Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة آل عمران (٣) : آية ٩١]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 91]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, [kurtulmak için] dünya dolusu altını feda etse dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” (91)

اعْلَمْ أَنَّ الْكَافِرَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ أَحَدُهَا: الَّذِي يَتُوبُ عَنِ الْكُفْرِ تَوْبَةً صَحِيحَةً مَقْبُولَةً وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا (مِنْ بَعْدِ ذلِكَ) وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [آل عمران: ٨٩] وثانيهما: الَّذِي يَتُوبُ عَنْ ذَلِكَ الْكُفْرِ تَوْبَةً فَاسِدَةً وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وقال: إنه لن تقبل توبته وثالثهما: الَّذِي يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ الْبَتَّةَ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ هَؤُلَاءِ بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ.

Bil ki kâfir üç kısımdır: Birincisi: Küfürden sahih ve makbul bir tövbe ile dönendir ki Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” [Âl-i İmrân: 89] kavlinde zikrettiği kimsedir. İkincisi: O küfürden fasit bir tövbe ile dönendir ki Allah'ın önceki ayette zikrettiği ve tövbesinin asla kabul edilmeyeceğini bildirdiği kimsedir. Üçüncüsü ise: Asla tövbe etmeksizin küfür üzere ölendir ki bu ayette zikredilen de odur. Sonra Allah Teâlâ bunlar hakkında üç tür haber vermiştir.

النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ مِلْءُ الشَّيْءِ قَدْرُ مَا يَمْلَؤُهُ وَانْتَصَبَ ذَهَباً عَلَى التَّفْسِيرِ، وَمَعْنَى التَّفْسِيرِ: أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ تَامًّا إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُبْهَمًا كَقَوْلِهِ: عِنْدِي عِشْرُونَ، فَالْعَدَدُ مَعْلُومٌ، وَالْمَعْدُودُ مُبْهَمٌ، فَإِذَا قُلْتَ: دِرْهَمًا فَسَّرْتَ/ الْعَدَدَ، وَكَذَلِكَ إِذَا قُلْتَ: هُوَ أَحْسَنُ النَّاسِ فَقَدْ أَخْبَرْتَ عَنْ حُسْنِهِ، وَلَمْ تُبَيِّنْ فِي مَاذَا، فَإِذَا قُلْتَ وَجْهًا أَوْ فِعْلًا فَقَدْ بَيَّنْتَهُ وَنَصَبْتَهُ عَلَى التَّفْسِيرِ وَإِنَّمَا نَصَبْتَهُ لِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ مَا يَخْفِضُهُ وَلَا مَا يَرْفَعُهُ فَلَمَّا خَلَا مِنْ هَذَيْنِ نُصِبَ لِأَنَّ النَّصْبَ أَخَفُّ الْحَرَكَاتِ فَيُجْعَلُ كَأَنَّهُ لَا عَامِلَ فِيهِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ ذَهَبٌ بِالرَّفْعِ رَدًّا عَلَى مِلْءِ كَمَا يُقَالُ: عِنْدِي عِشْرُونَ نَفْسًا رِجَالٌ.

Birinci tür: O'nun: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “[kurtulmak için] dünya dolusu altını feda etse dahi hiçbirinden asla kabul edilmeyecektir” kavlidir. Vâhidî şöyle demiştir: Bir şeyin mil'i (مِلْءُ الشَّيْءِ), onu dolduracak miktardır. { ذَهَباً } kelimesi tefsir (temyiz) olarak mensub olmuştur. Tefsirin manası şudur: Kelâm tam olup sadece müphem olmasıdır; nitekim senin “yanımda yirmi vardır” demen gibi. Sayı bellidir fakat sayılan şey müphemdir. Sen “dirhem” dediğin zaman sayıyı açıklamış/ olursun. Yine bunun gibi “O insanların en güzelidir” dediğin zaman onun güzelliğini haber vermiş olursun ama ne yönden olduğunu açıklamamış olursun; “yüzce” veya “amelce” dediğin zaman onu açıklamış ve tefsir üzere mensub yapmış olursun. Onu mensub yapmanın sebebi ise, onu cer eden veya ref eden bir âmilin bulunmamasıdır; bu ikisinden de hâli olunca nasb harekelerin en hafifi olduğu için nasb kılınmıştır, böylece sanki onda hiç âmil yokmuş gibi kabul edilir. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: A'meş { مِلْءُ } kelimesine bedel / atf-ı beyan olarak { ذَهَبٌ } şeklinde merfû okumuştur; nitekim “yanımda yirmi şahıs, yani adamlar var” denilmesi gibidir.

وَهَاهُنَا ثَلَاثَةُ أَسْئِلَةٍ:

Burada üç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قِيلَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ لَنْ تُقْبَلَ بِغَيْرِ فَاءٍ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ فَلَنْ يُقْبَلَ بِالْفَاءِ؟.

Birinci Soru: Önceki ayette fâ harfi olmaksızın { لَنْ تُقْبَلَ } denilmişken bu ayette neden fâ ile { فَلَنْ يُقْبَلَ } denilmiştir?

الْجَوَابُ: أَنَّ دُخُولَ الْفَاءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ مَبْنِيٌّ عَلَى الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، وَعِنْدَ عَدَمِ الْفَاءِ لَمْ يُفْهَمْ مِنَ الْكَلَامِ كَوْنُهُ شَرْطًا وَجَزَاءً، تَقُولُ: الَّذِي جَاءَنِي لَهُ دِرْهَمٌ، فَهَذَا لَا يُفِيدُ أَنَّ الدِّرْهَمَ حَصَلَ لَهُ بِسَبَبِ الْمَجِيءِ، وَإِذَا قُلْتَ:

Cevap: Fâ harfinin dâhil olması, kelâmın şart ve ceza üzerine kurulu olduğuna delalet eder; fâ harfi bulunmadığında ise kelâmın şart ve ceza olduğu anlaşılmaz. Sen “bana gelen kimsenin bir dirhemi vardır” dersin; bu ifade, dirhemin ona gelme sebebiyle verildiğini ifade etmez. Şöyle dediğinde ise:

الَّذِي جَاءَنِي فَلَهُ دِرْهَمٌ، فَهَذَا لَا يُفِيدُ أَنَّ الدِّرْهَمَ حَصَلَ لَهُ بِسَبَبِ الْمَجِيءِ فَذِكْرُ الفاء في هذا الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَدَمَ قَبُولِ الْفِدْيَةِ مُعَلَّلٌ بِالْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ.

“Bana gelen kimse var ya, işte ona bir dirhem vardır” dediğinde fâ harfi dirhemin gelme sebebiyle verildiğini ifade eder. İşte bu ayette fâ harfinin zikredilmesi, fidyenin kabul edilmeyişinin küfür üzere ölmekle gerekçelendirildiğine delalet eder.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا فَائِدَةُ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ وَلَوِ افْتَدى بِهِ؟.

İkinci Soru: O'nun: { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “ve onu feda etse bile” kavlindeki vâv harfinin faydası nedir?

الْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهَا لِلْعَطْفِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ تَقَرَّبَ إِلَى اللَّهِ بِمَلْءِ الْأَرْضِ ذَهَبًا لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ مَعَ كُفْرِهِ، وَلَوِ افْتَدَى مِنَ الْعَذَابِ بِمَلْءِ الْأَرْضِ ذَهَبًا لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ، وَهَذَا اخْتِيَارُ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ قَالَ: وَهَذَا أَوْكَدُ فِي التَّغْلِيظِ، لِأَنَّهُ تَصْرِيحٌ بِنَفْيِ الْقَبُولِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ الثَّانِي: الْوَاوُ دَخَلَتْ لِبَيَانِ التَّفْصِيلِ بَعْدَ الْإِجْمَالِ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً يَحْتَمِلُ الْوُجُوهَ الْكَثِيرَةَ، فَنَصَّ عَلَى نَفْيِ الْقَبُولِ بِجِهَةِ الْفِدْيَةِ الثَّالِثُ: وَهُوَ وَجْهٌ خَطَرَ بِبَالِي، وَهُوَ أَنَّ مَنْ غَضِبَ عَلَى بَعْضِ عَبِيدِهِ، فَإِذَا أَتْحَفَهُ ذَلِكَ الْعَبْدُ بِتُحْفَةٍ وَهَدِيَّةٍ لَمْ يَقْبَلْهَا الْبَتَّةَ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَقْبَلُ مِنْهُ الْفِدْيَةَ، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَقْبَلْ مِنْهُ الْفِدْيَةَ أَيْضًا كَانَ ذَلِكَ غَايَةَ الْغَضَبِ، وَالْمُبَالَغَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِتِلْكَ الْمَرْتَبَةِ الَّتِي هِيَ الغاية، فحكم تعالى بأنه لا يَقْبَلْ مِنْهُ الْفِدْيَةَ أَيْضًا كَانَ ذَلِكَ غَايَةَ الْغَضَبِ، وَالْمُبَالَغَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِتِلْكَ الْمَرْتَبَةِ الَّتِي هِيَ الْغَايَةُ، فَحَكَمَ تَعَالَى بِأَنَّهُ لَا يَقْبَلُ مِنْهُمْ مِلْءَ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوْ كَانَ وَاقِعًا عَلَى سَبِيلِ الْفِدَاءِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مَقْبُولًا بِهَذَا الطَّرِيقِ، فَبِأَنْ لَا يَكُونَ مَقْبُولًا مِنْهُ بِسَائِرِ الطُّرُقِ أَوْلَى.

Cevap: Bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Zeccâc demiştir ki: O atıf içindir. Takdiri şöyledir: Eğer yeryüzü dolusu altınla Allah'a yaklaşmaya çalışsaydı, küfrüyle birlikte bu ona fayda vermezdi; azaptan kurtulmak için yeryüzü dolusu altını fidye verseydi yine ondan kabul edilmezdi. Bu, İbnü'l-Enbârî'nin tercihidir ve o şöyle demiştir: “Bu, azabı ağırlaştırmada daha kuvvetlidir; çünkü kabul edilmeyişin her yönden nefyedildiğini açıkça bildirmektedir.” İkincisi: Vâv, icmâlden sonra tafsili beyan etmek için girmiştir; çünkü { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } kavli pek çok veche muhtemeldir, böylece fidye cihetiyle kabulün nefyedildiği açıkça belirtilmiştir. Üçüncüsü: Bu benim aklıma gelen bir vecihtir; bir kimse kölelerinden birine öfkelendiğinde, o köle efendisine bir armağan ve hediye sunsa onu asla kabul etmez, ancak belki ondan fidyeyi kabul edebilir. Şayet ondan fidyeyi de kabul etmezse bu, öfkenin son raddeye ulaştığını gösterir. Mübalağa da ancak son radde olan bu mertebe ile hâsıl olur. İşte Allah Teâlâ, yeryüzü dolusu altını fidye yoluyla bile olsa onlardan kabul etmeyeceğine hükmetmiştir; ta ki bu yolla kabul edilmediğine göre diğer yollarla kabul edilmemesinin evleviyetle geçerli olduğuna dikkat çekilmiş olsun.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْكَافِرَ لَا يَمْلِكُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَقِيرًا وَلَا قِطْمِيرًا وَمَعْلُومٌ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَمْلِكَ الذَّهَبَ فَلَا يَنْفَعُ الذَّهَبُ الْبَتَّةَ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، فَمَا فَائِدَةُ قوله فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً.

Üçüncü Soru: Malumdur ki kâfir kıyamet gününde zerre miktarı veya hurma çekirdeği zarı kadar bir şeye dahi sahip olamaz. Yine malumdur ki altına sahip olduğu farz edilse bile ahiret yurdunda altın asla fayda vermez. O hâlde O'nun: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } “hiçbirinden dünya dolusu altın dahi kabul edilmeyecektir” buyurmasının faydası nedir?

الْجَوَابُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ إِذَا مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ فَلَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ أَنْفَقُوا فِي الدُّنْيَا مِلْءَ الْأَرْضِ ذَهَبًا لَنْ يَقْبَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ مِنْهُمْ، لِأَنَّ الطَّاعَةَ مَعَ الْكُفْرِ لَا تَكُونُ مَقْبُولَةً وَالثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ وقع على سبيل الفرض، والتقدير: فَالذَّهَبُ كِنَايَةٌ عَنْ أَعَزِّ الْأَشْيَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ أَنَّ/ الْكَافِرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَدَرَ عَلَى أَعَزِّ الْأَشْيَاءِ ثُمَّ قَدَرَ عَلَى بَذْلِهِ فِي غَايَةِ الْكَثْرَةِ لَعَجَزَ أَنْ يَتَوَسَّلَ بِذَلِكَ إِلَى تَخْلِيصِ نَفْسِهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ آيِسُونَ مِنْ تَخْلِيصِ النَّفْسِ مِنَ الْعِقَابِ.

Cevap: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onlar küfür üzere öldüklerinde, şayet dünyada yeryüzü dolusu altın infak etmiş olsalardı dahi Allah Teâlâ bunu onlardan asla kabul etmezdi; çünkü küfürle birlikte yapılan itaat makbul olmaz. İkincisi: Kelâm faraziye yoluyla vaki olmuştur. Takdiri şudur: Altın en değerli şeylerden kinayedir; takdiri de şöyledir: Şayet/ kâfir kıyamet günü en değerli şeylere güç yetirse, sonra da onu son derece çok miktarda harcamaya muktedir olsa, bununla nefsini Allah'ın azabından kurtarmaya vesile bulmaktan yine de âciz kalırdı. Hâsılı, maksat onların nefislerini cezadan kurtarmaktan tamamen ümitsiz olmalarıdır.

النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْوَعِيدِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْكَافِرَ لَا يُمْكِنُهُ تَخْلِيصُ النَّفْسِ مِنَ الْعَذَابِ، أَرْدَفَهُ بِصِفَةِ ذَلِكَ الْعَذَابِ، فَقَالَ: لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ مُؤْلِمٌ.

Bu ayette zikredilen tehdidin ikinci türü: O'nun: { لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onlar için acı bir azap vardır” kavlidir. Bil ki Allah Teâlâ kâfirin nefsini azaptan kurtarmasının mümkün olmadığını beyan edince, peşinden o azabın vasfını getirmiş ve: { لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } yani can yakıcı [bir azap vardır] buyurmuştur.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْوَعِيدِ قَوْلُهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا خَلَاصَ لَهُمْ عَنْ هَذَا الْعَذَابِ الْأَلِيمِ بسبب الفدية، بيّن أيضا أنه تَعَالَى خَتَمَ تَعْدِيدَ وَعِيدِ الْكُفَّارِ بِعَدَمِ النُّصْرَةِ وَالشَّفَاعَةِ فَلَوْ حَصَلَ هَذَا الْمَعْنَى فِي حَقِّ غَيْرِ الْكَافِرِ بَطَلَ تَخْصِيصُ هَذَا الْوَعِيدِ بِالْكُفْرِ، والله أعلم.

Tehdidin üçüncü türü: O'nun: { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “onların hiçbir yardımcıları da yoktur” kavlidir. Mana şudur: Allah Teâlâ fidye sebebiyle bu acı azaptan onlar için kurtuluş olmadığını beyan edince, kâfirlere yönelik tehditlerin sıralanmasını yardım ve şefaatin bulunmayışıyla mühürlemiştir. Şayet bu mana kâfirden başkası hakkında da gerçekleşseydi, bu tehdidin küfre tahsis edilmesi bâtıl olurdu. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 92]

لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)

{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e (üstün iyiliğe/cennete) asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.” (92)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْإِنْفَاقَ لَا يَنْفَعُ الْكَافِرَ الْبَتَّةَ عَلَّمَ الْمُؤْمِنِينَ كَيْفِيَّةَ الْإِنْفَاقِ الَّذِي يَنْتَفِعُونَ بِهِ فِي الْآخِرَةِ، فَقَالَ: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ أَنْفَقَ مِمَّا أَحَبَّ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْأَبْرَارِ، ثُمَّ قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ [المطففين: ٢٢] وَقَالَ أَيْضًا: إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً [الْإِنْسَانِ: ٥] وَقَالَ أَيْضًا: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ خِتامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٢٢، ٢٦] وَقَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ infakın kâfire hiçbir fayda vermeyeceğini beyan edince, müminlere ahirette kendilerine fayda verecek infakın keyfiyetini öğretmiş ve: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e asla erişemezsiniz” buyurmuştur. Bu ayette sevdiği şeyden infak eden kimsenin ebrâr zümresinden olacağını beyan etmiş, sonra başka bir ayette: { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler” [Mutaffifîn: 22] buyurmuş; yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً } “Şüphesiz iyiler, karışımı kâfur olan bir kadehten içerler” [İnsân: 5]. Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ خِتامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler. Koltuklar üzerinde bakarlar. Yüzlerinde nimetin sevincini ve parlaklığını görürsün. Onlara mühürlü saf bir içkiden içirilir ki onun sonu misktir. Yarışanlar işte bunun için yarışsınlar.” [Mutaffifîn: 22, 26]. Yine şöyle buyurmuştur:

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] فَاللَّهُ تَعَالَى لَمَّا فَصَّلَ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ كَيْفِيَّةَ ثَوَابِ الْأَبْرَارِ اكْتَفَى هَاهُنَا بِأَنْ ذَكَرَ أَنَّ مَنْ أَنْفَقَ مَا أَحَبَّ نَالَ الْبِرَّ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ أُخْرَى.

{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz birr (iyilik) değildir” [Bakara: 177]. Allah Teâlâ diğer ayetlerde ebrârın mükâfatının keyfiyetini tafsilatıyla açıkladığı için burada sevdiği şeyi infak edenin birr'e nail olacağını zikretmekle iktifa etmiştir; bunda başka bir incelik daha vardır.

وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَكْثَرَ أَعْمَالِ الْخَيْرِ، وَسَمَّاهُ الْبِرَّ ثُمَّ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ وَإِنْ أَتَيْتُمْ بِكُلِّ تِلْكَ الْخَيْرَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي تِلْكَ الْآيَةِ فَإِنَّكُمْ لَا تَفُوزُونَ بِفَضِيلَةِ الْبِرِّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَنْفَقَ مَا يُحِبُّهُ كَانَ ذَلِكَ أَفْضَلَ الطَّاعَاتِ، وَهَاهُنَا بَحْثٌ وَهُوَ: أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ كَلِمَةُ حَتَّى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ فَقَوْلُهُ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ

O da şudur: Allah Teâlâ: { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ } “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz birr değildir; lakin asıl birr, Allah'a, ahiret gününe, meleklere iman eden kimsenin yaptığıdır...” ayetin sonuna kadar buyurmuş ve bu ayette hayır amellerinin çoğunu zikredip onu birr olarak adlandırmıştır. Sonra bu ayette: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e asla erişemezsiniz” buyurmuştur. Mana şudur: Siz o ayette zikredilen bütün o hayırları yerine getirseniz dahi sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr faziletini kazanamazsınız. Bu da göstermektedir ki insanın sevdiği şeyi infak etmesi itaatlerin en faziletlisidir. Burada bir inceleme konusu vardır, o da şudur: Birisi diyebilir ki “hattâ” (حَتَّى) kelimesi gaye sonu (nihayet) içindir; binaenaleyh O'nun: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e asla erişemezsiniz” kavli,

يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ أَنْفَقَ مِمَّا أَحَبَّ فَقَدْ نَالَ الْبِرَّ وَمَنْ نَالَ الْبِرَّ دَخَلَ تَحْتَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى عِظَمِ الثَّوَابِ لِلْأَبْرَارِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ/ أَنْفَقَ مَا أَحَبَّ وَصَلَ إِلَى الثَّوَابِ الْعَظِيمِ وَإِنْ لَمْ يَأْتِ بِسَائِرِ الطَّاعَاتِ، وَهُوَ بَاطِلٌ، وَجَوَابُ هَذَا الْإِشْكَالِ: أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُنْفِقَ مَحْبُوبَهُ إِلَّا إِذَا تَوَسَّلَ بِإِنْفَاقِ ذَلِكَ الْمَحْبُوبِ إِلَى وِجْدَانِ مَحْبُوبٍ أَشْرَفَ مِنَ الْأَوَّلِ، فَعَلَى هَذَا الْإِنْسَانُ لَا يمكنه أن ينفق الدُّنْيَا إِلَّا إِذَا تَيَقَّنَ سَعَادَةَ الْآخِرَةِ، وَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْتَرِفَ بِسَعَادَةِ الْآخِرَةِ إِلَّا إِذَا أَقَرَّ بِوُجُودِ الصَّانِعِ الْعَالِمِ الْقَادِرِ، وَأَقَرَّ بِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الِانْقِيَادُ لِتَكَالِيفِهِ وَأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ، فَإِذَا تَأَمَّلْتَ عَلِمْتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ إِنْفَاقُ فِي الدُّنْيَا إِلَّا إِذَا كَانَ مُسْتَجْمِعًا لِجَمِيعِ الخصال

Sevdiği şeyden infak eden kimsenin birr'e nail olduğunu, birr'e nail olanın da ebrâr için olan büyük mükâfata delalet eden ayetlerin kapsamına girdiğini iktiza eder. Bu da sevdiği şeyi/ infak eden kimsenin diğer itaatleri yerine getirmese bile büyük mükâfata erişeceğini iktiza eder ki bu bâtıldır. Bu işkâlin cevabı şudur: İnsanın sevdiği şeyi infak edebilmesi ancak o sevgilisini infak etmek suretiyle birincisinden daha şerefli olan bir sevgiliye ulaşmayı vesile kılmasıyla mümkündür. Buna göre insan, ahiret saadetine kesin olarak inanmadıkça dünyayı infak edemez; her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten bir Yaratıcı'nın varlığını ikrar etmedikçe ve O'nun yükümlülüklerine, emir ve yasaklarına boyun eğmenin vacip olduğunu kabul etmedikçe ahiret saadetini de itiraf edemez. Düşündüğün zaman anlarsın ki insanın dünyalık infak etmesi ancak dünyadaki bütün övgüye değer hasletleri

الْمَحْمُودَةِ فِي الدُّنْيَا، وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ فَنَقُولُ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

kendisinden toplamış olmasıyla mümkündür. Şimdi tefsire dönelim ve deriz ki ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَانَ السَّلَفُ إِذَا أَحَبُّوا شَيْئًا جَعَلُوهُ لِلَّهِ،

Birinci Mesele: Selef bir şeyi sevdikleri zaman onu Allah için verirlerdi.

رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لِي حَائِطٌ بِالْمَدِينَةِ وَهُوَ أَحَبُّ أَمْوَالِي إِلَيَّ أَفَأَتَصَدَّقُ بِهِ؟ فَقَالَ ﵇: «بَخٍ بَخٍ ذَاكَ مَالٌ رَابِحٌ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الْأَقْرَبِينَ» فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ: أَفْعَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَسَّمَهَا فِي أَقَارِبِهِ،

Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Ebû Talha şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de bir bahçem var ve o benim mallarımın bana en sevimli olanıdır, onu sadaka olarak vereyim mi?” Bunun üzerine [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: «Ne güzel, ne güzel! İşte bu kârlı bir maldır. Ben onu akrabaların arasında paylaştırmanı uygun görüyorum» buyurdu. Ebû Talha da: “Öyle yaparım ey Allah'ın Resûlü” dedi ve onu akrabaları arasında paylaştırdı.

وَيُرْوَى أَنَّهُ جَعَلَهَا بَيْنَ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ﵄،

Onu Hassân b. Sâbit ile Übey b. Kâ'b radıyallâhu anhümâ arasında paylaştırdığı da rivayet edilir.

وَرُوِيَ أَنَّ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ ﵁ جَاءَ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ بِفَرَسٍ لَهُ كَانَ يُحِبُّهُ وَجَعَلَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَحَمَلَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أُسَامَةَ، فَوَجَدَ زَيْدٌ فِي نَفْسِهِ فَقَالَ ﵇: إِنَّ اللَّهَ قَدْ قَبِلَهَا

Yine rivayet edildiğine göre Zeyd b. Hârise radıyallâhu anh bu ayet indiğinde çok sevdiği bir atını getirip Allah yoluna bağışladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Üsâme'yi onun üzerine bindirdi. Bunun üzerine Zeyd içinden biraz burukluk hissedince [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: «Şüphesiz Allah onu kabul etmiştir» buyurdu.

وَاشْتَرَى ابْنُ عُمَرَ جَارِيَةً أَعْجَبَتْهُ فَأَعْتَقَهَا فَقِيلَ لَهُ: لِمَ أَعْتَقْتَهَا وَلَمْ تُصِبْ مِنْهَا؟ فَقَالَ: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ.

İbn Ömer çok beğendiği bir cariyeyi satın almış ve onu azat etmişti. Kendisine: “Ondan faydalanmadan neden azat ettin?” denilince; “{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e asla erişemezsiniz” [ayetini okudu] demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ الْبِرِّ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: مَا بِهِ يَصِيرُونَ أَبْرَارًا حَتَّى يَدْخُلُوا فِي قوله إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْبِرِّ مَا يَحْصُلُ مِنْهُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ الْمَقْبُولَةِ وَالثَّانِي: الثَّوَابُ وَالْجَنَّةُ فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَنْ تَنَالُوا هَذِهِ الْمَنْزِلَةَ إِلَّا بِالْإِنْفَاقِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.

İkinci Mesele: Müfessirlerin “birr” (الْبِرّ) tefsirinde iki görüşü vardır: Birincisi: Kendisiyle ebrâr (iyiler) hâline gelecekleri ve böylece O'nun: { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler” kavline dâhil olacakları şeydir; bu takdirde birr ile murat, onlardan sadır olan makbul amellerdir. İkincisi: Sevap ve cennettir; sanki şöyle demiştir: Siz bu mertebeye ancak bu şekilde infak etmekle erişebilirsiniz.

أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْبِرَّ هُوَ التَّقْوَى وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ: إِنَّ الْبِرَّ هُوَ الْخَيْرُ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِمَّا تَقَدَّمَ.

Birinci görüşü savunanlara gelince, onlardan bir kısmı “birr takvadır” demiş ve: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } kavlinden: { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de onlardır” [Bakara: 177] kavline kadar olan kısmı delil getirmiştir. Ebû Zer ise “Birr, hayırdır” demiştir ki bu da önceki açıklamaya yakındır.

وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: الْبِرُّ هُوَ الْجَنَّةُ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ أَيْ لَنْ تَنَالُوا ثَوَابَ الْبِرِّ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:

“Birr cennettir” diyenlere gelince, onlardan bazıları: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ } yani “birr'in mükâfatına asla erişemezsiniz” demiştir. Bazıları da şöyle demiştir:

الْمُرَادُ بِرُّ اللَّهِ أَوْلِيَاءَهُ وَإِكْرَامُهُ إِيَّاهُمْ وَتَفَضُّلُهُ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِ النَّاسِ: بَرَّنِي فُلَانٌ بِكَذَا، وَبِرُّ فُلَانٍ لَا يَنْقَطِعُ عَنِّي، وَقَالَ تَعَالَى: لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ إِلَى قول: أَنْ تَبَرُّوهُمْ [الْمُمْتَحَنَةِ: ٨] .

Murat, Allah'ın evliyasına olan iyiliği, onlara ikramı ve lütfudur; bu da insanların “Falan bana şöyle iyilik (berre) etti” ve “Falanın iyiliği benden kesilmez” sözlerindendir. Nitekim Allah Teâlâ: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ } kavlinden: { أَنْ تَبَرُّوهُمْ } “onlara iyilik etmenizden...” [Mümtehine: 8] kavline kadar buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ مِمَّا تُحِبُّونَ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ نَفْسُ الْمَالِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [الْعَادِيَّاتِ: ٨] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: أَنْ تَكُونَ الْهِبَةُ رَفِيعَةً جَيِّدَةً، قَالَ تَعَالَى: وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٦٧] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: مَا يَكُونُ مُحْتَاجًا إِلَيْهِ قَالَ تَعَالَى: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى / حُبِّهِ مِسْكِيناً [الْإِنْسَانِ: ٨] أَحَدُ تَفَاسِيرِ الْحُبِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حَاجَتِهِمْ إِلَيْهِ، وَقَالَ: وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ [الْحَشْرِ: ٩]

Üçüncü Mesele: Müfessirler O'nun: { مِمَّا تُحِبُّونَ } “sevdiğiniz şeylerden” kavlinde ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları “O, malın bizzat kendisidir” demiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } “Şüphesiz o, mal sevgisine pek düşkündür” [Âdiyât: 8] buyurmuştur. Bazıları “Bağışlanan şeyin değerli ve kaliteli olmasıdır” demiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “Ondan âdi ve değersiz olanını vermeye yeltenmeyin” [Bakara: 267] buyurmuştur. Bazıları da “Kendisine ihtiyaç duyulan şeydir” demiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً } “Ona ihtiyaçları/ ve sevgileri olmasına rağmen yemeği yoksula yedirirler” [İnsân: 8] buyurmuştur. Bu ayetteki hubb'un tefsirlerinden biri, onların o yemeğe olan ihtiyaçlarıdır. Yine: { وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ } “Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları öz canlarına tercih ederler” [Haşr: 9] buyurmuştur.

وَقَالَ ﵇: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ مَا تَصَدَّقْتَ بِهِ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَأْمُلُ الْعَيْشَ وَتَخْشَى الْفَقْرَ»

[Hz. Peygamber] aleyhisselâm da: «Sadakanın en faziletlisi; sıhhatli ve mala düşkün olduğun, yaşamayı umup fakirlikten korktuğun halde verdiğindir» buyurmuştur.

وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: كُلُّ ذَلِكَ مُعْتَبَرٌ فِي بَابِ الْفَضْلِ وَكَثْرَةِ الثَّوَابِ.

Evlâ olan ise şöyle denilmesidir: Bütün bunlar fazilet ve sevabın çokluğu hususunda muteberdir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ هَذَا الْإِنْفَاقَ، هَلْ هُوَ الزَّكَاةُ أَوْ غَيْرُهَا؟ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ بِهِ الزَّكَاةَ، يَعْنِي حَتَّى تُخْرِجُوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ، وَقَالَ الْحَسَنُ: كُلُّ شَيْءٍ أَنْفَقَهُ الْمُسْلِمُ مِنْ مَالِهِ طَلَبَ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ فَإِنَّهُ مِنَ الَّذِينَ عَنَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ حَتَّى التَّمْرَةَ، وَالْقَاضِي اخْتَارَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّ هَذَا الْإِنْفَاقَ، وَقَفَ اللَّهُ عَلَيْهِ كَوْنَ الْمُكَلَّفِ مِنَ الْأَبْرَارِ، وَالْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ، بِحَيْثُ لَوْ لَمْ يُوجَدْ هَذَا الْإِنْفَاقُ، لَمْ يَصِرِ الْعَبْدُ بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الْإِنْفَاقُ الْوَاجِبُ، وَأَقُولُ: لَوْ خَصَّصْنَا الْآيَةَ بِغَيْرِ الزَّكَاةِ لَكَانَ أَوْلَى لِأَنَّ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ بِإِيتَاءِ الْأَحَبِّ، وَالزَّكَاةَ الْوَاجِبَةَ لَيْسَ فِيهَا إِيتَاءُ الْأَحَبِّ، فَإِنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى الْمُزَكِّي أَنْ يُخْرِجَ أَشْرَفَ أَمْوَالِهِ وَأَكْرَمَهَا، بَلِ الصَّحِيحُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ بِإِيتَاءِ الْمَالِ عَلَى سَبِيلِ الندب.

Dördüncü Mesele: Müfessirler bu infakın zekât mı yoksa başkası mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs demiştir ki: “Bununla zekâtı kastetmiştir; yani mallarınızın zekâtını verinceye kadar.” Hasan ise şöyle demiştir: “Müslümanın Allah rızasını dileyerek malından infak ettiği her şey—bir hurma bile olsa—Allah Sübhânehu'nun: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birr'e asla erişemezsiniz” kavliyle kastettiklerindendir.” Kâdî ise birinci görüşü tercih etmiş ve şöyle delil getirmiştir: Allah mükellefin ebrârdan olmasını ve cenneti kazanmasını bu infaka bağlamıştır; öyle ki bu infak bulunmadığında kul bu dereceye ulaşamaz, bu da ancak vacip olan infaktır (zekâttır). Ben de derim ki: Ayeti zekâtın dışındakilere tahsis etseydik daha evlâ olurdu; çünkü ayet en çok sevilen şeyin verilmesine tahsis edilmiştir, vacip olan zekâtta ise en çok sevilenin verilmesi şart değildir; nitekim zekât veren kimsenin mallarının en şereflisini ve en değerlisini çıkarması vacip değildir. Bilakis sahih olan, bu ayetin mendub (nafile) yoluyla mal vermeye tahsis edilmiş olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالْكَلْبِيِّ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الزَّكَاةِ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ لِأَنَّ إِيجَابَ الزَّكَاةِ كَيْفَ يُنَافِي التَّرْغِيبَ فِي بَذْلِ الْمَحْبُوبِ لِوَجْهِ اللَّهِ ﷾.

Beşinci Mesele: Vâhidî, Mücâhid ve Kelbî'den bu ayetin zekât ayetiyle neshedildiğini nakletmiştir. Bu ise son derece uzaktır; zira zekâtın vacip kılınması, Allah azze ve celle rızası için sevilen şeyin harcanmasına teşvik etmeye nasıl aykırı olabilir ki?!

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ كَلِمَةُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِمَّا تُحِبُّونَ لِلتَّبْعِيضِ، وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ حَتَّى تُنْفِقُوا بَعْضَ مَا تُحِبُّونَ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ إِنْفَاقَ الْكُلِّ لَا يَجُوزُ ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً [الفرقان: ٦٧] وقال آخرون: إنها للتبيين.

Altıncı Mesele: Bazıları demiştir ki { مِمَّا تُحِبُّونَ } kavlindeki “min” (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise “sevdiğiniz şeylerin bir kısmını infak edinceye kadar” şeklinde okumuştur; bunda malın tamamını infak etmenin caiz olmadığına işaret vardır. Nitekim sonra şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } “Onlar infak ettikleri zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; [harcamaları] bu ikisi arasında dengeli olur” [Furkân: 67]. Başkaları ise bu min edatının tebyîn (açıklama) için olduğunu söylemiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ.

O'nun: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” kavline gelince,

فَفِيهِ سُؤَالٌ:

bunda bir soru vardır:

وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: قِيلَ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ عَلَى جِهَةِ جَوَابِ الشَّرْطِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ.

O da şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ her hâlükârda onu bildiği halde { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } ifadesi şartın cevabı olarak getirilmiştir?

وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ فِيهِ مَعْنَى الْجَزَاءِ تَقْدِيرُهُ: وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ يُجَازِيكُمْ قَلَّ أَمْ كَثُرَ، لِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِهِ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْهُ، فَجَعَلَ كَوْنَهُ عَالِمًا بِذَلِكَ الْإِنْفَاقِ كِنَايَةً عَنْ إِعْطَاءِ الثَّوَابِ، وَالتَّعْرِيضُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ يَكُونُ أَبْلَغَ مِنَ التَّصْرِيحِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ الْوَجْهَ الَّذِي لِأَجْلِهِ يَفْعَلُونَهُ وَيَعْلَمُ أَنَّ الدَّاعِيَ إِلَيْهِ أَهْوَ الْإِخْلَاصُ أَمِ الرِّيَاءُ وَيَعْلَمُ أَنَّكُمْ تُنْفِقُونَ الْأَحَبَّ الْأَجْوَدَ، أَمِ الْأَخَسَّ الْأَرْذَلَ.

Cevap: İki vecihledir: Birincisi: Onda ceza manası vardır; takdiri şöyledir: “Siz az veya çok her ne infak ederseniz Allah onun karşılığını mutlaka verecektir; çünkü O onu bilir ve O'na hiçbir şey gizli kalmaz.” Böylece O'nun o infakı bilmesi, mükâfat vermekten kinaye kılınmıştır. Bu gibi makamlarda üstü kapalı ifade (ta'riz), açıkça söylemekten daha beliğdir. İkincisi: Allah Teâlâ o infakı hangi maksatla yaptıklarını bilir; onu yapmaya sevk eden saikin ihlas mı yoksa riya mı olduğunu bilir; yine en çok sevilen ve en kaliteli olanı mı yoksa en bayağı ve en değersiz olanı mı infak ettiğinizi bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَقَوْلُهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٠] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنْ شَيْءٍ لِتَبْيِينِ مَا يُنْفِقُونَهُ أَيْ مِنْ شَيْءٍ كَانَ طَيِّبًا تُحِبُّونَهُ أَوْ خَبِيثًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنَّ اللَّهَ به عليم يجازيكم على قدره.

Bil ki bu ayetin benzeri, O'nun: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Her ne hayır işlerseniz Allah onu bilir” kavli ve O'nun: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “Nafaka olarak her ne harcar veya ne adak adarsanız, şüphesiz Allah onu bilir” [Bakara: 270] kavlidir. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: { مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki “min” (مِنْ) edatı infak ettikleri şeyi tebyîn içindir; yani sevdiğiniz temiz bir şey olsun veya kerih gördüğünüz değersiz bir şey olsun her ne harcarsanız şüphesiz Allah onu bilir ve onun miktarına göre size karşılığını verir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٣ الى ٩٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 93-95]

كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)

{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) } “Tevrat indirilmeden önce İsrail'in (Yâkub'un) kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. De ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!’ (93) Bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (94) De ki: ‘Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf (haktan yana) olarak İbrahim'in dinine uyun; o müşriklerden değildi.’ (95)”

اعْلَمْ أَنَّ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ كَانَتْ فِي تَقْرِيرِ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَفِي تَوْجِيهِ الْإِلْزَامَاتِ الْوَارِدَةِ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ فِي هَذَا الْبَابِ.

Bil ki bu ayete kadar olan önceki ayetler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine delalet eden delilleri takrir etme ve bu hususta Ehl-i Kitap üzerine vârit olan ilzâmî hüccetleri yöneltme hakkındaydı.

وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَهِيَ فِي بَيَانِ الْجَوَابِ عَنْ شُبُهَاتِ الْقَوْمِ فَإِنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَدَّعِي أَنَّ كُلَّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا ثُمَّ صَارَ الْبَعْضُ حَرَامًا بَعْدَ أَنْ كَانَ حِلًّا وَالْقَوْمُ نَازَعُوهُ فِي ذَلِكَ وَزَعَمُوا أَنَّ الَّذِي هُوَ الْآنَ حَرَامٌ كَانَ حَرَامًا أَبَدًا.

Bu ayete gelince; bu, o kavmin şüphelerine cevap verme sadedindedir. Zira ayetin zahiri göstermektedir ki o [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bütün yiyeceklerin helal olduğunu, sonra helal iken bazısının haram kılındığını iddia etmekteydi; o kavim ise bu hususta onunla çekişmiş ve şu anda haram olanın ezelden beri haram olduğunu ileri sürmüştü.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْآيَةُ تَحْتَمِلُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يُعَوِّلُونَ فِي إِنْكَارِ شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى إِنْكَارِ النَّسْخِ، فَأَبْطَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِأَنَّ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ فَذَاكَ الَّذِي حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ، كَانَ حَلَالًا ثُمَّ صَارَ حَرَامًا عَلَيْهِ وَعَلَى أَوْلَادِهِ فَقَدْ حَصَلَ النَّسْخُ، فَبَطَلَ قَوْلُكُمْ: النَّسْخُ غَيْرُ جَائِزٍ، ثُمَّ إِنَّ الْيَهُودَ لَمَّا تَوَجَّهَ عَلَيْهِمْ هَذَا السُّؤَالُ أَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ حُرْمَةُ ذَلِكَ الطَّعَامِ الَّذِي حَرَّمَ اللَّهُ بِسَبَبِ أَنَّ إِسْرَائِيلَ حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ، بَلْ زَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ كَانَ حَرَامًا مِنْ لَدُنْ زَمَانِ آدَمَ ﵇ إِلَى هَذَا الزَّمَانِ، فَعِنْدَ هَذَا طَلَبَ الرَّسُولُ ﵇ مِنْهُمْ أَنْ يُحْضِرُوا التَّوْرَاةَ فَإِنَّ التَّوْرَاةَ نَاطِقَةٌ بِأَنَّ بَعْضَ أَنْوَاعِ الطَّعَامِ إِنَّمَا حُرِّمَ بِسَبَبِ أَنَّ إِسْرَائِيلَ

Bunu bildiğinde deriz ki: Ayet birkaç veche muhtemeldir: Birincisi: Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatını inkâr etme hususunda neshin inkârına dayanıyorlardı; Allah Teâlâ ise: “İsrail'in kendisine haram kıldığı müstesna bütün yiyecekler İsrailoğullarına helaldi” beyanıyla onların bu iddiasını boşa çıkardı. Zira onun kendi nefsine haram kıldığı o şey helal idi, sonra kendisine ve zürriyetine haram kılındı; böylece nesh vuku bulmuş oldu ve sizin “nesh caiz değildir” sözünüz bâtıl oldu. Sonra Yahudiler üzerlerine bu soru yöneltilince, Allah'ın haram kıldığı o yiyeceğin haram oluşunun İsrail'in onu kendi nefsine haram kılması sebebiyle olduğunu inkâr ettiler; bilakis bunun Âdem aleyhisselâm zamanından bu zamana kadar haram olduğunu iddia ettiler. İşte bunun üzerine Resûl aleyhisselâm onlardan Tevrat'ı getirmelerini talep etti; zira Tevrat bazı yiyecek türlerinin sırf İsrail'in

حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَخَافُوا مِنَ الْفَضِيحَةِ وَامْتَنَعُوا مِنْ إِحْضَارِ التَّوْرَاةِ، فَحَصَلَ عِنْدَ ذَلِكَ أُمُورٌ كَثِيرَةٌ تُقَوِّي دَلَائِلِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ قَدْ تَوَجَّهَ عَلَيْهِمْ فِي إِنْكَارِ النَّسْخِ، وَهُوَ لَازِمٌ لَا مَحِيصَ عَنْهُ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ظَهَرَ لِلنَّاسِ كَذِبُهُمْ وَأَنَّهُمْ يَنْسُبُونَ إِلَى التَّوْرَاةِ مَا لَيْسَ فِيهَا تَارَةً، وَيَمْتَنِعُونَ عَنِ الْإِقْرَارِ بِمَا هُوَ فِيهَا أُخْرَى وَثَالِثُهَا: أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ كَانَ رَجُلًا أُمِّيًّا لَا يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ فَامْتَنَعَ أَنْ يَعْرِفَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ الْغَامِضَةَ مِنْ عُلُومِ التَّوْرَاةِ إِلَّا بِخَبَرِ السَّمَاءِ فَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ عِلْمِيٌّ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ وَبَيَانِ النَّظْمِ.

onu kendi nefsine haram kılması sebebiyle haram kılındığını açıkça ifade etmekteydi. Onlar ise rezil olmaktan korktular ve Tevrat'ı getirmekten kaçındılar. İşte o esnada Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvet delillerini kuvvetlendiren pek çok husus meydana geldi: Birincisi: Bu itiraz neshin inkârı hususunda onların aleyhine yönelmiştir ve kaçışı olmayan bağlayıcı bir hüccettir. İkincisi: Onların yalancılığı ve kimi zaman Tevrat'ta olmayan şeyleri ona nispet ettikleri, kimi zaman da onda bulunan şeyleri ikrar etmekten kaçındıkları insanlara ayan beyan ortaya çıkmıştır. Üçüncüsü: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem okuma yazma bilmeyen ümmî bir zat idi; Tevrat ilimlerinden olan bu kapalı meseleyi ancak vahiy haberiyle bilmesi mümkündü. İşte bu, ayetin tefsirinde ve nazmının beyanında güzel ve ilmî bir vecihtir.

الْوَجْهُ الثَّانِي:

İkinci Vecih:

أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لَهُ: إِنَّكَ تَدَّعِي أَنَّكَ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَيْفَ تَأْكُلُ لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا مَعَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ حَرَامًا فِي دِينِ إِبْرَاهِيمَ فَجَعَلُوا هَذَا الْكَلَامَ شُبْهَةً طَاعِنَةً فِي صِحَّةِ دَعَوَاهُ، فَأَجَابَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِأَنْ قَالَ: ذَلِكَ كَانَ حِلًّا لِإِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ ﵈، إِلَّا أَنَّ يَعْقُوبَ حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ وَبَقِيَتْ تِلْكَ الْحُرْمَةُ فِي أَوْلَادِهِ فَأَنْكَرَ الْيَهُودُ ذَلِكَ، فَأَمَرَهُمُ الرَّسُولُ ﵇ بِإِحْضَارِ التَّوْرَاةِ وَطَالَبَهُمْ بِأَنْ يَسْتَخْرِجُوا مِنْهَا آيَةً تَدُلُّ عَلَى أَنَّ لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَعَجَزُوا عَنْ ذَلِكَ وَافْتَضَحُوا فَظَهَرَ عِنْدَ هَذَا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ فِي ادِّعَاءِ حُرْمَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇.

Yahudiler ona şöyle dediler: “Sen İbrahim'in milleti (dini) üzere olduğunu iddia ediyorsun; eğer durum böyle olsaydı deve etini ve sütünü nasıl yiyip içebilirdin, oysa bu İbrahim'in dininde haramdı!” Böylece bu sözü onun davasının sıhhatine dil uzatan bir şüphe kıldılar. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu şüpheye şöyle cevap verdi: “Bu, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a ve Yâkub'a aleyhimüsselâm helaldi; ancak Yâkub bir sebepten ötürü onu kendi nefsine haram kıldı ve bu haramlık onun çocuklarında da devam etti.” Yahudiler bunu inkâr edince Resûl aleyhisselâm onlara Tevrat'ı getirmelerini emretti ve onlardan deve etinin ve sütünün İbrahim aleyhisselâm'a haram kılındığına delalet eden bir ayeti Tevrat'tan çıkarmalarını talep etti. Onlar bundan âciz kaldılar ve rezil oldular. İşte bunun üzerine bu şeylerin İbrahim aleyhisselâm'a haram olduğu iddiasında yalancı oldukları ortaya çıktı.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَنْزَلَ قَوْلَهُ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ [الْأَنْعَامِ: ١٤٦] وَقَالَ أَيْضًا: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النِّسَاءِ: ١٦٠] فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَى الْيَهُودِ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى بَغْيِهِمْ وَظُلْمِهِمْ وَقَبِيحِ فِعْلِهِمْ وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنَ الطَّعَامِ حَرَامًا غَيْرَ الطَّعَامِ الْوَاحِدِ الَّذِي حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْيَهُودِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ على أن تلك الأشياء حرمت بعد أنت كَانَتْ مُبَاحَةً، وَذَلِكَ يَقْتَضِي وُقُوعَ النَّسْخِ وَهُمْ يُنْكِرُونَهُ وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِقَبَائِحِ الْأَفْعَالِ، فَلَمَّا حَقَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ أَنْكَرُوا كَوْنَ حُرْمَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُتَجَدِّدَةً، بَلْ زَعَمُوا أَنَّهَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً أَبَدًا، فَطَالَبَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ بِآيَةٍ مِنَ التَّوْرَاةِ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ فَعَجَزُوا عَنْهُ فَافْتَضَحُوا، فَهَذَا وَجْهُ الْكَلَامِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَكُلُّهُ حَسَنٌ مُسْتَقِيمٌ، وَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ.

Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarında veya bağırsaklarında bulunan yahut kemiğe karışan yağları hariç iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz.” [En'âm: 146] ayetini ve yine: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulümleri sebebiyle kendilerine helal kılınmış olan temiz şeyleri onlara haram kıldık” [Nisâ: 160] ayetini indirince; bu ayetler göstermiştir ki Allah Teâlâ bu şeyleri Yahudilere sırf azgınlıkları, zulümleri ve çirkin fiilleri sebebiyle ceza olarak haram kılmıştır ve İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı o tek yiyecek hariç hiçbir yiyecek haram değildi. Bu durum iki yönden Yahudilere pek ağır geldi: Birincisi: Bu durum söz konusu şeylerin önceden mübah iken sonradan haram kılındığına delalet eder; bu da neshin vuku bulduğunu iktiza eder ki onlar bunu inkâr ediyorlardı. İkincisi: Bu durum onların çirkin fiillerle nitelenmiş kimseler olduklarına delalet eder. Bu durum bu iki vecihten kendilerine sabit olunca, bu şeylerin haram kılınışının sonradan olduğunu inkâr ettiler; bilakis bunların ezelden beri haram kılındığını iddia ettiler. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sözlerinin doğruluğuna delalet eden Tevrat'tan bir ayet getirmelerini istedi; onlar bundan âciz kalıp rezil oldular. İşte bu ayetin tefsirindeki izah tarzı budur ve hepsi de güzel ve müstakimdir. Şimdi lafızların tefsirine dönelim.

أَمَّا قَوْلُهُ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “Tevrat indirilmeden önce İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyler hariç, yiyeceğin her türlüsü İsrailoğullarına helal idi.” ayetine gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» كُلُّ الطَّعامِ أَيْ كُلُّ الْمَطْعُومَاتِ أَوْ كُلُّ أَنْوَاعِ الطَّعَامِ وَأَقُولُ:

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { كُلُّ الطَّعامِ } “Yiyeceğin her türlüsü” yani bütün yenebilen şeyler yahut yiyeceklerin bütün çeşitleri demektir. Ben de derim ki:

اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ اللَّفْظَ الْمُفْرَدَ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ هَلْ يُفِيدُ الْعُمُومَ أَمْ لَا؟

İlim ehli, elif-lâm ile belirlenmiş müfred lafzın umum (kapsayıcılık) ifade edip etmeyeceği konusunda ihtilaf etmiştir.

ذَهَبَ قَوْمٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالْأُدَبَاءِ إِلَى أَنَّهُ يُفِيدُهُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَدْخَلَ لَفْظَ كُلُّ عَلَى لَفْظِ الطَّعَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَوْلَا أَنَّ لَفْظَ الطَّعَامِ قَائِمٌ مَقَامَ لَفْظِ الْمَطْعُومَاتِ وَإِلَّا لَمَا جَازَ ذَلِكَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ اسْتَثْنَى عَنْهُ مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ/ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ، فَلَوْلَا دُخُولُ كُلِّ الْأَقْسَامِ تَحْتَ لَفْظِ الطَّعَامِ وَإِلَّا لَمْ يَصِحَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ وَأَكَّدُوا هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا [الْعَصْرِ: ٢، ٣] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا اللَّفْظَ الْمُفْرَدَ بِمَا يُوصَفُ بِهِ لَفْظُ الْجَمْعِ، فَقَالَ: وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقاً لِلْعِبادِ [ق: ١٠، ١١] فَعَلَى هَذَا مَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْإِضْمَارِ الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، أَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّ الِاسْمَ الْمُفْرَدَ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَهُوَ الَّذِي نَظَّرْنَاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ

Fukaha ve edebiyatçılardan bir topluluk, bunun umum ifade ettiği görüşüne varmışlar ve bu hususta birtakım gerekçeler ileri sürmüşlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ bu ayette “kül” (bütün/her) lafzını “et-taâm” (yiyecek) lafzının başına getirmiştir. Şayet “et-taâm” lafzı “mat'ûmât” (yenilen şeyler) lafzının yerine geçiyor olmasaydı bu caiz olmazdı. İkincisi: İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyi ondan istisna etmiştir. İstisna ise, [söz konusu] olmasaydı söze dahil olacak olan şeyi sözden çıkarır. Şayet bütün kısımlar “et-taâm” lafzının altına giriyor olmasaydı, bu istisna sahih olmazdı. Bunu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz insan ziyandadır. Ancak iman edenler müstesna...” [Asr: 2, 3] ayetiyle de teyit etmişlerdir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu müfred lafzı, çoğul lafızların nitelendiği şekilde nitelemiş ve şöyle buyurmuştur: { وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقاً لِلْعِبادِ } “Kullara rızık olarak tomurcukları üst üste dizilmiş yüksek hurma ağaçları [indirdik/bitirdik]” [Kâf: 10, 11]. Buna göre bu mezhebi benimseyen kimse, el-Keşşâf sahibinin zikrettiği takdire (gizli kelime varsayımına) ihtiyaç duymaz. Elif-lâm ile belirlenmiş müfred ismin umum ifade etmeyeceğini söyleyen kimseye gelince -ki bizim fıkıh usulünde benimsediğimiz görüş de budur-

احْتَاجَ إِلَى الْإِضْمَارِ الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .

el-Keşşâf sahibinin zikrettiği takdire ihtiyaç duyar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الطَّعَامُ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُطْعَمُ وَيُؤْكَلُ، وَزَعَمَ بَعْضُ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ اسْمٌ لِلْبُرِّ خَاصَّةً، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى ضَعْفِ هَذَا الْوَجْهِ، لِأَنَّهُ اسْتَثْنَى مِنْ لَفْظِ الطَّعَامِ مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ، وَالْمُفَسِّرُونَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ كَانَ شَيْئًا سِوَى الْحِنْطَةِ، وَسِوَى مَا يُتَّخَذُ مِنْهَا وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْمَاءِ وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي [الْبَقَرَةِ: ٢٤٩] وَقَالَ تَعَالَى: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ [الْمَائِدَةِ: ٥] وَأَرَادَ الذَّبَائِحَ، وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: مَا لَنَا طَعَامٌ إِلَّا الْأَسْوَدَانِ، وَالْمُرَادُ التَّمْرُ وَالْمَاءُ.

İkinci Mesele: Taâm (طعام), tadılan ve yenilen her şeyin adıdır. Ebû Hanîfe'nin -rahmetullâhi aleyh- bazı talebeleri, bunun yalnızca buğdayın adı olduğunu iddia etmişlerdir. Bu ayet ise bu görüşün zayıflığına delalet etmektedir; zira Allah, İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyi “taâm” lafzından istisna etmiştir. Müfessirler ise İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyin buğdaydan ve buğdaydan yapılan şeylerden başka bir şey olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bunu pekiştiren delillerden biri de Allah Teâlâ'nın suyun vasfı hakkındaki: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim ondan tatmazsa şüphesiz bendendir” [Bakara: 249] buyruğudur. Yine Allah Teâlâ: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir” [Mâide: 5] buyurmuş ve burada kastedilen kesilen hayvanlar olmuştur. Âişe radıyallâhu anhâ da şöyle demiştir: “Bizim iki siyah dışında yiyeceğimiz yoktu.” Kastedilen ise hurma ve sudur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْمَطْعُومَاتِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayetin zahiri, yenecek şeylerin tamamının İsrailoğullarına helal olduğuna delalet eder. Sonra el-Kaffâl şöyle demiştir:

لَمْ يَبْلُغْنَا أَنَّهُ كَانَتِ الْمَيْتَةُ مُبَاحَةً لَهُمْ مَعَ أَنَّهَا طَعَامٌ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْخِنْزِيرِ، ثُمَّ قَالَ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَلَى الْأَطْعِمَةِ الَّتِي كَانَ يَدَّعِي الْيَهُودُ فِي وَقْتِ الرَّسُولِ ﷺ أَنَّهَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا تَكُونُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي لَفْظِ الطَّعَامِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، بَلْ لِلْعَهْدِ السَّابِقِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَزُولُ الْإِشْكَالُ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ [الْأَنْعَامِ: ١٤٥] فَإِنَّهُ إِنَّمَا خَرَجَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى أَشْيَاءَ سَأَلُوا عَنْهَا فَعَرَفُوا أَنَّ الْمُحَرَّمَ مِنْهَا كَذَا وَكَذَا دُونَ غَيْرِهِ فَكَذَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

“Leş bir yiyecek olduğu halde onlara mübah olduğuna dair bize bir bilgi ulaşmamıştır; aynı şey domuz için de geçerlidir.” Sonra [el-Kaffâl] şöyle dedi: “Bunun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Yahudilerin İbrahim'e haram kılındığını iddia ettikleri yiyeceklerle ilgili olması muhtemeldir. Bu takdire göre 'et-taâm' lafzındaki elif-lâm istiğrâk (bütün fertleri kapsama) için değil, ahd-i sâbık (önceden bilinen) içindir. Bu takdire göre müşkillik ortadan kalkar. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için leş veya akıtılmış kan yahut domuz eti olmasından başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” [En'âm: 145]. Çünkü bu söz ancak onların sordukları şeyler üzerine çıkmıştır ve böylece haram olanın başkası değil, şunlar ve bunlar olduğu bilinmiştir. İşte bu ayetteki durum da böyledir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْحِلُّ مَصْدَرٌ يُقَالُ: حَلَّ الشَّيْءُ حِلًّا كَقَوْلِكَ: ذَلَّتِ الدَّابَّةُ ذِلًّا وَعَزَّ الرَّجُلُ عِزًّا، وَلِذَلِكَ اسْتَوَى فِي الْوَصْفِ بِهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ وَالْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ قَالَ تَعَالَى: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ [الممتحنة: ١٠] والوصف بالمصدر يفيد المبالغة فههنا الْحِلُّ وَالْمُحَلَّلُ وَاحِدٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي زَمْزَمَ هِيَ حِلٌّ وَبِلٌّ رَوَاهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فَسُئِلَ سُفْيَانُ: مَا حِلٌّ؟ فَقَالَ مُحَلَّلٌ.

Üçüncü Mesele: Hill (حِلّ) bir masdardır. Nitekim “zellet ed-dâbbetü zillen” (binek zelil/itaatkâr oldu) ve “azze er-racülü izzen” (adam aziz oldu) denildiği gibi “halle eş-şey'ü hillen” (şey helal oldu) denir. Bu sebeple onunla nitelemede müzekker, müennes, tekil ve çoğul eşit olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } “Bunlar onlara helal değildir” [Mümtehine: 10]. Masdar ile niteleme mübalağa ifade eder; dolayısıyla burada “el-hill” ile “el-muhallel” (helal kılınan) aynı manadadır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ Zemzem hakkında “O, hilldir ve bildir (helaldir ve şifadır)” demiştir. Bunu Süfyân b. Uyeyne rivayet etmiştir. Süfyân'a: “Hill nedir?” diye sorulmuş, o da: “Helal kılınmıştır” demiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } “İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyler hariç” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الشَّيْءِ الَّذِي حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ:

Birinci Mesele: İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şey hakkında çeşitli görüşler ileri sürerek ihtilaf etmişlerdir. Birincisi:

رَوَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ يَعْقُوبَ مَرِضَ مَرَضًا شَدِيدًا فَنَذَرَ لَئِنْ عَافَاهُ اللَّهُ لَيُحَرِّمَنَّ أَحَبَّ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ عَلَيْهِ، وَكَانَ أَحَبَّ الطَّعَامِ إِلَيْهِ لُحْمَانُ الْإِبِلَ وَأَحَبَّ الشَّرَابِ إِلَيْهِ أَلْبَانُهَا» وَهَذَا قَوْلُ أَبِي الْعَالِيَةِ وَعَطَاءٍ وَمُقَاتِلٍ

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ya'kûb şiddetli bir hastalığa yakalanmıştı. Allah kendisine şifa verirse en sevdiği yiyecek ve içeceği kendisine haram kılmayı adadı. Ona en sevimli gelen yiyecek deve eti, en sevimli gelen içecek ise deve sütüydü.” Bu, Ebü'l-Âliye, Atâ ve Mukâtil'in görüşüdür.

وَالثَّانِي: قِيلَ إِنَّهُ كان به عرق النساء، فَنَذَرَ إِنْ شَفَاهُ/ اللَّهُ أَنْ لَا يَأْكُلَ شَيْئًا مِنَ الْعُرُوقِ الثَّالِثُ: جَاءَ

İkincisi: Onda siyatik (ırku'n-nesâ) hastalığı olduğu, bu sebeple Allah kendisine şifa verirse hiçbir damarı/siniri yememeyi adadığı söylenmiştir. Üçüncüsü:

فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ الَّذِي حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ زَوَائِدُ الْكَبِدِ وَالشَّحْمُ إِلَّا مَا عَلَى الظَّهْرِ،

bazı rivayetlerde, onun kendi nefsine haram kıldığı şeyin karaciğer fazlalıkları ve sırt üzerindeki hariç iç yağlar olduğu geçmiştir.

وَنَقَلَ الْقَفَّالُ ﵀ عَنْ تَرْجَمَةِ التَّوْرَاةِ، أَنَّ يَعْقُوبَ لَمَّا خَرَجَ مِنْ حَرَّانَ إِلَى كَنْعَانَ بعث برداً إِلَى عَيْصُو أَخِيهِ إِلَى أَرْضِ سَاعِيرَ، فَانْصَرَفَ الرَّسُولُ إِلَيْهِ، وَقَالَ: إِنَّ عَيْصُو هُوَ ذَا يَتَلَقَّاكَ وَمَعَهُ أَرْبَعُمِائَةِ رَجُلٍ، فَذُعِرَ يَعْقُوبُ وَحَزِنَ جِدًّا وَصَلَّى وَدَعَا وَقَدَّمَ هَدَايًا لِأَخِيهِ وَذَكَرَ الْقِصَّةَ إِلَى أَنْ ذَكَرَ الْمَلِكَ الَّذِي لَقِيَهُ فِي صُورَةِ رَجُلٍ، فَدَنَا ذَلِكَ الرَّجُلُ وَوَضَعَ أُصْبُعَهُ عَلَى مَوْضِعِ عِرْقِ النَّسَا، فَخُدِّرَتْ تِلْكَ الْعَصَبَةُ وَجَفَّتْ فَمِنْ أَجْلِ هَذَا لَا يَأْكُلُ بَنُو إِسْرَائِيلَ الْعُرُوقَ.

el-Kaffâl -rahmetullâhi aleyh- Tevrat tercümesinden nakletmiştir ki Ya'kûb, Harran'dan Ken'ân'a çıktığında Sâîr toprağındaki kardeşi Îsû'ya elçiler gönderdi. Elçi ona dönüp: “Îsû seni karşılamaya geliyor ve yanında dört yüz adam var” dedi. Ya'kûb çok korktu ve son derece üzüldü; namaz kılıp dua etti ve kardeşine hediyeler sundu. [Kaffâl] kıssayı, onun bir adam suretinde karşılaştığı meleği zikredinceye kadar anlattı. O adam yaklaşıp parmağını siyatik damarının bulunduğu yere koydu; bunun üzerine o sinir uyuştu ve kurudu. İşte bu sebeple İsrailoğulları damarları/sinirleri yemezler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِسْرَائِيلَ حَرَّمَ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ، وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ التَّحْرِيمَ وَالتَّحْلِيلَ إِنَّمَا يَثْبُتُ بِخِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى، فَكَيْفَ صَارَ تَحْرِيمُ يَعْقُوبَ ﵇ سَبَبًا لِحُصُولِهِ الْحُرْمَةَ.

İkinci Mesele: Ayetin zahiri, İsrail'in bunu kendi nefsine haram kıldığına delalet etmektedir. Burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Haram kılma ve helal kılma ancak Allah Teâlâ'nın hitabıyla sabit olur; peki nasıl oldu da Ya'kûb aleyhisselâm'ın haram kılması, haramlığın meydana gelmesinin sebebi kılındı?

أَجَابَ الْمُفَسِّرُونَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا حَرَّمَ شَيْئًا عَلَى نَفْسِهِ فَإِنَّ اللَّهَ يُحَرِّمُهُ عَلَيْهِ أَلَا

Müfessirler buna birkaç yönden cevap vermişlerdir: Birincisi: İnsan kendi nefsine bir şeyi haram kıldığında, Allah'ın da onu ona haram kılması uzak bir ihtimal değildir. Görmez

تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يُحَرِّمُ امْرَأَتَهُ عَلَى نَفْسِهِ بِالطَّلَاقِ، وَيُحَرِّمُ جَارِيَتَهُ بِالْعِتْقِ، فَكَذَلِكَ جَائِزٌ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى إِنْ حَرَّمْتَ شَيْئًا عَلَى نَفْسِكَ فَأَنَا أَيْضًا أُحَرِّمُهُ عَلَيْكَ الثَّانِي: أَنَّهُ ﵊ رُبَّمَا اجْتَهَدَ فَأَدَّى اجْتِهَادُهُ إِلَى التَّحْرِيمِ، فَقَالَ بِحُرْمَتِهِ وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الِاجْتِهَادَ جَائِزٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ رُؤَسَاءُ أُولِي الْأَبْصَارِ وَالثَّانِي: قَالَ: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [النِّسَاءِ: ٨٣] مَدَحَ الْمُسْتَنْبِطِينَ وَالْأَنْبِيَاءُ أَوْلَى بِهَذَا الْمَدْحِ وَالثَّالِثُ: قَالَ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﵊ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٣] فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْإِذْنُ بِالنَّصِّ، لَمْ يَقُلْ: لِمَ أَذِنْتَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ بِالِاجْتِهَادِ الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَا طاعة إلا وَلِلْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فِيهَا أَعْظَمُ نَصِيبٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ اسْتِنْبَاطَ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِطَرِيقِ الِاجْتِهَادِ طَاعَةٌ عَظِيمَةٌ شَاقَّةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فِيهَا نَصِيبٌ لَا سِيَّمَا وَمَعَارِفُهُمْ أَكْثَرُ وَعُقُولُهُمْ أَنْوَرُ وَأَذْهَانُهُمْ أَصْفَى وَتَوْفِيقُ اللَّهِ وَتَسْدِيدُهُ مَعَهُمْ أَكْثَرُ، ثُمَّ إِذَا حَكَمُوا بِحُكْمٍ بِسَبَبِ الِاجْتِهَادِ يَحْرُمُ عَلَى الْأُمَّةِ مُخَالَفَتُهُمْ فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ كَمَا أَنَّ الْإِجْمَاعَ إِذَا انْعَقَدَ عَلَى الِاجْتِهَادِ فَإِنَّهُ يَحْرُمُ مُخَالَفَتُهُ وَالْأَظْهَرُ الْأَقْوَى أَنَّ إِسْرَائِيلَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنَّمَا حَرَّمَ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ بِسَبَبِ الِاجْتِهَادِ إِذْ لَوْ كَانَ ذَلِكَ بِالنَّصِّ لَقَالَ إِلَّا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى إِسْرَائِيلَ فَلَمَّا أَضَافَ التَّحْرِيمَ إِلَى إِسْرَائِيلَ دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ بِالِاجْتِهَادِ وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: الشافعي يحلل لهم الْخَيْلِ وَأَبُو حَنِيفَةَ يُحَرِّمُهُ بِمَعْنَى أَنَّ اجْتِهَادَهُ أَدَّى إِلَيْهِ فَكَذَا هَاهُنَا.

misin ki insan, karısını boşamak suretiyle ve cariyesini de azat etmek suretiyle kendi nefsine haram kılar. İşte bunun gibi, Allah Teâlâ'nın: “Sen bir şeyi kendi nefsine haram kılarsan, ben de onu sana haram kılarım” buyurması caizdir. İkincisi: O [peygamber] aleyhisselâm belki de içtihat etmiş ve içtihadı haram kılmaya götürmüş, o da haram olduğuna hükmetmiştir. Peygamberlerden içtihadın caiz olduğunu şu vecihlerden dolayı söyledik: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” [Haşr: 2] buyruğudur. Şüphe yok ki peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- basiret sahiplerinin önderleridir. İkincisi: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “...onu aralarından hüküm çıkarabilenler (istinbat edenler) elbette bilirlerdi” [Nisâ: 83] buyurarak istinbat edenleri övmüştür; peygamberler ise bu övgüye en layık olanlardır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Muhammed aleyhisselâm'a: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin; niçin onlara izin verdin?” [Tevbe: 43] buyurmuştur. Şayet o izin verme nass ile olsaydı, “Niçin izin verdin?” buyurmazdı. Bu da onun içtihat ile olduğuna delalet eder. Dördüncüsü: Hiçbir itaat yoktur ki onda peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- en büyük nasibi olmasın. Şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın hükümlerini içtihat yoluyla istinbat etmek meşakkatli, yüce bir itaattir. Dolayısıyla peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- onda bir payı olması vaciptir; bilhassa onların marifetleri daha çok, akılları daha nurlu, zihinleri daha berrak, Allah'ın muvaffak kılması ve doğrultması da onlarla birlikte daha fazladır. Sonra onlar içtihat sebebiyle bir hüküm verdiklerinde, ümmetin o hükümde onlara muhalefet etmesi haram olur; nitekim icma içtihat üzerine vaki olduğunda ona muhalefet etmek haram olur. En zahir ve en kuvvetli olan şudur ki, İsrail -salavâtullâhi aleyh- bunu kendi nefsine ancak içtihat sebebiyle haram kılmıştır; zira bu nass ile olsaydı “Allah'ın İsrail'e haram kıldığı hariç” derdi. Haram kılmayı İsrail'e nispet edince bu durum, bunun içtihat ile olduğuna delalet etti. Bu tıpkı, “Şâfiî at etini helal kılar, Ebû Hanîfe ise haram kılar” denmesi gibidir; yani içtihatları onları bu sonuca ulaştırmıştır. İşte burada da durum böyledir.

الثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنَّ التَّحْرِيمَ فِي شَرْعِهِ كَالنَّذْرِ فِي شَرْعِنَا، فَكَمَا يَجِبُ عَلَيْنَا الْوَفَاءُ بِالنَّذْرِ كَانَ يَجِبُ فِي شَرْعِهِ الْوَفَاءُ بِالتَّحْرِيمِ.

Üçüncüsü: Onun şeriatında haram kılmanın (tahrîm), bizim şeriatımızdaki adak (nezir) gibi olması muhtemeldir. Bizim üzerimize adağı yerine getirmek nasıl vacip ise, onun şeriatında da haram kılmayı yerine getirmek öylece vacip idi.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا لَوْ كَانَ فَإِنَّهُ كَانَ مُخْتَصًّا بِشَرْعِهِ أَمَّا فِي شرعنا فهو غير ثابت قال تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ/ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ [التَّحْرِيمِ: ١] الرَّابِعُ: قَالَ الْأَصَمُّ: لَعَلَّ نَفْسَهُ كَانَتْ مَائِلَةً إِلَى أَكْلِ تِلْكَ الْأَنْوَاعِ فَامْتَنَعَ مِنْ أَكْلِهَا قَهْرًا لِلنَّفْسِ وَطَلَبًا لِمَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى، كما يفعله كثير من الزهاد فعبر من ذَلِكَ الِامْتِنَاعِ بِالتَّحْرِيمِ الْخَامِسُ: قَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ إِنَّهُ يَجُوزُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَقُولَ لِعَبْدِهِ: احْكُمْ فَإِنَّكَ لَا تَحْكُمُ إِلَّا بِالصَّوَابِ فَلَعَلَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ كَانَتْ مِنْ هَذَا الْبَابِ، وَلِلْمُتَكَلِّمِينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مُنَازَعَاتٌ كَثِيرَةٌ ذَكَرْنَاهَا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ.

Bil ki bu durum böyle olmuş olsa bile yalnızca onun şeriatına mahsustur; bizim şeriatımızda ise sabit değildir. Nitekim Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ } “Ey Peygamber! Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun?” [Tahrîm: 1] buyurmuştur. Dördüncüsü: el-Esamm şöyle demiştir: Muhtemeldir ki nefsi o yiyecek türlerini yemeye meyletmişti; o da nefsini kahretmek ve Allah Teâlâ'nın rızasını aramak gayesiyle onları yemekten kaçındı; nitekim birçok zahidin yaptığı gibi. İşte bu kaçınma “tahrîm” (haram kılma) lafzıyla ifade edilmiştir. Beşincisi: Kelamcılardan bir topluluk şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın kuluna “Hükmet, zira sen ancak doğru olanla hükmedersin” demesi caizdir. Muhtemeldir ki bu hadise de bu kabildendi. Kelamcıların bu meselede fıkıh usulünde zikrettiğimiz pek çok ihtilafları vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ فَقَدْ حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ فَحَكَمَ بِحِلِّ كُلِّ أَنْوَاعِ الْمَطْعُومَاتِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ اسْتَثْنَى عَنْهُ مَا حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ، فَوَجَبَ بِحُكْمِ الِاسْتِثْنَاءِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ حَرَامًا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Bu ayetin zahiri, İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyi Allah'ın da İsrailoğullarına haram kıldığına delalet etmektedir. Çünkü Allah Teâlâ: { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “Bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi” buyurarak İsrailoğullarına bütün yiyecek çeşitlerinin helal olduğuna hükmetmiş, sonra da İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şeyi bundan istisna etmiştir. Dolayısıyla istisnanın hükmü gereği, bunun İsrailoğullarına haram olması gerekmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ فَالْمَعْنَى أَنَّ قَبْلَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ كُلُّ أَنْوَاعِ الْمَطْعُومَاتِ سِوَى مَا حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ، أَمَّا بَعْدَ التَّوْرَاةِ فَلَمْ يَبْقَ كَذَلِكَ بَلْ حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً، رُوِيَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا إِذَا أَتَوْا بِذَنْبٍ عَظِيمٍ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الطَّعَامِ، أَوْ سَلَّطَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا لِهَلَاكٍ أَوْ مَضَرَّةٍ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النِّسَاءِ: ١٦٠] .

Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ } “Tevrat indirilmeden önce” buyruğuna gelince; mana şudur: Tevrat'ın indirilmesinden önce, İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şey müstesna, bütün yiyecek türleri İsrailoğullarına helal idi. Tevrat'tan sonra ise durum böyle kalmadı; bilakis Allah Teâlâ onlara birçok türü haram kıldı. Rivayet edildiğine göre İsrailoğulları büyük bir günah işlediklerinde Allah onlara yiyecek türlerinden bir türü haram kılar yahut helak veya zarar vermesi için üzerlerine bir şeyi musallat ederdi. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulümleri sebebiyle kendilerine helal kılınmış olan temiz şeyleri onlara haram kıldık” [Nisâ: 160].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ نَازَعُوا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَمَّا لِأَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّ تَحْرِيمَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ كَانَ مَوْجُودًا مِنْ لَدُنْ آدَمَ ﵇ إِلَى هَذَا الزَّمَانِ، فَكَذَّبَهُمْ رسول الله ﷺ في ذَلِكَ، وَإِمَّا لِأَنَّ الرَّسُولَ ﷺ ادَّعَى كَوْنَ هَذِهِ الْمَطْعُومَاتِ مُبَاحَةً فِي الزمان القديم، وأنها إنها حُرِّمَتْ بِسَبَبِ أَنَّ إِسْرَائِيلَ حَرَّمَهَا عَلَى نَفْسِهِ، فَنَازَعُوهُ فِي ذَلِكَ، فَطَلَبَ الرَّسُولُ ﵇ إِحْضَارَ التَّوْرَاةِ لِيَسْتَخْرِجَ مِنْهَا الْمُسْلِمُونَ

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!” buyurdu. Bu da göstermektedir ki o kavim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile münakaşa etmiştir; ya bu şeylerin haram kılınışının Âdem aleyhisselâm'dan bu zamana kadar mevcut olduğunu iddia ettikleri için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları bu hususta yalanlamıştır; ya da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu yiyeceklerin eski zamanda mübah olduğunu ve bunların ancak İsrail'in kendi nefsine haram kılması sebebiyle haram kılındığını iddia etmiş, onlar da bu hususta kendisiyle münakaşa etmişlerdir. Bunun üzerine Resûl aleyhisselâm, Müslümanlar

مِنْ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ آيَةً مُوَافِقَةً لِقَوْلِ الرَّسُولِ، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ، فَالتَّفْسِيرُ ظَاهِرٌ، وَلِمُنْكِرِيِ الْقِيَاسِ أَنْ يَحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّسُولَ ﵇ طَالَبَهُمْ فِيمَا ادَّعَوْهُ بِكِتَابِ اللَّهِ، وَلَوْ كَانَ الْقِيَاسُ حُجَّةً لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ هَذَا الْحُكْمِ فِي التَّوْرَاةِ عَدَمُهُ، لِأَنَّا نُثْبِتُهُ بِالْقِيَاسِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ النِّزَاعَ مَا وَقَعَ فِي حُكْمٍ شَرْعِيٍّ، وَإِنَّمَا وَقَعَ فِي أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ، هَلْ كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَانِ إِبْرَاهِيمَ وَسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَمْ لَا؟

ve Ehl-i Kitap âlimleri içinden Resûl'ün sözüne muvafık bir ayeti oradan çıkarsınlar diye Tevrat'ın getirilmesini istemiştir. Her iki vecihte de tefsir açıktır. Kıyası inkâr edenler bu ayetle delil getirebilirler; zira Resûl aleyhisselâm iddia ettikleri hususta onlardan Allah'ın Kitabı'nı talep etmiştir. Şayet kıyas delil olsaydı, onların: “Bu hükmün Tevrat'ta bulunmaması onun yokluğunu gerektirmez; çünkü biz onu kıyasla sabit kılarız” deme hakları olurdu. Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: İhtilaf şer'î bir hükümde vuku bulmamış, ancak bu hükmün İbrahim ve diğer peygamberler -aleyhimüsselâm- zamanında var olup olmadığı konusunda vuku bulmuştur.

وَمِثْلُ هَذَا لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ إِلَّا بِالنَّصِّ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى طَالَبَهُمُ الرَّسُولُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، بِنَصِّ التَّوْرَاةِ.

Bunun gibisi ise ancak nass ile sabit kılınabilir. İşte bu manadan ötürü Resûl -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- onlardan Tevrat'ın nassını talep etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ

Sonra Allah Teâlâ: { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Artık kim Allah'a karşı yalan uydurursa...” buyurdu.

الِافْتِرَاءُ اخْتِلَاقُ الْكَذِبِ، وَالْفِرْيَةُ الْكَذِبُ وَالْقَذْفُ، وَأَصْلُهُ مِنْ فَرْيِ الْأَدِيمِ، وَهُوَ قَطْعُهُ، فَقِيلَ لِلْكَذِبِ افْتِرَاءٌ، لِأَنَّ الْكَاذِبَ يَقْطَعُ بِهِ فِي/ الْقَوْلِ مِنْ غَيْرِ تَحْقِيقٍ فِي الْوُجُودِ.

İftirâ (افتراء), yalan uydurmaktır. Firye (فرية) ise yalan ve iftira/itham demektir; aslı deriyi kesmek anlamına gelen “faryü'l-edîm”den gelir. Yalana iftira denmiştir; çünkü yalancı kimse, varlıkta bir gerçekliği olmaksızın sözde [hükmü] kesin olarak kesip atar.

ثُمَّ قَالَ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ

Sonra: { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bundan sonra” buyurdu.

أَيْ مِنْ بَعْدِ ظُهُورِ الْحُجَّةِ بِأَنَّ التَّحْرِيمَ إِنَّمَا كَانَ مِنْ جِهَةِ يَعْقُوبَ، وَلَمْ يَكُنْ مُحَرَّمًا قَبْلَهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Yani haram kılmanın ancak Ya'kûb tarafından olduğuna ve ondan önce haram olmadığına dair delil ortaya çıktıktan sonra... { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “...işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

الْمُسْتَحِقُّونَ لِعَذَابِ اللَّهِ لِأَنَّ كُفْرَهُمْ ظُلْمٌ مِنْهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَلِمَنْ أَضَلُّوهُ عَنِ الدِّينِ.

[Yani] Allah'ın azabını hak edenlerdir; çünkü onların inkârları, hem kendi nefislerine hem de dinden saptırdıkları kimselere karşı bir zulümdür.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ صَدَقَ اللَّهُ ويحتمل وجوهاًأحدها: قُلْ صَدَقَ فِي أَنَّ ذَلِكَ النَّوْعَ مِنَ الطَّعَامِ صَارَ حَرَامًا عَلَى إِسْرَائِيلَ وَأَوْلَادِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ حَلَالًا لَهُمْ، فَصَحَّ الْقَوْلُ بِالنَّسْخِ، وَبَطَلَتْ شُبْهَةُ الْيَهُودِ وَثَانِيهَا: صَدَقَ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ إِنَّ لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا كَانَتْ مُحَلَّلَةً لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ وَإِنَّمَا حُرِّمَتْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ لِأَنَّ إِسْرَائِيلَ حَرَّمَهَا عَلَى نَفْسِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَمَّا أَفْتَى بِحِلِّ لُحُومِ الْإِبِلِ وَأَلْبَانِهَا، فَقَدْ أَفْتَى بِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَثَالِثُهَا: صَدَقَ اللَّهُ فِي أَنَّ سَائِرَ الْأَطْعِمَةِ كَانَتْ مُحَلَّلَةً لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَنَّهَا إِنَّمَا حُرِّمَتْ عَلَى الْيَهُودِ جَزَاءً عَلَى قَبَائِحِ أَفْعَالِهِمْ.

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ صَدَقَ اللَّهُ } “De ki: Allah doğru söylemiştir” buyurdu. Bunun birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: De ki, o yiyecek türünün önceden onlara helal iken sonradan İsrail'e ve çocuklarına haram kılındığı hususunda [Allah] doğru söylemiştir. Böylece nesih görüşü sahih olmuş, Yahudilerin şüphesi de boşa çıkmıştır. İkincisi: Deve etinin ve sütünün İbrahim aleyhisselâm'a helal olduğu ve bunların İsrailoğullarına sırf İsrail'in kendi nefsine haram kılması sebebiyle haram kılındığı sözünde Allah doğru söylemiştir. Böylece sabit olmuştur ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem deve eti ve sütünün helalliğine fetva verdiğinde İbrahim'in milletiyle fetva vermiştir. Üçüncüsü: Diğer yiyeceklerin İsrailoğullarına helal olduğu ve bunların Yahudilere ancak çirkin fiillerinin cezası olarak haram kılındığı hususunda Allah doğru söylemiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً أَيِ اتَّبِعُوا مَا يَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ مِنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَسَوَاءٌ قَالَ: مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا، أَوْ قَالَ: مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنِيفِ لِأَنَّ الْحَالَ وَالصِّفَةَ سَوَاءٌ فِي الْمَعْنَى.

Sonra Allah Teâlâ: { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Öyleyse hanîf olarak İbrahim'in dinine uyun!” buyurdu. Yani Muhammed'in -salavâtullâhi aleyh- sizi çağırdığı İbrahim'in dinine uyun! İster “millete İbrâhîme hanîfen” densin, isterse “millete İbrâhîme el-hanîfi” densin fark etmez; çünkü hal ile sıfat mana bakımından aynıdır.

ثُمَّ قَالَ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَيْ لَمْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَلَا عَبَدَ سِوَاهُ، كَمَا فَعَلَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ عِبَادَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، أَوْ كَمَا فَعَلَهُ الْعَرَبُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، أَوْ كَمَا فَعَلَهُ الْيَهُودُ من ادعاء أن عزير ابْنُ اللَّهِ، وَكَمَا فَعَلَهُ النَّصَارَى مِنَ ادِّعَاءِ أَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ اللَّهِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ مُحَمَّدًا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فِي الْفُرُوعِ وَالْأُصُولِ.

Sonra: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, müşriklerden değildi” buyurdu. Yani bazılarının güneşe ve aya tapması gibi veya Arapların putlara tapması gibi yahut Yahudilerin Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmesi ve Hristiyanların Mesih'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmesi gibi, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmadı ve O'ndan başkasına ibadet etmedi. Bundan maksat; Muhammed'in -salavâtullâhi aleyh- hem furûda (ameli hükümlerde) hem de usulde (inanç esaslarında) İbrahim aleyhisselâm'ın dini üzere olduğunu açıklamaktır.

أَمَّا في الفروع، فلما ثبت أن الحكم بِحِلِّهِ كَانَ إِبْرَاهِيمُ قَدْ حَكَمَ بِحِلِّهِ أَيْضًا، وَأَمَّا فِي الْأُصُولِ فَلِأَنَّ مُحَمَّدًا صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ لَا يَدْعُو إِلَّا إِلَى التَّوْحِيدِ، وَالْبَرَاءَةِ عَنْ كُلِّ مَعْبُودٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَمَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ إلا على هذا الدين.

Furûa gelince; helal olduğuna hükmettiği şeyin İbrahim'in de helalliğine hükmettiği şey olduğu sabit olmuştur. Usule gelince; çünkü Muhammed -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh- yalnızca tevhide ve Allah Teâlâ'dan başka her mabuttan berî olmaya davet etmektedir; İbrahim -salavâtullâhi aleyhi ve selâmühû- da ancak bu din üzere idi.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٦ الى ٩٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 96-97]

إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧)

{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧) } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev (mabet), âlemlere pek bereketli ve hidayet kaynağı olarak Mekke'de kurulan o [Ev]dir. (96) Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Oraya yol bulabilen kimsenin o Evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz ki Allah âlemlerden müstağnidir. (97)”

[قوله تعالى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ] قوله تعالى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ، فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْجَوَابُ عَنْ شُبْهَةٍ أُخْرَى مِنْ شُبَهِ الْيَهُودِ فِي إِنْكَارِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ لَمَّا حَوَّلَ الْقِبْلَةَ إِلَى الْكَعْبَةِ طَعَنَ الْيَهُودُ فِي نُبُوَّتِهِ،

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” buyruğu] Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ، فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, âlemlere pek bereketli ve hidayet kaynağı olarak Mekke'de kurulan o [Ev]dir. Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur.” buyruğunun kendinden önceki ayetle irtibatı hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan maksat, Yahudilerin Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini inkâr etme hususundaki şüphelerinden bir diğerine cevap vermektir. Şöyle ki: O aleyhisselâm kıbleyi Kâbe'ye çevirdiğinde Yahudiler onun peygamberliğine dil uzattılar

وَقَالُوا إِنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ أَفْضَلُ مِنَ الْكَعْبَةِ وَأَحَقُّ/ بِالِاسْتِقْبَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ وُضِعَ قَبْلَ الْكَعْبَةِ، وَهُوَ أَرْضُ الْمَحْشَرِ، وَقِبْلَةُ جُمْلَةِ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ تَحْوِيلُ الْقِبْلَةِ مِنْهُ إِلَى الْكَعْبَةِ بَاطِلًا، فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْكَعْبَةَ أَفْضَلُ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَأَشْرَفُ، فَكَانَ جَعْلُهَا قِبْلَةً أَوْلَى وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بَيَانُ أَنَّ النَّسْخَ هَلْ يَجُوزُ أَمْ لَا؟ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَدَلَّ عَلَى جَوَازِهِ بِأَنَّ الْأَطْعِمَةَ كَانَتْ مُبَاحَةً لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ بَعْضَهَا، وَالْقَوْمُ نَازَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِيهِ، وَأَعْظَمُ الْأُمُورِ الَّتِي أَظْهَرَ رَسُولُ اللَّهِ نَسْخَهَا هُوَ الْقِبْلَةُ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانَ مَا لِأَجْلِهِ حُوِّلَتِ الْكَعْبَةُ، وَهُوَ كَوْنُ الْكَعْبَةِ أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهَا الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٥] وَكَانَ مِنْ أَعْظَمِ شِعَارِ مِلَّةٍ إِبْرَاهِيمَ الْحَجُّ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَضِيلَةَ الْبَيْتِ، لِيُفَرِّعَ عَلَيْهِ إِيجَابَ الْحَجِّ الرَّابِعُ: أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى زَعَمَ كُلُّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَقَدْ سَبَقَتْ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ كَذِبَهُمْ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ حَجَّ الْكَعْبَةِ كَانَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لَا يَحُجُّونَ، فَيَدُلُّ هَذَا عَلَى كَذِبِهِمْ فِي ذَلِكَ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

ve Beytülmakdis'in Kâbe'den daha faziletli olduğunu ve yönelmeye daha layık bulunduğunu söylediler. Zira o Kâbe'den önce kurulmuştur, mahşer yeridir ve bütün peygamberlerin kıblesidir. Durum böyle olunca kıblenin ondan Kâbe'ye çevrilmesi batıldır [dediler]. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” buyruğuyla buna cevap verdi ve Kâbe'nin Beytülmakdis'ten daha faziletli ve daha şerefli olduğunu açıkladı; dolayısıyla oranın kıble yapılması daha evladır. İkincisi: Önceki ayetten maksat neshin caiz olup olmadığını beyan etmektir. Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem neshin caiz olduğuna, yiyeceklerin İsrailoğullarına mübah iken sonra Allah Teâlâ'nın bunlardan bir kısmını haram kılmasıyla delil getirmiş, o kavim ise bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile münakaşa etmişti. Resûlullah'ın neshini ortaya koyduğu en büyük iş ise kıbledir. Bu yüzden Allah Teâlâ bu ayette, kıblenin Kâbe'ye çevrilme gerekçesini -ki o da Kâbe'nin diğer yerlerden daha faziletli olmasıdır- zikretmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ önceki ayette: { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Öyleyse hanîf olarak İbrahim'in dinine uyun; o müşriklerden değildi” [Âl-i İmrân: 95] buyurunca ve hac da İbrahim dininin en büyük şiarından olunca; haccın farz kılınışını buna bina etmek için bu ayette Beyt'in faziletini zikretmiştir. Dördüncüsü: Yahudiler ve Hristiyanların her bir fırkası kendisinin İbrahim'in dini üzere olduğunu iddia etmiştir. Bu münazara önceki ayetlerde geçmişti. Allah Teâlâ Kâbe haccının İbrahim'in dini olduğu, Yahudi ve Hristiyanların ise hac yapmadıkları cihetinden onların yalancı olduklarını açıkladı. Dolayısıyla bu durum, onların bu iddialarındaki yalancılıklarına delalet eder. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْمُحَقِّقُونَ الْأَوَّلُ: هُوَ الْفَرْدُ السَّابِقُ، فَإِذَا قَالَ: أَوَّلُ عَبْدٍ أَشْتَرِيهِ فَهُوَ حُرٌّ فَلَوِ اشْتَرَى عَبْدَيْنِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى لَمْ يُعْتَقْ أَحَدٌ مِنْهُمَا لِأَنَّ الْأَوَّلَ هُوَ الْفَرْدُ، ثُمَّ لَوِ اشْتَرَى فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ عَبْدًا وَاحِدًا لَمْ يُعْتَقْ، لِأَنَّ شَرْطَ الْأَوَّلِ كَوْنُهُ سَابِقًا فَثَبَتَ أَنَّ الْأَوَّلَ هُوَ الْفَرْدُ السَّابِقُ.

Birinci Mesele: Muhakkikler şöyle demişlerdir: “Evvel” (ilk/birinci), önde gelen tekil ferttir. Dolayısıyla bir kimse: “Satın alacağım ilk köle hürdür” der de ilk seferde iki köle satın alırsa, bunlardan hiçbiri azat olmaz; çünkü evvel olan tekil ferttir. Sonra ikinci seferde tek bir köle satın alacak olsa yine azat olmaz; çünkü evvel olmanın şartı önde/önce gelmiş olmaktır. Böylece evvelin önde gelen tekil fert olduğu sabit olmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَا أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ ظَهَرَ فِي الْأَرْضِ، بَلْ ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ، وَكَوْنُهُ مَوْضُوعًا لِلنَّاسِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُشْتَرَكًا فِيهِ بَيْنَ جَمِيعِ النَّاسِ، فَأَمَّا سَائِرُ الْبُيُوتِ فَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُخْتَصًّا بِوَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ فَلَا يَكُونُ شَيْءٌ مِنَ الْبُيُوتِ مَوْضُوعًا لِلنَّاسِ، وَكَوْنُ الْبَيْتِ مُشْتَرَكًا فِيهِ بَيْنَ كُلِّ النَّاسِ، لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ الْبَيْتُ مَوْضُوعًا لِلطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ وَقِبْلَةً لِلْخَلْقِ، فَدَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْبَيْتَ وَضَعَهُ اللَّهُ مَوْضِعًا لِلطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ وَالْعِبَادَاتِ فَيَدْخُلُ فِيهِ كَوْنُ هَذَا الْبَيْتِ قِبْلَةً لِلصَّلَوَاتِ، وَمَوْضِعًا لِلْحَجِّ، وَمَكَانًا يَزْدَادُ ثَوَابُ الْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ فِيهِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” buyruğu, onun Allah Teâlâ'nın yarattığı ilk ev olduğuna ya da yeryüzünde ortaya çıkan ilk ev olduğuna delalet etmez; bilakis ayetin zahiri, onun insanlar için kurulan ilk ev olduğuna delalet eder. Onun insanlar için kurulmuş olması ise bütün insanlar arasında onda ortaklık bulunmasını iktiza eder. Diğer evlere gelince, onların her biri insanlardan bir ferde mahsus olur; dolayısıyla hiçbir ev bütün insanlar için kurulmuş olmaz. Bir evin bütün insanlar arasında ortak olması ise ancak o evin itaatler ve ibadetler için kurulmuş ve mahlukata kıble kılınmış olmasıyla hasıl olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } buyruğu, Allah'ın bu Evi itaatlerin, hayırların ve ibadetlerin mahalli olarak koyduğuna delalet etmiştir. Böylece bu Ev'in namazlar için kıble olması, hac mahalli olması ve içinde ibadet ile itaatlerin sevabının katlandığı bir mekân olması da buna dahil olur.

فَإِنْ قِيلَ: كَوْنُهُ أَوَّلًا فِي هَذَا الْوَصْفِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ لَهُ ثَانٍ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ يُشَارِكُهُ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ الَّتِي مِنْهَا وُجُوبُ حَجِّهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.

Şayet: “Onun bu vasıfta ilk olması bir ikincisinin bulunmasını gerektirir; bu da Beytülmakdis'in, haccının farz oluşu gibi bu sıfatlarda ona ortak olmasını iktiza eder; oysa durumun böyle olmadığı malumdur” denilirse;

وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ الْأَوَّلِ: فِي اللُّغَةِ اسْمٌ لِلشَّيْءِ الَّذِي يُوجَدُ ابْتِدَاءً، سَوَاءٌ حَصَلَ عَقِيبَهُ شَيْءٌ آخَرُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، يُقَالُ: هَذَا أَوَّلُ قُدُومِي مَكَّةَ، وَهَذَا أَوَّلُ مَالٍ أَصَبْتُهُ/ وَلَوْ قَالَ: أَوَّلُ عَبْدٍ مَلَكْتُهُ فَهُوَ حُرٌّ فَمَلَكَ عَبْدًا عُتِقَ وَإِنْ لَمْ يَمْلِكْ بَعْدَهُ عَبْدًا آخَرَ، فَكَذَا هُنَا، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ أَيْ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِطَاعَاتِ النَّاسِ وَعِبَادَاتِهِمْ وَبَيْتُ الْمَقْدِسِ يُشَارِكُهُ فِي كَوْنِهِ بَيْتًا مَوْضُوعًا لِلطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ، بِدَلِيلِ

Cevap iki yöndendir: Birincisi: “Evvel” lafzı lügatte, peşinden başka bir şey gelsin ya da gelmesin, başlangıçta var olan şeyin adıdır. Nitekim “Bu Mekke'ye ilk gelişimdir”, “Bu elde ettiğim ilk maldır” denir. Şayet bir kimse: “Sahip olacağım ilk köle hürdür” dese ve bir köleye sahip olsa, ondan sonra başka bir köleye sahip olmasa bile o köle azat olur. İşte burada da durum böyledir. İkincisi: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” buyruğundan maksat; insanların itaatleri ve ibadetleri için kurulan ilk ev demektir. Beytülmakdis ise itaatler ve ibadetler için kurulmuş bir ev olma vasfında ona ortaktır; nitekim

قَوْلِهِ ﵊: «لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثِ مَسَاجِدَ: الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى، وَمَسْجِدِي هَذَا»

o [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Yolculuk ancak üç mescide yapılır: Mescid-i Harâm, Mescid-i Aksâ ve benim şu mescidim” hadisi buna delildir.

فَهَذَا الْقَدْرُ يَكْفِي فِي صِدْقِ كَوْنِ الْكَعْبَةِ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ، وَأَمَّا أَنْ يَكُونَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ مُشَارِكًا لَهُ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ حَتَّى فِي وُجُوبِ الْحَجِّ، فَهَذَا غَيْرُ لَازِمٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İşte bu miktar, Kâbe'nin insanlar için kurulan ilk ev olmasının doğruluğu için kâfidir. Beytülmakdis'in haccın farz oluşuna varıncaya kadar her hususta ona ortak olmasına gelince, bu zorunlu değildir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَوْنَهُ أَوَّلًا

İkinci Mesele: Bil ki { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, pek bereketli olarak Mekke'de kurulan o [Ev]dir” buyruğundan maksadın, onun kuruluş ve bina bakımından ilk olması

فِي الْوَضْعِ وَالْبِنَاءِ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَوْنَهُ أَوَّلًا فِي كَوْنِهِ مُبَارَكًا وَهُدًى فَحَصَلَ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَوَّلٌ فِي الْبِنَاءِ وَالْوَضْعِ، وَالذَّاهِبُونَ إِلَى هَذَا الْمَذْهَبِ لَهُمْ أَقْوَالٌ أَحَدُهَا: مَا رَوَى الْوَاحِدِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي «الْبَسِيطِ» بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْبَيْتَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ شَيْئًا مِنَ الْأَرَضِينَ، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: خَلَقَ اللَّهُ مَوْضِعَ هَذَا الْبَيْتِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ شَيْئًا مِنَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ سَنَةٍ، وَإِنَّ قَوَاعِدَهُ لَفِي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَى

muhtemel olduğu gibi, mübarek ve hidayet kaynağı oluşunda ilk olması da muhtemeldir. Böylece müfessirler bu ayetin tefsirinde iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Onun bina ve kuruluş bakımından ilk olduğudur. Bu mezhebi benimseyenlerin de birtakım görüşleri vardır: Birincisi: Vâhidî'nin -rahimehullâhu teâlâ- el-Basît adlı eserinde senediyle Mücâhid'den rivayet ettiği şu sözdür: “Allah Teâlâ bu Evi yeryüzünden hiçbir şeyi yaratmadan önce yaratmıştır.” Başka bir rivayette: “Allah bu Ev'in yerini, yeryüzünden hiçbir şeyi yaratmadan iki bin yıl önce yarattı ve onun temelleri en alttaki yedinci yerdedir.”

وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رِضْوَانُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ مَلَائِكَتَهُ فَقَالَ ابْنُوا لِي فِي الْأَرْضِ بَيْتًا عَلَى مِثَالِ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ وَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ فِي الْأَرْضِ أَنْ يَطُوفُوا بِهِ كَمَا يَطُوفُ أَهْلُ السَّمَاءِ بِالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ، وَهَذَا كَانَ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ» .

Yine Muhammed b. Alî b. el-Hüseyn b. Alî b. Ebî Tâlib -rıdvânullâhi teâlâ aleyhim ecmaîn- babasından, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: “Allah Teâlâ meleklerini gönderdi ve: 'Yeryüzünde benim için Beyt-i Ma'mûr'un timsali üzere bir ev inşa edin' buyurdu ve yeryüzündekilere, gök ehlinin Beyt-i Ma'mûr'u tavaf ettiği gibi onu tavaf etmelerini emretti. Bu ise Âdem'in yaratılmasından önceydi.”

وَأَيْضًا وَرَدَ فِي سَائِرِ كُتُبِ التَّفْسِيرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ: أَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ عِنْدَ خَلْقِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ، وَقَدْ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَبْلَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ عَامٍ وَكَانَ زُبْدَةً بَيْضَاءَ عَلَى الْمَاءِ ثُمَّ دُحِيَتِ الْأَرْضُ تَحْتَهُ،

Ayrıca diğer tefsir kitaplarında Abdullah b. Ömer, Mücâhid ve Süddî'den şöyle rivayet edilmiştir: O, yerin ve göğün yaratılışı esnasında suyun yüzüne konulan ilk evdir. Allah Teâlâ onu yeryüzünden iki bin yıl önce yaratmıştı; o su üzerinde beyaz bir köpük idi, sonra yeryüzü onun altından döşenip yayıldı.

قَالَ الْقَفَّالُ فِي «تَفْسِيرِهِ» : رَوَى حَبِيبُ بْنُ ثَابِتٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: وُجِدَ فِي كِتَابٍ فِي الْمَقَامِ أَوْ تَحْتَ الْمَقَامِ «أَنَا اللَّهُ ذُو بَكَّةَ وَضَعْتُهَا يَوْمَ وَضَعْتُ الشَّمْسَ والقمر، وحرمتها يوم وضعت هذين الحجرين، وحففتها بِسَبْعَةِ أَمْلَاكٍ حُنَفَاءَ»

el-Kaffâl Tefsir'inde şöyle demiştir: Habîb b. Sâbit'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Makam'da veya Makam'ın altındaki bir yazıda şöyle bulundu: “Ben Mekke'nin sahibi olan Allah'ım. Onu güneşi ve ayı yarattığım gün koydum; bu iki taşı koyduğum gün haram kıldım ve etrafını hanîf yedi melekle kuşattım.”

وَثَانِيهَا: أَنَّ آدَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ لَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ شَكَا الْوَحْشَةَ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِبِنَاءِ الْكَعْبَةِ وَطَافَ بِهَا، وَبَقِيَ ذَلِكَ إِلَى زَمَانِ نُوحٍ ﵇، فَلَمَّا أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى الطُّوفَانَ، رَفَعَ الْبَيْتَ إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ حِيَالَ الْكَعْبَةِ، يَتَعَبَّدُ عِنْدَهُ الْمَلَائِكَةُ، يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ سِوَى مَنْ دَخَلَ مِنْ قَبْلُ فِيهِ، ثُمَّ بَعْدَ الطُّوفَانِ انْدَرَسَ مَوْضِعُ الْكَعْبَةِ، وَبَقِيَ مُخْتَفِيًا إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى جِبْرِيلَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَدَلَّهُ عَلَى مَكَانِ الْبَيْتِ، وَأَمَرَهُ بِعِمَارَتِهِ، فَكَانَ الْمُهَنْدِسُ جِبْرِيلَ وَالْبَنَّاءُ إِبْرَاهِيمَ وَالْمُعِينُ إِسْمَاعِيلَ ﵈.

İkincisi: Âdem -salavâtullâhi aleyhi ve selâmühû- yeryüzüne indirildiğinde yalnızlıktan şikâyet etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona Kâbe'yi inşa etmesini emretti, o da orayı tavaf etti. Bu durum Nûh aleyhisselâm'ın zamanına kadar devam etti. Allah Teâlâ tufanı gönderince o Evi Kâbe'nin hizasında yedinci semaya kaldırdı; melekler onun yanında ibadet ederler ve daha önce girenlerin dışında her gün oraya yetmiş bin melek girer. Sonra tufandan sonra Kâbe'nin yeri silinip belirsizleşti ve Allah Teâlâ Cibrîl'i -salavâtullâhi aleyh- İbrahim aleyhisselâm'a gönderip ona Ev'in yerini gösterinceye ve imarını emredinceye kadar gizli kaldı. Böylece mühendis Cibrîl, mimar/inşa eden İbrahim, yardımcı ise İsmail -aleyhimesselâm- oldu.