “Azabı tadın” buyurmuştur; oysa rahmeti: { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmeti içindedirler” diyerek Kendisine nispetle zikretmiştir. Sevap tarafında ebedîliği açıkça belirttiği halde azabı zikrettiğinde ebedîliği açıkça belirtmemiştir. Azabı zikrettiğinde onu onların kendi fiilleriyle illetlendirip: { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı azabı tadın” buyurmuş; sevabı zikrettiğinde ise onu Kendi rahmetiyle illetlendirip: { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmeti içindedirler” buyurmuştur. Sonra ayetin sonunda: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez” buyurmuştur ki bu da azap tehdidinden bir özür dileme mesabesindedir. Bütün bunlar rahmet tarafının galip kılındığını hissettiren şeylerdendir. Ey merhametlilerin en merhametlisi! Bizi rahmetinin serinliğinden, mağfiretinin ve ihsanının ikramından mahrum etme!
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَقَوْلُهُ تِلْكَ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا هِيَ دَلَائِلُ اللَّهِ، وَإِنَّمَا جَازَ إِقَامَةُ تِلْكَ مَقَامَ (هَذِهِ) لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةَ قَدِ انْقَضَتْ بَعْدَ الذِّكْرِ، فَصَارَ كَأَنَّهَا بَعُدَتْ فَقِيلَ فِيهَا تِلْكَ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَهُ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْهِ كِتَابًا مُشْتَمِلًا عَلَى كُلِّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الدِّينِ، فَلَمَّا أَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَاتِ قَالَ: تِلْكَ الْآيَاتُ الْمَوْعُودَةُ هِيَ الَّتِي نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ في تفسير قوله ذلِكَ الْكِتابُ [البقرة: ٢] وَقَوْلُهُ بِالْحَقِّ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَيْ مُلْتَبِسَةٌ بِالْحَقِّ وَالْعَدْلِ مِنْ إِجْزَاءِ الْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ بِمَا يَسْتَوْجِبَانِهِ الثَّانِي: بِالْحَقِّ، أَيْ بِالْمَعْنَى الْحَقِّ، لِأَنَّ مَعْنَى التَّلْوِ حَقٌّ.
Sonra Allah Teâlâ: { تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz” buyurmuştur. O'nun { تِلْكَ } [kavli] hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Kasıt şudur: Zikrettiğimiz bu ayetler Allah'ın delilleridir. "هَذِهِ" (bunlar) yerine "تِلْكَ" (şunlar) ifadesinin getirilmesi caiz olmuştur; çünkü zikredilen bu ayetler anıldıktan sonra geride kalmış, adeta uzaklaşmış gibi olmuş ve bu sebeple haklarında "تِلْكَ" denilmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ ona dinde zorunlu olan her şeyi içeren bir kitap indirmeyi vaat etmişti; bu ayetleri indirince: Vaat edilen o ayetler, sana hak olarak okuduğumuz bu ayetlerdir, buyurmuştur. Bu meseledeki sözün tamamı daha önce Bakara Suresi'nde { ذلِكَ الْكِتابُ } [el-Bakara: 2] kavlinin tefsirinde geçmiştir. O'nun { بِالْحَقِّ } [kavli] hakkında da iki vecih vardır: Birincisi: Yani iyilik yapana ve kötülük yapana hak ettikleri karşılığın verilmesi hususundaki hak ve adaletle iç içedir. İkincisi: { بِالْحَقِّ }, yani hak olan bir mana iledir; zira okunan şeyin manası haktır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا حَسُنَ ذِكْرُ الظُّلْمِ هَاهُنَا لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْعُقُوبَةِ الشَّدِيدَةِ وَهُوَ ﷾ أَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَعْتَذِرُ عَنْ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّهُمْ مَا وَقَعُوا فِيهِ إِلَّا بِسَبَبِ أَفْعَالِهِمُ الْمُنْكَرَةِ، فَإِنَّ مَصَالِحَ الْعَالَمِ لَا تَسْتَقِيمُ إِلَّا بِتَهْدِيدِ الْمُذْنِبِينَ، وَإِذَا حَصَلَ هَذَا التَّهْدِيدُ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّحْقِيقِ دَفْعًا لِلْكَذِبِ، فَصَارَ هَذَا الِاعْتِذَارُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ، عَلَى أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ غَالِبٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ (عَمَّ) بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ وَعِيدَ الْكُفَّارِ إِنَّهُمْ كانُوا لَا يَرْجُونَ حِساباً وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً [النَّبَأِ: ٢٧، ٢٨] أَيْ هَذَا الْوَعِيدُ الشَّدِيدُ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ.
Birinci Mesele: Zulmün burada zikredilmesi güzel düşmüştür; çünkü daha önce şiddetli azap zikredilmişti, O celle celâluhû ise ekremü'l-ekremîndir (en cömert olandır). Dolayısıyla sanki Allah Teâlâ bundan dolayı özür beyan etmekte ve onlar oraya ancak çirkin fiilleri sebebiyle düştüler; zira âlemin maslahatları ancak günahkârların tehdit edilmesiyle intizam bulur, bu tehdit gerçekleşince de yalanı bertaraf etmek için mutlaka tahakkuk etmesi gerekir, buyurmaktadır. Böylece bu özür beyanı rahmet tarafının galip olduğuna en açık delillerden biri olmuştur. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın Amme (Nebe) Suresi'nde kâfirlerin tehdidini zikrettikten sonraki şu kavlidir: { إِنَّهُمْ كانُوا لَا يَرْجُونَ حِساباً وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً } “Çünkü onlar bir hesap ummuyorlardı ve ayetlerimizi yalanladıkça yalanlamışlardı” [en-Nebe: 27, 28]. Yani bu şiddetli tehdit ancak bu çirkin fiiller sebebiyle meydana gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يُرِيدُ شَيْئًا مِنَ الْقَبَائِحِ لَا مِنْ أَفْعَالِهِ وَلَا مِنْ أَفْعَالِ عِبَادِهِ، وَلَا يَفْعَلُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، وَبَيَانُهُ: وَهُوَ أَنَّ الظُّلْمَ إِمَّا أَنْ يُفْرَضَ صُدُورُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ مِنَ الْعَبْدِ، وَبِتَقْدِيرِ صُدُورِهِ مِنَ الْعَبْدِ، فَإِمَّا أَنْ يَظْلِمَ نَفْسَهُ وَذَلِكَ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْمَعَاصِي أَوْ يَظْلِمَ غَيْرَهُ، فَأَقْسَامُ الظُّلْمِ هِيَ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُرِيدَ شَيْئًا مِمَّا يَكُونُ ظُلْمًا، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ صَادِرًا عَنْهُ أَوْ صَادِرًا عَنْ غَيْرِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ فَاعِلًا لِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، وَيَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ لَا يَكُونَ فَاعِلًا لِلظُّلْمِ أَصْلًا وَيَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ فَاعِلًا لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ، لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَعْمَالِهِمْ ظُلْمُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَظُلْمُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى غَيْرَ فَاعِلٍ لِلظُّلْمِ أَلْبَتَّةَ لِأَنَّهَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُرِيدٍ لِشَيْءٍ مِنْهَا، / وَلَوْ كَانَ فَاعِلًا لِشَيْءٍ مِنْ أَقْسَامِ الظُّلْمِ لَكَانَ مُرِيدًا لَهَا، وَقَدْ بَطَلَ ذَلِكَ، قَالُوا: فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ فَاعِلٍ لِلظُّلْمِ، وَغَيْرُ فَاعِلٍ لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ، وَغَيْرُ مُرِيدٍ لِلْقَبَائِحِ مِنْ أَفْعَالِ الْعِبَادِ، ثُمَّ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِأَنَّهُ لَا يُرِيدُ ذَلِكَ، وَالتَّمَدُّحُ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ صَحَّ مِنْهُ فِعْلُ ذَلِكَ الشَّيْءِ وَصَحَّ مِنْهُ كَوْنُهُ مُرِيدًا لَهُ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى الظُّلْمِ وَعِنْدَ هَذَا تَبَجَّحُوا وَقَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ الْوَاحِدَةُ وَافِيَةٌ بِتَقْرِيرِ جَمِيعِ أُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي مَسَائِلِ الْعَدْلِ، ثُمَّ قَالُوا: وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ الظُّلْمَ وَلَا يَفْعَلُ الظُّلْمَ قَالَ بَعْدَهُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ عَقِيبَ مَا تَقَدَّمَ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ لَا يُرِيدُ الظُّلْمَ وَالْقَبَائِحَ اسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بِأَنَّ فَاعِلَ الْقَبِيحِ إِنَّمَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ إِمَّا لِلْجَهْلِ، أَوِ الْعَجْزِ، أَوِ الْحَاجَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ لِأَنَّهُ مَالِكٌ لكل ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ، وَهَذِهِ الْمَالِكِيَّةُ تُنَافِي الْجَهْلَ وَالْعَجْزَ وَالْحَاجَةَ، وَإِذَا امْتَنَعَ ثُبُوتُ هَذِهِ الصِّفَاتِ فِي حَقِّهِ تَعَالَى امْتَنَعَ كَوْنُهُ فَاعِلًا لِلْقَبِيحِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ
İkinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, O Sübhânehu'nun çirkin şeylerden hiçbirini –ne Kendi fiillerinden ne de kullarının fiillerinden– irade etmediğine ve bunlardan hiçbirini işlemediğine delalet eder. Bunun açıklaması şudur: Zulmün ya Allah Teâlâ'dan ya da kuldan sadır olduğu varsayılır. Kuldan sadır olması takdirinde ise kul ya günahlara cüret etmesi sebebiyle kendisine zulmeder yahut başkasına zulmeder. Zulmün kısımları işte bu üçüdür. Allah Teâlâ'nın: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } kavlindeki [zulüm kelimesi] nefiy (olumsuzluk) bağlamında gelmiş bir nekiredir; dolayısıyla ister Kendisinden ister başkasından sadır olsun, zulüm olan hiçbir şeyi irade etmemesi vacip olur. Böylece bu ayetin O'nun bu üç kısımdan hiçbirini irade etmediğine delalet ettiği sabit olmuştur. Bu sabit olunca O'nun bu kısımlardan hiçbirinin faili olmaması vacip olur. Bundan da O'nun asla zulmün faili olmaması ve kulların amellerinin de faili olmaması lazım gelir; çünkü kulların amelleri cümlesinden biri de kendilerine zulmetmeleri ve birbirlerine zulmetmeleridir. Ayetin Allah Teâlâ'nın hiçbir surette zulmün faili olmadığına delalet ettiğini söylememizin sebebi, ayetin O'nun bunlardan hiçbirini irade etmediğine delalet etmesidir; zira şayet zulmün kısımlarından birinin faili olsaydı onları irade eden olurdu, oysa bu bâtıl olmuştur. Dediler ki: Bu ayetle Allah Teâlâ'nın zulmün faili olmadığı, kulların amellerinin faili olmadığı ve kulların fiillerinden olan çirkin şeyleri irade etmediği sabit olmuştur. Sonra dediler ki: Allah Teâlâ bunu irade etmemekle övünmüştür; övünmek ise ancak O'ndan o şeyi yapmanın ve onu irade ediyor olmanın caiz/mümkün olması durumunda sahih olur. Dolayısıyla bu ayet, Allah Teâlâ'nın zulme kadir olduğuna delalet etmiştir. Bu noktada böbürlenerek: Bu tek ayet, Mutezile'nin adalet meselelerindeki bütün esaslarını ortaya koymak için yeterlidir, dediler. Sonra şöyle devam ettiler: Allah Teâlâ zulmü irade etmediğini ve zulmü işlemediğini zikredince arkasından: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } buyurmuştur. Bu ayeti daha önce geçenlerin ardından zikretmesi iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Allah Teâlâ zulmü ve çirkinlikleri irade etmediğini zikredince buna şu şekilde istidlal etmiştir: Çirkinliği işleyen kimse, çirkinliği ya cehaletten ya acziyetten yahut ihtiyaçtan dolayı işler; bunların tamamı ise Allah hakkında muhaldir. Çünkü O, göklerde ve yerde olan her şeyin malikidir; bu malikiyet ise cehaleti, acziyeti ve ihtiyacı nefyeder. Bu sıfatların Allah Teâlâ hakkında sübutu imkânsız olunca, O'nun çirkinliği işleyen olması da imkânsız olur. İkincisi: Allah Teâlâ hiçbir vecihle zulmü
لَا يُرِيدُ الظُّلْمَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ كَانَ لقائل أن يقول: إنما نُشَاهِدُ وُجُودَ الظُّلْمِ فِي الْعَالَمِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ وُقُوعُهُ بِإِرَادَتِهِ كَانَ عَلَى خِلَافِ إِرَادَتِهِ، فَيَلْزَمُ كَوْنُهُ ضَعِيفًا عَاجِزًا مَغْلُوبًا وَذَلِكَ مُحَالٌ.
irade etmediğini zikredince birisi şöyle diyebilirdi: Biz âlemde zulmün varlığına şahit olmaktayız; öyleyse zulmün meydana gelişi O'nun iradesiyle değilse iradesine aykırı olarak meydana gelmiştir. Bu takdirde de O'nun zayıf, aciz ve mağlup olması gerekir ki bu muhaldir.
فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَيْ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَمْنَعَ الظَّلَمَةَ مِنَ الظُّلْمِ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ وَالْقَهْرِ، وَلَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى ذَلِكَ خَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ عَاجِزًا ضَعِيفًا لَا أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْهُمْ تَرْكَ الْمَعْصِيَةِ اخْتِيَارًا وَطَوْعًا لِيَصِيرُوا بِسَبَبِ ذَلِكَ مُسْتَحِقِّينَ لِلثَّوَابِ فَلَوْ قَهَرَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْمَعْصِيَةِ لَبَطَلَتْ هَذِهِ الْفَائِدَةُ، فَهَذَا تَلْخِيصُ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَرُبَّمَا أَوْرَدُوا هَذَا الْكَلَامَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، فَقَالُوا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ لَا يُرِيدُ أَنْ يَظْلِمَهُمْ أَوْ أَنَّهُ لَا يُرِيدُ مِنْهُمْ أَنْ يَظْلِمَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَهَذَا لَا يَسْتَقِيمُ عَلَى قَوْلِكُمْ، لِأَنَّ مَذْهَبَكُمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ عَذَّبَ الْبَرِيءَ عَنِ الذَّنْبِ بِأَشَدِّ الْعَذَابِ لَمْ يَكُنْ ظُلْمًا، بَلْ كَانَ عَادِلًا، لَأَنَّ الظُّلْمَ تَصَرُّفٌ فِي مِلْكِ الْغَيْرِ، وَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا يَتَصَرَّفُ فِي مِلْكِ نَفْسِهِ فَاسْتَحَالَ كَوْنُهُ ظَالِمًا وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ أَنْ يَظْلِمَ الْخَلْقَ وَإِنْ حَمَلْتُمُ الْآيَةَ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ أَنْ يَظْلِمَ بَعْضُ الْعِبَادِ بَعْضًا، فَهَذَا أَيْضًا لَا يَتِمُّ عَلَى قَوْلِكُمْ لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ بِإِرَادَةِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ عَلَى قَوْلِكُمْ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى مَذْهَبِكُمْ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى وَجْهٍ صَحِيحٍ وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ أَنْ يَظْلِمَ أَحَدًا مِنْ عِبَادِهِ؟ قَوْلُهُ الظُّلْمُ مِنْهُ مُحَالٌ عَلَى مَذْهَبِكُمْ فَامْتَنَعَ التَّمَدُّحُ بِهِ قُلْنَا: الْكَلَامُ عَلَيْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِقَوْلِهِ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَبِقَوْلِهِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ١٤] وَلَا يلزم من ذلك صحة النوع وَالْأَكْلِ عَلَيْهِ فَكَذَا هَاهُنَا الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ عَذَّبَ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا لِلْعَذَابِ فَهُوَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ظُلْمًا فِي نَفْسِهِ لَكِنَّهُ فِي صُوَرِ الظُّلْمِ، وَقَدْ يُطْلَقُ اسْمُ أَحَدِ الْمُتَشَابِهَيْنِ عَلَى الْآخَرِ كَقَوْلِهِ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] وَنَظَائِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ هَذَا تَمَامُ/ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ.
Allah Teâlâ buna: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” kavliyle cevap vermiştir; yani Allah Teâlâ, zalimleri ilca (zorlama) ve kahır yoluyla zulümden men etmeye kadirdir. Buna kadir olduğu için de aciz ve zayıf olmaktan uzaktır; ne var ki Allah Teâlâ, bu sebeple sevabı hak etsinler diye onların günahı kendi tercih ve istekleriyle terk etmelerini murat etmiştir. Şayet onları günahı terk etmeye zorlasaydı bu fayda ortadan kalkardı. İşte bu, Mutezile'nin bu ayet hakkındaki sözlerinin özetidir. Bazen de bu sözü başka bir vecihten ileri sürerek şöyle demişlerdir: O'nun { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } kavlinden maksat, ya Kendisinin onlara zulmetmeyi dilememesi ya da onların birbirlerine zulmetmelerini dilememesidir. Şayet birincisi ise bu sizin mezhebinize göre tutarlı olmaz; çünkü sizin mezhebinize göre Allah Teâlâ günahsız birini en şiddetli azapla cezalandırsa bile bu bir zulüm olmaz, bilakis adalet olur. Zira zulüm başkasının mülkünde tasarrufta bulunmaktır; Allah Teâlâ ise ancak Kendi mülkünde tasarruf etmektedir, dolayısıyla O'nun zalim olması imkânsızdır. Durum böyle olunca ayeti Allah'ın mahlûkata zulmetmeyi dilemediği manasına hamletmek [sizin usulünüze göre] mümkün olmaz. Şayet ayeti, kulların bazısının bazısına zulmetmesini dilemediği manasına hamlederseniz, bu da sizin mezhebinize göre tamamına ermez; çünkü sizin mezhebinize göre bütün bunlar Allah'ın iradesi ve yaratması (tekvini) iledir. Böylece sabit oldu ki sizin mezhebinize göre ayeti sahih bir veçhe hamletmek mümkün değildir. Cevap: Kastedilenin, Allah Teâlâ'nın kullarından hiçbirine zulmetmeyi dilememesi olması neden caiz olmasın? Onların "Sizin mezhebinize göre O'ndan zulüm sadır olması muhaldir, dolayısıyla bununla övünmek imkânsızdır" sözüne karşılık deriz ki: Buna dair açıklama iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de bir uyku” [el-Bakara: 255] ve { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O yedirir ama Kendisi yedirilmez” [el-En'âm: 14] buyruklarıyla Kendisini övmüştür; bundan, O'nun hakkında uyumanın ve yemenin caiz/mümkün olması gerekmez. Burada da durum böyledir. İkincisi: Allah Teâlâ azabı hak etmeyen birini cezalandıracak olsa, bu bizatihi zulüm olmasa bile şekil itibarıyla zulüm suretindedir. Nitekim: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40] kavlinde olduğu gibi birbirine benzeyen iki şeyden birinin ismi diğerine verilebilir ve bunun Kur'an'da benzerleri çoktur. İşte bu münazaradaki sözün tamamı budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ عَلَى كَوْنِهِ خَالِقًا لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ، فَقَالُوا لَا شَكَّ أَنَّ أَفْعَالَ العباد من جملة ما في السموات وَالْأَرْضِ، فَوَجَبَ كَوْنُهَا لَهُ بِقَوْلِهِ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّمَا يَصِحُّ قَوْلُنَا: إِنَّهَا لَهُ لَوْ كَانَتْ مَخْلُوقَةً لَهُ فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ خَالِقٌ لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ.
Üçüncü Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulların amellerini yaratanın Allah olduğuna dair O'nun: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavliyle delil getirerek şöyle demişlerdir: Şüphe yok ki kulların fiilleri göklerde ve yerde olan şeyler cümlesindendir; dolayısıyla { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavli gereğince bunların O'na ait olması vaciptir. Bizim "Onlar O'nundur" sözümüz ancak o fiiller O'nun tarafından yaratılmış olursa sahih olur. Dolayısıyla bu ayet, kulların fiillerini yaratanın O olduğuna delalet etmiştir.
أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ بِأَنَّ قَوْلَهُ لِلَّهِ إِضَافَةُ مِلْكٍ لَا إِضَافَةُ فِعْلٍ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ يُقَالُ: هَذَا الْبِنَاءُ لِفُلَانٍ فَيُرِيدُونَ أَنَّهُ مَمْلُوكُهُ لَا أَنَّهُ مَفْعُولُهُ، وَأَيْضًا الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ تَعْظِيمُ اللَّهِ لِنَفْسِهِ وَمَدْحُهُ لِإِلَهِيَّةِ نَفْسِهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَتَمَدَّحَ بِأَنْ يَنْسِبَ إِلَى نَفْسِهِ الْفَوَاحِشَ وَالْقَبَائِحَ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَا كان مظروفاً في السموات وَالْأَرْضِ وَذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ لَا مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ الَّتِي هِيَ أَعْرَاضٌ.
el-Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: O'nun { لِلَّهِ } buyruğu mülkiyet izafetidir, fiil izafeti değildir. Görmez misin ki "Bu bina falanındır" denildiğinde, onun o binayı bizzat yaptığı değil, o binaya malik olduğu kastedilir. Ayrıca ayetten maksat Allah'ın Kendisini yüceltmesi ve Kendi uluhiyetini övmesidir; çirkinlikleri ve kötülükleri Kendisine nispet ederek övünmesi ise caiz değildir. Yine O'nun { مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğu sadece göklerde ve yerde zarfalanmış (yer tutan) şeyleri kapsar; bu ise araz olan fiillerin değil, cisimlerin sıfatlarındandır.
أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ بِأَنَّ هَذِهِ الْإِضَافَةَ إِضَافَةُ الْفِعْلِ بِدَلِيلِ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْقَبِيحِ وَالْحَسَنِ لَا يُرَجِّحُ الْحَسَنَ عَلَى الْقَبِيحِ إِلَّا إِذَا حَصَلَ فِي قَلْبِهِ مَا يَدْعُوهُ إِلَى فِعْلِ الْحَسَنِ، وَتِلْكَ الدَّاعِيَةُ حَاصِلَةٌ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى دَفْعًا لِلتَّسَلْسُلِ، وَإِذَا كَانَ الْمُؤَثِّرُ فِي حُصُولِ فِعْلِ الْعَبْدِ هُوَ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةِ، وَثَبَتَ أَنَّ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى ثَبَتَ أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مُسْتَنِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى خَلْقًا وَتَكْوِينًا بِوَاسِطَةِ فِعْلِ السَّبَبِ، فَهَذَا تَمَامُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ.
Ashabımız buna şöyle cevap vermiştir: Bu izafet fiil izafetidir; şunun deliliyle ki, hem çirkine hem de güzele gücü yeten kimse, kalbinde kendisini güzeli yapmaya sevk eden bir dâiye (istek/saik) oluşmadıkça güzeli çirkine tercih edemez. Bu dâiye ise teselsülü önlemek için Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelir. Kulun fiilinin meydana gelmesinde müessir olan kudret ve dâiyenin toplamı olduğuna ve kudret ile dâiyenin toplamının da Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğu sabit bulunduğuna göre, kulun fiilinin sebebin fiili vasıtasıyla yaratma ve tekvin bakımından Allah Teâlâ'ya dayandığı sabit olmuştur. İşte bu münazaradaki sözün tamamı budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ زَعَمَتِ الْفَلَاسِفَةُ أَنَّهُ إنما قدم ذكر ما في السموات عَلَى ذِكْرِ مَا فِي الْأَرْضِ لِأَنَّ الْأَحْوَالَ السَّمَاوِيَّةَ أَسْبَابٌ لِلْأَحْوَالِ الْأَرْضِيَّةِ، فَقُدِّمَ السَّبَبُ عَلَى الْمُسَبَّبِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْأَحْوَالِ الْأَرْضِيَّةِ مُسْتَنِدَةٌ إِلَى الْأَحْوَالِ السَّمَاوِيَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَحْوَالَ السَّمَاوِيَّةَ مُسْتَنِدَةٌ إِلَى خَلْقِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ فَيَكُونُ الْجَبْرُ لَازِمًا أَيْضًا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğu hakkında filozoflar şöyle iddia etmişlerdir: Göklerde olanların yerdeki olanlardan önce zikredilmesi, semavî durumların arzî durumların sebepleri olması sebebiyledir; dolayısıyla sebep müsebbepten (sonuçtan) önce getirilmiştir. Bu da bütün arzî durumların semavî durumlara dayandığına delalet eder; şüphe yok ki semavî durumlar da Allah'ın yaratmasına ve tekvinine dayanmaktadır, böylece cebir (zorunluluk) bu vecihten de lazım gelmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ فَأَعَادَ ذِكْرَ اللَّهِ فِي أَوَّلِ الْآيَتَيْنِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَأْكِيدُ التَّعْظِيمِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ مِنْهُ مَبْدَأَ الْمَخْلُوقَاتِ وَإِلَيْهِ مَعَادَهُمْ، فَقَوْلُهُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْأَوَّلُ وَقَوْلُهُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ هُوَ الآخر، وذلك يدل إِحَاطَةِ حُكْمِهِ وَتَصَرُّفِهِ وَتَدْبِيرِهِ بِأَوَّلِهِمْ وَآخِرِهِمْ، وَأَنَّ الْأَسْبَابَ مُنْتَسِبَةٌ إِلَيْهِ وَأَنَّ الْحَاجَاتِ مُنْقَطِعَةٌ عِنْدَهُ.
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } buyurmuş ve iki cümlenin başında "Allah" ismini tekrar zikretmiştir; bundan gaye tazimi teyit etmektir. Kastedilen de mahlûkatın başlangıcının O'ndan olduğu ve dönüşlerinin de O'na olacağıdır. O'nun: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavli O Sübhânehu'nun "Evvel" olduğuna, { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } kavli ise O'nun "Âhir" olduğuna bir işarettir. Bu da O'nun hükmünün, tasarrufunun ve tedbirinin onların evvelini de âhirini de kuşattığına, sebeplerin O'na intisap ettiğine ve ihtiyaçların O'nun katında son bulduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: كَلِمَةُ (إِلَى) فِي قَوْلِهِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ لَا تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى فِي مَكَانِ وُجْهَةٍ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ رُجُوعَ الْخَلْقِ إِلَى مَوْضِعٍ لَا يَنْفُذُ فِيهِ حُكْمُ أَحَدٍ إِلَّا حُكْمُهُ وَلَا يَجْرِي فِيهِ قضاء أحد إلا قضاؤه.
Altıncı Mesele: { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } kavlindeki (إِلَى) kelimesi, Allah Teâlâ'nın bir mekânda ve cihette olduğuna delalet etmez; bilakis maksat, mahlûkatın dönüşünün, O'nun hükmünden başka hiçbir kimsenin hükmünün geçmediği ve O'nun kazasından başka hiçbir kimsenin kazasının cereyan etmediği bir makama olacağıdır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 110-111]
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١)
{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarsınız ve Allah'a inanırsınız. Eğer Ehl-i Kitap da iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler vardır, fakat onların çoğu yoldan çıkmış fasıklardır. (110) Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111)”
فِي النَّظْمِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَنَهَاهُمْ عَنْ بَعْضِهَا وَحَذَّرَهُمْ مِنْ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي التَّمَرُّدِ وَالْعِصْيَانِ، وَذَكَرَ عَقِيبَهُ ثَوَابَ الْمُطِيعِينَ وَعِقَابَ الْكَافِرِينَ، كَانَ الْغَرَضُ مِنْ كُلِّ هَذِهِ الْآيَاتِ حَمْلَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُكَلَّفِينَ عَلَى الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ وَمَنْعَهُمْ عَنِ التَّمَرُّدِ وَالْمَعْصِيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَرْدَفَ ذَلِكَ بِطَرِيقٍ آخَرَ يَقْتَضِي حَمْلَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ فَقَالَ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ كُنْتُمْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ خَيْرَ الْأُمَمِ وَأَفْضَلَهُمْ، فَاللَّائِقُ بِهَذَا أَنْ لَا تُبْطِلُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ هَذِهِ الْفَضِيلَةَ، وَأَنْ لَا تُزِيلُوا عَنْ أَنْفُسِكُمْ هَذِهِ الْخَصْلَةَ الْمَحْمُودَةَ، وَأَنْ تَكُونُوا مُنْقَادِينَ مُطِيعِينَ فِي كُلِّ مَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْكُمْ مِنَ التَّكَالِيفِ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ كَمَالَ حَالِ الْأَشْقِيَاءِ وَهُوَ قَوْلُهُ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ [آل عمران: ١٠٦] وَكَمَالَ حَالِ السُّعَدَاءِ وَهُوَ قَوْلُهُ وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ [آل عمران: ١٠٧] نَبَّهَ عَلَى مَا هُوَ السَّبَبُ لِوَعِيدِ الْأَشْقِيَاءِ بقوله وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٨] يَعْنِي أَنَّهُمْ إِنَّمَا اسْتَحَقُّوا ذَلِكَ بِأَفْعَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ، ثُمَّ نَبَّهَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا هُوَ السَّبَبُ لِوَعْدِ السُّعَدَاءِ بِقَوْلِهِ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ أَيْ تِلْكَ السَّعَادَاتُ وَالْكَمَالَاتُ وَالْكَرَامَاتُ إِنَّمَا فَازُوا بِهَا فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetlerin dizilişinde (nazmında) iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ müminlere bazı şeyleri emredip bazılarını yasaklayınca, itaatsizlik ve isyanda Ehl-i Kitap gibi olmaktan onları sakındırınca ve bunun peşinden itaat edenlerin sevabını ve inkâr edenlerin cezasını zikredince, bütün bu ayetlerin gayesi mükellef müminleri boyun eğmeye ve itaate sevk etmek, onları itaatsizlikten ve isyandan men etmek olmuştur. Sonra Allah Teâlâ müminleri boyun eğmeye ve itaate sevk etmeyi gerektiren başka bir yolla bunu takip etmiş ve: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } buyurmuştur. Manası şudur: Siz Levh-i Mahfûz'da ümmetlerin en hayırlısı ve en faziletlisi idiniz; bu duruma yakışan ise bu fazileti kendi aleyhinize boşa çıkarmamanız, bu övgüye layık vasfı kendinizden gidermemeniz ve üzerinize yönelen bütün mükellefiyetlerde boyun eğen ve itaat eden kimseler olmanızdır. İkincisi: Allah Teâlâ bedbahtların (şakîlerin) nihai durumunu zikredip bu da O'nun: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ } [Âl-i İmrân: 106] kavli olunca ve bahtiyarların (saîdlerin) nihai durumunu zikredip bu da O'nun: { وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ } [Âl-i İmrân: 107] kavli olunca; { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } [Âl-i İmrân: 108] kavliyle bedbahtların tehdit edilme sebebine dikkat çekmiştir; yani onlar bunu çirkin fiilleri sebebiyle hak etmişlerdir. Sonra bu ayette: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } kavliyle bahtiyarların vaat edilme sebebine dikkat çekmiştir; yani o saadetlere, kemalatlara ve ikramlara ahirette nail olmaları, dünyada insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet olduklarından dolayıdır. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَفْظَةُ (كَانَ) قَدْ تَكُونُ تَامَّةً وَنَاقِصَةً وَزَائِدَةً عَلَى مَا هُوَ مَشْرُوحٌ فِي النَّحْوِ وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ كُنْتُمْ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ (كَانَ) هَاهُنَا تَامَّةٌ بِمَعْنَى الْوُقُوعِ وَالْحُدُوثِ وَهُوَ لَا يَحْتَاجُ إِلَى خَبَرٍ، وَالْمَعْنَى:
Birinci Mesele: "كانه" (kâne) lafzı, nahiv ilminde açıklandığı üzere tâmme, nâkısa ve zâide olabilir. Müfessirler O'nun { كُنْتُمْ } kavli hakkında birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: (كَانَ) burada meydana gelmek ve var olmak anlamında tâmmedir ve habere ihtiyaç duymaz. Manası:
حَدَثْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ وَوُجِدْتُمْ وَخُلِقْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ خَيْرَ أُمَّةٍ بِمَعْنَى الْحَالِ وَهَذَا قَوْلُ جَمْعٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ الثَّانِي: أَنَّ (كَانَ) هَاهُنَا نَاقِصَةٌ وَفِيهِ سُؤَالٌ: / وَهُوَ أَنَّ هَذَا يُوهِمُ أَنَّهُمْ كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَأَنَّهُمْ مَا بَقُوا الْآنَ عليها.
"En hayırlı ümmet olarak meydana geldiniz, var edildiniz ve en hayırlı ümmet olarak yaratıldınız" demektir; { خَيْرَ أُمَّةٍ } kavli ise hâl makamındadır. Bu, bir grup müfessirin görüşüdür. İkincisi: (كَانَ) burada nâkısadır. Bunda şöyle bir soru vardır: Bu durum, onların [eskiden] bu vasıfla nitelenmiş olduklarını ve artık şimdi bu vasıf üzere kalmadıklarını vehmettirmektedir.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ قَوْلَهُ (كَانَ) عِبَارَةٌ عَنْ وُجُودِ الشَّيْءِ فِي زَمَانٍ مَاضٍ عَلَى سَبِيلِ الْإِبْهَامِ، وَلَا يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى انْقِطَاعٍ طَارِئٍ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً [نوح: ١٠] قوله وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً [الفتح: ١٤] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِلْمُفَسِّرِينَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَقْوَالٌ أَحَدُهَا: كُنْتُمْ فِي عِلْمِ اللَّهِ خَيْرَ أُمَّةٍ وَثَانِيهَا: كُنْتُمْ فِي الْأُمَمِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَكُمْ مَذْكُورِينَ بِأَنَّكُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ وَهُوَ كَقَوْلِهِ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الْفَتْحِ: ٢٩] إِلَى قَوْلِهِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ [الْفَتْحِ: ٢٩] فَشِدَّتُهُمْ عَلَى الْكُفَّارِ أَمْرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهْيُهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَثَالِثُهَا:
Buna cevap şudur: (كَانَ) lafzı, bir şeyin geçmiş zamanda müphem bir şekilde var oluşunu ifade eder; bu durum sonradan gelen bir kesintiye delalet etmez; nitekim: { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً } “Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır” [Nûh: 10] ve { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [el-Feth: 14] kavilleri buna delildir. Bu sabit olunca deriz ki: Bu takdire göre müfessirlerin birkaç görüşü vardır: Birincisi: Allah'ın ilminde siz en hayırlı ümmettiniz. İkincisi: Sizden önceki ümmetler arasında en hayırlı ümmet olduğunuz zikredilmekteydi. Bu durum tıpkı: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } kavlinden { ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } “İşte onların Tevrat'taki vasıfları budur” [el-Feth: 29] kavline kadar olan ayet gibidir; kâfirlere karşı şiddetli olmaları iyiliği emredip kötülükten sakındırmalarıdır. Üçüncüsü:
كُنْتُمْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مَوْصُوفِينَ بِأَنَّكُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ وَرَابِعُهَا: كُنْتُمْ مُنْذُ آمَنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ وَخَامِسُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ قَوْلُهُ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ تَابِعٌ لِقَوْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ [آل عمران: ١٠٧] وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ يُقَالُ لَهُمْ عِنْدَ الْخُلُودِ فِي الْجَنَّةِ: كُنْتُمْ فِي دُنْيَاكُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ فَاسْتَحَقَّيْتُمْ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنَ الرَّحْمَةِ وَبَيَاضِ الْوَجْهِ بِسَبَبِهِ، وَيَكُونُ مَا عُرِضَ بَيْنَ أَوَّلِ الْقِصَّةِ وَآخِرِهَا كَمَا لَا يَزَالُ يُعْرَضُ فِي الْقُرْآنِ مِنْ مِثْلِهِ وَسَادِسُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى لَقَالَ (أَنْتُمْ) وَكَانَ هَذَا التَّشْرِيفُ حَاصِلًا لِكُلِّنَا وَلَكِنَّ قَوْلَهُ كُنْتُمْ مَخْصُوصٌ بِقَوْمٍ مُعَيَّنِينَ مِنْ أَصْحَابِ الرَّسُولِ ﷺ وَهُمُ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ، وَمَنْ صَنَعَ مِثْلَ مَا صَنَعُوا وَسَابِعُهَا: كُنْتُمْ مُذْ آمَنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ مُذْ كَانُوا.
Siz Levh-i Mahfûz'da en hayırlı ümmet olarak nitelenmiştiniz. Dördüncüsü: İman ettiğiniz andan itibaren siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet idiniz. Beşincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: O'nun { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } kavli, { وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ } [Âl-i İmrân: 107] kavline tâbidir. Takdiri şöyledir: Cennette ebedî kalacakları sırada onlara: "Siz dünyanızda en hayırlı ümmettiniz, bu sebeple içinde bulunduğunuz rahmeti ve yüz aklığını hak ettiniz" denilir. Kıssanın başı ile sonu arasına giren kısımlar ise Kur'an'da her zaman benzeri araya giren [ara cümleler] gibidir. Altıncısı: Bazıları şöyle demiştir: Şayet Allah Teâlâ dileseydi "أَنْتُمْ" (sizlersiniz) derdi ve bu şeref hepimiz için hasıl olurdu; fakat O'nun { كُنْتُمْ } kavli Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından belirli bir topluluğa, yani ilk öne geçenlere (es-Sâbikûne'l-Evvelûn) ve onların yaptıklarının benzerini yapanlara mahsustur. Yedincisi: Var olduklarından beri bu vasıfla nitelendirilmiş olduklarına dikkat çekmek üzere; siz iman ettiğinizden beri en hayırlı ümmettiniz, [demektir].
الِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: أَنْ يُقَالَ (كَانَ) هَاهُنَا زَائِدَةٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ قَوْلُهُ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ هُوَ كَقَوْلِهِ وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ [الْأَعْرَافِ: ٨٦] وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ [الْأَنْفَالِ: ٢٦] وَإِضْمَارُ كَانَ وَإِظْهَارُهَا سَوَاءٌ إِلَّا أَنَّهَا تُذْكَرُ لِلتَّأْكِيدِ وَوُقُوعِ الْأَمْرِ لَا مَحَالَةَ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: هَذَا الْقَوْلُ ظَاهِرُ الِاخْتِلَالِ، لِأَنَّ (كَانَ) تُلْغَى مُتَوَسِّطَةً وَمُؤَخَّرَةً، وَلَا تُلْغَى مُتَقَدِّمَةً، تَقُولُ الْعَرَبُ: عَبْدُ اللَّهِ كَانَ قَائِمٌ، وَعَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ كَانَ عَلَى أَنَّ كَانَ مُلْغَاةٌ، وَلَا يَقُولُونَ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ عَلَى إِلْغَائِهَا، لِأَنَّ سبيلهم أن يبدؤا بِمَا تَنْصَرِفُ الْعِنَايَةُ إِلَيْهِ، وَالْمُلْغَى لَا يَكُونُ فِي مَحَلِّ الْعِنَايَةِ، وَأَيْضًا لَا يَجُوزُ إِلْغَاءُ الْكَوْنِ فِي الْآيَةِ لِانْتِصَابِ خَبَرِهِ، وَإِذَا عَمِلَ الْكَوْنُ فِي الْخَبَرِ فَنَصَبَهُ لَمْ يَكُنْ مُلْغًى.
Üçüncü İhtimal: Burada (كَانَ) lafzının zâide olduğu söylenmesidir. Bazıları şöyle demiştir: O'nun { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } kavli tıpkı: { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } “Hatırlayın ki siz az idiniz, O sizi çoğalttı” [el-A'râf: 86] kavli gibidir; başka bir yerde ise: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ } “Hatırlayın ki siz azdınız, güçsüz bırakılmıştınız” [el-Enfâl: 26] buyurmuştur. "Kâne"nin gizlenmesiyle açıkça zikredilmesi birdir; şu kadar var ki o, tekit ve işin kesinlikle vuku bulduğunu belirtmek için zikredilir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bu görüşün tutarsızlığı açıktır; çünkü (كَانَ) lafzı ortada ve sonda geldiğinde zâid (ilga edilmiş) kabul edilir, başta geldiğinde ilga edilmez. Araplar (كَانَ) lafzının ilga edildiğini kastederek: "عَبْدُ اللَّهِ كَانَ قَائِمٌ" ve "عَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ كَانَ" derler, fakat ilga etmek suretiyle: "كَانَ عَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ" demezler. Çünkü onların usulü, ehemmiyet verilen şeyle başlamaktır; ilga edilen lafız ise ehemmiyet mahallinde olmaz. Ayrıca haberinin mansub olması sebebiyle ayetteki "kevn"in ilga edilmesi caiz değildir; kevn habere etki edip (amel edip) onu nasb ettiğinde ilga edilmiş olmaz.
الِاحْتِمَالُ الرَّابِعُ: أَنْ تَكُونَ (كَانَ) بِمَعْنَى صَارَ، فَقَوْلُهُ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ مَعْنَاهُ صِرْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ، أَيْ صِرْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ بِسَبَبِ كَوْنِكُمْ آمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ.
Dördüncü İhtimal: (كَانَ) lafzının "صَارَ" (oldu/dönüştü) manasında olmasıdır. Buna göre O'nun { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } kavlinin manası: "İyiliği emredip kötülükten sakındırdığınız için insanlar arasından çıkarılmış en hayırlı ümmet oldunuz" demektir; yani iyiliği emreden, kötülükten alıkoyan ve Allah'a iman eden kimseler olmanız sebebiyle en hayırlı ümmet haline geldiniz.
ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ يَعْنِي كَمَا أَنَّكُمُ اكْتَسَبْتُمْ هَذِهِ الْخَيْرِيَّةَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْخِصَالِ، فَأَهْلُ الْكِتَابِ لَوْ آمَنُوا لَحَصَلَتْ لَهُمْ أَيْضًا صِفَةُ الْخَيْرِيَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “Eğer Ehl-i Kitap da iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu” buyurmuştur. Yani tıpkı sizin bu hasletler sebebiyle bu hayırlılığı elde ettiğiniz gibi, şayet Ehl-i Kitap da iman etseydi hayırlılık vasfı onlar için de hasıl olurdu. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ الْأُمَّةِ حُجَّةٌ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), ümmetin icmasının hüccet olduğuna dair bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun açıklaması iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın:
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ [الْأَعْرَافِ: ١٥٩] ثُمَّ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ فَوَجَبَ/ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ أَفْضَلَ مِنْ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ مِنْ قَوْمِ مُوسَى، وَإِذَا كَانَ هَؤُلَاءِ أَفْضَلَ مِنْهُمْ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأُمَّةُ لَا تَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ إِذْ لَوْ جَازَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ تَحْكُمَ بِمَا لَيْسَ بِحَقٍّ لَامْتَنَعَ كَوْنُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَفْضَلَ مِنَ الْأُمَّةِ الَّتِي تُهْدِي بِالْحَقِّ، لِأَنَّ الْمُبْطِلَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ خَيْرًا مِنَ الْمُحِقِّ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ لَا تَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ إجماعهم حجة.
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } “Musa'nın kavminden de hak ile hidayete erdiren bir topluluk vardır” [el-A'râf: 159] kavlidir; sonra bu ayette { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } buyurmuştur. Bu ayetin hükmü gereğince bu ümmetin, Mûsâ'nın kavminden hak ile doğru yola ileten o kimselerden daha faziletli olması vacip olmuştur. Bunlar onlardan daha faziletli olunca, bu ümmetin ancak hak ile hükmetmesi vacip olur. Zira şayet bu ümmetin hak olmayan bir şeyle hükmetmesi caiz olsaydı, bu ümmetin hak ile hidayete erdiren ümmetten daha faziletli olması imkânsız olurdu; çünkü bâtıl üzerinde olanın hak üzerinde olandan hayırlı olması imkânsızdır. Böylece bu ümmetin ancak hak ile hükmettiği sabit olmuştur; durum böyle olunca da onların icması hüccet olur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ (أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ) فِي لفظ بِالْمَعْرُوفِ وَلَفْظِ الْمُنْكَرِ يُفِيدَانِ الِاسْتِغْرَاقَ، وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ آمِرِينَ بِكُلِّ مَعْرُوفٍ، وَنَاهِينَ عَنْ كُلِّ مُنْكَرٍ وَمَتَى كَانُوا كَذَلِكَ كَانَ إِجْمَاعُهُمْ حَقًّا وَصِدْقًا لَا مَحَالَةَ فَكَانَ حُجَّةً، وَالْمَبَاحِثُ الْكَثِيرَةُ فِيهِ ذَكَرْنَاهَا فِي الْأُصُولِ.
İkinci Vecih: { بِالْمَعْرُوفِ } ve { الْمُنْكَرِ } lafızlarındaki elif-lâm istiğrak (kapsayıcılık) bildirir; bu da onların her türlü marufu (iyiliği) emreden ve her türlü münkerden (kötülükten) alıkoyan kimseler olmalarını gerektirir. Onlar ne zaman böyle olurlarsa onların icması şüphesiz hak ve doğru olur, böylece hüccet kabul edilir. Bu konudaki çok sayıdaki incelemeyi usul ilminde zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ ظَاهِرُ الْخِطَابِ فِيهِ مَعَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَكِنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ الْأُمَّةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] فَإِنَّ كُلَّ ذَلِكَ خِطَابٌ مَعَ الْحَاضِرِينَ بِحَسَبِ اللَّفْظِ، وَلَكِنَّهُ عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ كَذَا هَاهُنَا.
Üçüncü Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: O'nun { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } kavlindeki hitabın zahiri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabınadır; fakat bütün ümmet hakkında umumidir. Bunun benzeri: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç üzerinize farz kılındı” [el-Bakara: 183] ve { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } “Kısas üzerinize farz kılındı” [el-Bakara: 178] kavilleridir; zira bütün bunlar lafız itibarıyla o an hazır bulunanlara hitaptır, fakat herkesin hakkında umumidir. Burada da durum böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: أَصْلُ الْأُمَّةِ الطَّائِفَةُ الْمُجْتَمِعَةُ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ فَأُمَّةُ نَبِيِّنَا ﷺ هُمُ الْجَمَاعَةُ الْمَوْصُوفُونَ بِالْإِيمَانِ بِهِ وَالْإِقْرَارِ بِنُبُوَّتِهِ، وَقَدْ يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ جَمَعَتْهُمْ دَعْوَتُهُ أَنَّهُمْ أُمَّتُهُ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْأُمَّةِ إِذَا أُطْلِقَتْ وَحْدَهَا وَقَعَ عَلَى الْأَوَّلِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا قِيلَ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى كَذَا فُهِمَ مِنْهُ الْأَوَّلُ
Dördüncü Mesele: el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Ümmetin asıl kök anlamı, tek bir şey üzerinde toplanan topluluktur. Dolayısıyla Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, ona iman etmek ve nübüvvetini ikrar etmek vasfına sahip olan cemaattir. Bazen onun davetinin bir araya getirdiği herkes hakkında onların onun ümmeti olduğu söylenebilir; ne var ki ümmet lafzı mutlak olarak tek başına kullanıldığında birinci manaya hamledilir. Görmez misin ki "Ümmet şu hususta icma etti" denildiğinde bundan birinci mana anlaşılır.
وَقَالَ ﵊: «أُمَّتِي لَا تَجْتَمِعُ عَلَى ضَلَالَةٍ»
Peygamber aleyhisselâm da: «Ümmetim dalalet üzerinde birleşmez» buyurmuştur.
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ «أُمَّتِي أُمَّتِي»
Kıyamet gününde Peygamber aleyhisselâm'ın «Ümmetim! Ümmetim!» diyeceği rivayet edilmiştir.
فَلَفْظُ الْأُمَّةِ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ وَأَشْبَاهِهَا يُفْهَمُ مِنْهُ الْمُقِرُّونَ بِنُبُوَّتِهِ، فَأَمَّا أَهْلُ دَعْوَتِهِ فَإِنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ لَهُمْ: إِنَّهُمْ أُمَّةُ الدَّعْوَةِ وَلَا يُطْلَقُ عَلَيْهِمْ إِلَّا لَفْظُ الْأُمَّةِ بِهَذَا الشَّرْطِ.
Bu makamlarda ve benzerlerinde geçen ümmet lafzından onun peygamberliğini ikrar edenler anlaşılır. Davetine muhatap olan kimselere gelince, onlar hakkında ancak "Onlar davet ümmetidir (ümmet-i davet)" denilir ve bu kayıt olmaksızın onlara sadece ümmet lafzı mutlak olarak kullanılmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى كُنْتُمْ خَيْرَ الْأُمَمِ الْمُخْرَجَةِ لِلنَّاسِ فِي جَمِيعِ الْأَعْصَارِ، فَقَوْلُهُ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ أَيْ أُظْهِرَتْ لِلنَّاسِ حَتَّى تَمَيَّزَتْ وَعُرِفَتْ وَفُصِلَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ غَيْرِهَا وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ لِلنَّاسِ مِنْ تَمَامِ قَوْلِهِ كُنْتُمْ وَالتَّقْدِيرُ: كُنْتُمْ لِلنَّاسِ خَيْرَ أُمَّةٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: أُخْرِجَتْ صِلَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ لِلنَّاسِ.
O'nun: { أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için çıkarılmış” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Manası, bütün asırlarda insanlar için ortaya çıkarılmış ümmetlerin en hayırlısı idiniz, demektir. O'nun: { أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } buyruğu; yani diğerlerinden ayrılıp tanınsın ve araları ayrılsın diye insanlar için aşikâr kılınmıştır, anlamındadır. İkincisi: O'nun { لِلنَّاسِ } kavli, { كُنْتُمْ } kavlinin tamamlayıcısıdır ve takdiri: "Siz insanlar için hayırlı bir ümmet idiniz" şeklindedir. Onlardan bazıları da: { أُخْرِجَتْ } [kelimesi] zâittir (sıladır), takdiri: "Siz insanlar için en hayırlı ümmet idiniz" şeklindedir, demiştir.
ثُمَّ قَالَ: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ.
Sonra Allah Teâlâ: { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarsınız ve Allah'a inanırsınız” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ عِلَّةِ تِلْكَ الْخَيْرِيَّةِ، كَمَا تَقُولُ: زَيْدٌ كَرِيمٌ يُطْعِمُ النَّاسَ وَيَكْسُوهُمْ وَيَقُومُ بِمَا يُصْلِحُهُمْ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ ذِكْرَ الْحُكْمِ مَقْرُونًا بِالْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ لَهُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ، فههنا حَكَمَ تَعَالَى بِثُبُوتِ وَصْفِ الْخَيْرِيَّةِ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ هَذَا الْحُكْمَ وَهَذِهِ الطَّاعَاتِ، أَعْنِي الْأَمْرَ/ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْإِيمَانَ، فَوَجَبَ كَوْنُ تِلْكَ الْخَيْرِيَّةِ مُعَلَّلَةً بِهَذِهِ الْعِبَادَاتِ.
Bil ki bu müstear/yeni bir cümledir; bundan maksat o hayırlılığın illetini beyan etmektir. Tıpkı: "Zeyd cömerttir; insanları doyurur, onları giydirir ve onların durumunu düzeltecek işleri yerine getirir" demen gibidir. Sözün hakikati şudur: Fıkıh usulünde sabit olmuştur ki hükmün kendisine uygun vasıfla birlikte zikredilmesi, o hükmün o vasıfla illetli olduğuna delalet eder. Burada da Allah Teâlâ bu ümmet için hayırlılık vasfının sübutuna hükmetmiş, sonra bu hükmün ardından bu itaatleri –yani iyiliği emretmeyi, kötülükten alıkoymayı ve imanı– zikretmiştir; dolayısıyla bu hayırlılığın bu ibadetlerle illetlendirilmiş olması vacip olmuştur.
وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مِنْ أَيِّ وَجْهٍ يَقْتَضِي الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ كَوْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ خَيْرَ الْأُمَمِ مَعَ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةَ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي سَائِرِ الْأُمَمِ؟.
Birinci Soru: Bu üç vasıf diğer bütün ümmetlerde de mevcut olduğu halde; marufu emretmek, münkerden nehyetmek ve Allah'a iman etmek bu ümmetin ümmetlerin en hayırlısı olmasını hangi yönden gerektirmektedir?