إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ الْمُحَقِّقُونَ إِنَّ الْإِتْيَانَ بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْعِبَادَةِ أَدَلُّ عَلَى كَمَالِ الْعُبُودِيَّةِ وَالْخُضُوعِ وَالِانْقِيَادِ مِنَ الْإِتْيَانِ بِالنَّوْعِ الْأَوَّلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآتِيَ بِالنَّوْعِ الْأَوَّلِ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ إِنَّمَا أَتَى بِهِ لَمَّا عَرَفَ بِعَقْلِهِ مِنْ وُجُوهِ
Bunu bildiğinde deriz ki: Muhakkikler, bu tür bir ibadeti yerine getirmenin; birinci türü yerine getirmeye nispetle kulluğun, boyun eğişin ve itaatin mükemmelliğine daha çok delalet ettiğini söylemişlerdir. Çünkü birinci türü yerine getiren kimsenin, bunu sadece aklıyla onda bulunan fayda cihetlerini
الْمَنَافِعِ فِيهِ، أَمَّا الْآتِي بِالنَّوْعِ الثَّانِي فَإِنَّهُ لَا يَأْتِي بِهِ إِلَّا لِمُجَرَّدِ الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، فَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى اشْتَمَلَ الْأَمْرُ بِالْحَجِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ التَّوْكِيدِ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لِكَوْنِهِ إِلَهًا أَلْزَمَ عَبِيدَهُ هَذِهِ الطَّاعَةَ فَيَجِبُ الِانْقِيَادُ سَوَاءٌ عَرَفُوا وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِيهَا أَوْ لَمْ يَعْرِفُوا وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ذَكَرَ النَّاسِ ثُمَّ أَبْدَلَ مِنْهُ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَفِيهِ ضَرْبَانِ مِنَ التَّأْكِيدِ، أَمَّا أَوَّلًا فَلِأَنَّ الْإِبْدَالَ تَثْنِيَةٌ لِلْمُرَادِ وَتَكْرِيرٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الْعِنَايَةِ، وَأَمَّا ثَانِيًا فَلِأَنَّهُ أَجْمَلَ أَوَّلًا وَفَصَّلَ ثَانِيًا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْوُجُوبِ بِعِبَارَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا: لَامُ الْمِلْكِ فِي قَوْلِهِ وَلِلَّهِ وَثَانِيَتُهُمَا:
kavradığı için yerine getirmiş olması muhtemeldir. İkinci türü yerine getiren kimse ise bunu sırf boyun eğmek, itaat ve kulluk amacıyla yerine getirir. İşte bu manadan dolayı bu ayetteki hac emri birçok pekiştirme türünü içermiştir: Birincisi: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Ona bir yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” kavlidir. Manası şudur: O (Sübhânehu), ilah olması hasebiyle kullarına bu itaati zorunlu kılmıştır; dolayısıyla onlar bundaki hikmet cihetini bilsinler ya da bilmesinler boyun eğmeleri vaciptir. İkincisi: Önce “insanlar”ı zikretmiş, ardından { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “ona bir yol bulabilenler” ifadesini ondan bedel kılmıştır. Bunda iki türlü pekiştirme vardır: İlki, bedel yapmak kastedilen şeyi ikilemek ve tekrarlamaktır; bu da [konuya verilen] aşırı ihtimama delalet eder. İkincisi ise, önce mücmel (özet) bırakıp sonra tafsilatlandırmıştır; bu da [konuya verilen] aşırı öneme delalet eder. Üçüncüsü: O (Sübhânehu), bu vücûbiyeti (farziyeti) iki lafızla ifade etmiştir: Biri { وَلِلَّهِ } “Allah'ın [üzerindedir]” kavlindeki mülkiyet lâm'ı, diğeri ise:
كَلِمَةُ (عَلَى) وَهِيَ لِلْوُجُوبِ فِي قَوْلِهِ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ يَقْتَضِي إِيجَابَهُ عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ يَسْتَطِيعُهُ، وَتَعْمِيمُ التَّكْلِيفِ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ مَكَانَ، وَمَنْ لَمْ يَحُجَّ وَهَذَا تَغْلِيظٌ شَدِيدٌ فِي حَقِّ تَارِكِ الْحَجِّ وَسَادِسُهَا: ذِكْرُ الِاسْتِغْنَاءِ وَذَلِكَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى الْمَقْتِ وَالسُّخْطِ وَالْخِذْلَانِ وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ عَنِ الْعالَمِينَ وَلَمْ يَقُلْ عَنْهُ لِأَنَّ الْمُسْتَغْنِيَ عَنْ كُلِّ الْعَالَمِينَ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ مُسْتَغْنِيًا عَنْ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ وَعَنْ طَاعَتِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ أَدَلُّ عَلَى السُّخْطِ وَثَامِنُهَا: أَنَّ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ قَالَ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ فَبَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْإِيجَابَ كَانَ لِمُجَرَّدِ عِزَّةِ الْإِلَهِيَّةِ وَكِبْرِيَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ، لَا لِجَرِّ نَفْعٍ وَلَا لِدَفْعِ ضُرٍّ، ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا فِي آخِرِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ وَمِمَّا يَدُلُّ مِنَ الْأَخْبَارِ عَلَى تَأْكِيدِ الْأَمْرِ بِالْحَجِّ،
{ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ } “Allah'ın insanlar üzerindeki...” kavlindeki vücûbiyet bildiren “alâ (عَلَى)” kelimesidir. Dördüncüsü: Lafzın zahiri, haccı buna güç yetiren her insana farz kılmayı gerektirir; mükellefiyetin genellenmesi ise [konuya verilen] aşırı öneme delalet eder. Beşincisi: “Haccetmeyen kimse” yerine { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim de inkâr ederse” buyurmuştur; bu da haccı terk eden kimse hakkında pek şiddetli bir tehdittir. Altıncısı: İstiğnâ (Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmaması) durumunun zikredilmesidir ki bu da buğza, gazaba ve yardımsız bırakmaya delalet eder. Yedincisi: “Ondan” demeyip { عَنِ الْعالَمِينَ } “âlemlerden” buyurmasıdır; çünkü bütün âlemlerden müstağni olanın, o tek bir insandan ve onun itaatinden müstağni olması evleviyetle geçerlidir. Dolayısıyla bu durum gazaba daha çok delalet etmektedir. Sekizincisi: Ayetin başında { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ } “Allah'ın insanlar üzerindeki [hakkıdır]” buyurarak bu farz kılmanın herhangi bir fayda elde etmek veya bir zararı defetmek için değil, sırf ilahlığın izzeti ve rubûbiyetin kibriyâsı sebebiyle olduğunu beyan etmiş; sonra bunu ayetin sonunda { فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” kavliyle pekiştirmiştir. Hac emrinin tekit edildiğine delalet eden haberlerden (hadislerden) biri de,
قَوْلُهُ ﵊: «حُجُّوا قَبْلَ أَنْ لَا تَحُجُّوا فَإِنَّهُ قَدْ هُدِمَ الْبَيْتُ مَرَّتَيْنِ وَيُرْفَعُ فِي الثَّالِثِ»
Peygamber'in (aleyhisselâm) şu kavlidir: “Haccetme imkânınız varken haccediniz; zira Beytullah iki defa yıkılmıştır ve üçüncüsünde [tamamen] kaldırılacaktır.”
وَرُوِيَ «حُجُّوا قَبْلَ أَنْ لَا تَحُجُّوا حُجُّوا قَبْلَ أَنْ يَمْنَعَ الْبَرُّ جَانِبَهُ»
Şöyle de rivayet edilmiştir: “Haccetme imkânınız varken haccediniz; kara yolu geçit vermez hale gelmeden önce haccediniz.”
قِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَتَعَذَّرُ عَلَيْكُمُ السَّفَرُ فِي الْبَرِّ فِي مَكَّةَ لِعَدَمِ الْأَمْنِ أَوْ غَيْرِهِ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ «حُجُّوا هَذَا الْبَيْتَ قَبْلَ أَنْ تَنْبُتَ فِي الْبَادِيَةِ شَجَرَةٌ لا تأكل منها دابة إلا هلكت» .
Bunun manasının; emniyetsizlik veya başka bir sebeple Mekke'ye karadan seyahat etmenin size imkânsız hale gelmesi olduğu söylenmiştir. İbn Mes'ûd'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Çölde, herhangi bir hayvanın yediğinde mutlaka helak olacağı bir ağaç bitmeden önce bu Beyt'i haccediniz.”
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 98 ilâ 99. Âyetler]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) } “De ki: ‘Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?’ (98) De ki: ‘Ey Ehl-i Kitap! Sizler [gerçeğe] şahit olduğunuz halde, niçin Allah’ın yolunu eğriltmek isteyerek iman edenleri Allah’ın yolundan alıkoyuyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.’ (99)”
[في قوله تعالى يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ] اعْلَمْ أَنَّ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَوْفَقُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْرَدَ الدَّلَائِلَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ مِمَّا وَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنَ الْبِشَارَةِ بِمَقْدِمِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَ ذَلِكَ شُبُهَاتِ الْقَوْمِ.
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavli hakkında] Bil ki [sözün] nazım (tertip) keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi ve en uygun olanı şudur: Allah Teâlâ, Tevrat ve İncil'de Muhammed'in (aleyhisselâm) gelişini müjdeleyen delilleri onun peygamberliğine delil olarak getirip ardından o kavmin şüphelerini zikredince;
فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: مَا يَتَعَلَّقُ بِإِنْكَارِ النَّسْخِ.
Birinci şüphe: Neshin inkârıyla ilgili olan şüphedir.
وَأَجَابَ عَنْهَا بِقَوْلِهِ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٣] .
Buna: { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } “İsrail'in kendisine haram kıldığından başka bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi” [Âl-i İmrân: 93] kavliyle cevap vermiştir.
وَالشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْكَعْبَةِ وَوُجُوبِ اسْتِقْبَالِهَا فِي الصَّلَاةِ وَوُجُوبِ حَجِّهَا.
İkinci şüphe ise: Kâbe ile, namazda ona yönelmenin vücûbiyetiyle ve onu haccetmenin vücûbiyetiyle ilgili olan şüphedir.
وَأَجَابَ عَنْهَا بقوله إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ [آل عمران: ٩٦] إِلَى آخِرِهَا، فَعِنْدَ هَذَا تَمَّتْ وَظِيفَةُ الِاسْتِدْلَالِ وَكَمُلَ الْجَوَابُ عَنْ شُبُهَاتِ أَرْبَابِ الضَّلَالِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ خَاطَبَهُمْ بِالْكَلَامِ اللَّيِّنِ وَقَالَ: لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ بَعْدَ ظُهُورِ الْبَيِّنَاتِ وَزَوَالِ الشُّبُهَاتِ، وَهَذَا هُوَ الْغَايَةُ الْقُصْوَى فِي تَرْتِيبِ الْكَلَامِ وَحُسْنِ نَظْمِهِ.
Buna da { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” [Âl-i İmrân: 96] ayetinden sonuna kadar olan kısımla cevap vermiştir. Böylece delil getirme vazifesi tamamlanmış ve dalalet ehlinin şüphelerine verilen cevap kemale ermiştir. Bunun üzerine onlara yumuşak bir sözle hitap ederek açık deliller ortaya çıktıktan ve şüpheler zail olduktan sonra: “Niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” buyurmuştur. Bu da sözün tertibinde ve nazmının güzelliğinde ulaşılabilecek en üst noktadır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فَضَائِلَ الْكَعْبَةِ وَوُجُوبَ الْحَجِّ، وَالْقَوْمُ كَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّ هَذَا هُوَ الدِّينُ الْحَقُّ وَالْمِلَّةُ الصَّحِيحَةُ قَالَ لَهُمْ: لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ عَلِمْتُمْ كَوْنَهَا حَقَّةً صَحِيحَةً.
İkinci vecih ise şudur: Allah Teâlâ Kâbe'nin faziletlerini ve haccın farziyetini beyan edince; o topluluk da bunun hak din ve sahih millet (inanç sistemi) olduğunu bildikleri halde onlara: “Hak ve sahih olduğunu bildikten sonra niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُبْطِلَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ضَالًّا فَقَطْ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعَ كَوْنِهِ ضَالًّا يَكُونُ مُضِلًّا، وَالْقَوْمُ كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِالْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا فَبَدَأَ تَعَالَى بِالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ فِي الصِّفَةِ الْأُولَى عَلَى سَبِيلِ الرِّفْقِ وَاللُّطْفِ.
Bil ki batıl ehli kimse ya sadece sapkındır ya da sapkın olmakla birlikte saptırıcıdır. O topluluk ise her iki vasfa birden sahipti. Bu sebeple Allah Teâlâ rıfk ve lütuf yoluyla öncelikle onları birinci vasıflarından ötürü kınamaya başladı.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: قوله يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاخْتَلَفُوا فِيمَنِ الْمُرَادُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَالَ الْحَسَنُ: هُمْ عُلَمَاءُ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ عَلِمُوا صِحَّةَ نُبُوَّتِهِ، وَاسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ كُلُّ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُمْ وَإِنْ لَمْ يَعْلَمُوا فَالْحُجَّةُ قَائِمَةٌ عَلَيْهِمْ فَكَأَنَّهُمْ بِتَرْكِ الِاسْتِدْلَالِ وَالْعُدُولِ إِلَى التَّقْلِيدِ بِمَنْزِلَةِ مَنْ عَلِمَ ثُمَّ أَنْكَرَ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavlidir. Ehl-i Kitap'tan kastın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Hasan demiştir ki: Onlar, Peygamber'in nübüvvetinin doğruluğunu bilen Ehl-i Kitap âlimleridir; buna da { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } “Sizler [gerçeğe] şahit olduğunuz halde” kavlini delil getirmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis bundan kasıt bütün Ehl-i Kitap'tır; zira onlar bilmeseler bile delil aleyhlerine ikame edilmiştir. Dolayısıyla delil getirmeyi terk edip taklide yönelmeleriyle, sanki bilip de inkâr eden kimse konumundadırlar.
فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ خُصَّ أَهْلُ الْكِتَابِ بِالذِّكْرِ دُونَ سَائِرِ الْكُفَّارِ؟.
Eğer: “Diğer kâfirler değil de niçin özellikle Ehl-i Kitap zikredilmiştir?” denilirse,
قُلْنَا لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ الدَّلِيلَ عَلَيْهِمْ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، ثُمَّ أَجَابَ عَنْ شُبَهِهِمْ فِي ذَلِكَ، ثُمَّ لَمَّا تَمَّ ذلك خاطبهم فقال: يا أَهْلَ الْكِتابِ فَهَذَا التَّرْتِيبُ الصَّحِيحُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْرِفَتَهُمْ بِآيَاتِ اللَّهِ أَقْوَى لِتَقَدُّمِ اعْتِرَافِهِمْ بِالتَّوْحِيدِ وَأَصْلِ النُّبُوَّةِ، وَلِمَعْرِفَتِهِمْ بِمَا فِي كُتُبِهِمْ مِنَ الشَّهَادَةِ بِصِدْقِ الرَّسُولِ وَالْبِشَارَةِ بِنُبُوَّتِهِ.
İki sebepten dolayı deriz: Birincisi: Biz Allah Teâlâ'nın Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğinin doğruluğuna dair aleyhlerine Tevrat ve İncil'den delil getirdiğini, sonra bu konudaki şüphelerine cevap verdiğini, bu işlem tamamlanınca da onlara hitap edip { يَا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Ehl-i Kitap!” buyurduğunu beyan etmiştik; işte doğru tertip budur. İkincisi: Tevhidi ve nübüvvetin aslını önceden ikrar etmiş olmaları ve kitaplarında Resûl'ün doğruluğuna şehadet eden ve nübüvvetini müjdeleyen şeyleri bilmeleri sebebiyle onların Allah'ın ayetlerini tanıması daha kuvvetlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ مِنْ قِبَلِهِمْ حَتَّى يَصِحَّ هَذَا التَّوْبِيخُ وَكَذَلِكَ لَا يَصِحُّ تَوْبِيخُهُمْ عَلَى طَوْلِهِمْ وَصِحَّتِهِمْ وَمَرَضِهِمْ.
İkinci Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavlinde, bu kınamanın sahih olabilmesi için küfrün onların tarafından (kendi fiilleriyle) meydana geldiğine delalet vardır. Nitekim boylarının uzunluğundan, sağlıklı veya hasta oluşlarından dolayı kınanmaları da sahih olmaz.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: الْمُعَارَضَةُ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي.
Buna verilecek cevap: [Ezeli] ilim ve dâî (fiili yapma saiki) ile karşı çıkmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ الْآيَاتُ الَّتِي نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَالْمُرَادُ بِكُفْرِهِمْ بِهَا كُفْرُهُمْ بِدَلَالَتِهَا عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊.
Üçüncü Mesele: “Allah'ın ayetleri”nden kasıt, Allah Teâlâ'nın Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğine diktiği delillerdir. Onların bu ayetleri inkâr etmelerinden kasıt ise, o ayetlerin Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğine olan delaletini inkâr etmeleridir.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ وَالْمَعْنَى: لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ الَّتِي دَلَّتْكُمْ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَالْحَالُ أَنَّ اللَّهَ شَهِيدٌ عَلَى أَعْمَالِكُمْ وَمُجَازِيكُمْ عَلَيْهَا وَهَذِهِ الْحَالُ توجب أن لا تجترؤا عَلَى الْكُفْرِ بِآيَاتِهِ.
Sonra: { وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınıza şahittir” buyurmuştur. Buradaki vav harfi hal içindir. Manası şudur: Allah amellerinize şahit ve bunlardan ötürü sizi cezalandıracak/mükâfatlandıracak iken, Muhammed'in (aleyhisselâm) doğruluğuna delalet eden Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz? Bu hal durumu, O'nun ayetlerini inkâr etmeye cüret etmemeyi gerektirir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ فِي ضَلَالِهِمْ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ الْإِنْكَارَ عَلَيْهِمْ فِي إِضْلَالِهِمْ لِضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ:
Sonra Allah Teâlâ onları kendi sapkınlıklarından ötürü kınayınca, bunun ardından zayıf Müslümanları saptırmalarından dolayı da onları kınamayı zikrederek şöyle buyurmuştur:
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ صَدَدْتُهُ أَصُدُّهُ صَدًّا وَأَصْدَدْتُهُ إِصْدَادًا، وَقَرَأَ الْحَسَنُ تُصِدُّونَ بِضَمِّ التَّاءِ مِنْ أَصَدَّهُ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَكَانَ صَدُّهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِإِلْقَاءِ الشُّبَهِ وَالشُّكُوكِ فِي قُلُوبِ الضَّعَفَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَكَانُوا يُنْكِرُونَ كَوْنَ صِفَتِهِ ﷺ فِي كِتَابِهِمْ.
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ } “De ki: ‘Ey Ehl-i Kitap! Niçin iman edenleri Allah’ın yolundan alıkoyuyorsunuz?’” Ferrâ şöyle demiştir: Arapçada “Sadedtühû asuddühû sadden (onu engelledim)” ve “asdedtühû ısdâden” denilir. Hasan ise “asdede” fiilinden te harfinin ötresiyle “tusıddûne (تُصِدُّونَ)” şeklinde okumuştur. Müfessirler şöyle demiştir: Onların Allah'ın yolundan alıkoymaları, zayıf Müslümanların kalplerine şüpheler ve tereddütler sokmak suretiyle oluyordu ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfının kendi kitaplarında bulunduğunu inkâr ediyorlardı.
ثُمَّ قَالَ: تَبْغُونَها عِوَجاً الْعِوَجُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ الْمَيْلُ عَنْ الِاسْتِوَاءِ فِي كُلِّ مَا لَا يُرَى، وَهُوَ الدِّينُ وَالْقَوْلُ، فَأَمَّا الشَّيْءُ الَّذِي يُرَى فَيُقَالُ فِيهِ: عَوَجٌ بِفَتْحِ الْعَيْنِ كَالْحَائِطِ وَالْقَنَاةِ وَالشَّجَرَةِ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْبَغْيُ يُقْتَصَرُ لَهُ عَلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ اللَّامُ كَقَوْلِكَ: بَغَيْتُ الْمَالَ وَالْأَجْرَ وَالثَّوَابَ وَأُرِيدَ هَاهُنَا: تَبْغُونَ لَهَا عِوَجًا، ثُمَّ أُسْقِطَتِ اللَّامُ كَمَا قَالُوا: وَهَبْتُكَ دِرْهَمًا أَيْ وَهَبْتُ لَكَ دِرْهَمًا، وَمِثْلُهُ صِدْتُ لَكَ ظَبْيًا وَأَنْشَدَ:
Sonra: { تَبْغُونَها عِوَجاً } “onu eğriltmek isteyerek” buyurmuştur. İveç (عِوَج), ayın harfinin kesresiyle; din ve söz gibi gözle görülmeyen her şeyde düzgünlükten sapma manasına gelir. Gözle görülen şeylerde ise duvar, mızrak ve ağaç gibi, ayın harfinin fethasıyla aveç (عَوَج) denilir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bağy (بَغْي) fiili, beraberinde lâm harfi cerri bulunmadığında tek bir mef'ûlle yetinir; nitekim “bağaytü'l-mâle ve'l-ecre ve's-sevâbe (malı, ecri ve sevabı aradım/istedim)” sözün böyledir. Burada kastedilen ise “tebğûne lehâ ivecen (onun için eğrilik istiyorsunuz)” demektir; sonra tıpkı “vehebtüke dirhemen” yani “vehebtü leke dirhemen (sana bir dirhem hibe ettim)” dedikleri gibi buradaki lâm da düşürülmüştür. Bunun benzeri “sıdtü leke zabyen (senin için bir ceylan avladım)” ifadesidir. Şair şöyle demiştir:
فَتَوَلَّى غُلَامُهُمْ ثُمَّ نَادَى ... أَظَلِيمًا أَصِيدُكُمْ أَمْ حِمَارًا
“Uşakları yüz çevirip gitti, sonra seslendi: ... Sizin için bir erkek devekuşu mu avlayayım yoksa bir yaban eşeği mi?”
أَرَادَ أَصِيدُ لَكُمْ وَالْهَاءُ فِي تَبْغُونَها عَائِدَةٌ إلى السبيل لأن السبيل يؤنث ويذكر والعوج يَعْنِي بِهِ الزَّيْغَ وَالتَّحْرِيفَ، أَيْ تَلْتَمِسُونَ لِسَبِيلِهِ الزَّيْغَ وَالتَّحْرِيفَ بِالشُّبَهِ الَّتِي تُورِدُونَهَا عَلَى الضَّعَفَةِ نَحْوَ قَوْلِهِمْ: النَّسْخُ يَدُلُّ عَلَى الْبَدَاءِ وَقَوْلُهُمْ: إِنَّهُ وَرَدَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ شَرِيعَةَ مُوسَى ﵇ بَاقِيَةٌ إِلَى الْأَبَدِ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ عِوَجاً فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالْمَعْنَى: تَبْغُونَهَا ضَالِّينَ/ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَأَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ عَلَى دِينِ اللَّهِ وَسَبِيلِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّكُمْ تَبْغُونَ سَبِيلَ اللَّهِ ضَالِّينَ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يُحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارِ اللَّامِ فِي تَبْغُونَهَا.
Şair “asıydü leküm (sizin için avlayayım)” demek istemiştir. { تَبْغُونَها } kavlindeki zamir “es-sebîl (yol)” kelimesine dönmektedir; çünkü sebîl kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. İveç (eğrilik) ile kastedilen ise sapma ve tahriftir; yani zayıf kimselere yönelttiğiniz şüphelerle Allah'ın yolu için sapma ve tahrif arıyorsunuz. Nitekim onların: “Nesh bedâya (Allah için sonradan ortaya çıkan bilgiye) delalet eder” şeklindeki sözleri ve “Tevrat'ta Musa'nın (aleyhisselâm) şeriatının ebediyen baki kalacağının bildirildiği” yönündeki iddiaları böyledir. Ayette başka bir vecih daha vardır ki o da { عِوَجاً } kelimesinin hal konumunda olmasıdır. Manası şudur: “Sizler sapkınlar olduğunuz halde onu arıyorsunuz.” Zira onlar sanki Allah'ın dini ve yolu üzere olduklarını iddia ediyorlardı; Allah Teâlâ da: “Sizler sapkınlar olduğunuz halde Allah'ın yolunu arıyorsunuz” buyurmuştur. Bu görüşe göre { تَبْغُونَها } lafzında takdiri bir lâm harfi cerri bulunmasına gerek kalmaz.
ثُمَّ قَالَ: وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي أَنْتُمْ شُهَدَاءُ أَنَّ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ دِينَ اللَّهِ الَّذِي لَا يُقْبَلُ غَيْرُهُ هُوَ الْإِسْلَامُ الثَّانِي: وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ عَلَى ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى نُبُوَّتِهِ ﷺ الثَّالِثُ: وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الصَّدُّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ الرَّابِعُ: وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ بَيْنَ أَهْلِ دِينِكُمْ عُدُولٌ يَثِقُونَ بِأَقْوَالِكُمْ وَيُعَوِّلُونَ عَلَى شَهَادَتِكُمْ فِي عِظَامِ الْأُمُورِ وَهُمُ الْأَحْبَارُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ الْإِصْرَارُ عَلَى الْبَاطِلِ وَالْكَذِبِ وَالضَّلَالِ وَالْإِضْلَالِ.
Sonra: { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } “Sizler [gerçeğe] şahit olduğunuz halde” buyurmuştur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Yani sizler Tevrat'ta, Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği yegâne dinin İslam olduğuna şahitsiniz. İkincisi: Sizler onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini kanıtlayan mucizelerin zuhur ettiğine şahitsiniz. Üçüncüsü: Sizler Allah'ın yolundan alıkoymanın caiz olmadığına şahitsiniz. Dördüncüsü: Sizler kendi din mensuplarınız arasında, onların sözlerinize güvendiği ve büyük meselelerde şehadetinize dayandığı adil şahitlersiniz ki onlar da hahamlardır. Manası şudur: Böyle bir konumda olan kimseye batıl, yalan, dalalet ve saptırma üzerinde ısrar etmek nasıl yakışır?
ثُمَّ قَالَ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَالْمُرَادُ التَّهْدِيدُ، وَهُوَ كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِعَبْدِهِ، وَقَدْ أَنْكَرَ طَرِيقَهُ لَا يَخْفَى عَلَيَّ مَا أَنْتَ عَلَيْهِ وَلَسْتُ غَافِلًا عَنْ أَمْرِكَ وَإِنَّمَا خَتَمَ الْآيَةَ الْأُولَى بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ وَهَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُظْهِرُونَ الْكُفْرَ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمَا كَانُوا يُظْهِرُونَ إِلْقَاءَ الشُّبَهِ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ، بَلْ كَانُوا يَحْتَالُونَ فِي ذَلِكَ بِوُجُوهِ الْحِيَلِ فَلَا جَرَمَ قَالَ فِيمَا أَظْهَرُوهُ وَاللَّهُ شَهِيدٌ وَفِيمَا أَضْمَرُوهُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَإِنَّمَا كرر في الآيتين قوله قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ
Sonra: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” buyurmuştur. Buradaki maksat tehdittir; bu, efendinin tutumunu beğenmediği kölesine: “İçinde bulunduğun hal bana gizli değildir ve ben senin işinden gafil değilim” demesi gibidir. Birinci ayeti { وَاللَّهُ شَهِيدٌ } “Allah şahittir” ifadesiyle, bu ayeti ise { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” ifadesiyle bitirmiştir; çünkü onlar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini inkâr ettiklerini açığa vuruyorlar, fakat Müslümanların kalplerine şüphe sokma fiilini açığa vurmuyor, bilakis bu hususta çeşitli hilelere başvuruyorlardı. Dolayısıyla Allah Teâlâ açığa vurdukları hususta { وَاللَّهُ شَهِيدٌ } “Allah şahittir”, gizledikleri hususta ise { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” buyurmuştur. İki ayette de { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: ‘Ey Ehl-i Kitap!’” sözünü tekrarlamıştır;
لِأَنَّ الْمَقْصُودَ التَّوْبِيخُ عَلَى أَلْطَفِ الْوُجُوهِ، وَتَكْرِيرُ هَذَا الْخِطَابِ اللَّطِيفِ أَقْرَبُ إِلَى التَّلَطُّفِ فِي صَرْفِهِمْ عَنْ طَرِيقَتِهِمْ فِي الضَّلَالِ وَالْإِضْلَالِ وَأَدَلُّ عَلَى النُّصْحِ لَهُمْ فِي الدِّينِ وَالْإِشْفَاقِ.
Çünkü maksat en latif vecihlerle kınamaktır. Bu latif hitabın tekrarlanması, onları sapıklık ve saptırma yolundan vazgeçirmede lütufla muamele etmeye daha yakın, onlara dinde nasihat etmeye ve şefkat göstermeye daha çok delalet edicidir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 100 ilâ 101. Âyetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) } “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler haline döndürürler. (100) Allah’ın ayetleri size okunup dururken ve O’nun Resûlü aranızda bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah’a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir. (101)”
[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَذَّرَ الْفَرِيقَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَنِ الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ حَذَّرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ إِغْوَائِهِمْ وَإِضْلَالِهِمْ وَمَنْعِهِمْ عَنْ الِالْتِفَاتِ إِلَى قَوْلِهِمْ،
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ } “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler haline döndürürler” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ birinci ayette Ehl-i Kitap'tan bir fırkayı azdırmaktan ve saptırmaktan sakındırınca, bu ayette de müminleri onların azdırmasından ve saptırmasından sakındırmış ve onların sözlerine iltifat etmekten onları menetmiştir.
رُوِيَ أَنْ شَاسَ بْنَ قَيْسٍ الْيَهُودِيَّ كَانَ عَظِيمَ الْكُفْرِ شَدِيدَ الطَّعْنِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ شَدِيدَ الْحَسَدِ، فَاتُّفِقَ أَنَّهُ مَرَّ عَلَى نَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ فَرَآهُمْ فِي مَجْلِسٍ لَهُمْ يَتَحَدَّثُونَ، وَكَانَ قَدْ زَالَ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْعَدَاوَةِ بِبَرَكَةِ الْإِسْلَامِ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْيَهُودِيِّ فَجَلَسَ إِلَيْهِمْ وَذَكَّرَهُمْ مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْحُرُوبِ قَبْلَ ذَلِكَ وَقَرَأَ عَلَيْهِمْ بَعْضَ مَا قِيلَ فِي تِلْكَ الْحُرُوبِ مِنَ الْأَشْعَارِ فَتَنَازَعَ الْقَوْمُ وَتَغَاضَبُوا وَقَالُوا: السِّلَاحَ السِّلَاحَ، فَوَصَلَ الْخَبَرُ إِلَى النَّبِيِّ ﵇، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فِيمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَقَالَ: أَتَرْجِعُونَ إِلَى أَحْوَالِ الْجَاهِلِيَّةِ وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ، وَقَدْ أَكْرَمَكُمُ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَعَرَفَ الْقَوْمُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، وَمِنْ كَيْدِ ذَلِكَ الْيَهُودِيِّ، فَأَلْقَوُا السِّلَاحَ وَعَانَقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، ثُمَّ انْصَرَفُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَمَا كَانَ يَوْمٌ أَقْبَحَ أَوَّلًا وَأَحْسَنَ آخِرًا مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ
Şâs b. Kays adındaki Yahudinin küfrü pek büyük, Müslümanlara dil uzatması ve hasedi çok şiddetli biri olduğu rivayet edilmiştir. Bu şahıs tesadüfen Ensâr'dan Evs ve Hazrec kabilelerine mensup bir grubun yanından geçti ve onları kendilerine ait bir mecliste sohbet ederken gördü. Câhiliye döneminde aralarında bulunan düşmanlık İslam'ın bereketiyle zail olmuştu. Bu durum Yahudinin zoruna gitti; yanlarına oturdu ve bundan önce aralarında geçen savaşları onlara hatırlatıp o savaşlar hakkında söylenmiş bazı şiirleri okudu. Bunun üzerine topluluk tartışmaya başladı, öfkelendiler ve: “Silah başına, silah başına!” dediler. Bu haber Peygamber'e (aleyhisselâm) ulaştı. Yanındaki Muhacirler ve Ensâr ile birlikte onların yanına çıktı ve: “Ben aranızda bulunurken, Allah sizi İslam ile şereflendirmiş ve kalplerinizi kaynaştırmışken yine Câhiliye adetlerine mi dönüyorsunuz?” buyurdu. Topluluk bunun şeytanın amelinden ve o Yahudinin tuzağından olduğunu anladı; derhal silahları bıraktılar ve birbirlerine sarıldılar; sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte geri döndüler. Başlangıcı o günden daha çirkin, sonu da o günden daha güzel bir gün olmamıştı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
فَقَوْلُهُ إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هَذِهِ
O'nun: { إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız” kavlinden muradın bu
الْوَاقِعَةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ جَمِيعَ مَا يُحَاوِلُونَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِضْلَالِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ لَانُوا وَقَبِلُوا مِنْهُمْ قَوْلَهُمْ أَدَّى ذَلِكَ حَالًا بَعْدَ حَالٍ إِلَى أَنْ يَعُودُوا كُفَّارًا، وَالْكُفْرُ يُوجِبُ الْهَلَاكَ فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَبِوُقُوعِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَهَيَجَانِ الْفِتْنَةِ وَثَوَرَانِ الْمُحَارَبَةِ الْمُؤَدِّيَةِ إِلَى سَفْكِ الدِّمَاءِ، وَأَمَّا فِي الدِّينِ فَظَاهِرٌ.
hadise olması muhtemel olduğu gibi, onların kalkıştığı her türlü saptırma çabası olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ beyan etmiştir ki, müminler eğer gevşeklik gösterir ve onların sözünü kabul ederlerse, bu durum aşama aşama onların yeniden kâfir olmalarına yol açar. Küfür ise dünyada da dinde de helake sebep olur: Dünyadaki helak düşmanlığın, kinin ortaya çıkması, fitnenin alevlenmesi ve kan dökülmesine yol açan savaşların patlak vermesiyledir; dindeki helak ise zaten açıktır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَكَلِمَةُ (كَيْفَ) تَعَجُّبٌ، وَالتَّعَجُّبُ إِنَّمَا يَلِيقُ بِمَنْ لَا يَعْلَمُ السَّبَبَ، وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْمَنْعُ وَالتَّغْلِيظُ وَذَلِكَ لِأَنَّ تِلَاوَةَ آيَاتِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ حَالًا بَعْدَ حَالٍ مَعَ كَوْنِ الرَّسُولِ فِيهِمُ الَّذِي يُزِيلُ كُلَّ شُبْهَةٍ وَيُقَرِّرُ كُلَّ حُجَّةٍ، كَالْمَانِعِ مِنْ وُقُوعِهِمْ فِي الْكُفْرِ، فَكَانَ صُدُورُ الْكُفْرِ عَلَى الَّذِينَ كَانُوا بِحَضْرَةِ الرَّسُولِ أَبْعَدَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، فَقَوْلُهُ إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْمَقْصِدَ الْأَقْصَى لِهَؤُلَاءِ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ أَنْ يَرُدُّوا الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ أَرْشَدَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ لَا يَلْتَفِتُوا إِلَى قَوْلِهِمْ، بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يَرْجِعُوا عِنْدَ كُلِّ شُبْهَةٍ يَسْمَعُونَهَا مِنْ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ، حَتَّى يَكْشِفَ عَنْهَا وَيُزِيلَ وَجْهَ الشُّبْهَةِ فِيهَا.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ } “Allah’ın ayetleri size okunup dururken ve O’nun Resûlü aranızda bulunurken nasıl inkâr edersiniz?” “Keyfe (كَيْفَ)” kelimesi taaccüb (şaşkınlık bildirme) içindir; taaccüb ise ancak sebebi bilmeyen kimseye yakışır ki bu durum Allah hakkında muhaldir. Buradaki maksat menetmek ve şiddetle sakındırmaktır. Çünkü her türlü şüpheyi gideren ve her hücceti perçinleyen Resûl aralarında bulunurken, Allah'ın ayetlerinin de peş peşe kendilerine okunması, onların küfre düşmelerini engelleyen bir mani gibidir. Dolayısıyla Resûl'ün huzurunda bulunan kimselerden küfrün sadır olması bu açıdan daha uzaktır. O'nun: { إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ } “Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler haline döndürürler” kavli, bu Yahudilerin ve münafıkların nihai hedefinin Müslümanları İslam'dan döndürmek olduğuna bir uyarıdır. Sonra Müslümanlara, onların sözlerine iltifat etmemeleri, bilakis bu Yahudilerden işittikleri her şüphede Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) müracaat etmeleri gerektiğini irşad etmiştir; ta ki o, bu şüpheyi aydınlatsın ve ondaki şüphe cihetini bertaraf etsin.
ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَالْمَقْصُودُ: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ أَرْدَفَهُ بِهَذَا الْوَعْدِ، وَالْمَعْنَى: وَمَنْ يَتَمَسَّكْ بِدِينِ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَثًّا لَهُمْ عَلَى الِالْتِجَاءِ إِلَيْهِ فِي دَفْعِ شُرُورِ الْكُفَّارِ وَالِاعْتِصَامُ فِي اللُّغَةِ الِاسْتِمْسَاكُ بِالشَّيْءِ وَأَصْلُهُ مِنَ الْعِصْمَةِ، وَالْعِصْمَةُ الْمَنْعُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَالْعَاصِمُ الْمَانِعُ، وَاعْتَصَمَ فُلَانٌ بِالشَّيْءِ إِذَا تَمَسَّكَ بِالشَّيْءِ فِي مَنْعِ نَفْسِهِ مِنَ الْوُقُوعِ فِي آفَةٍ، / وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ [يُوسُفَ: ٣٢] قَالَ قَتَادَةُ: ذَكَرَ فِي الْآيَةِ أَمْرَيْنِ يَمْنَعَانِ عَنِ الْوُقُوعِ فِي الْكُفْرِ أَحَدُهُمَا: تِلَاوَةُ كِتَابِ اللَّهِ وَالثَّانِي: كَوْنُ الرَّسُولِ فِيهِمْ، أَمَّا الرَّسُولُ ﷺ فَقَدْ مَضَى إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ، وَأَمَّا الْكِتَابُ فَبَاقٍ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ.
Sonra: { وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kim Allah’a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir” buyurmuştur. Maksat şudur: Tehdidi zikredince peşinden bu vaadi getirmiştir. Manası: “Kim Allah'ın dinine sarılırsa...” demektir. Kâfirlerin şerlerini defetme hususunda O'na sığınmaya bir teşvik olması da caizdir. İ'tisâm (الِاعْتِصَامُ) lügatte bir şeye sımsıkı tutunmaktır; aslı “ısmet (عِصْمَة)” kelimesinden gelir. Ismet, Arap kelamında engellemek (men) demektir. Âsım (عَاصِم) ise engelleyen kimsedir. Kişi bir afete düşmekten kendini engellemek için bir şeye tutunduğunda “i'tesame fulânun bi'ş-şey' (falan kimse o şeye sarıldı/sığındı)” denilir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “Andolsun ki ben onun nefsinden murad almak istedim de o iffetini korudu (sarılıp sığındı)” [Yûsuf: 32] kavli de bundandır. Katâde şöyle demiştir: Ayette küfre düşmekten alıkoyan iki husus zikredilmiştir: Biri Allah'ın Kitabı'nın okunması, ikincisi ise Resûl'ün aralarında bulunmasıdır. Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın rahmetine intikal etmiştir; Kitap ise zaman durdukça bakidir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فَقَدِ احْتَجَّ بِهِ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى، قَالُوا: لِأَنَّهُ جَعَلَ اعْتِصَامَهُمْ هِدَايَةً مِنَ اللَّهِ، فَلَمَّا جُعِلَ ذَلِكَ الِاعْتِصَامُ فِعْلًا لَهُمْ وَهِدَايَةً مِنَ اللَّهِ ثَبَتَ مَا قُلْنَاهُ، أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْهِدَايَةِ الزِّيَادَةُ فِي الْأَلْطَافِ الْمُرَتَّبَةِ عَلَى أَدَاءِ الطَّاعَاتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ [الْمَائِدَةِ: ١٦] وَهَذَا اخْتَارَهُ الْقَفَّالُ ﵀ وَالثَّانِي:
Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir” kavline gelince; mezhepdaşlarımız kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratıldığına bununla delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah onların sarılmasını (i'tisâmını) Allah'tan bir hidayet kılmıştır. Bu sarılma hem onların fiili hem de Allah'tan bir hidayet kılındığına göre dediğimiz husus sabit olmuştur. Mutezile ise bu konuda birkaç vecih zikretmiştir: Birincisi: Bu hidayetten murat, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ } “Allah, rızasına uyanları onunla kurtuluş yollarına iletir” [el-Mâide: 16] kavlinde olduğu gibi, taatlerin edasına terettüp eden lütufların artırılmasıdır. Bunu el-Kaffâl (rahimehullâh) tercih etmiştir. İkincisi:
أَنَّ التَّقْدِيرَ مَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَنِعْمَ مَا فَعَلَ فَإِنَّهُ إِنَّمَا هُدِيَ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ لِيَفْعَلَ ذَلِكَ الثَّالِثُ: أَنَّ مَنْ يَعْتَصِمُ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ وَالرَّابِعُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فَقَدْ هُدِيَ أَيْ فَقَدْ حَصَلَ لَهُ الْهُدَى لَا مَحَالَةَ، كَمَا تَقُولُ: إِذَا جِئْتَ فُلَانًا فَقَدْ أَفْلَحْتَ، كَأَنَّ الْهُدَى قَدْ حَصَلَ فَهُوَ يُخْبِرُ عَنْهُ حَاصِلًا وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُعْتَصِمَ بِاللَّهِ مُتَوَقِّعٌ لِلْهُدَى كَمَا أَنَّ قَاصِدَ الْكَرِيمِ مُتَوَقِّعٌ لِلْفَلَاحِ عنده.
Takdirin şöyle olmasıdır: “Kim Allah'a sarılırsa ne güzel yapmıştır; çünkü o ancak bunu yapsın diye dosdoğru yola iletilmiştir.” Üçüncüsü: Kim Allah'a sarılırsa cennetin yoluna iletilmiştir. Dördüncüsü: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فَقَدْ هُدِيَ } “iletilmiştir” yani mutlaka ona hidayet hasıl olmuştur; nitekim “Falana gidersen kesinlikle kurtuldun” demen gibi; sanki hidayet meydana gelmiş gibi onu meydana gelmiş olarak haber vermektedir. Çünkü cömert bir kimseye yönelen kişi onun katında kurtuluşu beklediği gibi, Allah'a sarılan kimse de hidayeti bekler.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 102 ilâ 103. Âyetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) } “Ey iman edenler! Allah’tan, O’na yaraşır şekilde korkun ve ancak Müslümanlar olarak can verin. (102) Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın, fırkalara bölünüp ayrılmayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz de O, kalplerinizi kaynaştırdı ve O’nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Bir ateş çukurunun tam kenarında bulunuyordunuz da sizi oradan kurtardı. İşte Allah ayetlerini size böyle açıklar ki doğru yolu bulasınız. (103)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَذَّرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ إِضْلَالِ الْكُفَّارِ وَمِنْ تَلْبِيسَاتِهِمْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِمَجَامِعِ الطَّاعَاتِ، وَمَعَاقِدِ الْخَيْرَاتِ، فَأَمَرَهُمْ أَوَّلًا: بِتَقْوَى اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُ اتَّقُوا اللَّهَ/ وَثَانِيًا: بِالِاعْتِصَامِ بِحَبْلِ اللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ وَثَالِثًا: بِذِكْرِ نِعَمِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَالسَّبَبُ فِي هَذَا التَّرْتِيبِ أَنَّ فِعْلَ الْإِنْسَانِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُعَلَّلًا، إِمَّا بِالرَّهْبَةِ وَإِمَّا بِالرَّغْبَةِ، وَالرَّهْبَةُ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الرَّغْبَةِ، لِأَنَّ دَفْعَ الضَّرَرِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ النَّفْعِ، فَقَوْلُهُ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ إِشَارَةٌ إِلَى التَّخْوِيفِ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ جَعَلَهُ سَبَبًا لِلْأَمْرِ بِالتَّمَسُّكِ بِدِينِ اللَّهِ وَالِاعْتِصَامِ بِحَبْلِ اللَّهِ، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِالرَّغْبَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette müminleri kâfirlerin saptırmasından ve onların hilelerinden sakındırınca, bu ayetlerde müminlere taatlerin bütününü ve hayırların esaslarını emretmiştir. Onlara ilk olarak Allah'tan sakınmayı emretmiştir ki bu { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” kavlidir. İkinci olarak Allah'ın ipine sarılmayı emretmiştir ki bu { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ } “Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavlidir. Üçüncü olarak da Allah'ın nimetlerini anmayı emretmiştir ki bu { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” kavlidir. Bu tertibin sebebi şudur: İnsanın fiili mutlaka ya korku (rehbet) ya da arzu (rağbet) ile gerekçelendirilir; korku ise arzudan öncedir, çünkü zararı defetmek faydayı celbetmekten önce gelir. Dolayısıyla O'nun: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkun” kavli Allah Teâlâ'nın azabından korkutmaya bir işarettir; sonra bunu Allah'ın dinine tutunma ve Allah'ın ipine sarılma emrinin sebebi kılmıştır. Ardından bunu rağbet ile devam ettirmiştir ki o da { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” kavlidir. Sanki şöyle buyurmuştur:
خَوْفُ عِقَابِ اللَّهِ يُوجِبُ ذَلِكَ، وَكَثْرَةُ نِعَمِ اللَّهِ تُوجِبُ ذَلِكَ فَلَمْ تَبْقَ جِهَةٌ مِنَ الْجِهَاتِ الْمُوجِبَةِ لِلْفِعْلِ إِلَّا وَهِيَ حَاصِلَةٌ فِي وُجُوبِ انْقِيَادِكُمْ لِأَمْرِ اللَّهِ وَوُجُوبِ طَاعَتِكُمْ لِحُكْمِ اللَّهِ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الْأُمُورَ الثَّلَاثَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُرَتَّبَةٌ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ:
Allah'ın azap korkusu bunu gerektirdiği gibi, Allah'ın nimetlerinin çokluğu da bunu gerektirir; böylece Allah'ın emrine boyun eğmenizin ve Allah'ın hükmüne itaat etmenizin gerekliliği hususunda fiili gerektiren cihetlerden hasıl olmayan hiçbir cihet kalmamıştır. Zikrettiğimiz bu açıklamayla bu ayette zikredilen üç hususun en güzel vecih üzere sıralandığı ortaya çıkmış oldu. Şimdi tefsire dönelim:
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah’tan, O’na yaraşır şekilde korkun” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ وَذَلِكَ لِمَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ حَقَّ تُقَاتِهِ: أَنْ يُطَاعَ فَلَا يُعْصَى طَرْفَةَ عَيْنٍ، وَأَنْ يُشْكَرَ فَلَا يُكْفَرُ، وَأَنْ يُذْكَرَ فَلَا يُنْسَى، وَالْعِبَادُ لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ هذه فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَنَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَوَّلَهَا وَلَمْ يُنْسَخْ آخِرُهَا وَهُوَ قَوْلُهُ وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وَزَعَمَ جُمْهُورُ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّ الْقَوْلَ بِهَذَا النَّسْخِ بَاطِلٌ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: مَا
Birinci Mesele: Bazıları bu ayetin mensuh olduğunu söylemişlerdir. Bu da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edilen şu söze dayanmaktadır: Bu ayet indiğinde Müslümanlara pek ağır geldi; çünkü “O'na yaraşır şekilde sakınmak”; göz açıp kapayıncaya kadar bile olsa isyan edilmeksizin O'na itaat edilmesi, nankörlük edilmeksizin şükredilmesi ve unutulmaksızın zikredilmesidir; kulların ise buna gücü yetmez. Bunun üzerine Allah Teâlâ bundan sonra: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” [et-Teğâbün: 16] ayetini indirdi ve bu ayet öncekinin baş tarafını neshetti; { وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “ancak Müslümanlar olarak can verin” kavli olan son kısmı ise neshedilmedi. Muhakkiklerin cumhuru ise bu nesh görüşünün batıl olduğunu ileri sürmüş ve buna karşı birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi:
رُوِيَ عَنْ مُعَاذٍ أَنَّهُ ﵇ قَالَ لَهُ: «هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ؟
Muâz'dan rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) ona: “Allah'ın kullar üzerindeki hakkının ne olduğunu bilir misin?” buyurmuştur.
قَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: هُوَ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا»
O da: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” demiştir. [Resûlullah] buyurmuştur ki: “O'na ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır.”
وَهَذَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُنْسَخَ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ أَيْ كَمَا يَحِقُّ أَنْ يُتَّقَى، وَذَلِكَ بِأَنْ يُجْتَنَبَ جَمِيعُ مَعَاصِيهِ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يَجُوزُ أَنَّ يُنْسَخَ لِأَنَّهُ إِبَاحَةٌ لِبَعْضِ الْمَعَاصِي، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ صَارَ مَعْنَى هَذَا وَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التَّغَابُنِ: ١٦] وَاحِدًا لِأَنَّ مَنِ اتَّقَى اللَّهَ مَا اسْتَطَاعَ فَقَدِ اتَّقَاهُ حَقَّ تُقَاتِهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ حَقَّ تُقاتِهِ مَا لَا يُسْتَطَاعُ مِنَ التَّقْوَى، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَالْوُسْعُ دُونَ الطَّاقَةِ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ [الْحَجِّ: ٧٨] .
Bunun ise neshedilmesi caiz değildir. İkincisi: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'tan, O'na yaraşır şekilde sakının” kavlinin manası; O'ndan nasıl sakınılması gerekiyorsa öyle sakınmaktır ki bu da O'nun bütün günahlarından kaçınmakla olur. Bunun gibisinin neshedilmesi caiz değildir; çünkü bu bazı günahların mubah kılınması anlamına gelir. Durum böyle olunca, bunun manası ile Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah’tan korkun” [et-Teğâbün: 16] kavlinin manası bir (aynı) olur. Çünkü gücü yettiğince Allah'tan sakınan kimse, O'ndan hakkıyla sakınmış olur. { حَقَّ تُقاتِهِ } “O'na yaraşır şekilde” kavlinden muradın takvanın güç yetirilemeyen kısmı olması caiz değildir; zira Allah (Sübhânehu) hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyeceğini haber vermiştir; vüs' (kolaylıkla güç yetirilen) ise tûkatin (tüm gücün) altındadır. Bu ayetin bir benzeri O'nun: { وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ } “Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihatla cihat edin” [el-Hac: 78] kavlidir.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ [الْأَنْعَامِ: ٩١] .
Şayet şöyle denilirse: “Allah Teâlâ'nın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler” [el-En‘âm: 91] buyurmuş olduğu doğru değil midir?”
قُلْنَا: سَنُبَيِّنُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا جاءت في القرآن في ثلاثة مواضع كلها فِي صِفَةِ الْكُفَّارِ لَا فِي صِفَةِ الْمُسْلِمِينَ أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الْمُرَادَ هُوَ أَنْ يُطَاعَ فَلَا يُعْصَى فَهَذَا صَحِيحٌ وَالَّذِي يَصْدُرُ عَنِ الْإِنْسَانِ عَلَى سَبِيلِ السَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ فَغَيْرُ قَادِحٍ فِيهِ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ مَرْفُوعٌ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَنْ يُشْكَرَ فَلَا يُكْفَرُ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَيْهِ عِنْدَ خُطُورِ نِعَمِ اللَّهِ بِالْبَالِ، فَأَمَّا عِنْدَ السَّهْوِ فَلَا يَجِبُ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَنْ يُذْكَرَ فَلَا يُنْسَى، فَإِنَّ هَذَا إِنَّمَا يَجِبُ عِنْدَ الدُّعَاءِ وَالْعِبَادَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُطَاقُ، فَلَا وَجْهَ لِمَا ظَنُّوهُ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ.
Biz deriz ki: Bu ayetin tefsirinde açıklayacağız ki bu ayet Kur'an'da üç yerde geçmiş olup tamamı kâfirlerin vasfı hakkındadır, Müslümanların vasfı hakkında değildir. “Murat edilen, isyan edilmeksizin itaat edilmesidir” diyenlere gelince, bu doğrudur; insanın yanılarak ve unutarak yaptığı şeyler ise buna zarar vermez; zira bu vakitlerde mükellefiyet kalkmıştır. Aynı şekilde: “Nankörlük edilmeksizin şükredilmesidir” sözü de böyledir; zira bu [şükür], Allah'ın nimetleri akla geldiğinde ona vaciptir; yanılma ve unutma anında ise vacip değildir. Aynı şekilde: “Unutulmaksızın zikredilmesidir” sözü de böyledir; zira bu ancak dua ve ibadet anında vaciptir ve bunların tümü güç yetirilemeyecek türden değildir. Dolayısıyla ayetin mensuh olduğunu zannetmelerinin hiçbir tutar tarafı yoktur.
قَالَ الْمُصَنِّفُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، أَقُولُ: لِلْأَوَّلِينَ أَنْ يُقَرِّرُوا قَوْلَهُمْ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ كُنْهَ الْإِلَهِيَّةِ غَيْرُ مَعْلُومٍ لِلْخَلْقِ، فَلَا يَكُونُ كَمَالُ قَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ وَعِزَّتِهِ مَعْلُومًا لِلْخَلْقِ، وَإِذَا لَمْ يَحْصُلِ الْعِلْمُ بِذَلِكَ لَمْ يَحْصُلِ الْخَوْفُ اللَّائِقُ بِذَلِكَ فَلَمْ يَحْصُلْ الِاتِّقَاءُ اللَّائِقُ بِهِ الثَّانِي: أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالِاتِّقَاءِ الْمُغَلَّظِ وَالْمُخَفَّفِ مَعًا فَنُسِخَ الْمُغَلَّظُ وَبَقِيَ الْمُخَفَّفُ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ أَنْ يَتَّقِيَ مَا أَمْكَنَ وَالنَّسْخُ إِنَّمَا يَدْخُلُ فِي الْوَاجِبَاتِ لَا فِي النَّفْيِ،
Musannif (radıyallâhu teâlâ anh) dedi ki: “Ben derim ki: Birinci görüş sahipleri sözlerini iki açıdan temellendirebilirler: Birincisi: İlâhlığın künhü yaratılanlar tarafından bilinemez. Dolayısıyla O'nun kahrının, kudretinin ve izzetinin kemali de yaratılanlarca tam bilinemez. Buna dair ilim hâsıl olmayınca, buna layık olan korku da hâsıl olmaz; dolayısıyla O'na layık olan takva da hâsıl olamaz. İkincisi: Onlar hem ağırlaştırılmış hem de hafifletilmiş takva ile emrolunmuşlardı; sonra ağırlaştırılmış olan neshedildi ve hafifletilmiş olan baki kaldı.” Şöyle de denilmiştir: “Bu batıldır; zira kula vacip olan, mümkün olduğunca sakınmaktır; nesh ise nefyde değil, vaciplerde cereyan eder;
لِأَنَّهُ يُوجِبُ رَفْعَ الْحَجْرِ عَمَّا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مَحْجُورًا عَنْهُ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ.
Çünkü bu, insanın alıkonulması gereken şey üzerindeki yasağın kaldırılmasını gerektirir ki bu da caiz değildir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: حَقَّ تُقاتِهِ أَيْ كَمَا يَجِبُ أَنْ يُتَّقَى يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَقُّ الْيَقِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩٥] وَيُقَالُ: هُوَ الرَّجُلُ حَقًّا، وَمِنْهُ
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { حَقَّ تُقاتِهِ } “O'na yaraşır şekilde” kavli, “O'ndan sakınılması gerektiği gibi” demektir. Allah Teâlâ'nın: { حَقُّ الْيَقِينِ } “Kesin bilginin ta kendisidir” [el-Vâkıa: 95] kavli buna delalet eder. Nitekim “O gerçekten adamdır (er-racülü hakkan)” denilir. Şu hadis de bundandır:
قَوْلُهُ ﵇: «أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبَ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ»
Peygamber'in (aleyhisselâm): “Ben peygamberim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum!” kavli.
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا عَلِيٌّ لَا كَذِبَ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ،
Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o da şöyle demiştir: “Ben Ali'yim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum!”
وَالْتُّقَى اسْمُ الْفِعْلِ مِنْ قَوْلِكَ اتَّقَيْتُ، كَمَا أَنَّ الْهُدَى اسْمُ الْفِعْلِ مِنْ قَوْلِكَ اهْتَدَيْتُ.
Tukâ (تُقَى), senin “İttekaytü (اتَّقَيْتُ)” sözünün ism-i fiilidir; nitekim hüdâ (هُدَى) da senin “İhtedeytü (اهْتَدَيْتُ)” sözünün ism-i fiilidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فَلَفْظُ النَّهْيِ وَاقِعٌ عَلَى الْمَوْتِ، لَكِنَّ الْمَقْصُودَ الْأَمْرُ بِالْإِقَامَةِ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ يُمْكِنُهُمُ الثَّبَاتُ عَلَى الْإِسْلَامِ حَتَّى إِذَا أَتَاهُمُ الْمَوْتُ أَتَاهُمْ وَهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، صَارَ الْمَوْتُ عَلَى الْإِسْلَامِ بِمَنْزِلَةِ مَا قَدْ دَخَلَ فِي إِمْكَانِهِمْ، وَمَضَى الْكَلَامُ فِي هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٣٢] .
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Ancak Müslümanlar olarak can verin” kavline gelince; nehiy lafzı ölüme yöneliktir, fakat kastedilen İslam üzere sebat etme emridir. Çünkü onların, ölüm kendilerine geldiğinde İslam üzere yakalayacak şekilde İslam üzerinde sebat etmeleri mümkün olduğundan; İslam üzere ölmek, kendi güçleri dahilinde olan bir şey konumuna gelmiştir. Buna dair açıklama, { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Allah sizin için bu dini seçti; öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin” [el-Bakara: 132] ayetinde geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالِاتِّقَاءِ عَنِ الْمَحْظُورَاتِ أَمَرَهُمْ بِالتَّمَسُّكِ بِالِاعْتِصَامِ بِمَا هُوَ كَالْأَصْلِ لِجَمِيعِ الْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ، وَهُوَ الِاعْتِصَامُ بِحَبْلِ اللَّهِ.
Bilesin ki Allah Teâlâ, onlara yasaklardan sakınmayı emredince; bütün hayırların ve itaatlerin aslı konumunda olan şeye sarılmayı, yani Allah'ın ipine sımsıkı tutunmayı emretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ يَمْشِي عَلَى طَرِيقٍ دَقِيقٍ يَخَافُ أَنْ تَزْلَقَ رِجْلُهُ، فَإِذَا تَمَسَّكَ بِحَبْلٍ مَشْدُودِ الطَّرَفَيْنِ بِجَانِبَيْ ذَلِكَ الطَّرِيقِ أَمِنَ مِنَ الْخَوْفِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ طَرِيقَ الْحَقِّ طَرِيقٌ دَقِيقٌ، وَقَدِ انْزَلَقَ رِجْلُ الْكَثِيرِ مِنَ الْخَلْقِ عَنْهُ، فَمَنِ اعْتَصَمَ بِدَلِيلِ اللَّهِ وَبَيِّنَاتِهِ فَإِنَّهُ يَأْمَنُ مِنْ ذَلِكَ الْخَوْفِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَبْلِ هَاهُنَا كُلَّ شَيْءٍ يُمْكِنُ التَّوَصُّلُ بِهِ إِلَى الْحَقِّ فِي طَرِيقِ الدِّينِ، وَهُوَ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ، فَذَكَرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَاحِدًا مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْمُرَادُ بِالْحَبْلِ هَاهُنَا الْعَهْدُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] وَقَالَ:
Bilesin ki dar ve tehlikeli bir yolda yürüyen herkes ayağının kaymasından korkar; eğer o yolun iki yanına gerilmiş sağlam bir ipe tutunursa bu korkudan emin olur. Şüphe yok ki hak yolu ince ve hassas bir yoldur ve yaratılmışların birçoğunun ayağı oradan kaymıştır. Kim Allah'ın deliline ve açık hüccetlerine sımsıkı sarılırsa o korkudan emin olur. Dolayısıyla buradaki “ip”ten murat; din yolunda hakka ulaştırması mümkün olan her şeydir ve bu pek çok çeşittir. Müfessirlerin her biri bu şeylerden birini zikretmiştir. Nitekim İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Buradaki ipten murat, O'nun: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” [el-Bakara: 40] kavlinde zikredilen ahittir.” Ve şöyle demiştir:
إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٢] أَيْ بِعَهْدٍ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْعَهْدُ حَبْلًا لِأَنَّهُ يُزِيلُ عَنْهُ الْخَوْفَ مِنَ الذَّهَابِ إِلَى أَيِّ مَوْضِعٍ شَاءَ، وَكَانَ كَالْحَبْلِ الَّذِي مَنْ تَمَسَّكَ بِهِ زَالَ عَنْهُ الْخَوْفُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ الْقُرْآنُ،
{ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “Meğer ki Allah'ın ipine ve insanların ipine sığınmış olsunlar” [Âl-i İmrân: 112], yani bir ahitle. Ahde “ip” (habl) denilmesinin sebebi; kişinin dilediği yere gitmesinde korkuyu üzerinden kaldırması ve sarılan kimseden korkuyu gideren bir ip gibi olmasıdır. Bunun Kur'an olduğu da söylenmiştir.
رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَمَا إِنَّهَا سَتَكُونُ فِتْنَةٌ» قِيلَ: فَمَا الْمَخْرَجُ مِنْهَا؟ قَالَ: «كِتَابُ اللَّهِ فِيهِ نَبَأُ مَنْ قَبْلَكُمْ وَخَبَرُ مَنْ بَعْدَكُمْ وَحُكْمُ مَا بَيْنَكُمْ وَهُوَ حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِينُ»
Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Dikkat edin, ileride mutlaka bir fitne olacaktır!” “Ondan çıkış yolu nedir?” denilince şöyle buyurdu: “Allah'ın Kitabı'dır; onda sizden öncekilerin haberi, sizden sonrakilerin haberi ve aranızdakilerin hükmü vardır. O, Allah'ın sağlam ipidir.”
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «هَذَا الْقُرْآنُ حَبْلُ اللَّهِ»
İbn Mes‘ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bu Kur'an, Allah'ın ipidir” buyurmuştur.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ/ أَنَّهُ قَالَ: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ، كِتَابَ اللَّهِ تَعَالَى حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ، وَعِتْرَتِي أَهْلُ بَيْتِي»
Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ben aranızda iki ağır emanet (sekaleyn) bırakıyorum: Allah Teâlâ'nın Kitabı ki o gökten yere uzatılmış bir iptir; bir de ıtretim olan Ehl-i Beytim.”
وَقِيلَ: إِنَّهُ دِينُ اللَّهِ، وَقِيلَ: هُوَ طَاعَةُ اللَّهِ، وَقِيلَ: هُوَ إِخْلَاصُ التَّوْبَةِ، وَقِيلَ: الْجَمَاعَةُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَ ذَلِكَ قَوْلَهُ وَلا تَفَرَّقُوا وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ كُلُّهَا مُتَقَارِبَةٌ، وَالتَّحْقِيقُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ النَّازِلُ فِي الْبِئْرِ يَعْتَصِمُ بِحَبْلٍ تَحَرُّزًا مِنَ السُّقُوطِ فِيهَا، وَكَانَ كِتَابُ اللَّهِ وَعَهْدُهُ وَدِينُهُ وَطَاعَتُهُ وَمُوَافَقَتُهُ لِجَمَاعَةِ الْمُؤْمِنِينَ حِرْزًا لِصَاحِبِهِ مِنَ السُّقُوطِ فِي قَعْرِ جَهَنَّمَ جَعَلَ ذَلِكَ حَبْلًا لِلَّهِ، وَأُمِرُوا بِالِاعْتِصَامِ بِهِ.
Bunun Allah'ın dini olduğu söylenmiştir; Allah'a itaat olduğu söylenmiştir; ihlaslı bir tövbe olduğu söylenmiştir; cemaat olduğu söylenmiştir; zira Allah Teâlâ bunun peşinden: { وَلا تَفَرَّقُوا } “Ayrılığa düşmeyin” kavlini zikretmiştir. Bütün bu görüşler birbirine yakındır. İşin hakikati ise zikrettiğimiz gibidir: Kuyuya inen kimse, içine düşmekten korunmak için bir ipe sarıldığı gibi; Allah'ın Kitabı, O'nun ahdi, dini, O'na itaat ve müminler cemaatiyle uyum içinde olmak da sahibini cehennemin dibine düşmekten koruyan bir sığınak olduğundan, Allah bunu bir “ip” kılmış ve ona sımsıkı sarılmalarını emretmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَفَرَّقُوا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تَفَرَّقُوا } “Ayrılığa düşmeyin” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّأْوِيلِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُهِيَ عَنْ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَقَّ لَا يَكُونُ إِلَّا وَاحِدًا، وَمَا عَدَاهُ يَكُونُ جَهْلًا وَضَلَالًا، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ عَنْ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ
Birinci Mesele: Tefsirinde birkaç vecih vardır. Birincisi: Dinde ihtilafa düşmekten nehyolunmuştur; çünkü hak ancak birdir, ondan başkası ise cehalet ve sapıklıktır. Durum böyle olunca, nehyin dinde ihtilafa dair olması vacip olur. Nitekim şu ayet de buna işaret etmektedir:
بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ [يُونُسَ: ٣٢] وَالثَّانِي: أَنَّهُ نُهِيَ عَنِ الْمُعَادَاةِ وَالْمُخَاصَمَةِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مُوَاظِبِينَ عَلَى الْمُحَارَبَةِ وَالْمُنَازَعَةِ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهَا الثَّالِثُ: أَنَّهُ نُهِيَ عَمَّا يُوجِبُ الْفُرْقَةَ وَيُزِيلُ الْأُلْفَةَ وَالْمَحَبَّةَ.
Allah Teâlâ'nın: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” [Yûnus: 32] kavliyle [buna işaret edilmiştir]. İkincisi: Düşmanlık ve çekişmeden nehyolunmuştur; çünkü onlar Câhiliye döneminde sürekli savaş ve çekişme içindeydiler; Allah onları bundan nehyetti. Üçüncüsü: Ayrılığa sebep olan, ülfet ve muhabbeti gideren şeylerden nehyolunmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ
Bilesin ki,
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى نَيِّفٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً النَّاجِي مِنْهُمْ وَاحِدٌ وَالْبَاقِي فِي النَّارِ فَقِيلَ: وَمَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ الْجَمَاعَةُ» وَرُوِيَ «السَّوَادُ الْأَعْظَمُ» وَرُوِيَ «مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي»
Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Ümmetim yetmiş küsur fırkaya ayrılacaktır; onlardan kurtulanı birdir, gerisi ise cehennemdedir.” “Onlar kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?” denildiğinde: “Cemaattir” buyurmuştur. “Büyük çoğunluktur (es-Sevâdü'l-a‘zam)” ve “Benim ve ashabımın üzerinde olduğu yoldur” şeklinde de rivayet edilmiştir.
وَالْوَجْهُ الْمَعْقُولُ فِيهِ: أَنَّ النَّهْيَ عَنْ الِاخْتِلَافِ وَالْأَمْرَ بِالِاتِّفَاقِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ لَا يَكُونُ إِلَّا وَاحِدًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ النَّاجِي وَاحِدًا.
Bundaki akli yön şudur: İhtilaftan nehyedilip ittifakın emredilmesi, hakkın ancak bir olduğuna delalet eder; böyle olunca da kurtulan tek bir fırka olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّتْ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالُوا: الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ نَصَبَ عَلَيْهَا دَلَائِلَ يَقِينِيَّةً أَوْ نَصَبَ عَلَيْهَا دَلَائِلَ ظَنِّيَّةً، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ امْتَنَعَ الِاكْتِفَاءُ فِيهَا بِالْقِيَاسِ الَّذِي يُفِيدُ الظَّنَّ، لِأَنَّ الدَّلِيلَ الظَّنِّيَّ لَا يُكْتَفَى بِهِ فِي الْمَوْضِعِ الْيَقِينِيِّ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ كَانَ الْأَمْرُ بِالرُّجُوعِ إِلَى تِلْكَ الدَّلَائِلِ الظَّنِّيَّةِ يَتَضَمَّنُ وُقُوعَ الِاخْتِلَافِ وَوُقُوعَ النِّزَاعِ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَكُونَ التَّفَرُّقُ وَالتَّنَازُعُ مَنْهِيًّا عَنْهُ، لَكِنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Kıyası nefyedenler bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Şer'î hükümler hakkında ya Allah Teâlâ'nın onlar üzerine kesin deliller koyduğu söylenir ya da zannî deliller koyduğu söylenir. Şayet birincisi ise, zan ifade eden kıyasla yetinmek imkânsız olur; çünkü kesin delil gereken yerde zannî delille yetinilmez. Şayet ikincisi ise, bu zannî delillere başvurma emri, ihtilafın ve çekişmenin meydana gelmesini zorunlu kılar; bu takdirde ayrılığın ve çekişmenin nehyedilmemiş olması gerekirdi. Hâlbuki o nehyedilmiştir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلا تَفَرَّقُوا وقوله وَلا تَنازَعُوا وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ تَكُونُ مُخَصِّصَةً لِعُمُومِ قَوْلِهِ وَلا تَفَرَّقُوا ولعموم قوله وَلا تَنازَعُوا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ وَلا تَفَرَّقُوا } “Ayrılığa düşmeyin” ve: { وَلا تَنازَعُوا } “Çekişmeyin”. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Kıyasla amel etmeye delalet eden deliller, { وَلا تَفَرَّقُوا } “Ayrılığa düşmeyin” ve { وَلا تَنازَعُوا } “Çekişmeyin” ayetlerinin umumunu tahsis eder. Doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ عَلَى الْخَلْقِ إِمَّا دُنْيَوِيَّةٌ وَإِمَّا أُخْرَوِيَّةٌ وَإِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَمَّا النِّعْمَةُ الدُّنْيَوِيَّةُ فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” buyurdu. Bilesin ki Allah'ın kullar üzerindeki nimetleri ya dünyevidir ya da uhrevîdir. Allah Teâlâ bu ayette her ikisini de zikretmiştir. Dünyevi nimete gelince; o, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً } “Hani siz birbirinize düşmanlar idiniz de O kalplerinizi birleştirdi; böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ إِنَّ ذَلِكَ الْيَهُودِيَّ لَمَّا أَلْقَى الْفِتْنَةَ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ وَهَمَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمُحَارَبَةِ صَاحِبِهِ، فَخَرَجَ الرَّسُولُ ﷺ وَلَمْ يَزَلْ يَرْفُقُ بِهِمْ حَتَّى سَكَنَتِ الْفِتْنَةُ وَكَانَ/ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ أَخَوَيْنِ لِأَبٍ وَأُمٍّ، فَوَقَعَتْ بَيْنَهُمَا الْعَدَاوَةُ، وَتَطَاوَلَتِ الْحُرُوبُ مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً إِلَى أَنْ أَطْفَأَ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْإِسْلَامِ، فَالْآيَةُ إِشَارَةٌ إِلَيْهِمْ وَإِلَى أَحْوَالِهِمْ، فَإِنَّهُمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ كَانَ يُحَارِبُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَبْغُضُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَلَمَّا أَكْرَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِسْلَامِ صَارُوا إِخْوَانًا مُتَرَاحِمِينَ مُتَنَاصِحِينَ وَصَارُوا إِخْوَةً فِي اللَّهِ: وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ [الْأَنْفَالِ: ٦٣] .
Birinci Mesele: Anlatıldığına göre o Yahudi, Evs ile Hazrec arasına fitne sokup da her iki taraf birbirleriyle savaşmaya niyetlendiğinde, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) çıkıp fitne yatışıncaya kadar onlara yumuşaklıkla davrandı. Evs ve Hazrec ana-baba bir iki kardeş idi; aralarında düşmanlık çıkmış ve savaşlar yüz yirmi yıl sürmüştü; ta ki Allah bunu İslam ile söndürünceye kadar. İşte ayet onlara ve onların durumlarına işarettir. Zira onlar İslam'dan önce birbirleriyle savaşıyor ve birbirlerine buğzediyorlardı; Allah Teâlâ onları İslam ile şereflendirince birbirine merhamet eden, birbirine nasihatte bulunan kardeşler ve Allah yolunda din kardeşleri oldular. Bu ayetin benzeri O'nun: { لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ } “Yeryüzünde bulunan her şeyi verseydin yine de onların kalplerini birleştiremezdin; fakat Allah onların arasını birleştirdi” [el-Enfâl: 63] kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ وَجْهُهُ إِلَى الدُّنْيَا كَانَ مُعَادِيًا لِأَكْثَرِ الْخَلْقِ، وَمَنْ كَانَ وَجْهُهُ إِلَى خِدْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ مُعَادِيًا لِأَحَدٍ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ يَنْظُرُ مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْخَلْقِ فَيَرَى الْكُلَّ أَسِيرًا فِي قَبْضَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ فَلَا يُعَادِي أَحَدًا، وَلِهَذَا قِيلَ: إِنَّ الْعَارِفَ إِذَا أَمَرَ أَمَرَ بِرِفْقٍ وَيَكُونُ نَاصِحًا لَا يُعَنِّفُ وَيُعَيِّرُ فَهُوَ مُسْتَبْصِرٌ بِسِرِّ اللَّهِ فِي الْقَدَرِ.
Bilesin ki yüzü dünyaya dönük olan herkes yaratılmışların çoğuna düşman olur; yüzü Allah Teâlâ'ya hizmete dönük olan kimse ise hiç kimseye düşman olmaz. Bunun sebebi şudur: O, Hak'tan mahlûkata bakar; hepsini kaza ve kaderin kabzasında birer esir olarak görür ve hiç kimseye düşmanlık beslemez. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: “Ârif olan kişi emrettiği zaman yumuşaklıkla emreder; sertlik yapıp ayıplamayan bir nasihatçi olur; zira o, kader hususunda Allah'ın sırrına basiretle bakmaktadır.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ الْأَخِ فِي اللُّغَةِ مِنَ التَّوَخِّي وَهُوَ الطَّلَبُ فَالْأَخُ مَقْصِدُهُ مَقْصِدُ أَخِيهِ، وَالصَّدِيقُ مَأْخُوذٌ مِنْ أَنْ يَصْدُقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الصَّدِيقَيْنِ صَاحِبَهُ مَا فِي قَلْبِهِ، وَلَا يُخْفِي عَنْهُ شَيْئًا وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ قَالَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ: الْإِخْوَةُ فِي النَّسَبِ وَالْإِخْوَانُ فِي الصَّدَاقَةِ، قَالَ وَهَذَا غَلَطٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ [الْحُجُرَاتِ: ١٠] وَلَمْ يَعْنِ النَّسَبَ، وَقَالَ: أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ [النُّورِ: ٦١] وَهَذَا فِي النَّسَبِ.
İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Lügatte ah (أَخ) kelimesinin aslı tevehhîden (التَّوَخِّي) yani talep etmekten gelir; zira kardeşin maksadı kardeşinin maksadıdır. Sadîk (arkadaş/dost) kelimesi ise iki dosttan her birinin kalbindekini arkadaşına doğruca (sadaka) söylemesinden ve ondan hiçbir şey gizlememesinden alınmıştır. Ebû Hâtim dedi ki: Basralılar: “İhve (إِخْوَة) neseptedir, ihvân (إِخْوَان) ise dostluktadır” demişlerdir. O der ki: Bu hatalıdır; zira Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } “Müminler ancak kardeştirler” [el-Hucurât: 10] buyurmuştur ve nesebi kastetmemiştir; yine: { أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ } “yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden” [en-Nûr: 61] buyurmuştur ve bu neseptedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُعَامَلَاتِ الْحَسَنَةَ الْجَارِيَةَ بَيْنَهُمْ بَعْدَ الإسلام
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً } “Böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” kavli, İslam'dan sonra aralarında cereyan eden güzel muamelelerin
إِنَّمَا حَصَلَتْ مِنَ اللَّهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ فِي قُلُوبِهِمْ وَكَانَتْ تِلْكَ الدَّاعِيَةُ نِعْمَةً مِنَ اللَّهِ مُسْتَلْزِمَةً لِحُصُولِ الْفِعْلِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ الْمُعْتَزِلَةِ فِي خَلْقِ الْأَفْعَالِ، قَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّ ذَلِكَ بِالْهِدَايَةِ وَالْبَيَانِ وَالتَّحْذِيرِ وَالْمَعْرِفَةِ وَالْأَلْطَافِ.
ancak Allah'tan hâsıl olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ o yöneliş ve arzuyu (dâiye) onların kalplerinde yaratmıştır ve bu yöneliş, fiilin meydana gelmesini gerektiren Allah'tan bir nimettir. Bu da Mûtezile'nin fiillerin yaratılması hususundaki görüşünü iptal eder. Kâ‘bî: “Bu; hidayet, beyan, sakındırma, marifet ve lütuflarla olmuştur” demiştir.
قُلْنَا: كُلُّ هَذَا كَانَ حَاصِلًا فِي زَمَانِ حُصُولِ الْمُحَارِبَاتِ وَالْمُقَاتِلَاتِ، فَاخْتِصَاصُ أَحَدِ الزَّمَانَيْنِ بِحُصُولِ الْأُلْفَةِ وَالْمَحَبَّةِ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ لِأَمْرٍ زَائِدٍ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ.
Biz deriz ki: Bütün bunlar savaşların ve çatışmaların vuku bulduğu zamanda da mevcuttu; dolayısıyla iki zamandan birinin ülfet ve muhabbetin meydana gelmesine tahsis edilmesi, mutlaka sizin zikrettiğinizin ötesinde fazladan bir iş sebebiyledir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها.
Sonra Allah Teâlâ: { وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Siz bir ateş çukurunun tam kenarında idiniz de sizi oradan kurtardı” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ النِّعْمَةَ الدُّنْيَوِيَّةَ ذَكَرَ بَعْدَهَا النِّعْمَةَ الْأُخْرَوِيَّةَ، وَهِيَ مَا ذَكَرَهُ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bilesin ki Allah Teâlâ, dünyevi nimeti açıklayınca ardından uhrevi nimeti zikretti ki o da bu ayetin sonunda zikrettiği şeydir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّكُمْ كُنْتُمْ مُشْرِفِينَ بِكُفْرِكُمْ عَلَى جَهَنَّمَ، لِأَنَّ جَهَنَّمَ مُشْبِهَةٌ بِالْحُفْرَةِ الَّتِي فِيهَا النَّارُ فَجَعَلَ اسْتِحْقَاقَهُمْ لِلنَّارِ بِكُفْرِهِمْ كَالْإِشْرَافِ مِنْهُمْ عَلَى النَّارِ، وَالْمَصِيرِ مِنْهُمْ إِلَى حُفْرَتِهَا، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ أَنْقَذَهُمْ مِنْ هَذِهِ الْحُفْرَةِ، وَقَدْ قَرُبُوا مِنَ الْوُقُوعِ فِيهَا.
Birinci Mesele: Mana şudur: Siz küfrünüz sebebiyle cehennemin eşiğindeydiniz; çünkü cehennem içinde ateş bulunan bir çukura benzer. Allah, küfürleri sebebiyle ateşi hak etmelerini, onların ateşe yaklaşmaları ve onun çukuruna yönelmeleri gibi kılmıştır. Böylece Allah Teâlâ, içine düşmeye yaklaştıkları bu çukurdan kendilerini kurtardığını beyan etmiştir.
قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى لَطُفَ بِهِمْ بِالرَّسُولِ ﵇ وَسَائِرِ أَلْطَافِهِ حَتَّى آمَنُوا قَالَ أَصْحَابُنَا:
Mûtezile dedi ki: Bunun manası şudur: Allah Teâlâ Resûl (aleyhisselâm) ve diğer lütuflarıyla onlara lütufta bulundu, nihayet iman ettiler. Bizim mezhep arkadaşlarımız [Ehl-i Sünnet] ise şöyle dedi:
جَمِيعُ الْأَلْطَافِ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، فَلَوْ كَانَ فَاعِلُ الْإِيمَانِ وَمُوجِدُهُ هُوَ الْعَبْدُ لَكَانَ الْعَبْدُ هُوَ الَّذِي أَنْقَذَ نَفْسَهُ مِنَ النَّارِ، وَاللَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَنْقَذَهُمْ مِنَ النَّارِ، / فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ خَالِقَ أَفْعَالِ الْعِبَادِ هُوَ اللَّهُ ﷾.
Bütün lütuflar mümin ile kâfir arasında ortaktır; şayet imanın faili ve var edicisi kul olsaydı, kendini ateşten kurtaran bizzat kulun kendisi olurdu; hâlbuki Allah Teâlâ onları ateşten kurtaranın Kendisi olduğuna hükmetmiştir. Bu da kulların fiillerinin yaratıcısının Allah (azze ve celle) olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: شَفَا الشَّيْءِ حَرْفُهُ مَقْصُورٌ، مِثْلُ شَفَا الْبِئْرِ وَالْجَمْعُ الْأَشْفَاءُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: أَشْفَى عَلَى الشَّيْءِ إِذَا أَشْرَفَ عَلَيْهِ كَأَنَّهُ بَلَغَ شَفَاهُ، أَيْ حَدَّهُ وَحَرْفَهُ وَقَوْلُهُ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: يُقَالُ نَقَذْتُهُ وَأَنْقَذْتُهُ وَاسْتَنْقَذْتُهُ، أَيْ خَلَّصْتُهُ وَنَجَّيْتُهُ.
İkinci Mesele: Bir şeyin şefâsı (شَفَا), onun kenarı (harfi) demektir; sonu elif-i maksûredir, kuyunun kenarı (şefa'l-bi'r) gibi. Çoğulu eşfâ (أَشْفَاء) gelir. Nitekim bir kimse bir şeye yaklaştığı zaman, sanki onun şefâsına yani sınırına ve kenarına ulaşmış gibi “Aşfâ ale'ş-şey' (أَشْفَى عَلَى الشَّيْءِ)” denilir. { فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Sizi oradan kurtardı” kavline gelince; Ezherî: “Nekaztühû (نَقَذْتُهُ), enkaztühû (أَنْقَذْتُهُ) ve'stenkaztühû (اسْتَنْقَذْتُهُ) denilir ki 'onu kurtardım ve selamete erdirdim' demektir” demiştir.
وَفِي قَوْلِهِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها سُؤَالٌ وَهُوَ: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُنْقِذُهُمْ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانُوا فِيهِ وَهُمْ كَانُوا عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ، وَشَفَا الْحُفْرَةِ مُذَكَّرٌ فَكَيْفَ قَالَ مِنْهَا؟.
{ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Sizi oradan kurtardı” kavlinde bir soru vardır; o da şudur: Allah Teâlâ onları ancak bulundukları yerden kurtarır; onlar ise bir çukurun kenarında (şefâ hafretin) idiler ve “şefâ” kelimesi müzekkerdir, öyleyse nasıl [müennes zamirle] “minhâ (مِنْهَا)” buyurmuştur?
وَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْحُفْرَةِ وَلَمَّا أَنْقَذَهُمْ مِنَ الْحُفْرَةِ فَقَدْ أَنْقَذَهُمْ مِنْ شَفَا الْحُفْرَةِ لِأَنَّ شَفَاهَا مِنْهَا وَالثَّانِي: أَنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى النَّارِ، لِأَنَّ الْقَصْدَ الْإِنْجَاءُ مِنَ النَّارِ لَا مِنْ شَفَا الْحُفْرَةِ، وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ الثَّالِثُ: أَنَّ شَفَا الْحُفْرَةِ، وَشَفَتُهَا طَرَفُهَا، فَجَازَ أَنْ يُخْبِرَ عَنْهُ بِالتَّذْكِيرِ وَالتَّأْنِيثِ.
Buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Zamir “çukur” (el-hufre) kelimesine racidir; onları çukurdan kurtarınca çukurun kenarından da kurtarmış olur, zira kenarı da çukurun bir parçasıdır. İkincisi: Zamir ateşe (en-nâr) racidir; çünkü maksat çukurun kenarından değil, ateşten kurtarmaktır; bu Zeccâc'ın görüşüdür. Üçüncüsü: Çukurun kenarı (şefâ) ile onun kıyısı (şefe) aynı uç manasındadır; dolayısıyla müzekker ve müennes olarak haber verilmesi caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُمْ لَوْ مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ لَوَقَعُوا فِي النَّارِ، فَمُثِّلَتْ حَيَاتُهُمُ الَّتِي يُتَوَقَّعُ بَعْدَهَا الْوُقُوعُ فِي النَّارِ بِالْقُعُودِ عَلَى حَرْفِهَا، وَهَذَا فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى تَحْقِيرِ مُدَّةِ الْحَيَاةِ، فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الْحَيَاةِ وَبَيْنَ الْمَوْتِ الْمُسْتَلْزِمِ لِلْوُقُوعِ فِي الْحُفْرَةِ إِلَّا مَا بَيْنَ طَرَفِ الشَّيْءِ، وَبَيْنَ ذَلِكَ الشَّيْءِ، ثُمَّ قَالَ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ مِثْلُ الْبَيَانِ الْمَذْكُورِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ سَائِرَ الْآيَاتِ لِكَيْ تَهْتَدُوا بِهَا، قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ مِنْهُمُ الِاهْتِدَاءَ، أَجَابَ الْوَاحِدِيُّ عَنْهُ فِي «الْبَسِيطِ» فَقَالَ: بَلِ الْمَعْنَى لِتَكُونُوا عَلَى رَجَاءِ هِدَايَةٍ.
Üçüncü Mesele: Onlar şayet küfür üzere ölselerdi ateşe düşeceklerdi; dolayısıyla ardından ateşe düşülmesi beklenen hayatları, onun kenarında oturmaya benzetilmiştir. Bunda hayat süresini küçümsemeye yönelik bir ikaz vardır; zira hayat ile çukura düşmeyi gerektiren ölüm arasında, bir şeyin kenarı ile o şeyin kendisi arasındaki mesafeden başka bir mesafe yoktur. Sonra [Allah Teâlâ]: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ } “Allah işte böyle açıklar” buyurdu. [Ayetin başındaki] kâf nasb mahallindedir; yani zikredilen beyan gibi Allah doğru yolu bulasınız diye size diğer ayetleri de açıklar. Cübbâî: “Ayet, Allah Teâlâ'nın onların hidayete ermelerini dilediğine delalet eder” demiştir. Vâhidî el-Basît'te buna cevap vererek şöyle demiştir: “Bilakis mana, hidayet umudu üzere olasınız diyedir.”
وَأَقُولُ: وَهَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَلْزَمُ أَنْ يُرِيدَ اللَّهُ مِنْهُمْ ذَلِكَ الرَّجَاءَ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ عَلَى مَذْهَبِنَا قَدْ لَا يُرِيدُ ذَلِكَ الرَّجَاءَ، فَالْجَوَابُ الصَّحِيحُ أَنْ يُقَالَ كَلِمَةُ (لَعَلَّ) لِلتَّرَجِّي، وَالْمَعْنَى أَنَّا فَعَلْنَا فِعْلًا يُشْبِهُ فِعْلَ مَنْ يَتَرَجَّى ذلك والله أعلم.
Ben derim ki: Bu cevap zayıftır; çünkü bu takdire göre Allah'ın onlardan bu umudu dilemiş olması gerekir; halbuki bizim mezhebimize göre Allah'ın o umudu dilememiş olabileceği bilinmektedir. Doğru cevap şöyle denilmesidir: Tereccî (umut) için olan (لَعَلَّ - le‘alle) kelimesinin manası; “Biz bunu uman kimsenin fiiline benzer bir fiil işledik” demektir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 104-109]
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨)
{ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (104) Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır. (105) Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı günde; yüzleri kararanlara: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' (denilir). (106) Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (107) İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Allah, âlemlere hiçbir zulüm dilemez. (108)”
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (109)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَابَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَلَى شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَابَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ، فقال:
Bilesin ki Allah Teâlâ geçen ayetlerde Ehl-i Kitab'ı iki şeyden dolayı yermiştir: Birincisi: Onları küfürlerinden dolayı yermiş ve şöyle buyurmuştur:
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٠] ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ عَابَهُمْ عَلَى سَعْيِهِمْ فِي إِلْقَاءِ الْغَيْرِ في الكفر، فقال:
{ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ } “Ey Ehl-i Kitap! Niçin inkâr ediyorsunuz?” [Âl-i İmrân: 70]. Bundan sonra da başkalarını küfre düşürme çabalarından ötürü onları yermiş ve şöyle buyurmuştur:
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٩] فَلَمَّا انْتَقَلَ مِنْهُ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْمُؤْمِنِينَ أَمَرَهُمْ أَوَّلًا بِالتَّقْوَى وَالْإِيمَانِ، فَقَالَ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً [آل عمران: ١٠٢، ١٠٣] ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالسَّعْيِ فِي إِلْقَاءِ الْغَيْرِ فِي الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، فَقَالَ: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الْحَسَنُ الْمُوَافِقُ لِلْعَقْلِ، وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah yolundan alıkoyuyorsunuz?” [Âl-i İmrân: 99]. Bundan sonra müminlere hitaba geçince, onlara ilk olarak takva ve imanı emredip: { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } “Allah'tan, O'na yaraşır şekilde sakının ve ancak Müslümanlar olarak can verin. Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” [Âl-i İmrân: 102, 103] buyurmuş; ardından başkalarını imana ve itaate sevk etmeye çalışmalarını emrederek: { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ } “İçinizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun” buyurmuştur. İşte akla uygun olan güzel tertip budur. Ayette iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ مِنْكُمْ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ (مِنْ) هَاهُنَا لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ لِدَلِيلَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى كُلِّ الْأُمَّةِ فِي قَوْلِهِ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] وَالثَّانِي: هُوَ أَنَّهُ لَا مُكَلَّفَ إِلَّا وَيَجِبُ عَلَيْهِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، إِمَّا بِيَدِهِ، أَوْ بِلِسَانِهِ، أَوْ بِقَلْبِهِ، وَيَجِبُ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ دَفْعُ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ:
Birinci Mesele: { مِنْكُمْ } “İçinizden” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İki delilden dolayı buradaki “min (مِنْ)” teb‘îz (bazılık) için değildir. Birincisi: Allah Teâlâ: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten menedersiniz” [Âl-i İmrân: 110] kavlinde iyiliği emredip kötülükten men etmeyi bütün ümmete vacip kılmıştır. İkincisi: Eliyle, diliyle yahut kalbiyle iyiliği emredip kötülükten sakındırmak kendisine vacip olmayan hiçbir mükellef yoktur ve zararı kendinden defetmek herkese vaciptir. Bu sabit olunca deriz ki:
مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ كُونُوا أُمَّةً دُعَاةً إِلَى الْخَيْرِ آمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ نَاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَمَّا كَلِمَةُ (مِنْ) فَهِيَ هُنَا لِلتَّبْيِينِ لَا لِلتَّبْعِيضِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ: ٣٠] وَيُقَالُ أَيْضًا: لِفُلَانٍ مِنْ أَوْلَادِهِ جُنْدٌ وَلِلْأَمِيرِ مِنْ غِلْمَانِهِ عَسْكَرٌ يُرِيدُ بِذَلِكَ/ جَمِيعَ أَوْلَادِهِ وَغِلْمَانِهِ لَا بَعْضَهُمْ، كَذَا هَاهُنَا، ثُمَّ قَالُوا: إِنَّ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا عَلَى الْكُلِّ إِلَّا أَنَّهُ مَتَى قَامَ بِهِ قَوْمٌ سَقَطَ التَّكْلِيفُ عَنِ الْبَاقِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا [التَّوْبَةِ: ٤١] وَقَوْلُهُ إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً [التَّوْبَةِ: ٣٩] فَالْأَمْرُ عَامٌّ، ثُمَّ إِذَا قَامَتْ بِهِ طَائِفَةٌ وَقَعَتِ الْكِفَايَةُ وَزَالَ التَّكْلِيفُ عَنِ الْبَاقِينَ.
Bu ayetin manası: “Hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir ümmet olun” demektir. “Min (مِنْ)” kelimesine gelince; o, Allah Teâlâ'nın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Artık putlardan ibaret olan o pislikten kaçının” [el-Hac: 30] kavlinde olduğu gibi teb‘îz için değil, tebyîn (açıklama) içindir. Nitekim: “Filanın evlatlarından bir ordusu vardır, emirin uşaklarından bir askeri vardır” denilir ve bununla evlatlarının ve uşaklarının bir kısmı değil, tamamı kastedilir; burada da böyledir. Sonra şöyle demişlerdir: Bu [vazife] her ne kadar herkese vacip olsa da, bir topluluk bunu yerine getirdiğinde mükellefiyet diğerlerinin üzerinden düşer. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا } “Gerek hafif gerek ağır olarak savaşa çıkın” [et-Tevbe: 41] kavli ile: { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Eğer savaşa çıkmazsanız, sizi elem verici bir azapla cezalandırır” [et-Tevbe: 39] kavlidir. Burada emir umumidir; sonra bir taife bunu yerine getirdiğinde kifayet hâsıl olur ve mükellefiyet diğerlerinin üzerinden kalkar.