وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ يَشْتَرِكَانِ فِي أَنَّ الْكَعْبَةَ كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي زَمَانِ آدَمَ ﵇، وَهَذَا/ هُوَ الْأَصْوَبُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَكْلِيفَ الصَّلَاةِ كَانَ لَازِمًا فِي دِينِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ مَرْيَمَ أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا [مَرْيَمَ: ٥٨] فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ كَانُوا يَسْجُدُونَ لِلَّهِ وَالسَّجْدَةُ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ قِبْلَةٍ، فَلَوْ كَانَتْ قِبْلَةُ شِيثٍ وَإِدْرِيسَ وَنُوحٍ ﵈ مَوْضِعًا آخَرَ سِوَى الْقِبْلَةِ لَبَطَلَ قَوْلُهُ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قِبْلَةَ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ هِيَ الْكَعْبَةُ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْجِهَةَ كَانَتْ أَبَدًا مُشَرَّفَةً مُكَرَّمَةً الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى مَكَّةَ أُمَّ الْقُرَى، وَظَاهِرُ هَذَا يَقْتَضِي أَنَّهَا كَانَتْ سَابِقَةً عَلَى سَائِرِ الْبِقَاعِ فِي الْفَضْلِ وَالشَّرَفِ مُنْذُ كَانَتْ مَوْجُودَةً الثَّالِثُ:
Bil ki bu iki görüş, Kâbe'nin Âdem aleyhisselâm zamanında mevcut olduğu hususunda birleşmektedir. En doğru olan da budur ve buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Namaz yükümlülüğü bütün peygamberlerin -aleyhimesselâm- dininde zorunluydu; nitekim Meryem Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: "İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden, Âdem'in soyundan, Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrahim'in ve İsrail'in soyundan, hidâyete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı" [Meryem: 58] buyurması bunun delilidir. Bu ayet, bütün peygamberlerin -aleyhimesselâm- Allah için secde ettiklerine delalet etmiştir; secdenin ise mutlaka bir kıblesi olması gerekir. Şayet Şît, İdrîs ve Nûh'un -aleyhimesselâm- kıblesi [bu] kıbleden başka bir yer olsaydı, O'nun "Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'deki (Mekke'deki)dir" sözü geçersiz olurdu. Dolayısıyla o önceki peygamberlerin kıblesinin Kâbe olduğunu söylemek vacip olur; bu da bu yönün ezelden beri şerefli ve mükerrem olduğuna delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ Mekke'yi "Ümmü'l-Kurâ" (şehirlerin anası) diye isimlendirmiştir; bunun zahiri, var olduğundan beri fazilet ve şerefte diğer bütün beldelerden önde olduğunu gerektirir. Üçüncüsü:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي خُطْبَتِهِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ «أَلَا إِنَّ الله قد حرم مكة يوم خلق السموات وَالْأَرْضَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ»
Rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü irat ettiği hutbesinde şöyle buyurmuştur: “Haberiniz olsun ki Allah, gökleri, yeri, güneşi ve ayı yarattığı gün Mekke'yi haram (dokunulmaz) kılmıştır.”
وَتَحْرِيمُ مَكَّةَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ وُجُودِ مَكَّةَ الرَّابِعُ: أَنَّ الْآثَارَ الَّتِي حَكَيْنَاهَا عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ زَمَانِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
Mekke'nin haram kılınması ise ancak Mekke'nin varlığından sonra mümkündür. Dördüncüsü: Sahâbe ve tâbiînden naklettiğimiz rivayetler, onun İbrahim aleyhisselâm'ın zamanından önce mevcut olduğuna delalet etmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ أَنْ يَحْتَجَّ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: مَا
Bil ki bunu inkâr eden kimsenin şu vecihlerle delil getirmesi mümkündür: Birincisi:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «اللَّهُمَّ إِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ كَمَا حَرَّمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ»
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Allah'ım! İbrahim Mekke'yi haram kıldığı gibi ben de Medine'yi haram kıldım” buyurduğuna dair rivayettir.
وَظَاهِرُ هَذَا يَقْتَضِي أَنَّ مَكَّةَ بِنَاءُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ الْبَيْتُ كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ وَمَا كَانَ مُحَرَّمًا ثُمَّ حَرَّمَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ الثَّانِي: تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ [الْبَقَرَةِ: ١٢٧] وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَعَلَّ الْبَيْتَ كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ ذَلِكَ ثُمَّ انْهَدَمَ، ثُمَّ أَمَرَ
Bunun zahiri, Mekke'nin [Ev'inin] İbrahim aleyhisselâm'ın inşası olduğunu gerektirir. Bir kimse şöyle diyebilir: Ev'in İbrahim'den önce mevcut olduğu, ancak haram kılınmamışken sonradan İbrahim aleyhisselâm'ın orayı haram kıldığı söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: "Hani İbrahim, İsmail ile birlikte Ev'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyordu" [el-Bakara: 127] kavline tutunmuşlardır. Bir kimse şöyle diyebilir: Ev bundan önce mevcuttu da sonra yıkıldı, ardından...
اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ بِرَفْعِ قَوَاعِدِهِ وَهَذَا هُوَ الْوَارِدُ فِي أَكْثَرِ الْأَخْبَارِ الثَّالِثُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ الَّذِي يُقَالُ مِنْ أَنَّهُ رُفِعَ زَمَانَ الطُّوفَانِ إِلَى السَّمَاءِ بَعِيدٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْضِعَ الشَّرِيفَ هُوَ تِلْكَ الْجِهَةُ الْمُعَيَّنَةُ، وَالْجِهَةُ لَا يُمْكِنُ رَفْعُهَا إِلَى السَّمَاءِ أَلَا تَرَى أَنَّ الْكَعْبَةَ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ تَعَالَى لَوِ انْهَدَمَتْ وَنُقِلَ الْأَحْجَارُ وَالْخَشَبُ وَالتُّرَابُ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرَفٌ أَلْبَتَّةَ، وَيَكُونُ شَرَفُ تِلْكَ الْجِهَةِ بَاقِيًا بَعْدَ الِانْهِدَامِ، وَيَجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى تِلْكَ الْجِهَةِ بِعَيْنِهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي نَقْلِ تِلْكَ الْجُدْرَانِ إِلَى السَّمَاءِ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَمَّا صَارَتْ تِلْكَ الْأَجْسَامُ فِي الْعِزَّةِ إِلَى حَيْثُ أَمَرَ اللَّهُ بِنَقْلِهَا إِلَى السَّمَاءِ، وَإِنَّمَا حَصَلَتْ لَهَا هَذِهِ الْعِزَّةُ بِسَبَبِ أَنَّهَا كَانَتْ حَاصِلَةً فِي تِلْكَ الْجِهَةِ، فَصَارَ نَقْلُهَا إِلَى السَّمَاءِ مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى غَايَةِ تَعْظِيمِ تِلْكَ الْجِهَةِ وَإِعْزَازِهَا، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا فِي هَذَا الْقَوْلِ:
...Allah İbrahim'e onun temellerini yükseltmesini emretti; rivayetlerin çoğunda gelen de budur. Üçüncüsü: Kādî şöyle demiştir: Tufan zamanında onun göğe kaldırıldığına dair söylenen söz uzaktır (zayıftır). Zira şerefli olan mekân, o muayyen yöndür/cihettir; yönün ise göğe kaldırılması mümkün değildir. Görmez misin ki Kâbe -Allah Teâlâ'ya sığınırız- yıkılsa ve taşları, ahşabı ile toprağı başka bir yere taşınsa, [taşınan şeylerin] asla bir şerefi olmaz; o yönün şerefi ise yıkıldıktan sonra da baki kalır ve her Müslümanın bizzat o yöne doğru namaz kılması gerekir. Durum böyle olunca o duvarların göğe nakledilmesinde bir fayda yoktur. Buna karşı bir kimse şöyle diyebilir: O cisimler, Allah'ın onların göğe nakledilmesini emredeceği derecede bir izzete ulaştığında -ki bu izzet onlara sırf o yönde bulunmuş olmaları sebebiyle hasıl olmuştur- onların göğe nakledilmesi, o yönün son derece ta'zim edildiğine ve yüceltildiğine en büyük delillerden biri olur. İşte bu görüşe dair söylenenlerin özeti budur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْأَوَّلِيَّةِ كَوْنُ هَذَا الْبَيْتِ أَوَّلًا فِي كَوْنِهِ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْخَلْقِ
İkinci görüş: Bu öncelikten murat, bu Ev'in bereketli kılınışında ve yaratılmışlar için bir hidâyet rehberi oluşunda ilk olmasıdır.
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ سُئِلَ عَنْ أَوَّلِ مَسْجِدٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ، فَقَالَ ﵊: «الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ ثُمَّ بَيْتُ الْمَقْدِسِ» فَقِيلَ كَمْ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ: «أَرْبَعُونَ سَنَةً»
Rivayet edildiğine göre Nebî aleyhisselâm'a insanlar için kurulan ilk mescit sorulduğunda aleyhisselâm: “Mescid-i Harâm, sonra da Mescid-i Aksâ (Beytü'l-Makdis)” buyurmuştur. “İkisi arasında ne kadar süre vardı?” diye sorulunca: “Kırk yıl” demiştir.
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁/ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ: أَهُوَ أَوَّلُ بَيْتٍ؟ قَالَ: لَا قَدْ كَانَ قَبْلَهُ بُيُوتٌ وَلَكِنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ مُبَارَكًا فِيهِ الْهُدَى وَالرَّحْمَةُ وَالْبَرَكَةُ أَوَّلُ مَنْ بَنَاهُ إِبْرَاهِيمُ، ثُمَّ بَنَاهُ قَوْمٌ مِنَ الْعَرَبِ مِنْ جُرْهُمٍ، ثُمَّ هُدِمَ فَبَنَاهُ الْعَمَالِقَةُ، وَهُمْ مُلُوكٌ مِنْ أَوْلَادِ عِمْلِيقِ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، ثُمَّ هُدِمَ فَبَنَاهُ قُرَيْشٌ.
Alî radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre bir adam ona: “O ilk ev midir?” diye sordu. O da şöyle dedi: “Hayır, ondan önce de evler vardı; fakat o, insanlar için bereketli, içinde hidâyet, rahmet ve bereket bulunan ilk kurulan evdir. Onu ilk inşa eden İbrahim'dir; sonra Araplardan Cürhüm'e mensup bir topluluk inşa etti; sonra yıkıldı ve onu Nûh oğlu Sâm oğlu Imlîk'in soyundan hükümdarlar olan Amâlika inşa etti; sonra yıkıldı ve onu Kureyş inşa etti.”
وَاعْلَمْ أَنَّ دَلَالَةَ الْآيَةِ عَلَى الْأَوَّلِيَّةِ فِي الْفَضْلِ وَالشَّرَفِ أَمْرٌ لَا بُدَّ مِنْهُ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَوَّلِيَّةِ بَيَانُ الْفَضِيلَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَرْجِيحُهُ عَلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَتِمُّ بِالْأَوَّلِيَّةِ فِي الْفَضِيلَةِ وَالشَّرَفِ، وَلَا تَأْثِيرَ لِلْأَوَّلِيَّةِ فِي الْبِنَاءِ فِي هَذَا الْمَقْصُودِ، إِلَّا أَنَّ ثُبُوتَ الْأَوَّلِيَّةِ بِسَبَبِ الْفَضِيلَةِ لَا يُنَافِي ثُبُوتَ الْأَوَّلِيَّةِ فِي الْبِنَاءِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى ثُبُوتِ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا.
Bil ki ayetin fazilet ve şerefteki önceliğe delaleti kaçınılmaz bir husustur; zira bu önceliğin zikredilmesindeki asıl maksat fazileti açıklamaktır. Çünkü asıl gaye, onu Beytü'l-Makdis'e üstün kılmaktır; bu ise ancak fazilet ve şerefteki öncelikle tamam olur. İnşadaki önceliğin bu maksatta bir tesiri yoktur. Ne var ki fazilet sebebiyle önceliğin sabit olması, inşada da önceliğin sabit olmasına engel teşkil etmez; nitekim bu mananın sabit olduğuna da delil getirmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْأَوَّلِيَّةِ زِيَادَةُ الْفَضِيلَةِ وَالْمَنْقَبَةِ فَلْنَذْكُرْ هَاهُنَا وُجُوهَ فَضِيلَةِ الْبَيْتِ:
Üçüncü Mesele: Bu öncelikten maksadın fazilet ve meziyetin üstünlüğü olduğu sabit olunca, burada Ev'in fazilet yönlerini zikredelim:
الْفَضِيلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقَتِ الْأُمَمُ عَلَى أَنَّ بَانِيَ هَذَا الْبَيْتِ هُوَ الْخَلِيلُ ﵇، وَبَانِيَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سُلَيْمَانُ ﵇، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخَلِيلَ أَعْظَمُ دَرَجَةً وَأَكْثَرُ مَنْقَبَةً مِنْ سُلَيْمَانَ ﵇ فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْكَعْبَةُ أَشْرَفَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ.
Birinci Fazilet: Ümmetler, bu Ev'in bânisinin Halîl aleyhisselâm, Beytü'l-Makdis'in bânisinin ise Süleyman aleyhisselâm olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Hiç şüphe yoktur ki Halîl, Süleyman aleyhisselâm'dan derece bakımından daha yüce ve meziyet bakımından daha fazladır. Dolayısıyla bu yönden Kâbe'nin Beytü'l-Makdis'ten daha şerefli olması gerekir.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْخَلِيلَ ﵇ بِعِمَارَةِ هَذَا الْبَيْتِ، فَقَالَ: وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ [الْحَجِّ: ٢٦] وَالْمُبَلِّغُ لِهَذَا التَّكْلِيفِ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇، فَلِهَذَا قِيلَ: لَيْسَ فِي الْعَالَمِ بِنَاءٌ أَشْرَفَ مِنَ الْكَعْبَةِ، فَالْآمِرُ هُوَ الْمَلِكُ الْجَلِيلُ وَالْمُهَنْدِسُ هُوَ جِبْرِيلُ، وَالْبَانِي هُوَ الْخَلِيلُ، وَالتِّلْمِيذُ إِسْمَاعِيلُ ﵈.
Bil ki Allah Teâlâ Halîl aleyhisselâm'a bu Ev'i imar etmesini emretmiş ve: "Hani İbrahim'e Ev'in yerini hazırlamış [ve şöyle demiştik]: Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tut" [el-Hac: 26] buyurmuştur. Bu mükellefiyeti tebliğ eden ise Cibrîl aleyhisselâm'dır. İşte bundan dolayı şöyle denilmiştir: “Âlemde Kâbe'den daha şerefli bir yapı yoktur; çünkü emreden el-Melikü'l-Celîl, mühendisi Cibrîl, bânisi Halîl, çırağı ise İsmail'dir -aleyhimesselâm-.”
الْفَضِيلَةُ الثَّانِيَةُ: مَقامُ إِبْراهِيمَ وَهُوَ الْحَجَرُ الَّذِي وَضَعَ إِبْرَاهِيمُ قَدَمَهُ عَلَيْهِ فَجَعَلَ اللَّهُ مَا تَحْتَ قَدَمِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مِنْ ذَلِكَ الْحَجَرِ دُونَ سَائِرِ أَجْزَائِهِ كَالطِّينِ حَتَّى غَاصَ فِيهِ قَدَمُ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَهَذَا مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّهُ وَلَا يُظْهِرُهُ إِلَّا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ لَمَّا رَفَعَ إِبْرَاهِيمُ قَدَمَهُ عَنْهُ خَلَقَ فِيهِ الصَّلَابَةَ الْحَجَرِيَّةَ مَرَّةً أُخْرَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَبْقَى ذَلِكَ الْحَجَرَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِمْرَارِ وَالدَّوَامِ فَهَذِهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْآيَاتِ الْعَجِيبَةِ وَالْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ أَظْهَرَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي ذَلِكَ الْحَجَرِ.
İkinci Fazilet: Makâm-ı İbrâhîm'dir. O, İbrahim'in ayağını bastığı taştır. Allah, o taşın diğer kısımlarını değil, İbrahim aleyhisselâm'ın ayağının altındaki kısmını çamur gibi kılmış, hatta İbrahim aleyhisselâm'ın ayağı onun içine batmıştır. Bu ise Allah'tan başkasının güç yetiremeyeceği ve peygamberlerden başkasına göstermeyeceği şeylerdendir. Sonra İbrahim ayağını oradan kaldırınca, Allah onda tekrar taş sertliğini yaratmıştır. Sonra Allah Teâlâ o taşı sürekli ve kalıcı kılmıştır. İşte bunlar, Allah Sübhânehu'nun o taşta izhar ettiği hayret verici ayetler ve parlak mucizelerin türleridir.
الْفَضِيلَةُ الثَّالِثَةُ: قِلَّةُ مَا يَجْتَمِعُ فِيهِ مِنْ حصى الجمار، فإنه منذ آلاف سَنَةٍ وَقَدْ يَبْلُغُ مَنْ يَرْمِي فِي كُلِّ سَنَةٍ سِتَّمِائَةِ أَلْفِ إِنْسَانٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ سَبْعِينَ حَصَاةٍ، ثُمَّ لَا يُرَى هُنَاكَ إِلَّا مَا لَوِ اجْتَمَعَ فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ لَكَانَ غَيْرَ كَثِيرٍ وَلَيْسَ الْمَوْضِعُ الَّذِي تُرْمَى إِلَيْهِ الْجَمَرَاتُ مَسِيلَ مَاءٍ وَلَا مَهَبَّ رِيَاحٍ شَدِيدَةٍ وَقَدْ جَاءَ فِي الْآثَارِ أَنَّ مَنْ كَانَتْ حَجَّتُهُ مَقْبُولَةً رُفِعَتْ حِجَارَةُ جَمَرَاتِهِ إِلَى السَّمَاءِ.
Üçüncü Fazilet: Orada toplanan cemre taşlarının azlığıdır. Zira binlerce yıldan beri her sene taş atanların sayısı altı yüz bin insana ulaşabilmekte ve her biri yetmiş taş atmaktadır; buna rağmen orada, bir yılda toplanmış olsa bile çok sayılmayacak miktardan fazlası görülmemektedir. Cemrelerin atıldığı yer ne bir su yatağıdır ne de şiddetli rüzgârların estiği bir yerdir. Rivayetlerde ise haccı makbul olan kimsenin cemre taşlarının göğe kaldırıldığı nakledilmiştir.
الْفَضِيلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الطُّيُورَ تَتْرُكُ الْمُرُورَ فَوْقَ الْكَعْبَةِ عِنْدَ طَيَرَانِهَا فِي الْهَوَاءِ بَلْ تَنْحَرِفُ عَنْهَا إِذَا مَا وَصَلَتْ إِلَى فَوْقِهَا.
Dördüncü Fazilet: Kuşların havada uçarken Kâbe'nin üzerinden geçmeyi bırakıp, tam üzerine geldiklerinde oradan sapmalarıdır.
الْفَضِيلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ عِنْدَهُ يَجْتَمِعُ الْوَحْشُ لَا يُؤْذِي بَعْضُهَا بَعْضًا كَالْكِلَابِ وَالظِّبَاءِ، وَلَا/ يُصْطَادُ فِيهِ الْكِلَابُ وَالْوُحُوشُ وَتِلْكَ خَاصِّيَّةٌ عَجِيبَةٌ وَأَيْضًا كُلُّ مَنْ سَكَنَ مَكَّةَ أَمِنَ مِنَ النَّهْبِ وَالْغَارَةِ وَهُوَ بَرَكَةُ دُعَاءِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حَيْثُ قَالَ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً [الْبَقَرَةِ: ١٢٦] وَقَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ أَمْنِهِ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٧] وَقَالَ: فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ [قُرَيْشٍ: ٣، ٤] وَلَمْ يُنْقَلْ أَلْبَتَّةَ أَنَّ ظَالِمًا هَدَمَ الْكَعْبَةَ وَخَرَّبَ مَكَّةَ بِالْكُلِّيَّةِ وَأَمَّا بَيْتُ الْمَقْدِسِ فَقَدْ هَدَمَهُ بُخْتُنَصَّرُ بِالْكُلِّيَّةِ.
Beşinci Fazilet: Onun yanında vahşi hayvanların -köpekler ve ceylanlar gibi- birbirine zarar vermeksizin bir arada bulunması ve orada köpeklerin ve vahşi hayvanların avlanmamasıdır; bu hayret verici bir özelliktir. Ayrıca Mekke'de ikamet eden herkes yağma ve baskından emin olmuştur ki bu, İbrahim aleyhisselâm'ın: "Rabbim! Burayı emin bir belde kıl" [el-Bakara: 126] şeklindeki duasının bereketidir. Allah Teâlâ oranın güvenliği hakkında: "Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanırken), bizim orayı güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi?" [el-Ankebût: 67] buyurmuş ve: "Öyleyse bu Ev'in Rabbine kulluk etsinler; O ki onları açlıktan doyurdu ve korkudan emin kıldı" [Kureyş: 3-4] buyurmuştur. Bir zalimin Kâbe'yi yıkıp Mekke'yi tamamen harap ettiği asla nakledilmemiştir; Beytü'l-Makdis'e gelince, onu Buhtunassâr tamamen yıkmıştır.
الْفَضِيلَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ صَاحِبَ الْفِيلِ وَهُوَ أَبَرْهَةُ الْأَشْرَمُ لَمَّا قَادَ الْجُيُوشَ وَالْفِيلَ إِلَى مَكَّةَ لِتَخْرِيبِ الْكَعْبَةِ وَعَجَزَ قُرَيْشٌ عَنْ مُقَاوَمَةِ أُولَئِكَ الْجُيُوشِ وَفَارَقُوا مَكَّةَ وَتَرَكُوا لَهُ الْكَعْبَةَ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ، وَالْأَبَابِيلُ هُمُ الْجَمَاعَةُ مِنَ الطَّيْرِ بَعْدَ الْجَمَاعَةِ، وَكَانَتْ صِغَارًا تَحْمِلُ أَحْجَارًا تَرْمِيهِمْ بِهَا فَهَلَكَ الْمَلِكُ وَهَلَكَ الْعَسْكَرُ بِتِلْكَ الْأَحْجَارِ مَعَ أَنَّهَا كَانَتْ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ، وَهَذِهِ آيَةٌ بَاهِرَةٌ دَالَّةٌ عَلَى شَرَفِ الْكَعْبَةِ وَإِرْهَاصٌ لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊.
Altıncı Fazilet: Fil sahibi Ebrehe el-Eşrem, Kâbe'yi yıkmak için orduları ve filleri Mekke'ye sürdüğünde ve Kureyş o ordulara karşı koymaktan âciz kalıp Mekke'den ayrılarak Kâbe'yi ona terk ettiğinde, Allah onların üzerine Ebâbîl kuşlarını göndermiştir. Ebâbîl, bölük bölük gelen kuşlar demektir. Bunlar, üzerlerine atacakları taşlar taşıyan küçük kuşlardı; son derece küçük olmalarına rağmen o taşlarla hükümdar da helak oldu, asker de helak oldu. Bu, Kâbe'nin şerefine delalet eden açık bir mucize ve Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvveti için bir irhâs (peygamberlik öncesi harika olay)tır.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ كُلَّ ذَلِكَ بِسَبَبِ طِلَسْمٍ مَوْضُوعٍ هُنَاكَ بِحَيْثُ لَا يَعْرِفُهُ أَحَدٌ فَإِنَّ الْأَمْرَ فِي تَرْكِيبِ الطَّلْسَمَاتِ مَشْهُورٌ.
Eğer birisi: "Bütün bunların, orada kimsenin bilmediği bir şekilde konulmuş bir tılsım sebebiyle olduğu niçin caiz olmasın? Zira tılsımların yapılması meşhur bir husustur" derse,
قُلْنَا: لَوْ كَانَ هَذَا مِنْ بَابِ الطَّلْسَمَاتِ لَكَانَ هَذَا طَلْسَمًا مُخَالِفًا لِسَائِرِ الطَّلْسَمَاتِ فَإِنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ لِشَيْءٍ سِوَى الْكَعْبَةِ مِثْلُ هَذَا الْبَقَاءِ الطَّوِيلِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ الْعَظِيمَةِ، وَمِثْلُ هَذَا يَكُونُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، فَلَا يَتَمَكَّنُ مِنْهَا سِوَى الْأَنْبِيَاءِ.
Deriz ki: Şayet bu tılsımlar kabilinden olsaydı, diğer bütün tılsımlardan farklı bir tılsım olurdu. Zira bu muazzam müddet boyunca Kâbe'den başka hiçbir şeye böyle uzun bir bekā (kalıcılık) nasip olmamıştır. Böylesi bir durum ise mucizelerdendir ve buna peygamberlerden başkası güç yetiremez.
الْفَضِيلَةُ السَّابِعَةُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَهَا بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ، وَالْحِكْمَةُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَطَعَ بِذَلِكَ رَجَاءَ أَهْلِ حَرَمِهِ وَسَدَنَةِ بَيْتِهِ عَمَّنْ سِوَاهُ حَتَّى لَا يَتَوَكَّلُوا إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا يَسْكُنُهَا أَحَدٌ مِنَ الْجَبَابِرَةِ وَالْأَكَاسِرَةِ فَإِنَّهُمْ يُرِيدُونَ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا فَإِذَا لَمْ يَجِدُوهَا هُنَاكَ تَرَكُوا ذَلِكَ الْمَوْضِعَ، فَالْمَقْصُودُ تَنْزِيهُ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ عَنْ لَوْثِ وُجُودِ أَهْلِ الدُّنْيَا وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ لِئَلَّا يَقْصِدَهَا أَحَدٌ لِلتِّجَارَةِ بل يكون ذلك لمحض العبادة والزيارة فقطو رابعها: أَظْهَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ شَرَفَ الْفَقْرِ حَيْثُ وَضَعَ أَشْرَفَ الْبُيُوتِ فِي أَقَلِّ الْمَوَاضِعِ نَصِيبًا مِنَ الدُّنْيَا، فَكَأَنَّهُ قَالَ: جَعَلْتُ الْفُقَرَاءَ فِي الدُّنْيَا أَهْلَ الْبَلَدِ الْأَمِينِ، فَكَذَلِكَ أَجْعَلُهُمْ فِي الْآخِرَةِ أَهْلَ الْمَقَامِ الْأَمِينِ، لَهُمْ فِي الدُّنْيَا بَيْتُ الْأَمْنِ وَفِي الْآخِرَةِ دَارُ الْأَمْنِ وَخَامِسُهَا: كَأَنَّهُ قَالَ: لَمَّا لَمْ أَجْعَلِ الْكَعْبَةَ إِلَّا فِي مَوْضِعٍ خَالٍ عَنْ جَمِيعِ نِعَمِ الدُّنْيَا فَكَذَا لَا أَجْعَلُ كَعْبَةَ الْمَعْرِفَةِ إِلَّا فِي كُلِّ قَلْبٍ خَالٍ عَنْ مَحَبَّةِ الدُّنْيَا، فَهَذَا ما يتعلق
Yedinci Fazilet: Allah Teâlâ'nın onu ekine elverişli olmayan bir vadiye koymuş olmasıdır. Bundaki hikmet birkaç vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ bununla Harem ehlinin ve Ev'in hizmetçilerinin Kendisinden başkasına olan ümitlerini kesmiş, böylece sadece Allah'a tevekkül etmelerini sağlamıştır. İkincisi: Oraya zorbalardan ve kisralardan hiç kimse yerleşmez; çünkü onlar dünyanın lezzetlerini isterler, bunları orada bulamayınca da o mekânı terk ederler. Dolayısıyla maksat, o mekânı dünya ehlinin varlığının kirinden arındırmaktır. Üçüncüsü: Bunu hiç kimse ticaret için oraya yönelmesin, bilakis bu sadece sırf ibadet ve ziyaret için olsun diye yapmıştır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ en şerefli evleri dünyanın nimetlerinden en az pay alan mekâna koymakla fakirliğin şerefini izhar etmiştir; sanki şöyle buyurmuştur: “Dünyadaki fakirleri emin beldenin ehli kıldım, ahirette de onları makâm-ı emînin (güvenli makamın) ehli kılacağım; dünyada onlar için emin ev, ahirette ise selamet yurdu vardır.” Beşincisi: Sanki şöyle buyurmuştur: “Kâbe'yi ancak bütün dünya nimetlerinden arınmış bir mekânda var ettiğim gibi marifet Kâbe'sini de ancak dünya sevgisinden arınmış kalplerde var ederim.” İşte Kâbe'nin faziletleriyle ilgili...
بِفَضَائِلِ الْكَعْبَةِ، وَعِنْدَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ هَذَا الْبَيْتَ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ فِي أَنْوَاعِ الْفَضَائِلِ وَالْمَنَاقِبِ، وَإِذَا ظَهَرَ هَذَا بَطَلَ قَوْلُ الْيَهُودِ: إِنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ أَشْرَفُ مِنَ الْكَعْبَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
...hususlar bunlardır. Bu durumda, bu Ev'in çeşitli fazilet ve meziyetler bakımından insanlar için kurulan ilk ev olduğu ortaya çıkmış oldu. Bu ortaya çıkınca da Yahudilerin: “Beytü'l-Makdis Kâbe'den daha şereflidir” sözü geçersiz olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَلَّذِي بِبَكَّةَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: "Bekke'deki (Mekke'deki)dir" buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شَكَّ أَنَّ المراد من بِبَكَّةَ هُوَ مَكَّةُ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَكَّةُ وَمَكَّةُ/ اسْمَانِ لِمُسَمًّى وَاحِدٍ، فَإِنَّ الْبَاءَ وَالْمِيمَ حَرْفَانِ مُتَقَارِبَانِ فِي الْمَخْرَجِ فَيُقَامُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَقَامَ الْآخَرِ فَيُقَالُ: هَذِهِ ضَرْبَةُ لَازِمٍ، وَضَرْبَةُ لَازِبٍ، وَيُقَالُ: هَذَا دَائِمٌ وَدَائِبٌ، وَيُقَالُ: رَاتِبٌ وَرَاتِمٌ، وَيُقَالُ: سَمَدَ رَأْسَهَ، وَسَبَدَهُ، وَفِي اشْتِقَاقِ بَكَّةَ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنَ الْبَكِّ الَّذِي هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ دَفْعِ الْبَعْضِ بَعْضًا، يُقَالُ: بَكَّهُ يَبُكُّهُ بَكًّا إِذَا دَفَعَهُ وَزَحَمَهُ، وَتَبَاكَّ الْقَوْمُ إِذَا ازْدَحَمُوا فَلِهَذَا
Birinci Mesele: "Bekke'de" ifadesinden muradın Mekke olduğunda şüphe yoktur. Sonra ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bekke ve Mekke, aynı müsemmâya (adlandırılan varlığa) ait iki isimdir. Zira ba (ب) ve mim (م) mahreçleri birbirine yakın iki harftir ve her biri diğerinin yerine geçer. Nitekim: [Arapçada] Darbetü lâzim (ضَرْبَةُ لَازِمٍ) ve Darbetü lâzib (ضَرْبَةُ لَازِبٍ), dâim (دَائِمٌ) ve dâib (دَائِبٌ), râtib (رَاتِبٌ) ve râtim (رَاتِمٌ), semede ra'sehû (سَمَدَ رَأْسَهُ) ve sebedehû (سَبَدَهُ) denilir. Bekke kelimesinin iştikakında (türeyişinde) iki vecih vardır: Birincisi: O, insanların birbirini itmesi anlamına gelen Bakk (بَكّ) kökünden gelir. Nitekim bir kimse diğerini itip sıkıştırdığında "Bekkehû yebükkuhû bekken" (بَكَّهُ يَبُكُّهُ بَكًّا) denir; topluluk birbirini sıkıştırdığında da "Tebâkke'l-kavm" (تَبَاكَّ الْقَوْمُ) denir. İşte bundan dolayı...
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: سُمِّيَتْ مَكَّةُ بَكَّةَ لِأَنَّهُمْ يَتَبَاكُّونَ فِيهَا أَيْ يَزْدَحِمُونَ فِي الطَّوَافِ، وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ
...Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: “Mekke'ye Bekke denmesinin sebebi, insanların orada birbiriyle 'yetebâkkûn' etmeleri yani tavafta izdiham oluşturup birbirlerini sıkıştırmalarıdır.” Bu, Muhammed b. Alî el-Bâkır, Mücâhid ve Katâde'nin de görüşüdür.
قَالَ بَعْضُهُمْ: رَأَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ الْبَاقِرَ يُصَلِّي فَمَرَّتِ امْرَأَةٌ بَيْنَ يَدَيْهِ فَذَهَبْتُ أَدْفَعُهَا فَقَالَ: دَعْهَا فَإِنَّهَا سُمِّيَتْ بَكَّةَ لِأَنَّهُ يَبُكُّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، تَمُرُّ الْمَرْأَةُ بَيْنَ يَدَيِ الرَّجُلِ وَهُوَ يُصَلِّي، وَالرَّجُلُ بَيْنَ يَدَيِ الْمَرْأَةِ وَهِيَ تُصَلِّي لَا بَأْسَ بِذَلِكَ فِي هَذَا الْمَكَانِ.
Bazıları şöyle demiştir: “Muhammed b. Alî el-Bâkır'ı namaz kılarken gördüm. Önünden bir kadın geçti; ben onu itip engellemeye davranınca şöyle dedi: 'Bırak onu! Zira oraya Bekke denmesi, insanların birbirini itip sıkıştırmasındandır. Erkek namaz kılarken kadının onun önünden geçmesinde, kadın namaz kılarken de erkeğin onun önünden geçmesinde bu mekânda bir beis yoktur.'”
الْوَجْهُ الثَّانِي: سُمِّيَتْ بَكَّةَ لِأَنَّهَا تَبُكُّ أَعْنَاقَ الْجَبَابِرَةِ لَا يُرِيدُهَا جَبَّارٌ بِسُوءٍ إِلَّا انْدَقَّتْ عُنُقُهُ قَالَ قُطْرُبٌ:
İkinci Vecih: Oraya Bekke denmesi, zorbaların boyunlarını kırmasındandır; hangi zorba orası hakkında bir kötülük murat etse mutlaka boynu kırılmıştır. Kutrub şöyle demiştir:
تَقُولُ الْعَرَبُ بَكَكْتُ عُنُقَهُ أَبُكُّهُ بَكًّا إِذَا وَضَعْتَ مِنْهُ وَرَدَدْتَ نَخْوَتَهُ.
Araplar, birini alçalttığın ve kibrini kırdığın zaman "Bekektü unukahû ebükkuhû bekken" (بَكَكْتُ عُنُقَهُ أَبُكُّهُ بَكًّا - Boynunu kırdım, onu dize getirdim) derler.
وَأَمَّا مَكَّةُ فَفِي اشْتِقَاقِهَا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ اشْتِقَاقَهَا مِنْ أَنَّهَا تَمُكُّ الذُّنُوبَ أَيْ تُزِيلُهَا كُلَّهَا، مِنْ قَوْلِكَ: امْتَكَّ الْفَصِيلُ ضَرْعَ أُمِّهِ، إِذَا امْتَصَّ مَا فِيهِ الثَّانِي: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِاجْتِلَابِهَا النَّاسَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ مِنَ الْأَرْضِ، يُقَالُ امْتَكَّ الْفَصِيلُ، إِذَا اسْتَقْصَى مَا فِي الضَّرْعِ، وَيُقَالُ تَمَكَّكْتُ الْعَظْمَ، إِذَا اسْتَقْصَيْتَ مَا فِيهِ الثَّالِثُ: سُمِّيَتْ مَكَّةَ، لِقِلَّةِ مَائِهَا، كَأَنَّ أَرْضَهَا امْتَكَّتْ مَاءَهَا الرَّابِعُ: قِيلَ: إِنَّ مَكَّةَ وَسَطَ الْأَرْضِ، وَالْعُيُونُ وَالْمِيَاهُ تَنْبُعُ مِنْ تَحْتِ مَكَّةَ، فَالْأَرْضُ كُلُّهَا تَمُكُّ مِنْ مَاءِ مَكَّةَ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ مَكَّةَ وَبَكَّةَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ بَكَّةَ اسْمٌ لِلْمَسْجِدِ خَاصَّةً، وَأَمَّا مَكَّةُ، فَهُوَ اسْمٌ لِكُلِّ الْبَلَدِ، قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اشْتِقَاقَ بَكَّةَ مِنَ الِازْدِحَامِ وَالْمُدَافَعَةِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْمَسْجِدِ عِنْدَ الطَّوَافِ، لَا فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: مَكَّةُ اسْمٌ لِلْمَسْجِدِ وَالْمَطَافِ. وَبَكَّةُ اسْمُ الْبَلَدِ، والدليل عليه أن قوله تعالى: لَلَّذِي بِبَكَّةَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَيْتَ حَاصِلٌ فِي بَكَّةَ وَمَظْرُوفٌ فِي بَكَّةَ فَلَوْ كَانَ بَكَّةُ اسْمًا لِلْبَيْتِ لَبَطَلَ كَوْنُ بَكَّةَ ظَرْفًا لِلْبَيْتِ، أَمَّا إِذَا جَعَلْنَا بَكَّةَ اسْمًا لِلْبَلَدِ، اسْتَقَامَ هَذَا الْكَلَامُ.
Mekke'ye gelince, onun iştikakında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Onun iştikakı, günahları emip yok etmesinden ("temükkü'z-zünûb") gelir; bu da sütten kesilmiş deve yavrusunun annesinin memesindeki sütü tamamen emdiğinde söylenen "İmtekke'l-fasîlu dare ümmihî" (امْتَكَّ الْفَصِيلُ ضَرْعَ أُمِّهِ) sözündendir. İkincisi: Yeryüzünün her yanından insanları çekip topladığı için böyle isimlendirilmiştir. Nitekim deve yavrusu memedeki her şeyi çekip bitirdiğinde "İmtekke'l-fasîl" (امْتَكَّ الْفَصِيلُ); kemikteki iliği tamamen çıkarıp emdiğinde ise "Temekkektü'l-azm" (تَمَكَّكْتُ الْعَظْمَ) denilir. Üçüncüsü: Suyunun azlığı sebebiyle Mekke diye isimlendirilmiştir; sanki toprağı suyunu çekip tüketmiştir. Dördüncüsü: Mekke'nin yerin merkezi olduğu ve pınarlar ile suların Mekke'nin altından kaynadığı, dolayısıyla bütün yeryüzünün Mekke'nin suyundan emip beslendiği söylenmiştir. İnsanlardan Mekke ile Bekke'yi birbirinden ayıranlar da olmuştur: Bazıları şöyle demiştir: Bekke sadece Mescid'in ismidir; Mekke ise bütün beldenin ismidir. Dediler ki: Bunun delili, Bekke'nin izdiham ve birbirini itişip sıkışmaktan türemiş olmasıdır; bu ise diğer yerlerde değil, ancak Mescid'de tavaf esnasında meydana gelir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Mekke, Mescid'in ve tavaf alanının ismidir; Bekke ise beldenin ismidir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın: "Bekke'deki (Mekke'deki)dir" kavlinin Ev'in Bekke içinde bulunduğuna ve Bekke'nin onu kuşatan bir zarf konumunda olduğuna delalet etmesidir. Şayet Bekke Ev'in ismi olsaydı, Bekke'nin Ev için bir zarf (mekân) olması geçersiz olurdu. Bekke'yi beldenin ismi kabul ettiğimizde ise bu ifade yerli yerine oturur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِمَكَّةَ أَسْمَاءٌ كَثِيرَةٌ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀ فِي «تَفْسِيرِهِ» : مَكَّةُ وَبَكَّةُ وَأُمُّ رَحِمٍ وَكُوَيْسَاءُ وَالْبَشَاشَةُ وَالْحَاطِمَةُ تَحْطِمُ مَنِ اسْتَخَفَّ بِهَا، وَأُمُّ الْقُرَى قَالَ تعالى: لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها [الأنعام: ٩٢] وَسُمِّيَتْ بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّهَا أَصْلُ كُلِّ بَلْدَةٍ وَمِنْهَا دُحِيَتِ الْأَرْضُ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى يُزَارُ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ مِنْ جَمِيعِ نَوَاحِي الْأَرْضِ.
İkinci Mesele: Mekke'nin pek çok ismi vardır. el-Kaffâl -rahimehullâh- Tefsir'inde şöyle demiştir: Mekke, Bekke, Ümmü Rahm, Küveysâ, Beşâşe, kendisini hafife alanı helak edip kırıp geçirdiği için Hâtıme ve Ümmü'l-Kurâ'dır. Allah Teâlâ: "Şehirlerin anasını (Mekke'yi) ve etrafındakileri uyarasın diye" [el-En'âm: 92] buyurmuştur. Bu isimle anılmasının sebebi, her beldenin aslı olması ve yeryüzünün oradan döşenip yayılmış olmasıdır. Bu sebeple de o mekân, yeryüzünün her tarafından ziyaret edilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِلْكَعْبَةِ أَسْمَاءٌ أَحَدُهَا: الْكَعْبَةُ قَالَ تَعَالَى: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ [الْمَائِدَةِ: ٩٧] وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ هَذَا الِاسْمَ يَدُلُّ عَلَى الْإِشْرَافِ وَالِارْتِفَاعِ، وَسُمِّيَ الْكَعْبُ كَعْبًا لِإِشْرَافِهِ وَارْتِفَاعِهِ عَلَى الرُّسْغِ، وسميت المرأة الناهدة الثديين كاعباً، لارتفاع ثديها، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْبَيْتُ أَشْرَفَ بُيُوتِ/ الْأَرْضِ وَأَقْدَمَهَا زَمَانًا، وَأَكْثَرَهَا فَضِيلَةً سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ وَثَانِيهَا: الْبَيْتُ الْعَتِيقُ: قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ
Üçüncü Mesele: Kâbe'nin birtakım isimleri vardır. Birincisi: el-Kâbe'dir. Allah Teâlâ: "Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı... kıldı" [el-Mâide: 97] buyurmuştur. Bunun sebebi, bu ismin yücelik ve yüksekliğe delalet etmesidir. Ayak bileği kemiğine (el-Ka'b), bilek ekleminin üzerinde çıkıntılı ve yüksek olduğu için bu isim verilmiştir; göğüsleri belirginleşip yükselen kadına da bu yükselmeden dolayı kâib (كاعب) denilmiştir. Bu Ev de yeryüzündeki evlerin en şereflisi, zaman bakımından en eskisi ve fazilet bakımından en üstünü olduğu için bu isimle adlandırılmıştır. İkincisi: el-Beytü'l-Atîk'tir. Allah Teâlâ: "Sonra onların varacağı yer o Beyt-i..."
الْعَتِيقِ
...Atîk'tir"
[الْحَجِّ: ٣٣] وَقَالَ: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [الْحَجِّ: ٢٩] وَفِي اشْتِقَاقِهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: الْعَتِيقُ هُوَ الْقَدِيمُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ أَقْدَمُ بُيُوتِ الْأَرْضِ بَلْ عِنْدَ بَعْضِهِمْ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُ قَبْلَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ أَعْتَقَهُ مِنَ الْغَرَقِ حَيْثُ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثُ: مِنْ عَتِقَ الطَّائِرُ إِذَا قَوِيَ فِي وَكْرِهِ، فَلَمَّا بَلَغَ فِي الْقُوَّةِ إِلَى حَيْثُ أَنَّ كُلَّ مَنْ قصد تخريبه أهلكه الله سمي عتيقاًالرابع: أَنَّ اللَّهَ أَعْتَقَهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ مِلْكًا لِأَحَدٍ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ الْخَامِسُ: أَنَّهُ عَتِيقٌ بِمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَنْ زَارَهُ أَعْتَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى من النار وثالثها: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ قَالَ سُبْحَانَهُ: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى [الْإِسْرَاءِ: ١] وَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ حَرَامًا سَيَجِيءُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
[el-Hac: 33] ve: "O Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler" [el-Hac: 29] buyurmuştur. Bu ismin iştikakında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Atîk, kadîm (eski) demektir. Biz onun yeryüzündeki evlerin en eskisi olduğunu açıklamıştık; hatta bazısına göre Allah onu yer ve gökten önce yaratmıştır. İkincisi: Allah onu göğe kaldırarak boğulmaktan (tufandan) azat etmiştir (kurtarmıştır). Üçüncüsü: Kuş yuvasında güçlendiğinde söylenen "Atika't-tâir" (عَتِقَ الطَّائِرُ) ifadesindendir; o da onu yıkmaya kasteden herkesi Allah'ın helak edeceği derecede bir güce ulaştığı için atîk diye isimlendirilmiştir. Dördüncüsü: Allah onu yaratılmışlardan birinin mülkü olmaktan azat etmiştir (özgür kılmıştır). Beşincisi: Onu ziyaret eden herkesi Allah Teâlâ'nın cehennemden azat edeceği anlamında atîktir. Üçüncüsü: el-Mescidü'l-Harâm'dır. Sübhânehu Teâlâ: "Kendisine ayetlerimizden bir kısmını gösterelim diye kulunu bir gece Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah noksan sıfatlardan münezzehtir" [el-İsrâ: 1] buyurmuştur. Onun haram kılınmasından muradın ne olduğu ise inşallah bu ayetin tefsirinde gelecektir.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ قَوْلِهِ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ [الْحَجِّ: ٢٦] فَأَضَافَهُ مَرَّةً إِلَى نَفْسِهِ وَمَرَّةً إِلَى النَّاسِ.
Şayet bir kimse: "O'nun 'Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...' kavli ile 'Tavaf edenler için Evimi temiz tut' [el-Hac: 26] kavli nasıl bağdaştırılır? Zira onu bir defasında Kendisine, bir defasında da insanlara izafe etmiştir" derse,
وَالْجَوَابُ: كَأَنَّهُ قِيلَ: الْبَيْتُ لِي وَلَكِنْ وَضَعْتُهُ لَا لِأَجْلِ مَنْفَعَتِي فَإِنِّي مُنَزَّهٌ عَنِ الْحَاجَةِ وَلَكِنْ وَضَعْتُهُ لَكَ لِيَكُونَ قِبْلَةً لِدُعَائِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap şudur: Sanki şöyle buyrulmuştur: “Ev Bana aittir; fakat onu Kendi menfaatim için koymadım, zira Ben muhtaç olmaktan münezzehim; lâkin senin duana kıble olsun diye senin için koydum.” En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ.
Sonra Allah Teâlâ: "Mübarek ve âlemler için bir hidâyet rehberi olarak" buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى: وَصَفَ هَذَا الْبَيْتَ بِأَنْوَاعِ الْفَضَائِلِ فَأَوَّلُهَا: أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَى كَوْنِهِ أَوَّلًا فِي الْفَضْلِ وَنَزِيدُ هَاهُنَا وُجُوهًا أُخَرَ الْأَوَّلُ:
Bil ki Allah Teâlâ bu Evi çeşitli faziletlerle nitelendirmiştir. Bunların birincisi: İnsanlar için kurulan ilk ev olmasıdır. Biz onun fazilet bakımından ilk oluşunun manasını zikretmiştik; burada başka vecihler de ekliyoruz: Birincisi:
قَالَ عَلِيٌّ ﵁، هُوَ أَوَّلُ بَيْتٍ خُصَّ بِالْبَرَكَةِ، وَبِأَنَّ مَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا،
Alî radıyallâhu anh şöyle demiştir: O, bereketle ve içine girenin güvende olmasıyla tahsis edilen ilk evdir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ أَوَّلُ مَسْجِدٍ عُبِدَ اللَّهُ فِيهِ فِي الْأَرْضِ وَقَالَ مُطَرِّفٌ. أَوَّلُ بَيْتٍ جُعِلَ قِبْلَةً وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ مُبَارَكًا، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “O, yeryüzünde içinde Allah'a ibadet edilen ilk mescittir.” Mutarrif ise: “Kıble kılınan ilk evdir” demiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onu bereketli (mübarek) olarak nitelendirmesidir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: انْتَصَبَ مُبارَكاً عَلَى الْحَالِ وَالتَّقْدِيرُ الَّذِي اسْتَقَرَّ هُوَ بِبَكَّةَ مُبَارَكًا.
Birinci Mesele: "Mübâraken" (مُبارَكاً) kelimesi hâl olarak mansub olmuştur; takdiri ise "O, Bekke'de mübarek olarak yerleşmiştir" şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَرَكَةُ لَهَا مَعْنَيَانِ أَحَدُهُمَا: النُّمُوُّ وَالتَّزَايُدُ وَالثَّانِي: الْبَقَاءُ وَالدَّوَامُ، يُقَالُ تَبَارَكَ اللَّهُ، لِثُبُوتِهِ لَمْ يَزُلْ، وَالْبِرْكَةُ شِبْهُ الْحَوْضِ لِثُبُوتِ الْمَاءِ فِيهَا، وَبَرَكَ الْبَعِيرُ إِذَا وَضَعَ صَدْرَهُ عَلَى الْأَرْضِ وَثَبَتَ وَاسْتَقَرَّ، فَإِنْ فَسَّرْنَا الْبَرَكَةَ بِالتَّزَايُدِ وَالنُّمُوِّ فَهَذَا الْبَيْتُ مُبَارَكٌ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الطَّاعَاتِ إِذَا أُتِيَ بِهَا فِي هَذَا الْبَيْتِ ازْدَادَ ثَوَابُهَا.
İkinci Mesele: Bereketin iki manası vardır: Birincisi: Artma ve çoğalma; ikincisi ise baki olma ve devamlılıktır. Zeval bulmaksızın sebatından ötürü "Tebârakallâh" denilir. Suyun içinde sabit kalıp durmasından ötürü havuza benzeyen yere birke (بِرْكَة) denir. Deve göğsünü yere koyup sebat edip yerleştiğinde "Berake'l-be'îr" denir. Şayet bereketi artma ve çoğalma ile tefsir edersek, bu Ev birtakım vecihlerden mübarektir: Birincisi: Bu Ev'de yapılan taatlerin sevabının katlanarak artmasıdır.
قَالَ ﷺ: «فَضْلُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَلَى مَسْجِدِي، كَفَضْلِ مَسْجِدِي عَلَى سَائِرِ الْمَسَاجِدِ» ثُمَّ قَالَ ﷺ:
[Nebî] sallallâhu aleyhi ve sellem: “Mescid-i Harâm'ın benim mescidime üstünlüğü, benim mescidimin diğer mescitlere üstünlüğü gibidir” buyurmuş, sonra da sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ»
“Şu benim mescidimde kılınan bir namaz, bunun dışındakilerde kılınan bin namazdan daha faziletlidir.”
فَهَذَا فِي الصَّلَاةِ، وَأَمَّا الْحَجُّ،
Bu, namaz hakkındadır. Hacca gelince,
فَقَالَ ﵊: «مَنْ حَجَّ وَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ» وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ «الْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةَ»
aleyhisselâm: “Kim hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse, günahlarından anasından doğduğu günkü gibi [tertemiz] çıkar” buyurmuştur. Başka bir hadiste ise: “Mebrûr bir haccın karşılığı ancak cennettir” buyurmuştur.
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا أَكْثَرُ بَرَكَةً مِمَّا يَجْلِبُ الْمَغْفِرَةَ وَالرَّحْمَةَ وَثَانِيهَا: قَالَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَرَكَتُهُ مَا ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ [القصص: ٥٧] فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ [الْإِسْرَاءِ: ١] / وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعَاقِلَ يَجِبُ أَنْ يَسْتَحْضِرَ فِي ذِهْنِهِ أَنَّ الْكَعْبَةَ كَالنُّقْطَةِ وَلْيَتَصَوَّرْ أَنَّ صُفُوفَ الْمُتَوَجِّهِينَ إِلَيْهَا فِي الصَّلَوَاتِ كَالدَّوَائِرِ الْمُحِيطَةِ بِالْمَرْكَزِ، وَلْيَتَأَمَّلْ كَمْ عَدَدُ الصُّفُوفِ الْمُحِيطَةِ بِهَذِهِ الدَّائِرَةِ حَالَ اشْتِغَالِهِمْ بِالصَّلَاةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَحْصُلُ فِيمَا بَيْنَ هَؤُلَاءِ الْمُصَلِّينَ أَشْخَاصٌ أَرْوَاحُهُمْ عُلْوِيَّةٌ، وَقُلُوبُهُمْ قُدْسِيَّةٌ وَأَسْرَارُهُمْ نُورَانِيَّةٌ وَضَمَائِرُهُمْ رَبَّانِيَّةٌ ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْأَرْوَاحَ الصَّافِيَةَ إِذَا تَوَجَّهَتْ إِلَى كَعْبَةِ الْمَعْرِفَةِ وَأَجْسَادُهُمْ تَوَجَّهَتْ إِلَى هَذِهِ الْكَعْبَةِ الْحِسِّيَّةِ فَمَنْ كَانَ فِي الْكَعْبَةِ يَتَّصِلُ أَنْوَارُ أَرْوَاحِ أُولَئِكَ الْمُتَوَجِّهِينَ
Mağfiret ve rahmet getiren şeyden daha bereketli hiçbir şeyin olmadığı ise malumdur. İkincisi: el-Kaffâl -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Onun bereketi, Allah Teâlâ'nın: "Oraya her şeyin ürünleri toplanıp getirilir" [el-Kasas: 57] kavlinde zikredilen şey olabilir; bu da O'nun: "Çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya..." [el-İsrâ: 1] kavli gibi olur. Üçüncüsü: Akıl sahibi kimse zihninde Kâbe'yi bir nokta gibi canlandırmalı ve namazlarda ona yönelenlerin saflarını da bu merkezi kuşatan daireler gibi tasavvur etmelidir; namazla meşgul oldukları esnada bu daireyi kuşatan safların sayısının ne kadar olduğunu bir düşünsün! Şüphe yok ki bu namaz kılanlar arasında ruhları ulvî, kalpleri kudsî, sırları nûrânî ve gönülleri rabbânî şahsiyetler bulunur. Sonra o tertemiz ruhlar marifet Kâbe'sine, bedenleri de bu hissî Kâbe'ye yöneldiğinde, Kâbe'de bulunan kimseye o yönelenlerin ruhlarının nurları...
بِنُورِ رُوحِهِ، فَتَزْدَادُ الْأَنْوَارُ الْإِلَهِيَّةُ فِي قَلْبِهِ، وَيَعْظُمُ لَمَعَانُ الْأَضْوَاءِ الرُّوحَانِيَّةِ فِي سِرِّهِ وَهَذَا بَحْرٌ عَظِيمٌ وَمَقَامٌ شَرِيفٌ، وَهُوَ يُنَبِّهُكَ عَلَى مَعْنَى كَوْنِهِ مُبَارَكًا.
...kendi ruhunun nuruyla birleşir; böylece kalbindeki ilâhî nurlar artar, sırrındaki rûhânî ışıkların parıltısı büyür. Bu, muazzam bir deniz ve şerefli bir makamdır; sana onun bereketli oluşunun manasını da hatırlatır.
وَأَمَّا إِنْ فَسَّرْنَا الْبَرَكَةَ بِالدَّوَامِ فَهُوَ أَيْضًا كَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا تَنْفَكُّ الْكَعْبَةُ مِنَ الطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ، وَأَيْضًا الْأَرْضُ كُرَةٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ وَقْتٍ يُمْكِنُ أَنْ يُفْرَضَ فَهُوَ صُبْحٌ لِقَوْمٍ، وَظُهْرٌ لِثَانٍ وَعَصْرٌ لِثَالِثٍ، وَمَغْرِبٌ لِرَابِعٍ وَعِشَاءٌ لِخَامِسٍ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنِ الْكَعْبَةُ مُنْفَكَّةً قَطُّ عَنْ تَوَجُّهِ قَوْمٍ إِلَيْهَا مِنْ طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِ الْعَالَمِ لِأَدَاءِ فَرْضِ الصَّلَاةِ، فَكَانَ الدَّوَامُ حَاصِلًا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَأَيْضًا بَقَاءُ الْكَعْبَةِ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ أُلُوفًا مِنَ السِّنِينَ دَوَامٌ أَيْضًا فَثَبَتَ كَوْنُهُ مُبَارَكًا مِنَ الْوَجْهَيْنِ.
Şayet bereketi devamlılık ile tefsir edersek, o yine böyledir; zira Kâbe, tavaf edenlerden, itikâfa girenlerden, rükû ve secde edenlerden hiçbir zaman hali kalmaz. Ayrıca yeryüzü bir küredir; böyle olunca farz edilebilecek her vakit, bir topluluk için sabah, bir diğeri için öğle, üçüncüsü için ikindi, dördüncüsü için akşam ve beşincisi için yatsıdır. Durum böyle olunca Kâbe, farz namazı eda etmek üzere dünyanın bir tarafından insanların kendisine yönelmesinden asla hali kalmaz. Dolayısıyla devamlılık bu cihetten hasıl olmaktadır. Ayrıca Kâbe'nin binlerce yıldır bu hâl üzere kalması da bir devamlılıktır. Böylece onun her iki vecihten de mübarek olduğu sabit olmuştur.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِ هَذَا الْبَيْتِ كونه هُدىً لِلْعالَمِينَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bu Ev'in sıfatlarından Üçüncü Sıfat: Âlemler için bir hidâyet rehberi olmasıdır. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُ قِبْلَةٌ لِلْعَالَمِينَ يَهْتَدُونَ بِهِ إِلَى جِهَةِ صَلَاتِهِمْ، وَقِيلَ: هُدًى لِلْعَالَمِينَ أَيْ دَلَالَةً عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، وَصِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي النُّبُوَّةِ بِمَا فِيهِ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا وَالْعَجَائِبِ الَّتِي حَكَيْنَاهَا فَإِنَّ كُلَّ مَا يَدُلُّ عَلَى النُّبُوَّةِ فَهُوَ بِعَيْنِهِ يَدُلُّ أَوَّلًا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَجَمِيعِ صِفَاتِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَالِاسْتِغْنَاءِ، وَقِيلَ: هُدًى لِلْعَالَمِينَ إِلَى الْجَنَّةِ لِأَنَّ مَنْ أَدَّى الصَّلَوَاتِ الْوَاجِبَةَ إِلَيْهَا اسْتَوْجَبَ الْجَنَّةَ.
Birinci Mesele: Denildi ki: Mana, onun âlemler için bir kıble olmasıdır; onunla namazlarının yönünü bulurlar. Denildi ki: Âlemler için bir hidayettir; yani zikrettiğimiz deliller ve anlattığımız harikalar sebebiyle irade sahibi Yaratıcı'nın varlığına ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberlikteki doğruluğuna bir delildir. Çünkü peygamberliğe delalet eden her şey, bizzat öncelikle Yaratıcı'nın varlığına ve O'nun ilim, kudret, hikmet ve istiğna (hiçbir şeye muhtaç olmama) gibi bütün sıfatlarına delalet eder. Denildi ki: Âlemler için cennete ulaştıran bir hidayettir; çünkü farz namazları ona yönelerek eda eden kimse cenneti hak eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى وَذَا هُدًى لِلْعَالَمِينَ، قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَهُدىً فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى مَعْنَى وَهُوَ هُدًى.
İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Mana, "ve âlemler için bir hidayet kaynağı olarak" şeklindedir. O: "Ve hidayet" ifadesinin "ve o bir hidayettir" manasında ref mahallinde olması da caizdir, demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهِ وَهِيَ: أَمْنُ الْخَائِفِ، وَانْمِحَاقُ الْجِمَارِ عَلَى كَثْرَةِ الرَّمْيِ، وَامْتِنَاعُ الطَّيْرِ مِنَ الْعُلُوِّ عَلَيْهِ وَاسْتِشْفَاءُ الْمَرِيضِ بِهِ وَتَعْجِيلُ الْعُقُوبَةِ لِمَنِ انْتَهَكَ فِيهِ حُرْمَةً، وَإِهْلَاكُ أَصْحَابِ الْفِيلِ لَمَّا قَصَدُوا تَخْرِيبَهُ فَعَلَى هَذَا تَفْسِيرُ الْآيَاتِ وَبَيَانُهَا غَيْرُ مَذْكُورٍ.
Allah Teâlâ'nın: { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ } “Onda apaçık deliller vardır” kavline gelince, bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Muradın, onda bulunan ve zikrettiğimiz şu deliller olmasıdır: Korkan kimsenin güvende olması, çokça atılmasına rağmen taşların [orada birikmeyip] yok olması, kuşların onun üzerine çıkmaktan kaçınması, hastanın onunla şifa bulması, orada bir hürmeti çiğneyen kimsenin cezasının çarçabuk verilmesi ve onu yıkmaya kastettiklerinde Fil Ashabı'nın helak edilmesi. Buna göre ayetlerin (delillerin) tefsiri ve beyanı [ayrıca] zikredilmemiştir.
وَقَوْلُهُ مَقامُ إِبْراهِيمَ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِقَوْلِهِ فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ وَمَعَ ذَلِكَ فَهُوَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَقَرُّهُ وَالْمَوْضِعُ الَّذِي اخْتَارَهُ وَعَبَدَ اللَّهَ فِيهِ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنَ الْخِلَالِ الَّتِي بِهَا يُشَرَّفُ وَيُعَظَّمُ.
O'nun { مَقامُ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in makamı” kavlinin ise { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ } “Onda apaçık deliller vardır” kavliyle irtibatı yoktur. Sanki Allah Teâlâ: "Onda apaçık deliller vardır; bununla birlikte o, İbrahim'in makamı, ikamet yeri, seçtiği ve içinde Allah'a ibadet ettiği mekândır" buyurmuştur. Çünkü bütün bunlar, kendisiyle [o Ev'in] şereflendirildiği ve yüceltildiği hasletlerdendir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ تَفْسِيرَ الْآيَاتِ مَذْكُورٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ مَقامُ إِبْراهِيمَ أَيْ: هِيَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ.
İkinci Görüş: Ayetlerin (delillerin) tefsiri zikredilmiştir; o da O'nun { مَقامُ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in makamı[dır]” kavlidir; yani onlar İbrahim'in makamıdır.
فَإِنْ قِيلَ: الْآيَاتُ جَمَاعَةٌ وَلَا يَصِحُّ تَفْسِيرُهَا بِشَيْءٍ وَاحِدٍ، أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ بِمَنْزِلَةِ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، لِأَنَّ مَا كَانَ مُعْجِزَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ وَحَيَاتِهِ، وَكَوْنِهِ غَنِيًّا مُنَزَّهًا مُقَدَّسًا عَنْ مُشَابَهَةِ الْمُحْدَثَاتِ فَمَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَإِنْ كَانَ شَيْئًا وَاحِدًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ فِيهِ هَذِهِ الْوُجُوهُ الْكَثِيرَةُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ الدَّلَائِلِ كَقَوْلِهِ إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً [النَّحْلِ: ١٢٠] الثَّانِي: أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ اشْتَمَلَ عَلَى الْآيَاتِ، لِأَنَّ أَثَرَ الْقَدَمِ فِي الصَّخْرَةِ الصَّمَّاءِ آيَةٌ، وَغَوْصَهُ فِيهَا إِلَى الْكَعْبَيْنِ آيَةٌ، وَإِلَانَةَ بَعْضِ الصَّخْرَةِ دُونَ بَعْضٍ آيَةٌ، لِأَنَّهُ لَانَ مِنَ الصَّخْرَةِ مَا تَحْتَ قَدَمَيْهِ فَقَطْ، وَإِبْقَاؤُهُ دُونَ سَائِرِ آيَاتِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ آيَةٌ خَاصَّةٌ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ وَحِفْظُهُ مَعَ كَثْرَةِ أَعْدَائِهِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُلْحِدِينَ أُلُوفَ سِنِينَ فَثَبَتَ أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ الثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ إِنَّ قَوْلَهُ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً مِنْ بَقِيَّةِ تَفْسِيرِ الْآيَاتِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَأَمْنُ مَنْ دَخَلَهُ، وَلَفْظُ الْجَمْعِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الِاثْنَيْنِ، قَالَ
Şayet: "Ayetler çoğuldur, dolayısıyla onların tek bir şeyle tefsir edilmesi sahih olmaz" denilirse, buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: İbrahim'in makamı birçok ayet (delil) konumundadır; zira Allah Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) mucizesi olan her şey, Yaratıcı'nın varlığına, ilmine, kudretine, iradesine, hayatına ve O'nun zengin (hiçbir şeye muhtaç olmayan), sonradan yaratılanlara benzemekten münezzeh ve mukaddes olduğuna bir delildir. Dolayısıyla İbrahim'in makamı tek bir şey olsa bile, onda bu birçok vecih bulunduğundan, tıpkı O'nun: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً } “Şüphesiz İbrahim, başlı başına bir ümmetti, [Allah'a] gönülden itaat edendi” [en-Nahl: 120] kavlinde olduğu gibi deliller hükmündedir. İkincisi: İbrahim'in makamı birçok ayeti (delili) ihtiva etmiştir; zira sert kayada ayak izinin kalması bir ayettir, ayağın topuklara kadar taşa batması bir ayettir, taşın diğer kısımları sert kalırken bir kısmının yumuşaması bir ayettir -çünkü taştan sadece iki ayağının altı yumuşamıştır-, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) diğer ayetleri baki kalmazken bunun baki kalması İbrahim'e (aleyhisselâm) mahsus bir ayettir ve Yahudilerden, Hristiyanlardan, müşriklerden ve mülhitlerden olan düşmanlarının çokluğuna rağmen binlerce yıl korunması bir ayettir. Böylece İbrahim'in (aleyhisselâm) makamının birçok ayet olduğu sabit olmuştur. Üçüncüsü: Zeccâc, O'nun { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” kavlinin de ayetlerin tefsirinin devamından olduğunu söylemiştir. Sanki şöyle denilmiştir: "Onda apaçık ayetler (deliller) vardır: İbrahim'in makamı ve oraya girenin güvende olması." Çoğul lafzı bazen iki şey için de kullanılır. Nitekim
تَعَالَى: إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيمِ: ٤]
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Eğer ikiniz Allah'a tövbe ederseniz ne iyi, çünkü kalpleriniz eğrilmişti” [et-Tahrîm: 4].
وَقَالَ ﵇: «الِاثْنَانِ فَمَا فَوْقَهُمَا جَمَاعَةٌ»
Peygamber (aleyhisselâm) da şöyle buyurmuştur: “İki ve daha fazlası cemaattir.”
وَمِنْهُمْ مَنْ تَمَّمَ الثَّلَاثَةَ فَقَالَ: مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنَّ مَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا، وَأَنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حَجَّهُ، ثُمَّ حَذَفَ (أَنْ) اخْتِصَارًا، كَمَا فِي قَوْلِهِ قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ [الْأَعْرَافِ: ٢٩] أَيْ أَمَرَ رَبِّي بِأَنْ تُقْسِطُوا الرَّابِعُ: يَجُوزُ أَنْ يُذْكَرَ هَاتَانِ الْآيَتَانِ وَيُطْوَى ذِكْرُ غَيْرِهِمَا دَلَالَةً عَلَى تَكَاثُرِ الْآيَاتِ، كَأَنَّهُ قِيلَ فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَمْنُ مَنْ دَخَلَهَ، وَكَثِيرٌ سِوَاهُمَا الْخَامِسُ: قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ الْمَدَنِيُّ فِي رِوَايَةِ قُتَيْبَةَ آيَةٌ بَيِّنَةٌ عَلَى التَّوْحِيدِ السَّادِسُ: قَالَ الْمُبَرِّدُ مَقامُ مَصْدَرٌ فَلَمْ يُجْمَعْ كَمَا قال: وَعَلى سَمْعِهِمْ وَالْمُرَادُ مَقَامَاتُ إِبْرَاهِيمَ، وَهِيَ مَا أَقَامَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ أُمُورِ الْحَجِّ وَأَعْمَالِ الْمَنَاسِكِ وَلَا شَكَّ أَنَّهَا كَثِيرَةٌ وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ شَعَائِرُ الْحَجِّ كَمَا قَالَ: وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ [الْحَجِّ: ٣٢] .
Onlardan bazısı da sayıyı üçe tamamlayarak şöyle demiştir: İbrahim'in makamı, oraya girenin güvende olması ve insanların Allah için o Ev'i haccetmesidir; ardından tıpkı { قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ } “De ki: Rabbim adaleti emretti” [el-A'râf: 29] yani “Rabbim adaletli davranmanızı (en tuksitû) emretti” kavlinde olduğu gibi kısaltma maksadıyla (en) hazfedilmiştir. Dördüncüsü: Ayetlerin çokluğuna delalet etmek üzere bu iki ayetin zikredilip diğerlerinin zikrinin katlanması (özetlenmesi) caizdir; sanki şöyle denilmiştir: "Onda apaçık ayetler vardır: İbrahim'in makamı, oraya girenin güvende olması ve bunların dışında pek çok şey." Beşincisi: İbn Abbâs, Mücâhid ve Kuteybe rivayetinde Ebû Ca'fer el-Medenî, tekil olarak { آيَةٌ بَيِّنَةٌ } şeklinde okumuşlardır. Altıncısı: el-Müberred demiştir ki: Makam masdardır, bu yüzden tıpkı { وَعَلى سَمْعِهِمْ } “...ve işitmeleri üzerine...” buyurduğu gibi çoğul yapılmamıştır; murat ise İbrahim'in makamlarıdır; bunlar da İbrahim'in (aleyhisselâm) ikame ettiği hac işleri ve menâsik amelleridir. Şüphe yok ki bunlar çoktur. Buna göre ayetlerden murat, O'nun: { وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın şeâirine (nişanelerine) saygı gösterirse...” [el-Hac: 32] buyurduğu gibi haccın şeâiridir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَقامُ إِبْراهِيمَ وَفِيهِ أَقْوَالٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا ارْتَفَعَ بُنْيَانُ الْكَعْبَةِ، وَضَعُفَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ رَفْعِ الْحِجَارَةِ قَامَ عَلَى هَذَا الْحَجَرِ فَغَاصَتْ فِيهِ قَدَمَاهُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ جَاءَ زَائِرًا مِنَ الشَّامِ إِلَى مَكَّةَ، وَكَانَ قَدْ حَلَفَ لِامْرَأَتِهِ أَنْ لَا يَنْزِلَ بِمَكَّةَ حَتَّى يَرْجِعَ، فَلَمَّا وَصَلَ إِلَى مَكَّةَ قَالَتْ لَهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ: انْزِلْ حَتَّى نَغْسِلَ رَأْسَكَ، فَلَمْ يَنْزِلْ، فَجَاءَتْهُ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَتْهُ عَلَى الْجَانِبِ الْأَيْمَنِ، فَوَضَعَ قَدَمَهُ عَلَيْهِ حَتَّى غَسَلَتْ أَحَدَ جَانِبَيْ رَأْسِهِ، ثُمَّ حَوَّلَتْهُ إِلَى الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ، حَتَّى غَسَلَتِ الْجَانِبَ الْآخَرَ، فَبَقِيَ أَثَرُ قَدَمَيْهِ عَلَيْهِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ هُوَ الْحَجَرُ الَّذِي قَامَ إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ عِنْدَ الْأَذَانِ بِالْحَجِّ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِبْرَاهِيمُ قَامَ عَلَى ذَلِكَ الْحَجَرِ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ كُلِّهَا.
Sonra Allah Teâlâ: { مَقامُ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in makamı” buyurmuştur. Bu hususta görüşler vardır: Birincisi: Kâbe'nin binası yükselip İbrahim taşları kaldırmaktan aciz kalınca bu taşın üzerine çıkmış ve ayakları onun içine batmıştır. İkincisi: O, Şam'dan Mekke'ye ziyaretçi olarak gelmişti ve hanımına dönünceye kadar Mekke'ye inmeyeceğine dair yemin etmişti. Mekke'ye vardığında İsmail'in annesi ona: "İn de başını yıkayalım" dedi, o ise inmedi. Bunun üzerine bu taşı getirip sağ tarafına koydu; o da ayağını taşın üzerine koydu ve hanımı başının bir tarafını yıkadı; sonra taşı sol tarafına aktardı ve diğer tarafını yıkadı; böylece ayak izi taşın üzerinde kaldı. Üçüncüsü: O, İbrahim'in haccı ilan ederken üzerine çıktığı taştır. el-Kaffâl -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: İbrahim'in bu durumların hepsinde o taşın üzerine çıkmış olması caizdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِهَذِهِ الْآيَةِ نَظَائِرُ: مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ/ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً [الْبَقَرَةِ: ١٢٥] وَقَوْلُهُ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٧] وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً [إبراهيم: ٣٥] وقال تعالى: أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ [قُرَيْشٍ: ٤] قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: لَمَّا كَانَتِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ عَقِيبَ قَوْلِهِ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ مَوْجُودَةً فِي الْحَرَمِ ثُمَّ قَالَ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” buyurmuştur. Bu ayetin benzerleri vardır: Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً } “Hani biz o Ev'i insanlar için bir toplanma yeri ve bir güven [mekânı] kılmıştık” [el-Bakara: 125] kavlidir. Yine O'nun: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } “Görmediler mi ki biz güvenli bir Harem kıldık” [el-Ankebût: 67] kavlidir. İbrahim de: { رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً } “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl” [İbrâhîm: 35] demiştir. Allah Teâlâ da: { أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “Onları açlıktan doyurdu ve korkudan emin kıldı” [Kureyş: 4] buyurmuştur. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” kavlinin peşinden zikredilen ayetler Harem'de mevcut olunca, ardından:
وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ جَمِيعَ الْحَرَمِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَوْ قَتَلَ فِي الْحَرَمِ فَإِنَّهُ يُسْتَوْفَى الْقِصَاصُ مِنْهُ فِي الْحَرَمِ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْحَرَمَ لَا يُفِيدُ الْأَمَانَ فِيمَا سِوَى النَّفْسِ، إِنَّمَا الْخِلَافُ فِيمَا إِذَا وَجَبَ الْقِصَاصُ عَلَيْهِ خَارِجَ الْحَرَمِ فَالْتَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ فَهَلْ يُسْتَوْفَى مِنْهُ الْقِصَاصُ فِي الْحَرَمِ؟ قَالَ الشَّافِعِيُّ: يُسْتَوْفَى، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُسْتَوْفَى، بَلْ يُمْنَعُ مِنْهُ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالْبَيْعُ وَالشِّرَاءُ وَالْكَلَامُ حَتَّى يَخْرُجَ، ثُمَّ يُسْتَوْفَى مِنْهُ الْقِصَاصُ، وَالْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ الْإِخْبَارُ عَنْ كَوْنِهِ آمِنًا، وَلَكِنْ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَيْهِ إِذْ قَدْ لَا يَصِيرُ آمِنًا فَيَقَعُ الْخُلْفُ فِي الْخَبَرِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْأَمْرِ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي الْجِنَايَاتِ الَّتِي دُونَ النَّفْسِ، لِأَنَّ الضَّرَرَ فِيهَا أَخَفُّ مِنَ الضَّرَرِ فِي الْقَتْلِ، وَفِيمَا إِذَا وَجَبَ عَلَيْهِ الْقِصَاصُ لِجِنَايَةٍ أَتَى بِهَا فِي الْحَرَمِ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي هَتَكَ حُرْمَةَ الْحَرَمِ، فَيَبْقَى فِي مَحَلِّ الْخِلَافِ عَلَى مُقْتَضَى ظَاهِرِ الْآيَةِ.
{ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” buyurunca, muradının bütün Harem olması vacip olmuştur. İlim ehli, şayet bir kimse Harem'de [birini] öldürürse, Harem'de ondan kısasın tastamam alınacağı hususunda icma etmişlerdir. Yine Harem'in can dışındaki konularda eman sağlamayacağı hususunda da icma etmişlerdir. İhtilaf ancak, kişiye kısas Harem'in dışında vacip olup da Harem'e sığındığında, ondan kısasın Harem'de alınıp alınmayacağı konusundadır. Şâfiî: "Kısas alınır" demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Kısas alınmaz; aksine dışarı çıkıncaya kadar ona yiyecek, içecek, alım-satım ve konuşma yasaklanır; sonra [çıkınca] ondan kısas alınır." Bu meseledeki izahat daha önce { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً } ayetinin tefsirinde geçmişti. Ebû Hanîfe (radıyallâhu anh) bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: Ayetin zahiri, onun güvende olduğunun haber verilmesidir. Fakat buna hamletmek mümkün değildir; zira bazen kişi güvende olmayabilir, böylece haberde hilaf (gerçeğe aykırılık) vuku bulur. Dolayısıyla onu emir manasına hamletmek vacip olmuştur. Canın altındaki cinayetlerde bu hükümle amel terk edilmiştir; çünkü onlardaki zarar adam öldürmedeki zarardan daha hafiftir. Harem'de işlediği bir cinayet sebebiyle kendisine kısas vacip olan kimse hakkında da bu amel terk edilmiştir; çünkü Harem'in hürmetini bizzat kendisi çiğnemiştir. Dolayısıyla ihtilaflı mesele, ayetin zahirinin muktezası üzere kalır.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ كانَ آمِناً إِثْبَاتٌ لِمُسَمَّى الْأَمْنِ، وَيَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِهِ إِثْبَاتُ الْأَمْنِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَنَحْنُ نَقُولُ بِهِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ دَخَلَهُ لِلنُّسُكِ تَقَرُّبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَانَ آمِنًا مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ،
Cevap şudur: O'nun { كانَ آمِناً } “güvende olur” kavli, güven kavramının aslını ispat etmektedir. Onunla amel etmek için ise güvenin bazı vecihlerden ispat edilmesi yeterlidir; biz de bunu söyleriz. Bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: Kim oraya Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak kastıyla ibadet için girerse, kıyamet gününde cehennem ateşinden emin olur.
قَالَ النَّبِيُّ ﵇: «مَنْ مَاتَ فِي أَحَدِ الْحَرَمَيْنِ بُعِثَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ آمِنًا» وَقَالَ أَيْضًا: «مَنْ صَبَرَ عَلَى
Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “İki Harem'den birinde vefat eden kimse, kıyamet gününde güvende olarak diriltilir.” Yine şöyle buyurmuştur: “Kim
حَرِّ مَكَّةَ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ تَبَاعَدَتْ عَنْهُ جَهَنَّمُ مَسِيرَةَ مِائَتَيْ عَامٍ» وَقَالَ: «مَنْ حَجَّ وَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ»
gündüzün bir saatinde Mekke'nin sıcağına sabrederse, cehennem ondan iki yüz yıllık mesafe kadar uzaklaşır.” Ve şöyle buyurmuştur: “Kim hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse, günahlarından anasından doğduğu günkü gibi [tertemiz] çıkar.”
وَالثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِي قُلُوبِ الْخَلْقِ مِنَ الشَّفَقَةِ عَلَى كُلِّ مَنِ الْتَجَأَ إِلَيْهِ وَدَفَعَ الْمَكْرُوهَ عَنْهُ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ وَاقِعًا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فِي الْأَكْثَرِ أَخْبَرَ بِوُقُوعِهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُطْلَقًا وَهَذَا أَوْلَى مِمَّا قَالُوهُ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّا عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا نَجْعَلُ الْخَبَرَ قَائِمًا مَقَامَ الْأَمْرِ وَهُمْ جَعَلُوهُ قَائِمًا مَقَامَ الْأَمْرِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا لِبَيَانِ فَضِيلَةِ الْبَيْتِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِشَيْءٍ كَانَ مَعْلُومًا لِلْقَوْمِ حَتَّى يَصِيرَ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَى فَضِيلَةِ الْبَيْتِ، فَأَمَّا الْحُكْمُ الَّذِي بَيَّنَهُ اللَّهُ فِي شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵇ فَإِنَّهُ لَا يَصِيرُ ذَلِكَ حُجَّةً عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي إِثْبَاتِ فَضِيلَةِ الْكَعْبَةِ.
İkincisi: Muradın, Allah'ın oraya sığınan herkese karşı insanların kalplerine yerleştirdiği şefkat ve ondan kötülüğü savma duygusu olması muhtemeldir. Durum çoğunlukla bu şekilde vuku bulduğu için, bunun mutlak olarak bu şekilde vuku bulduğunu haber vermiştir. Bu, onların söylediğinden iki vecihle daha evladır: Birincisi: Biz bu takdire göre haberi emir yerine koymuyoruz; oysa onlar onu emir yerine koymuşlardır. İkincisi: Allah Teâlâ bunu Beyt'in faziletini beyan etmek için zikretmiştir. Bu da ancak o kavmin bildiği bir şeyle hasıl olur ki Beyt'in faziletine bir hüccet olsun. Allah'ın Muhammed'in (aleyhisselâm) şeriatında beyan ettiği hükme gelince, bu Kâbe'nin faziletini ispat hususunda Yahudi ve Hristiyanlara karşı bir delil teşkil etmez.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: أَنَّ الْمَعْنَى مَنْ دَخَلَهُ عَامَ عُمْرَةِ الْقَضَاءِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ آمِنًا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ [الْفَتْحِ: ٢٧] الرَّابِعُ: قَالَ الضَّحَّاكُ: مَنْ حَجَّ حَجَّةً كَانَ آمِنًا مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي اكْتَسَبَهَا قَبْلَ ذَلِكَ.
Ayetin tevilinde Üçüncü Vecih: Mana, Kaza Umresi yılında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte oraya giren kimsenin güvende olmasıdır; zira Allah Teâlâ: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Allah dilerse Mescid-i Harâm'a mutlaka güven içinde gireceksiniz” [el-Feth: 27] buyurmuştur. Dördüncüsü: Dahhâk şöyle demiştir: Bir kez hacceden kimse, bundan önce işlediği günahlardan emin olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ طُرُقَ الْكَلَامِ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْأَجْوِبَةِ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ كانَ آمِناً حُكْمٌ/ بِثُبُوتِ الْأَمْنِ وَذَلِكَ يَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِهِ إِثْبَاتُ الْأَمْنِ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ وَفِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ فَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ هَذِهِ الْوُجُوهِ فَقَدْ عَمِلْنَا بِمُقْتَضَى هَذَا النَّصِّ فَلَا يَبْقَى لِلنَّصِّ دَلَالَةٌ عَلَى مَا قَالُوهُ، ثُمَّ يَتَأَكَّدُ ذَلِكَ بِأَنَّ حَمْلَ النَّصِّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يُفْضِي إِلَى تَخْصِيصِ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْقِصَاصِ وَحَمْلُهُ عَلَى مَا قَالُوهُ يُفْضِي إِلَى ذَلِكَ فكان قولنا أولى والله أعلم.
Bil ki bütün bu cevaplardaki istidlal yolu tek bir şeydir; o da O'nun { كانَ آمِناً } “güvende olur” kavlinin güvenin sübutuna dair bir hüküm olmasıdır. Bununla amel etmek için ise güvenin tek bir vecihten ve tek bir surette sabit olması yeterlidir. Biz onu bu vecihlerden bazılarına hamlettiğimizde, bu nassın gereğiyle amel etmiş oluruz; böylece nassın onların söylediği şeye bir delaleti kalmaz. Sonra bu durum, nassı bu veche hamletmenin kısasın vücubuna delalet eden nassları tahsis etmeye yol açmamasıyla; onu onların söylediğine hamletmenin ise buna yol açmasıyla teyit edilir. Dolayısıyla bizim görüşümüz daha evladır, en doğrusunu Allah bilir.
قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Ona bir yol bulmaya gücü yeten insanların o Ev'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki hakkıdır” kavli.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فَضَائِلَ الْبَيْتِ وَمَنَاقِبَهُ، أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ إِيجَابِ الْحَجِّ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ o Ev'in faziletlerini ve menkıbelerini zikredince, hemen peşinden haccın farz kılındığını zikretmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ حِجُّ الْبَيْتِ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، قِيلَ الْفَتْحُ لُغَةُ الْحِجَازِ، وَالْكَسْرُ لُغَةُ نَجْدٍ وَهُمَا وَاحِدٌ فِي الْمَعْنَى، وَقِيلَ هُمَا جَائِزَانِ مُطْلَقًا فِي اللُّغَةِ، مِثْلُ رَطْلٍ وَرِطْلٍ، وَبَزْرٍ وَبِزْرٍ، وَقِيلَ الْمَكْسُورَةُ اسْمٌ لِلْعَمَلِ وَالْمَفْتُوحَةُ مَصْدَرٌ، وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمَكْسُورَةُ أَيْضًا مَصْدَرًا، كَالذِّكْرِ وَالْعِلْمِ.
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, hâ harfinin kesresiyle { حِجُّ الْبَيْتِ } şeklinde, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. Fethanın Hicaz ehlinin, kesrenin ise Necid ehlinin lehçesi olduğu ve anlamca bir oldukları söylenmiştir. Yine rıtl/ratl ve bizr/bazr gibi dilde mutlak olarak her ikisinin de caiz olduğu söylenmiştir. Kesreli olanın amelin ismi, fethalı olanın ise masdar olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyhi ise: "Zikr ve ilm gibi kesreli olanın da masdar olması caizdir" demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ (مَنْ) خَفْضٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ (النَّاسِ) وَالْمَعْنَى: وَلِلَّهِ عَلَى مَنِ اسْتَطَاعَ مِنَ النَّاسِ حَجُّ الْبَيْتِ الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ إِنْ نَوَيْتَ الِاسْتِئْنَافَ بِمَنْ كَانَتْ شَرْطًا وَأُسْقِطَ الْجَزَاءُ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَى الْحَجِّ سَبِيلًا فَلِلَّهِ عَلَيْهِ حَجُّ الْبَيْتِ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (مَنْ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى مَعْنَى التَّرْجَمَةِ لِلنَّاسِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنِ النَّاسُ الَّذِينَ عَلَيْهِمْ لِلَّهِ حَجُّ الْبَيْتِ؟ فَقِيلَ هُمْ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا.
İkinci Mesele: O'nun { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “ona bir yol bulmaya gücü yeten” kavlinde vecihler vardır: Birincisi: Zeccâc demiştir ki: (Men) lafzının konumu, (en-Nâs) kelimesinden bedel olarak cerdir. Mana: "İnsanlardan gücü yeten kimselerin o Ev'i haccetmesi Allah'ın hakkıdır" şeklindedir. İkincisi: Ferrâ demiştir ki: Eğer (men) ile istînâf (yeni bir başlangıç) niyet edersen şart olur; öncesinin ona delalet etmesinden ötürü ceza (cevap) cümlesi düşürülmüştür. Takdiri: "Hacca yol bulmaya kimin gücü yeterse, o Ev'i haccetmek Allah için onun üzerine farzdır" şeklindedir. Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî demiştir ki: (Men) kelimesinin insanları açıklama (terceme) manasında ref mahallinde olması caizdir; sanki: "O Ev'i haccetmek Allah için üzerlerine farz olan o insanlar kimlerdir?" denilmiş, buna karşılık "Onlar, ona bir yol bulmaya gücü yetenlerdir" denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ شَرْطَانِ لِحُصُولِ الِاسْتِطَاعَةِ،
Üçüncü Mesele: Çoğunluk, azık ve binitin gücün yetmesi (istitaat) şartlarından olduğu hususunda ittifak etmiştir.
رَوَى جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فَسَّرَ اسْتِطَاعَةَ السَّبِيلِ إِلَى الْحَجِّ بِوُجُودِ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ،
Sahâbeden bir topluluk, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun hacca yol bulabilmeyi azık ve binitin bulunması ile tefsir ettiğini rivayet etmiştir.
وَرَوَى الْقَفَّالُ عَنْ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا كَانَ شَابًّا صَحِيحًا لَيْسَ لَهُ مَالٌ فَعَلَيْهِ أَنْ يُؤَاجِرَ نَفْسَهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: أَكَلَّفَ اللَّهُ النَّاسَ أَنْ يَمْشُوا إِلَى الْبَيْتِ؟ فَقَالَ: لَوْ كَانَ لِبَعْضِهِمْ مِيرَاثٌ بِمَكَّةَ أَكَانَ يَتْرُكُهُ؟ قَالَ: لَا بَلْ يَنْطَلِقُ إِلَيْهِ وَلَوْ
el-Kaffâl, Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kişi malı olmayan sağlıklı bir genç ise, haccını eda edinceye kadar kendisini kiraya vermelidir (ücretle çalışmalıdır)." Ona bir kimse: "Allah insanları o Ev'e yürümekle mi mükellef kıldı?" diye sordu. O da: "Onlardan birinin Mekke'de bir mirası olsaydı onu bırakır mıydı?" dedi. Adam: "Hayır, aksine
حَبْوًا، قَالَ: فَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ حَجُّ الْبَيْتِ، عَنْ عِكْرِمَةَ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: الِاسْتِطَاعَةُ هِيَ صِحَّةُ الْبَدَنِ، وَإِمْكَانُ الْمَشْيِ إِذَا لَمْ يَجِدْ مَا يَرْكَبُهُ.
emekleyerek de olsa ona giderdi" dedi. Dahhâk: "İşte o Ev'i haccetmek de onun üzerine böyledir" dedi. İkrime'den de onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: "İstitaat (güç yetirme); bedenin sıhhati ve binecek bir şey bulamadığında yürüyebilme imkânıdır."
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ صَحِيحَ الْبَدَنِ قَادِرًا عَلَى الْمَشْيِ إِذَا لَمْ يجد ما يركب فإن يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يَسْتَطِيعُ لِذَلِكَ الْفِعْلِ، فَتَخْصِيصُ هَذِهِ الِاسْتِطَاعَةِ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ تَرْكٌ لِظَاهِرِ اللَّفْظِ فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ دَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَلَا يُمْكِنُ التَّعْوِيلُ فِي ذَلِكَ عَلَى الْأَخْبَارِ الْمَرْوِيَّةِ فِي هَذَا الْبَابِ لِأَنَّهَا أَخْبَارُ آحَادٍ فَلَا يُتْرَكُ لِأَجْلِهَا ظَاهِرُ الْكِتَابِ لَا سِيَّمَا وَقَدْ طَعَنَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي رُوَاةِ تِلْكَ الْأَخْبَارِ، وَطَعَنَ فِيهَا/ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّ حُصُولَ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ لَا يَكْفِي فِي حُصُولِ الِاسْتِطَاعَةِ، فَإِنَّهُ يُعْتَبَرُ فِي حُصُولِ الِاسْتِطَاعَةِ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَعَدَمُ الْخَوْفِ فِي الطَّرِيقِ، وَظَاهِرُ هَذِهِ الْأَخْبَارِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ مُعْتَبَرًا، فَصَارَتْ هَذِهِ الْأَخْبَارُ مَطْعُونًا فِيهَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ بَلْ يَجِبُ أَنْ يُعَوَّلَ فِي ذَلِكَ عَلَى ظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] وَقَوْلِهِ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] .
Bil ki bedeni sağlıklı olup binecek bir şey bulamadığında yürümeye gücü yeten herkes hakkında o fiile güç yetirdiği gerçeği doğrulanır. Dolayısıyla bu güç yetirmeyi sadece azık ve binite tahsis etmek, lafzın zahirini terk etmektir; bu hususta mutlaka müstakil bir delil gereklidir. Bu konuda bu bapta rivayet edilen haberlere dayanmak mümkün değildir; çünkü bunlar âhâd haberlerdir ve onlar sebebiyle Kitab'ın zahiri terk edilmez. Bilhassa Muhammed b. Cerîr et-Taberî o haberlerin ravilerini cerh etmiş ve onlara başka bir yönden daha itiraz etmiştir: O da azık ve binitin bulunmasının güç yetirmenin meydana gelmesinde tek başına yeterli olmamasıdır; zira istitaatın meydana gelmesinde bedenin sıhhati ve yolda korkunun bulunmaması da şart koşulur. Bu haberlerin zahiri ise bunlardan hiçbirinin şart kılınmamasını gerektirmektedir. Dolayısıyla bu haberler bu yönden cerh edilmiş olmuştur. Bilakis bu hususta Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “O, dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” [el-Hac: 78] kavlinin ve { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” [el-Bakara: 185] kavlinin zahirine dayanmak vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ قَالُوا لِأَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ يَعُمُّ الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ وَعَدَمُ الْإِيمَانِ لَا يَصْلُحُ مُعَارِضًا وَمُخَصِّصًا لِهَذَا الْعُمُومِ، لِأَنَّ الدَّهْرِيَّ مُكَلَّفٌ بِالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ أَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ الَّذِي هُوَ شَرْطُ صِحَّةِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﵇ غَيْرُ حَاصِلٍ وَالْمُحْدِثُ مُكَلَّفٌ بِالصَّلَاةِ مَعَ أَنَّ الْوُضُوءَ الَّذِي هُوَ شَرْطُ صِحَّةِ الصَّلَاةِ غَيْرُ حَاصِلٍ، فَلَمْ يَكُنْ عَدَمُ الشَّرْطِ مَانِعًا مِنْ كَوْنِهِ مُكَلَّفًا بِالْمَشْرُوطِ، فَكَذَا هَاهُنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: Bazıları bu ayeti, kâfirlerin şeriatın füruuyla muhatap olduklarına delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “İnsanların o Ev'i haccetmesi Allah'ın hakkıdır” kavlinin zahiri hem mümini hem de kâfiri kapsar; imanın bulunmayışı ise bu umumiliğe bir muarız ve tahsis edici olmaya elverişli değildir. Zira Dehrî (maddeci), Muhammed'e (aleyhisselâm) imanın sıhhat şartı olan Allah'a iman kendisinde mevcut olmadığı halde Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmekle mükelleftir. Abdestsiz kimse de namazın sıhhat şartı olan abdest kendisinde bulunmadığı halde namaz kılmakla mükelleftir. Dolayısıyla şartın bulunmayışı, kişinin meşrut (şarta bağlı olan şey) ile mükellef olmasına engel teşkil etmemiştir. Burada da durum böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ جُمْهُورُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ قَبْلَ الْفِعْلِ، فَقَالُوا: لَوْ كَانَتْ الِاسْتِطَاعَةُ مَعَ الْفِعْلِ لَكَانَ مَنْ لَمْ يَحُجَّ مُسْتَطِيعًا لِلْحَجِّ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَطِيعًا لِلْحَجِّ لَا يَتَنَاوَلُهُ التَّكْلِيفُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَيَلْزَمُ أَنَّ كُلَّ مَنْ لَمْ يَحُجَّ أَنْ لَا يَصِيرَ مَأْمُورًا بِالْحَجِّ بِسَبَبِ هَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ.
Beşinci Mesele: Mu'tezile'nin çoğunluğu, istitaatın fiilden önce olduğuna bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Şayet istitaat fiille birlikte olsaydı, haccedemeyen kimse hacca güç yetiren biri olmazdı; hacca güç yetirmeyen kimseyi de bu ayette zikredilen teklif kapsamazdı. Bu durumda haccedemeyen hiç kimsenin bu ayet sebebiyle hacla emredilmemiş olması gerekirdi ki bu da ittifakla batıldır.
أَجَابَ الْأَصْحَابُ بِأَنَّ هَذَا أَيْضًا لَازِمٌ لَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَادِرَ إِمَّا أَنْ يَصِيرَ مَأْمُورًا بِالْفِعْلِ قَبْلَ حُصُولِ الدَّاعِي إِلَى الْفِعْلِ أَوْ بَعْدَ حُصُولِهِ أَمَّا قَبْلَ حُصُولِ الدَّاعِي فَمُحَالٌ، لِأَنَّ قَبْلَ حُصُولِ الدَّاعِي يَمْتَنِعُ حُصُولُ الْفِعْلِ، فَيَكُونُ التَّكْلِيفُ بِهِ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ، وَأَمَّا بَعْدَ حُصُولِ الدَّاعِي فَالْفِعْلُ يَصِيرُ وَاجِبَ الْحُصُولِ، فَلَا يَكُونُ فِي التَّكْلِيفِ بِهِ فَائِدَةٌ، وَإِذَا كَانَتْ الِاسْتِطَاعَةُ مُنْتَفِيَةً فِي الْحَالَيْنِ وَجَبَ أَنْ لَا يَتَوَجَّهَ التَّكْلِيفُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَحَدٍ.
[Ehl-i Sünnet] ashabımız buna şöyle cevap vermiştir: Bu durum onlar için de bağlayıcıdır (aynı itiraz onlara da yönelir). Şöyle ki: Güç yetiren kimse fiille ya fiile sevk eden güdünün (dâî) hasıl olmasından önce emredilmiş olur ya da onun hasıl olmasından sonra. Güdünün hasıl olmasından önce olması muhaldir; çünkü güdünün hasıl olmasından önce fiilin meydana gelmesi imkânsızdır, bu durumda onunla teklif etmek güç yetirilemeyecek olanı teklif etmek (teklîf-i mâ lâ yutâk) olur. Güdünün hasıl olmasından sonra ise fiilin meydana gelmesi zorunlu (vacip) hale gelir, dolayısıyla onunla teklif etmede bir fayda kalmaz. İstitaat her iki durumda da yok olduğuna göre, bu ayette zikredilen teklifin hiç kimseye yönelmemesi gerekirdi.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ:
Altıncı Mesele:
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكُتِبَ الْحَجُّ عَلَيْنَا فِي كُلِّ عَامٍ، ذَكَرُوا ذَلِكَ ثَلَاثًا، فَسَكَتَ الرَّسُولُ ﷺ، ثُمَّ قَالَ فِي الرَّابِعَةِ: «لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَوْ وَجَبَتْ مَا قُمْتُمْ بِهَا وَلَوْ لَمْ تَقُومُوا بِهَا لَكَفَرْتُمْ أَلَا فَوَادِعُونِي مَا وَادَعْتُكُمْ وَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَافْعَلُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ أَمْرٍ فَانْتَهُوا عَنْهُ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ اخْتِلَافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ» ،
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde: "Ey Allah'ın Resûlü! Hac her yıl mı üzerimize farz kılındı?" denildi; bunu üç defa tekrar ettiler. Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) sustu, sonra dördüncüsünde şöyle buyurdu: “Şayet 'evet' deseydim mutlaka [her yıl] farz olurdu; farz olsaydı da siz buna güç yetiremezdiniz; buna güç yetiremeyip [terk etseydiniz] küfre düşerdiniz. Ben sizi bıraktığım sürece siz de beni kendi halime bırakınız. Size bir şey emrettiğimde ondan gücünüz yettiği kadarını yapınız; size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçınınız. Sizden öncekiler, ancak peygamberlerine çokça ihtilaf etmeleri yüzünden helak olmuşlardır.”
ثُمَّ احْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِهَذَا الْخَبَرِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لَا يُفِيدُ التَّكْرَارَ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَمْرَ وَرَدَ بِالْحَجِّ وَلَمْ يُفِدِ التَّكْرَارَ وَالثَّانِي: أَنَّ الصَّحَابَةَ اسْتَفْهَمُوا أَنَّهُ هَلْ يُوجِبُ التَّكْرَارَ أَمْ لَا؟ وَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الصِّيغَةُ تُفِيدُ التَّكْرَارَ لَمَا احْتَاجُوا إِلَى الِاسْتِفْهَامِ مَعَ كَوْنِهِمْ عَالِمِينَ بِاللُّغَةِ.
Sonra âlimler bu haberle emrin tekrar ifade etmeyeceğine iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Hac emri vârit olmuş fakat tekrar ifade etmemiştir. İkincisi: Sahâbe, emrin tekrar gerektirip gerektirmediğini sormuşlardır; şayet bu sîga tekrar ifade etseydi, dili bilmelerine rağmen sormaya ihtiyaç duymazlardı.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اسْتِطَاعَةُ السَّبِيلِ إِلَى الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنْ إِمْكَانِ الْوُصُولِ، قَالَ تَعَالَى: فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ
Yedinci Mesele: Bir şeye yol bulabilmek (istitaatü's-sebîl), ulaşabilmenin mümkün olmasından ibarettir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ
مِنْ سَبِيلٍ
مِنْ سَبِيلٍ } “...şimdi bir çıkış yolu var mıdır?”
[غَافِرٍ: ١١] وَقَالَ: هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ [الشُّورَى: ٤٤] وَقَالَ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [التَّوْبَةِ: ٩١] فَيُعْتَبَرُ فِي حُصُولِ هَذَا الْإِمْكَانِ صِحَّةُ الْبَدَنِ، وَزَوَالُ خَوْفِ التَّلَفِ مِنَ السَّبُعِ أَوِ الْعَدُوِّ، وَفِقْدَانِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَالْقُدْرَةُ عَلَى الْمَالِ الَّذِي يُشْتَرَى بِهِ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ وَأَنْ يَقْضِيَ جَمِيعَ الدُّيُونِ وَيَرُدَّ جَمِيعَ الْوَدَائِعِ، وَإِنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِنْفَاقُ عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الْحَجُّ إِلَّا إِذَا تَرَكَ مِنَ الْمَالِ مَا يَكْفِيهِمْ فِي الْمَجِيءِ وَالذَّهَابِ وَتَفَاصِيلُ هَذَا الْبَابِ مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ الْفُقَهَاءِ وَاللَّهُ أعلم.
[el-Mü'min: 11]. Ve şöyle buyurmuştur: { هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } “Geri dönecek bir yol var mı?” [eş-Şûrâ: 44]. Ve şöyle buyurmuştur: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” [et-Tevbe: 91]. Dolayısıyla bu imkânın meydana gelmesinde bedenin sıhhati, yırtıcı hayvan veya düşman tehlikesi korkusunun, yiyecek ve içecek yokluğunun kalkmış olması, kendisiyle azık ve binit satın alınacak mala güç yetirilmesi, bütün borçların ödenmesi ve bütün emanetlerin iade edilmesi şart koşulur. Şayet birilerine nafaka vermesi vacip ise, gidip gelmelerine yetecek kadar mal bırakmadıkça hac onun üzerine farz olmaz. Bu babın tafsilatı fıkıh kitaplarında zikredilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir)” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: Bu ayette iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ وَوَعِيدٌ عَامٌّ فِي حَقِّ كُلِّ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَلَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ.
Birinci Görüş: Ayetin tek başına müstakil bir kelam ve Allah'ı inkâr eden herkes hakkında genel bir tehdit olduğu, öncesiyle bir irtibatının bulunmadığı şeklindedir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى تَارِكِ الْحَجِّ وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى مَنْ لَمْ يَعْتَقِدْ وُجُوبَ الْحَجِّ، أَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوهُ عَلَى تَارِكِ الْحَجِّ فَقَدْ عَوَّلُوا فِيهِ عَلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ الْأَمْرُ بِالْحَجِّ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ وَمَنْ كَفَرَ فُهِمَ مِنْهُ أَنَّ هَذَا الْكُفْرَ لَيْسَ إِلَّا تَرْكَ مَا تَقَدَّمَ الْأَمْرُ بِهِ ثُمَّ إِنَّهُمْ أَكَّدُوا هَذَا الْوَجْهَ بِالْأَخْبَارِ،
İkinci Görüş: Ayetin öncesiyle irtibatlı olduğudur. Bu görüşü savunanlardan kimi bunu haccı terk eden kimseye hamletmiş, kimi de haccın farz olduğuna inanmayan kimseye hamletmiştir. Haccı terk edene hamledenler bu hususta ayetin zahirine dayanmışlardır; zira hac emri öne geçip de ardından { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim de inkâr ederse...” kavli getirilince, bundan bu küfrün ancak daha önce emredilen şeyi terk etmekten ibaret olduğu anlaşılmıştır. Sonra onlar bu vechi rivayetlerle de teyit etmişlerdir.
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا وَإِنْ شَاءَ نَصْرَانِيًّا»
Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Kim haccedemeden ölürse, dilerse Yahudi olarak ölsün, dilerse Hristiyan olarak.”
وَعَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ وَلَمْ تَمْنَعْهُ حَاجَةٌ ظَاهِرَةٌ أَوْ مَرَضٌ حَابِسٌ أَوْ سُلْطَانٌ جَائِرٌ فَلْيَمُتْ عَلَى أَيِّ حَالٍ شَاءَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا»
Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim açık bir ihtiyaç, alıkoyan bir hastalık veya zalim bir hükümdar kendisine engel olmaksızın İslâm haccını yapmadan ölürse, dilediği hal üzere; ister Yahudi ister Hristiyan olarak ölsün.”
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: لَوْ مَاتَ جَارٌ لِي وَلَهُ مَيْسَرَةٌ وَلَمْ يَحُجَّ لَمْ أُصَلِّ عَلَيْهِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ الْحُكْمُ عَلَيْهِ بِالْكُفْرِ بِسَبَبِ تَرْكِ الْحَجِّ؟
Saîd b. Cübeyr'den: "Maddi imkânı olduğu halde hacca gitmeden bir komşum ölseydi, onun cenaze namazını kılmazdım." Şayet: "Haccı terk etmesi sebebiyle onun hakkında küfür hükmü verilmesi nasıl caiz olur?" denilirse,
أَجَابَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّغْلِيظَ، أَيْ قَدْ قَارَبَ الْكُفْرَ وَعَمِلَ مَا يَعْمَلُهُ مَنْ كَفَرَ بِالْحَجِّ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ [الْأَحْزَابِ: ١٠] أَيْ كَادَتْ تَبْلُغُ وَنَظِيرُهُ
el-Kaffâl -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- buna şöyle cevap vermiştir: Muradın tağliz (şiddetlendirme/sakındırma) olması caizdir; yani küfre yaklaşmış ve haccı inkâr eden kimsenin yaptığını yapmıştır. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “Kalpler gırtlaklara dayanmıştı” [el-Ahzâb: 10] yani "neredeyse dayanacaktı" kavlidir. Bunun bir benzeri de
قَوْلُهُ ﵊: «مَنْ تَرَكَ صَلَاةً مُتَعَمِّدًا فَقَدْ كَفَرَ»
Peygamber'in (aleyhisselâm): “Kim kasten bir namazı terk ederse küfre düşmüştür” kavli
وَقَوْلُهُ ﵊: «مَنْ أَتَى امْرَأَةً حَائِضًا أَوْ فِي دُبُرِهَا فَقَدْ كَفَرَ»
ve (aleyhisselâm): “Kim hayızlı bir kadınla veya [kadınla] arkasından ilişkiye girerse küfre düşmüştür” kavlidir.
وَأَمَّا الْأَكْثَرُونَ: فَهُمُ الَّذِينَ حَمَلُوا هَذَا الْوَعِيدَ عَلَى مَنْ تَرَكَ اعْتِقَادَ وُجُوبِ الْحَجِّ،
Âlimlerin çoğunluğuna gelince: Onlar bu tehdidi haccın farziyetine inanmayı terk eden kimseye hamletmişlerdir.
قَالَ الضَّحَّاكُ: لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الْحَجِّ جَمَعَ الرَّسُولُ ﷺ أَهْلَ الْأَدْيَانِ السِّتَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَالنَّصَارَى وَالْيَهُودَ وَالصَّابِئِينَ وَالْمَجُوسَ وَالْمُشْرِكِينَ فَخَطَبَهُمْ وَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَتَبَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا» فَآمَنَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ وَكَفَرَتْ بِهِ الْمِلَلُ الْخَمْسُ، وَقَالُوا: لَا نُؤْمِنُ/ بِهِ، وَلَا نُصَلِّي إِلَيْهِ، وَلَا نَحُجُّهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلَهُ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ
Dahhâk şöyle demiştir: Hac ayeti indiğinde Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) altı dinin mensuplarını; Müslümanları, Hristiyanları, Yahudileri, Sâbiîleri, Mecûsîleri ve müşrikleri topladı, onlara hitap etti ve: “Allah Teâlâ üzerinize haccı farz kıldı, haccediniz” buyurdu. Müslümanlar buna iman etti, diğer beş din mensubu ise bunu inkâr etti ve: "Biz ona iman etmeyiz, ona doğru namaz kılmayız ve onu hacceylemeyiz" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” kavlini indirdi.
وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْأَقْوَى.
En kuvvetli olan görüş de budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ تَكْلِيفَ الشَّرْعِ فِي الْعِبَادَاتِ قِسْمَانِ، مِنْهَا مَا يَكُونُ أَصْلُهُ مَعْقُولًا إِلَّا أَنَّ تَفَاصِيلَهُ لَا تَكُونُ مَعْقُولَةً مِثْلَ الصَّلَاةِ فَإِنَّ أَصْلَهَا مَعْقُولٌ وَهُوَ تَعْظِيمُ اللَّهِ أَمَّا كَيْفِيَّةُ الصَّلَاةِ فَغَيْرُ مَعْقُولَةٍ، وَكَذَا الزَّكَاةُ أَصْلُهَا دَفْعُ حَاجَةِ الْفَقِيرِ وَكَيْفِيَّتُهَا غَيْرُ مَعْقُولَةٍ، وَالصَّوْمُ أَصْلُهُ مَعْقُولٌ، وَهُوَ قَهْرُ النَّفْسِ وَكَيْفِيَّتُهُ غَيْرُ مَعْقُولَةٍ، أَمَّا الْحَجُّ فَهُوَ سَفَرٌ إِلَى مَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ عَلَى كَيْفِيَّاتٍ مَخْصُوصَةٍ، فَالْحِكْمَةُ فِي كَيْفِيَّاتِ هَذِهِ الْعِبَادَاتِ غَيْرُ مَعْقُولَةٍ وَأَصْلُهَا غَيْرُ مَعْلُومَةٍ.
İkinci Mesele: Bil ki ibadetlerdeki şer'î mükellefiyet iki kısımdır: Birincisi aslı akılla kavranabilen fakat ayrıntıları akılla kavranamayan ibadetlerdir; namaz gibi. Zira namazın aslı akılla kavranabilir ki o da Allah'ı tazim etmektir; fakat namazın keyfiyeti akılla kavranamaz. Zekât da böyledir; aslı fakirin ihtiyacını gidermektir, keyfiyeti ise akılla kavranamaz. Orucun da aslı akılla kavranabilir; o da nefsi kahretmektir, keyfiyeti ise akılla kavranamaz. Hacca gelince; o, belirli keyfiyetler üzere tayin edilmiş bir mekâna yapılan bir yolculuktur; dolayısıyla bu ibadetlerin keyfiyetlerindeki hikmet akılla kavranamaz ve asılları [salt akılla] bilinemez.