Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مَا

Üçüncü delil ise şudur:

نُقِلَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا بَعَثَ آدَمَ ﵇ وَمَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ إِلَّا أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ لَئِنْ بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﵊ وَهُوَ حَيٌّ لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَيَنْصُرُنَّهُ،

Ali'den (radıyallâhu anh) nakledildiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Teâlâ Âdem'i (aleyhisselâm) ve ondan sonraki peygamberleri -aleyhimüssalâtü vesselâm- her ne zaman gönderdiyse, şayet Muhammed (aleyhisselâm) kendileri hayattayken gönderilecek olursa, mutlaka ona iman edeceklerine ve ona yardım edeceklerine dair kendilerinden söz almıştır."

فَهَذَا يُمْكِنُ نُصْرَةُ هَذَا الْقَوْلِ بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İşte bu görüşü bununla desteklemek mümkündür. En doğrusunu Allah bilir.

الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ كَانُوا يَأْخُذُونَ/ الْمِيثَاقَ مِنْ أُمَمِهِمْ بِأَنَّهُ إِذَا بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَأَنْ يَنْصُرُوهُ، وَهَذَا قَوْلُ كَثِيرٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لَهُ وَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّتِهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ فَقَالَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ

İkinci ihtimal: Ayetten muradın, peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderildiğinde ona iman etmelerinin ve yardım etmelerinin kendilerine vacip olduğuna dair ümmetlerinden misak almış olmalarıdır. Bu, birçok âlimin görüşüdür. Nitekim lafzın buna ihtimalli olduğunu açıklamıştık. Onlar bu görüşün doğruluğuna dair birtakım deliller getirmişlerdir. Birincisi: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin zikrettiği şu açıklamadır; o şöyle demiştir: Ayetin zahiri göstermektedir ki kendilerinden

أَخَذَ اللَّهُ الْمِيثَاقَ مِنْهُمْ يَجِبُ عَلَيْهِمُ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ عِنْدَ مَبْعَثِهِ، وَكُلُّ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ يَكُونُونَ عِنْدَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ زُمْرَةِ الْأَمْوَاتِ، وَالْمَيِّتُ لَا يَكُونُ مُكَلَّفًا فَلَمَّا كَانَ الَّذِينَ أُخِذَ الْمِيثَاقُ عَلَيْهِمْ يَجِبُ عَلَيْهِمُ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﵇ عِنْدَ مَبْعَثِهِ وَلَا يُمْكِنُ إِيجَابُ الْإِيمَانِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ عِنْدَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵇، عَلِمْنَا أَنَّ الَّذِينَ أُخِذَ الْمِيثَاقُ عَلَيْهِمْ لَيْسُوا هُمُ النَّبِيِّينَ بَلْ هُمْ أُمَمُ النَّبِيِّينَ قَالَ: وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى الَّذِينَ أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ أَنَّهُمْ لَوْ تَوَلَّوْا لَكَانُوا فَاسِقِينَ وَهَذَا الْوَصْفُ لَا يَلِيقُ بِالْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَإِنَّمَا يَلِيقُ بِالْأُمَمِ، أَجَابَ الْقَفَّالُ ﵀ فَقَالَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَوْ كَانُوا فِي الْحَيَاةِ لَوَجَبَ عَلَيْهِمُ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﵊، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُشْرِكُ قَطُّ وَلَكِنْ خَرَجَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى سَبِيلِ التَّقْدِيرِ وَالْفَرْضِ فَكَذَا هَاهُنَا، وَقَالَ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ [الْحَاقَّةِ: ٤٤، ٤٥، ٤٦] وَقَالَ فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٩] مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَبِأَنَّهُمْ يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ، فَكُلُّ ذَلِكَ خَرَجَ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرُ فَكَذَا هَاهُنَا، وَنَقُولُ إِنَّهُ سَمَّاهُمْ فَاسِقِينَ عَلَى تَقْدِيرِ التَّوَلِّي فَإِنَّ اسْمَ الْفِسْقِ لَيْسَ أَقْبَحَ مِنِ اسْمِ الشِّرْكِ، وَقَدْ ذَكَرَ تَعَالَى ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرُ فِي قَوْلِهِ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] فَكَذَا هَاهُنَا.

Allah'ın kendilerinden misak aldığı kimselere, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderildiği zaman ona iman etmek vaciptir. Hâlbuki bütün peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderildiği sırada ölüler zümresindendir; ölü ise mükellef değildir. Kendilerinden misak alınanlara Muhammed (aleyhisselâm) peygamber gönderildiğinde ona iman etmek vacip olduğuna ve peygamberlere de Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamber gönderilmesi anında imanı vacip kılmak mümkün olmadığına göre anladık ki kendilerinden misak alınanlar peygamberler değil, peygamberlerin ümmetleridir. [Ebû Müslim] dedi ki: Bunu teyit eden bir husus da Allah Teâlâ'nın, kendilerinden misak alınanlar hakkında şayet yüz çevirirlerse fâsık olacaklarına hükmetmiş olmasıdır; bu vasıf peygamberlere -aleyhimüsselâm- değil, ancak ümmetlere layıktır. el-Kaffâl (rahimehullâh) buna şöyle cevap vermiştir: Ayetten muradın, şayet peygamberler hayatta olsalardı Muhammed'e (aleyhisselâm) iman etmelerinin kendilerine vacip olacağı şeklinde olması niçin caiz olmasın? Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer 65] “Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” kavlidir. Allah Teâlâ onun asla şirk koşmayacağını bildiği halde bu söz bir faraziye ve takdir kabilinden söylenmiştir; burada da öyledir. Yine Allah Teâlâ: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ } [Hâkka 44-46] “Eğer o, bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu sağ elinden (kuvvetle) yakalardık. Sonra da onun can damarını koparırdık” buyurmuş; meleklerin vasfı hakkında da: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } [Enbiyâ 29] “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız; biz zalimleri böyle cezalandırırız” buyurmuştur. Hâlbuki Allah Teâlâ meleklerin sözle O'nun önüne geçmediklerini ve üstlerindeki Rablerinden korktuklarını haber vermiştir. Dolayısıyla bütün bunlar faraziye ve takdir kabilindendir; burada da böyledir. Biz deriz ki: Allah Teâlâ, yüz çevirmeleri takdirinde onları fâsıklar olarak isimlendirmiştir; zira fısk ismi, şirk isminden daha çirkin değildir. Allah Teâlâ bunu: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer 65] “Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” kavlinde faraziye ve takdir kabilinden zikrettiğine göre burada da öyledir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يُؤْمِنَ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﷺ، وَإِذَا كَانَ الْمِيثَاقُ مَأْخُوذًا عَلَيْهِمْ كَانَ ذَلِكَ أَبْلَغَ فِي تَحْصِيلِ هَذَا الْمَقْصُودِ مِنْ أَنْ يَكُونَ مَأْخُوذًا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَقَدْ أُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ دَرَجَاتِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، أَعْلَى وَأَشْرَفُ مِنْ دَرَجَاتِ الْأُمَمِ، فَإِذَا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يُؤْمِنُوا بِمُحَمَّدٍ ﵇ لَوْ كَانُوا فِي الْأَحْيَاءِ، وَأَنَّهُمْ لَوْ تَرَكُوا ذَلِكَ لَصَارُوا مِنْ زُمْرَةِ الْفَاسِقِينَ فَلَأَنْ يَكُونَ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَاجِبًا عَلَى أُمَمِهِمْ لَوْ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، فَكَانَ صَرْفُ هَذَا الْمِيثَاقِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ أَقْوَى فِي تَحْصِيلِ الْمَطْلُوبِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

İkinci delil: Bu ayetten maksat, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında yaşayan kimselerin iman etmesidir. Misakın onların aleyhine alınmış olması, peygamberlerin -aleyhimüsselâm- aleyhine alınmış olmasına kıyasla bu maksadın hâsıl olmasında daha tesirlidir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- dereceleri ümmetlerin derecelerinden daha üstün ve daha şereflidir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın hayatta olsalardı bütün peygamberlere Muhammed'e (aleyhisselâm) iman etmeyi vacip kıldığına ve bunu terk etmeleri durumunda fâsıklar zümresinden olacaklarına delalet edince, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) imanın onların ümmetlerine vacip olması evleviyetle gerekir. Dolayısıyla bu misakın peygamberlere hamledilmesi, bu açıdan matlubun hâsıl olmasında daha kuvvetlidir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قيل له إن أصحاب عبد الله يقرؤن وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَنَحْنُ نَقْرَأُ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّمَا أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ عَلَى قَوْمِهِمْ.

Üçüncü delil: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre kendisine: "Abdullah'ın arkadaşları { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerin misakını almıştı” şeklinde okuyorlar, biz ise { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } “Hani Allah, nebilerin misakını almıştı” diye okuyoruz" denildi. Bunun üzerine İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): "Allah, nebilerin misakını ancak kavimleri aleyhine almıştır" dedi.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ هَذَا الِاحْتِمَالَ مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي/ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٧] فَهَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْمَوْضُوعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

Dördüncü delil: Bu ihtimal, Allah Teâlâ'nın: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın, ahdime vefa gösterin ki ben de ahdinize vefa göstereyim” ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } [Âl-i İmrân 187] “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye misak almıştı” kavilleriyle pekişmektedir. İşte bu konuda söylenenlerin hülasası budur; muradını en iyi Allah bilir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ } “Size verdiğim her kitap ve hikmetten sonra...” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْجُمْهُورُ لَما بِفَتْحِ اللَّامِ وَقَرَأَ حَمْزَةُ بِكَسْرِ اللَّامِ وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ لَمَّا مُشَدَّدَةً، أَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْفَتْحِ فَلَهَا وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ (مَا) اسْمٌ مَوْصُولٌ وَالَّذِي بَعْدَهُ صِلَةٌ لَهُ وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَالتَّقْدِيرُ: لَلَّذِي آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ، ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ (مَا) رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالرَّاجِعُ إلى لفظة (ما) وموصولتها مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: لَمَا آتَيْتُكُمُوهُ فَحُذِفَ الرَّاجِعُ كَمَا حُذِفَ مِنْ قَوْلِهِ أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا [الْفُرْقَانِ: ٤١] وَعَلَيْهِ سُؤَالَانِ:

Birinci Mesele: Cumhur { لَمَا } kelimesini lâm'ın fethasıyla okumuştur. Hamza lâm'ın kesresiyle ({ لِمَا }), Saîd b. Cübeyr ise şeddeli olarak ({ لَمَّا }) okumuştur. Fetha ile olan kıraate gelince, bunun iki veçhi vardır: Birincisi: (مَا) lafzının ism-i mevsûl, sonrasının onun sılası, haberinin ise { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } kavli olmasıdır. Takdir şöyledir: "Size verdiğim kitap ve hikmetten sonra yanınızdakini doğrulayan bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka iman edeceksiniz." Bu takdire göre (مَا) mübteda olarak merfûdur; (مَا) lafzına ve sılasına dönen aid zamir mahzuftur. Takdiri: { لَمَا آتَيْتُكُمُوهُ } şeklindedir. Nitekim: { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً } [Furkan 41] “Allah'ın elçi olarak gönderdiği kimse bu mudur?” kavlinde olduğu gibi aid zamir hazfedilmiştir. Bu görüşe iki soru yöneltilmiştir:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِذَا كَانَتْ (مَا) مَوْصُولَةً لَزِمَ أَنْ يَرْجِعَ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ عَلَى الصِّلَةِ ذِكْرٌ إِلَى الْمَوْصُولِ وَإِلَّا لَمْ يَجُزْ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ لَوْ قُلْتَ: الَّذِي قَامَ أَبُوهُ ثُمَّ انْطَلَقَ زَيْدٌ لَمْ يَجُزْ.

Birinci Soru: Şayet (مَا) mevsûl olursa, sılaya atfedilen cümleden mevsûle dönen bir zikrin (zamirin) bulunması gerekir; aksi takdirde bu caiz olmaz. Görmez misin ki: "Babası kalkan, sonra da Zeyd giden kimse..." desen bu caiz olmaz.

وَقَوْلُهُ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَيْسَ فِيهِ رَاجِعٌ إِلَى الْمَوْصُولِ، قُلْنَا: يَجُوزُ إِقَامَةُ الْمُظْهَرِ مَقَامَ الْمُضْمَرِ عِنْدَ الْأَخْفَشِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ [يُوسُفَ: ٩٠] وَلَمْ يَقُلْ: فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَهُ، وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا [الْكَهْفِ: ٣٠] وَلَمْ يَقُلْ: إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُظْهَرَ الْمَذْكُورَ قَائِمٌ مَقَامَ الْمُضْمَرِ فَكَذَا هَاهُنَا.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } kavlinde ise mevsûle dönen bir zamir yoktur. Biz deriz ki: Ahfeş'e göre muzhar (açık isim), muzmerin (zamirin) yerine konulabilir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } [Yûsuf 90] “Şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, muhakkak ki Allah güzel davrananların mükâfatını zayi etmez” kavlidir; "onun mükâfatını" dememiştir. Yine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } [Kehf 30] “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, muhakkak ki biz güzel amel işleyenin mükâfatını zayi etmeyiz” buyurmuş; "onların mükâfatını" dememiştir. Zira zikredilen muzhar isim muzmerin yerine geçmiştir; burada da öyledir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا فَائِدَةُ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ لَما قُلْنَا: هَذِهِ اللَّامُ هِيَ لَامُ الِابْتِدَاءِ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِكَ: لَزَيْدٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو، وَيَحْسُنُ إِدْخَالُهَا عَلَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ بِمَنْزِلَةِ الْقَسَمِ وَالْمَعْنَى اسْتَحْلَفَهُمْ، وَهَذِهِ اللَّامُ الْمُتَلَقِّيَةُ لِلْقَسَمِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ.

İkinci Soru: { لَما } kavlindeki lâm'ın faydası nedir? Deriz ki: Bu lâm, senin "Elbette Zeyd Amr'dan daha faziletlidir" sözündeki gibi ibtida lâmıdır. Kasem edilen şey (müksemün aleyh) mesabesinde olan bir kelimenin başına getirilmesi güzeldir; çünkü: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavli yemin mesabesindedir ve manası "onlara yemin ettirdi" demektir. Bu lâm ise kasemin cevabını karşılayan (mütelakkiye) lâm'dır. İşte bu sözün izahı böyledir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ سِيبَوَيْهِ وَالْمَازِنِيِّ وَالزَّجَّاجِ أَنَّ (مَا) هَاهُنَا هِيَ الْمُتَضَمِّنَةُ لِمَعْنَى الشَّرْطِ وَالتَّقْدِيرُ مَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ، فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ هِيَ الْمُتَلَقِّيَةُ لِلْقَسَمِ، أَمَّا اللَّامُ فِي لَما هِيَ لَامٌ تُحْذَفُ تَارَةً، وَتُذْكَرُ أُخْرَى، وَلَا يَتَفَاوَتُ الْمَعْنَى وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ: وَاللَّهِ لَوْ أَنْ فَعَلْتَ، فَعَلْتُ فَلَفْظَةُ (أَنْ) لَا يَتَفَاوَتُ الْحَالُ بَيْنَ ذِكْرِهَا وَحَذْفِهَا فَكَذَا هَاهُنَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كَانَتْ (مَا) فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِآتَيْتُكُمْ وَجاءَكُمُ جُزِمَ بِالْعَطْفِ عَلَى آتَيْتُكُمْ ولَتُؤْمِنُنَّ بِهِ هُوَ الْجَزَاءُ، وَإِنَّمَا لَمْ يَرْضَ سِيبَوَيْهِ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ لَا يَرَى إِقَامَةَ الْمُظْهَرِ مُقَامَ الْمُضْمَرِ، وَأَمَّا الْوَجْهُ فِي قِرَاءَةِ لِمَا بِكَسْرِ اللَّامِ فَهُوَ أَنَّ هَذَا لَامُ التَّعْلِيلِ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَخَذَ مِيثَاقَهُمْ لِهَذَا لِأَنَّ مَنْ يُؤْتَى الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ فَإِنَّ اخْتِصَاصَهُ بِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ يُوجِبُ عَلَيْهِ تَصْدِيقَ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَمَا عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَكُونُ مَوْصُولَةً، وَتَمَامُ/ الْبَحْثِ فِيهِ مَا قَدَّمْنَاهُ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ لَمَّا بِالتَّشْدِيدِ فَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِيهِ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى: حِينَ آتَيْتُكُمْ بَعْضَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ، ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لَهُ، وَجَبَ عَلَيْكُمُ الْإِيمَانُ بِهِ وَنُصْرَتُهُ وَالثَّانِي: أَنَّ أَصْلَ (لِمَا) لِمَنْ مَا فَاسْتَثْقَلُوا اجْتِمَاعَ ثَلَاثِ مِيمَاتٍ، وَهِيَ الْمِيمَانِ وَالنُّونُ الْمُنْقَلِبَةُ مِيمًا بِإِدْغَامِهَا فِي الْمِيمِ فَحَذَفُوا إِحْدَاهَا فَصَارَتْ (لِمَا) وَمَعْنَاهُ: لَمِنْ أَجْلِ مَا آتَيْتُكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ فِي الْمَعْنَى.

İkinci vecih: Sîbeveyh, Mâzinî ve Zeccâc'ın tercihi olup buradaki (مَا) lafzının şart manasını tazammun etmesidir. Takdir: "Size her ne kitap ve hikmet verdiysem, sonra da beraberinizdekini doğrulayan bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka iman edeceksiniz" şeklindedir. { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } kavlindeki lâm, kasemin cevabını karşılayan (mütelakkiye) lâm'dır. { لَمَا } kelimesindeki lâm ise bazen hazfedilen, bazen de zikredilen ve anlamı değiştirmeyen bir lâm'dır. Bunun benzeri senin: "Vallahi eğer yaparsan ben de yaparım" demendir; buradaki (أَنْ) lafzının zikredilmesi ile hazfedilmesi arasında durum değişmez; burada da öyledir. Bu takdire göre (مَا), { آتَيْتُكُمْ } fiiliyle mensup mahaldedir; { جاءَكُمْ } ise { آتَيْتُكُمْ } üzerine atfedilerek meczum olmuştur. { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } ise cezadır (şartın cevabıdır). Sîbeveyh'in birinci görüşe razı olmayışı, açık ismin zamir yerine konulmasını uygun görmemesindendir. Lâm'ın kesresiyle olan { لِمَا } kıraatinin vechine gelince; bu talil (gerekçe) lâmıdır. Sanki şöyle denilmiştir: "Bunun için onların misakını aldı; zira kendisine kitap ve hikmet verilen kimsenin bu faziletle mümtaz kılınması, diğer bütün peygamber ve resulleri tasdik etmesini vacip kılar." Bu kıraate göre (مَا) mevsûledir. Bu konudaki incelemenin tamamı birinci vecihte sunduğumuz gibidir. Şeddeli { لَمَّا } kıraatine gelince, el-Keşşâf sahibi bunda iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Anlamın; "Size kitap ve hikmetten bir pay verdiğim vakit, sonra onu doğrulayan bir resul geldiğinde ona iman etmeniz ve yardım etmeniz vacip oldu" şeklinde olmasıdır. İkincisi: { لِمَا } kelimesinin aslının (لِمَنْ مَا) olmasıdır; üç mim harfinin -yani iki mim ile mime idgam edilerek mime dönüşen nûn harfinin- yan yana gelmesini ağır bularak bunlardan birini hazfetmişler ve kelime { لَمَّا } olmuştur. Manası: "Size verdiklerimden ötürü ona mutlaka iman edeceksiniz" demektir. Bu da anlam bakımından Hamza'nın kıraatine yakındır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ آتَيْنَاكُمْ بِالنُّونِ عَلَى التَّفْخِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى التَّوْحِيدِ، حُجَّةُ نَافِعٍ قَوْلُهُ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً [النِّسَاءِ: ١٦٣] وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَمَ: ١٢] وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ [الصَّافَّاتِ: ١١٧] وَلِأَنَّ هَذَا أَدَلُّ عَلَى الْعَظَمَةِ فَكَانَ أَكْثَرَ هَيْبَةً فِي قَلْبِ السَّامِعِ، وَهَذَا الْمَوْضِعُ يَلِيقُ بِهِ هَذَا الْمَعْنَى، وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ قَوْلُهُ هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ [الحديد: ٩] والْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ [الْكَهْفِ: ١] وَأَيْضًا هَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَشْبَهُ بِمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبِمَا بَعْدَهَا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ وَقَالَ بَعْدَهَا إِصْرِي وَأَجَابَ نَافِعٌ عَنْهُ بِأَنَّ أَحَدَ أَبْوَابِ الْفَصَاحَةِ تَغْيِيرُ الْعِبَارَةِ مِنَ الْوَاحِدِ إِلَى الْجَمْعِ وَمِنَ الْجَمْعِ إِلَى الْوَاحِدِ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي [الْإِسْرَاءِ: ٢] وَلَمْ يَقُلْ مِنْ دُونِنَا كَمَا قَالَ:

İkinci Mesele: Nâfi‘ azamet (ta‘zîm) ifade etmek üzere nûn ile { آتَيْنَاكُمْ } şeklinde, diğer kıraat imamları ise teklik ifade etmek üzere tâ ile ({ آتَيْتُكُمْ }) okumuşlardır. Nâfi‘in delili Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } [Nisâ 163] “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik”, { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } [Meryem 12] “Ona henüz çocukken hikmeti verdik” ve { وَآتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ } [Sâffât 117] “İkisine de apaçık kitabı verdik” kavilleridir. Ayrıca bu [kullanım] azamete daha çok delalet eder; dinleyenin kalbinde daha çok heybet uyandırır ve bu makama da bu mana uygundur. Cumhurun delili ise Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلى عَبْدِهِ آياتٍ بَيِّناتٍ } [Hadîd 9] “Kuluna apaçık ayetler indiren O'dur” ve { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ } [Kehf 1] “Kuluna Kitab'ı indiren Allah'a hamdolsun” kavilleridir. Ayrıca bu kıraat, bu ayetten öncesine ve sonrasına daha uygundur; zira Allah Teâlâ bu ayetten önce { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ }, sonrasında ise { إِصْرِي } buyurmuştur. Nâfi‘ buna şöyle cevap vermiştir: İfadenin tekilden çoğula, çoğuldan tekile dönüştürülmesi (iltifat) fesahatin kapılarından biridir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي } [İsrâ 2] “...ve onu İsrâiloğullarına bir hidayet rehberi kıldık: 'Benden başkasını vekil edinmeyin' diye” buyurmuş; [başta]

وَجَعَلْناهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ وَجَعَلْناهُ } buyurduğu halde "bizden başkasını" dememiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ النَّبِيِّينَ عَلَى سَبِيلِ الْمُغَايَبَةِ ثُمَّ قَالَ: آتَيْتُكُمْ وَهُوَ مُخَاطَبَةُ إِضْمَارٍ وَالتَّقْدِيرُ:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ nebileri gâib sîgasıyla zikretmiş, sonra { آتَيْتُكُمْ } “Size verdim” buyurmuştur ki bu [hazfedilmiş bir sözün] zamiriyle yapılan bir hitaptır. Takdiri şöyledir:

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ فَقَالَ مُخَاطِبًا لَهُمْ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ، وَالْإِضْمَارُ بَابٌ وَاسِعٌ فِي الْقُرْآنِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنِ الْتَزَمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِضْمَارًا آخَرَ وَأَرَاحَ نَفْسَهُ عَنْ تِلْكَ التَّكَلُّفَاتِ الَّتِي حَكَيْنَاهَا عَنِ النَّحْوِيِّينَ فَقَالَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَتُبَلِّغُنَّ النَّاسَ مَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ، قَالَ إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ لَتُبَلِّغُنَّ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ لِأَنَّ لَامَ الْقَسَمِ إِنَّمَا يَقَعُ عَلَى الْفِعْلِ فَلَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ اللَّامُ عَلَى هَذَا الْفِعْلِ لَا جَرَمَ حَذَفَهُ اخْتِصَارًا ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْتَقِيمُ النَّظْمُ وَلَا يَحْتَاجُ إلى تكليف تِلْكَ التَّعَسُّفَاتِ، وَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنِ الْتِزَامِ الْإِضْمَارِ فَهَذَا الْإِضْمَارُ الَّذِي بِهِ يَنْتَظِمُ الْكَلَامُ نَظْمًا بَيِّنًا جَلِيًّا أَوْلَى مِنْ تِلْكَ التَّكَلُّفَاتِ.

"Hani Allah nebilerin misakını almış ve onlara hitaben: 'Size kitap ve hikmetten her ne verdiysem...' buyurmuştu." İzmâr (sözü gizli tutma/takdir etme), Kur'an'da geniş bir babdır. Âlimlerden bazıları bu ayette başka bir izmârı benimsemiş ve nahivcilerden aktardığımız o külfetlerden kendini kurtararak ayetin takdirinin şöyle olduğunu söylemiştir: "Hani Allah nebilerin: 'Size kitap ve hikmetten her ne verdiysem insanlara mutlaka tebliğ edeceksiniz' diye misakını almıştı." [Bu âlim] dedi ki: Ancak sözün delaleti sebebiyle { لَتُبَلِّغُنَّ } kelimesi hazfedilmiştir; çünkü kasem lâmı ancak fiilin üzerine gelir. Bu lâm söz konusu fiile delalet edince, şüphesiz ihtisar amacıyla onu hazfetti. Sonra Allah Teâlâ bunun ardından { ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } “sonra beraberinizdekini doğrulayan bir elçi geldiğinde” -ki o Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)- { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “ona mutlaka iman edecek ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” buyurdu. Bu takdire göre nazım düzelir ve o zorlama yorumların külfetine gerek kalmaz. Mademki izmârı benimsemek kaçınılmazdır; kelamın açık ve berrak bir şekilde intizama kavuştuğu bu izmâr, o külfetli yorumlardan daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ أَوْ مَعَ الْأُمَمِ، فَإِنْ كَانَ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ فَجَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ مَا أُوتُوا الْكِتَابَ، وَإِنَّمَا أُوتِيَ بَعْضُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَعَ الْأُمَمِ، فَالْإِشْكَالُ أَظْهَرُ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أُوتُوا الْكِتَابَ، بِمَعْنَى كَوْنِهِ مُهْتَدِيًا بِهِ دَاعِيًا إِلَى الْعَمَلِ بِهِ، وَإِنْ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ وَالثَّانِي: أَنَّ أَشْرَفَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ هُمُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ، فَوَصَفَ الْكُلَّ بِوَصْفِ أَشْرَفِ الْأَنْوَاعِ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ } kavlinde bir müşkillik vardır: Şöyle ki bu hitap ya peygamberlerlerle ya da ümmetlerledir. Şayet peygamberlerle ise, peygamberlerin hepsine kitap verilmemiştir; kitap ancak bazısına verilmiştir. Şayet ümmetlerle ise müşkillik daha da açıktır. Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- hepsi, kendilerine bizzat kitap inmese bile o kitapla hidayet bulmaları ve onunla amel etmeye davet etmeleri anlamında kendilerine kitap verilmiş kimselerdir. İkincisi: Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- en şereflileri kendilerine kitap verilenlerdir; dolayısıyla hepsini en şerefli kısmın vasfıyla nitelemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْكِتَابُ هُوَ الْمُنَزَّلُ الْمَقْرُوءُ وَالْحِكْمَةُ هِيَ الْوَحْيُ الْوَارِدُ بِالتَّكَالِيفِ الْمُفَصَّلَةِ الَّتِي لَمْ يَشْتَمِلِ الْكِتَابُ عَلَيْهَا.

Beşinci Mesele: Kitap, indirilen ve okunan vahiydir; hikmet ise Kitab'ın kapsamadığı detaylı mükellefiyetleri bildiren vahiydir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: كَلِمَةُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنْ كِتابٍ دَخَلَتْ تَبْيِينًا لِمَا كَقَوْلِكَ: مَا عِنْدِي مِنَ الْوَرَقِ دَانِقَانِ.

Altıncı Mesele: { مِنْ كِتابٍ } kavlindeki (مِنْ) edatı, senin "Gümüş paradan yanımda olan miktar iki dâniktir" sözündeki gibi (مَا) lafzını açıklamak (tebyîn) için gelmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } “Sonra beraberinizdekini doğrulayan bir elçi geldiğinde...” kavline gelince, bunda birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا وَجْهُ قَوْلِهِ ثُمَّ جاءَكُمْ وَالرَّسُولُ لَا يَجِيءُ إِلَى النَّبِيِّينَ وَإِنَّمَا يَجِيءُ إِلَى الْأُمَمِ؟.

Birinci Soru: Elçi peygamberlere gelmeyip ancak ümmetlere geldiği halde, O'nun { ثُمَّ جاءَكُمْ } “sonra size bir elçi geldiğinde” buyurmasının vechi nedir?

وَالْجَوَابُ: إِنْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ عَلَى أَخْذِ مِيثَاقِ أُمَمِهِمْ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَخْذِ مِيثَاقِ النَّبِيِّينَ أَنْفُسِهِمْ كَانَ قَوْلُهُ ثُمَّ جاءَكُمْ أَيْ جَاءَ فِي زَمَانِكُمْ.

Cevap: Şayet Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavlini peygamberlerin ümmetlerinden misak alınması manasına hamledersek soru ortadan kalkmış olur. Eğer bunu bizzat nebilerden misak alınmasına hamledersek, { ثُمَّ جاءَكُمْ } kavli "yani sizin zamanınızda gelirse" manasında olur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ يَكُونُ مُحَمَّدٌ ﷺ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ مَعَ مُخَالَفَةِ شَرْعِهِ لِشَرْعِهِمْ، قُلْنَا: الْمُرَادُ بِهِ حُصُولُ الْمُوَافَقَةِ فِي التَّوْحِيدِ، وَالنُّبُوَّاتِ، وَأُصُولِ الشَّرَائِعِ، فَأَمَّا تَفَاصِيلُهَا وَإِنْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِيهَا فَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ بِخِلَافٍ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ فِي زَمَانِ مُوسَى ﵇ لَيْسَ إِلَّا شَرْعَهُ وَأَنَّ الْحَقَّ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَيْسَ إِلَّا شَرْعَهُ، فَهَذَا وَإِنْ كَانَ يُوهِمُ الْخِلَافَ، إِلَّا أَنَّهُ فِي الْحَقِيقَةِ وِفَاقٌ، وَأَيْضًا فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَالْمُرَادُ بِكَوْنِهِ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ هُوَ أَنَّ وَصْفَهُ وَكَيْفِيَّةَ أَحْوَالِهِ مَذْكُورَةٌ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَلَمَّا ظَهَرَ عَلَى أَحْوَالٍ مُطَابِقَةٍ لِمَا كَانَ مَذْكُورًا فِي تِلْكَ الْكُتُبِ، كَانَ نَفْسُ مَجِيئِهِ تَصْدِيقًا لِمَا كَانَ مَعَهُمْ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِكَوْنِهِ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ.

İkinci Soru: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeriatı onların şeriatından farklı olduğu halde nasıl beraberlerindekini doğrulayıcı olur? Deriz ki: Bundan maksat; tevhidde, nübüvvetlerde ve şeriatların asıllarında uyumun bulunmasıdır. Şeriatların teferruatına gelince, bunlarda farklılık bulunsa bile bu hakikatte bir ihtilaf değildir; çünkü peygamberlerin -aleyhimüsselâm- hepsi Mûsâ'nın (aleyhisselâm) zamanında hakkın ancak onun şeriatı olduğu ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında da hakkın ancak onun şeriatı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla bu durum ihtilaf vehmi verse de hakikatte bir uyuşmadır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } kavlinden murat Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Onun beraberlerindekini doğrulayıcı olmasından murat ise vasfının ve hallerinin niteliğinin Tevrat'ta ve İncil'de zikredilmiş olmasıdır. Dolayısıyla o kitaplarda zikredilenlere uygun haller üzere zuhur edince, onun bizzat gelişi beraberlerindekini bir tasdik olmuştur. İşte beraberlerindekini tasdik edici olmasının anlamı budur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِكُلِّ رَسُولٍ يَجِيءُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ فَمَا مَعْنَى ذَلِكَ الْمِيثَاقِ.

Üçüncü Soru: Sözün hülasası şudur: Allah Teâlâ bütün peygamberlerden, beraberlerindekini doğrulayıcı olarak gelen her resule iman etmelerine dair misak almıştır; peki bu misakın manası nedir?

وَالْجَوَابُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمِيثَاقُ مَا قُرِّرَ فِي عُقُولِهِمْ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الِانْقِيَادَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَاجِبٌ، فَإِذَا جَاءَ الرَّسُولُ فَهُوَ إِنَّمَا يَكُونُ رَسُولًا عِنْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِهِ فَإِذَا أَخْبَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْخَلْقَ بِالْإِيمَانِ بِهِ عَرَفُوا عِنْدَ ذَلِكَ وَجُوبَهَ، فَتَقْدِيرُ هَذَا الدَّلِيلِ فِي عُقُولِهِمْ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ أَخْذِ الْمِيثَاقِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ أَخْذِ الْمِيثَاقِ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ صِفَاتِهِ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، فَإِذَا صَارَتْ أَحْوَالُهُ مُطَابِقَةً لِمَا جَاءَ فِي الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَجَبَ الِانْقِيَادُ لَهُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ يَدُلُّ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، أَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، فَقَوْلُهُ رَسُولٌ وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي، فَقَوْلُهُ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ.

Cevap: Bu misakın, Allah'ın emrine boyun eğmenin vacip olduğuna delalet eden ve onların akıllarında yerleştirilmiş deliller olması muhtemeldir. Zira bir resul geldiğinde, ancak doğruluğuna delalet eden mucizelerin zuhuruyla resul olur. Bundan sonra o resul, Allah'ın insanlara kendisine iman etmelerini emrettiğini haber verince bunun vacip olduğunu anlarlar. İşte bu delilin onların akıllarında takdir edilmiş olması, misak alınmasından kastedilen şeydir. Misak alınmasından muradın, Allah Teâlâ'nın önceki peygamberlerin kitaplarında onun sıfatlarını açıklamış olması da muhtemeldir; böylece onun halleri önceki ilahî kitaplarda gelenlere uygun olunca ona boyun eğmek vacip olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } kavli bu iki veche de delalet eder. Birinci veche göre { رَسُولٌ } kavli, ikinci veche göre ise { مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ } kavli buna delildir.

أَمَّا قَوْلُهُ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ فَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الْإِيمَانَ بِهِ أَوَّلًا، ثُمَّ/ الِاشْتِغَالَ بِنُصْرَتِهِ ثَانِيًا، وَاللَّامُ فِي لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ لَامُ الْقَسَمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَاللَّهِ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “Ona mutlaka iman edecek ve ona mutlaka yardım edeceksiniz” kavline gelince, manası açıktır. Zira Allah Teâlâ öncelikle ona imanı, ardından da ona yardım ile meşgul olmayı vacip kılmıştır. { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } kavlindeki lâm yemin lâmıdır; sanki: "Vallahi ona mutlaka iman edeceksiniz" denilmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } “[Allah] buyurdu ki: 'İkrar ettiniz mi ve bu hususta ağır ahdimi kabul edip yüklendiniz mi?'” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنْ فَسَّرْنَا قوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ بِأَنَّهُ تَعَالَى أَخَذَ الْمَوَاثِيقَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى أَأَقْرَرْتُمْ مَعْنَاهُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِلنَّبِيِّينَ أَأَقْرَرْتُمْ بِالْإِيمَانِ بِهِ وَالنُّصْرَةِ لَهُ وَإِنْ فَسَّرْنَا أَخْذَ الْمِيثَاقِ بِأَنَّ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَخَذُوا الْمَوَاثِيقَ عَلَى الْأُمَمِ كَانَ مَعْنَى قَوْلِهِ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ أَيْ قَالَ كُلُّ نَبِيٍّ لِأُمَّتِهِ أَأَقْرَرْتُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ أَخْذَ الْمِيثَاقِ إِلَى نَفْسِهِ، وَإِنْ كَانَ النَّبِيُّونَ أَخَذُوهُ عَلَى الْأُمَمِ، فَكَذَلِكَ طَلَبُ هَذَا الْإِقْرَارِ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ وَإِنْ وَقَعَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ بَالَغُوا فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَعْنَى وَتَأْكِيدِهِ، فَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى أَخْذِ الْمِيثَاقِ عَلَى الْأُمَمِ، بَلْ طَالَبُوهُمْ بِالْإِقْرَارِ بِالْقَوْلِ، وَأَكَّدُوا ذَلِكَ بِالْإِشْهَادِ.

Birinci Mesele: Şayet Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavlini peygamberlerden misak aldığı şeklinde tefsir edersek, { أَأَقْرَرْتُمْ } kavlinin anlamı: "Allah Teâlâ peygamberlere: 'Ona iman etmeyi ve yardım etmeyi ikrar ettiniz mi?' dedi" şeklinde olur. Eğer misak almayı, peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- ümmetlerinden misak alması şeklinde tefsir edersek, { قالَ أَأَقْرَرْتُمْ } kavlinin anlamı: "Her peygamber ümmetine 'İkrar ettiniz mi?' dedi" şeklinde olur. Zira Allah Teâlâ, peygamberler ümmetlerden almış olsalar bile misak almayı kendi zatına nispet etmiştir; aynı şekilde peygamberlerden -aleyhimüssalâtü vesselâm- sâdır olmuş olsa bile bu ikrar talebini de kendi zatına nispet etmiştir. Maksat şudur: Peygamberler bu manayı ispat ve teyit etmede mübalağa göstermiş, sadece ümmetlerden misak almakla yetinmeyip onlardan sözlü olarak ikrarda bulunmalarını talep etmiş ve bunu şahit tutarak pekiştirmişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِقْرَارُ فِي اللُّغَةِ مَنْقُولٌ بِالْأَلِفِ مِنْ قَرَّ الشَّيْءُ يَقِرُّ، إِذَا ثَبَتَ وَلَزِمَ مَكَانَهُ وَأَقَرَّهُ غَيْرُهُ وَالْمُقِرُّ بِالشَّيْءِ يُقِرُّهُ عَلَى نَفْسِهِ أَيْ يُثْبِتُهُ.

İkinci Mesele: İkrar (الْإِقْرَارُ), lügatte bir şey yerinde sabit ve devamlı olduğunda kullanılan karra'ş-şey'u yekırru (قَرَّ الشَّيْءُ يَقِرُّ) fiilinden elif ile geçişli kılınmıştır; bir başkası onu sabit kıldı demektir. Bir şeyi ikrar eden kimse de onu kendi aleyhine sabit kılmış, teyit etmiş olur.

أما قوله تعالى: وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي أَيْ قَبِلْتُمْ عَهْدِي، وَالْأَخْذُ بِمَعْنَى الْقَبُولِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ قَالَ تَعَالَى: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ [الْبَقَرَةِ: ٤٨] أَيْ يُقْبَلُ مِنْهَا فِدْيَةٌ وَقَالَ: وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ [التَّوْبَةِ: ١٠٤] أَيْ يَقْبَلُهَا وَالْإِصْرُ هُوَ الَّذِي يَلْحَقُ الْإِنْسَانَ لِأَجْلِ مَا يَلْزَمُهُ مِنْ عَمَلٍ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] فَسَمَّى الْعَهْدَ إِصْرًا لِهَذَا الْمَعْنَى، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : سُمِّيَ الْعَهْدُ إِصْرًا لِأَنَّهُ مِمَّا يُؤْصَرُ أَيْ يُشَدُّ وَيُعْقَدُ، وَمِنْهُ الْإِصَارُ الَّذِي يُعْقَدُ بِهِ وَقُرِئَ إِصْرِي وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لُغَةً فِي إِصْرٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } kavline gelince; "ahdimi kabul ettiniz [mi?]" demektir. Kelamda ahzin kabul manasında kullanımı çoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } [Bakara 48] “Ondan bir fidye kabul edilmez” ve { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } [Tevbe 104] “Sadakaları kabul eder” buyurmuştur. Isr (إِصْر) ise, yapması gereken bir amel sebebiyle insana yüklenen ağır yüktür. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً } [Bakara 286] “Bize ağır bir yük yükleme” buyurmuştur. Bu sebeple ahde bu manasından ötürü ısr denilmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Ahde ısr denilmiştir; çünkü o sıkıca bağlanan ve düğümlenen şeylerdendir. Kendisiyle bağlanan ipe (ısâr) denilmesi de bundandır." [Kelime] { إِصْرِي } şeklinde de okunmuştur; bunun ısr kelimesinde bir lügat (şive) olması caizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ فَاشْهَدُوا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: فَلْيَشْهَدْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ بِالْإِقْرَارِ، وَأَنَا عَلَى إِقْرَارِكُمْ وَإِشْهَادِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا مِنَ الشَّاهِدِينَ وَهَذَا تَوْكِيدٌ عَلَيْهِمْ وَتَحْذِيرٌ مِنَ الرُّجُوعِ إِذَا عَلِمُوا شَهَادَةَ اللَّهِ وَشَهَادَةَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ فَاشْهَدُوا خِطَابٌ لِلْمَلَائِكَةِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ فَاشْهَدُوا أَيْ لِيَجْعَلْ كُلُّ أَحَدٍ نَفْسَهُ شَاهِدًا عَلَى نَفْسِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] عَلَى أَنْفُسِنَا وَهَذَا مِنْ بَابِ الْمُبَالَغَةِ الرَّابِعُ: فَاشْهَدُوا أَيْ بَيِّنُوا هَذَا الْمِيثَاقَ لِلْخَاصِّ وَالْعَامِّ، لِكَيْ لَا يَبْقَى لِأَحَدٍ عُذْرٌ فِي الْجَهْلِ بِهِ، وَأَصْلُهُ أَنَّ

Sonra Allah Teâlâ: { قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “'İkrar ettik' dediler. [Allah da]: 'Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim' buyurdu” demiştir. { فَاشْهَدُوا } kavlinin tefsirinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: Birbirinizin ikrarına şahit olun; ben de sizin ikrarınıza ve birbirinizi şahit tutmanıza şahit olanlardanım. Allah'ın şahitliğini ve birbirlerinin şahitliğini bildikleri zaman bu, onlar için bir teyit ve caymaktan sakındırmadır. İkincisi: { فَاشْهَدُوا } kavlinin meleklere hitap olmasıdır. Üçüncüsü: { فَاشْهَدُوا } kavlinin "herkes kendi nefsini kendi aleyhine şahit kılsın" manasında olmasıdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا } [A'râf 172] “Onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahidiz' dediler” yani nefislerimiz aleyhine şahidiz kavlidir ki bu mübalağa kabilindendir. Dördüncüsü: { فَاشْهَدُوا } yani bu misakı havassa ve avama açıklayın ki hiç kimse için bunu bilmeme hususunda bir mazeret kalmasın. Bunun aslı şudur ki:

الشَّاهِدَ هُوَ الَّذِي يُبَيِّنُ صِدْقَ الدَّعْوَى الْخَامِسُ: فَاشْهَدُوا أَيْ فَاسْتَيْقِنُوا مَا قَرَّرْتُهُ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذَا الْمِيثَاقِ، وَكُونُوا فِيهِ كَالْمُشَاهِدِ لِلشَّيْءِ الْمُعَايِنِ لَهُ السَّادِسُ: إِذَا قُلْنَا إِنَّ أَخْذَ الْمِيثَاقِ كَانَ مِنَ الْأُمَمِ فَقَوْلُهُ فَاشْهَدُوا خِطَابٌ لِلْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِأَنْ يَكُونُوا شَاهِدِينَ عَلَيْهِمْ.

Şahit, davanın doğruluğunu beyan eden kimsedir. Beşincisi: { فَاشْهَدُوا } yani bu misaktan size kararlaştırdığım şeye kesin olarak inanın ve bu hususta bir şeyi bizzat gözüyle görüp müşahede eden kimse gibi olun. Altıncısı: Misak almanın ümmetlerden olduğunu söylediğimiz takdirde { فَاشْهَدُوا } kavli, ümmetleri aleyhine şahit olmaları için peygamberlere -aleyhimüsselâm- bir hitaptır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَهُوَ لِلتَّأْكِيدِ وَتَقْوِيَةِ الْإِلْزَامِ، وَفِيهِ فَائِدَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ أَشْهَدَ غَيْرَهُ، فَلَيْسَ مُحْتَاجًا إِلَى ذَلِكَ الْإِشْهَادِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ لَكِنْ/ لِضَرْبٍ مِنَ الْمَصْلَحَةِ لِأَنَّهُ ﷾ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ضَمَّ إِلَيْهِ تَأْكِيدًا آخَرَ فَقَالَ: فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ يَعْنِي مَنْ أَعْرَضَ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَذَا الرَّسُولِ وَبِنُصْرَتِهِ بَعْدَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ هَذِهِ الدَّلَائِلِ كَانَ مِنَ الْفَاسِقِينَ وَوَعِيدُ الْفَاسِقِ مَعْلُومٌ، وَقَوْلُهُ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ هَذَا شَرْطٌ، وَالْفِعْلُ الْمَاضِي يَنْقَلِبُ مُسْتَقْبَلًا فِي الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim” kavline gelince; bu tekit ve ilzamı (bağlayıcılığı) kuvvetlendirmek içindir. Bunda başka bir fayda daha vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ başkasını şahit tutmuş olsa bile o şahit tutmaya muhtaç değildir; zira O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz; fakat bir tür maslahat gereği böyle yapmıştır, çünkü O (azze ve celle) gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir. Sonra Allah Teâlâ buna başka bir tekit daha ekleyerek şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Artık bundan sonra her kim yüz çevirirse, işte onlar fâsıkların ta kendileridir.” Yani geçen bu delillerden sonra bu peygambere iman etmekten ve ona yardım etmekten yüz çeviren kimse fâsıklardan olur; fâsıkın tehdidi ise malumdur. Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ } kavli bir şarttır; mazi fiil şart ve cezada gelecek zaman manasına döner. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٣]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 83]

أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)

{ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir.” (83)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الْإِيمَانَ بِمُحَمَّدٍ ﵊ شَرْعٌ شَرَعَهُ اللَّهُ وَأَوْجَبَهُ عَلَى جَمِيعِ مَنْ مَضَى مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ، لَزِمَ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَرِهَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَكُونُ طَالِبًا دِينًا غَيْرَ دِينِ اللَّهِ، فَلِهَذَا قَالَ بَعْدَهُ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bilesin ki Allah Teâlâ önceki ayette Muhammed'e (aleyhisselâm) imanın Allah'ın teşri kıldığı ve gelip geçmiş bütün peygamberlere ve ümmetlere vacip kıldığı bir şeriat olduğunu beyan edince, bundan hoşlanmayan herkesin Allah'ın dininden başka bir din arayan kimse olması lazım gelmiştir. Bundan dolayı bunun ardından: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ يَبْغُونَ ويُرْجَعُونَ بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتِهَا، لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا:

Birinci Mesele: Âsım'dan rivayetle Hafs, iki vecihten ötürü { يَبْغُونَ } ve { يُرْجَعُونَ } kelimelerini alttan iki noktalı yâ ile (gâib olarak) okumuştur. Bu vecihlerden birincisi:

رَدًّا لِهَذَا إِلَى قَوْلِهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٨٢] وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ حِكَايَةَ أَخْذِ الْمِيثَاقِ حَتَّى يُبَيِّنَ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يَلْزَمُهُمُ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَلَمَّا أَصَرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ قَالَ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِنْكَارِ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو تَبْغُونَ بِالتَّاءِ خِطَابًا لِلْيَهُودِ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الكافر ويُرْجَعُونَ بِالْيَاءِ لِيَرْجِعَ إِلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ فِيهِمَا بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، لِأَنَّ ما قبله خطاب كقوله أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ [آل عمران: ٨١] وأيضاً فلا يبعد أن يقال للمسلم والكفار وَلِكُلِّ أَحَدٍ:

Bunun { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } [Âl-i İmrân 82] “İşte onlar fâsıkların ta kendileridir” kavline raci kılınmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ misak alma kıssasını ancak Yahudi ve Hristiyanlara Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) imanın vacip olduğunu açıklamak için zikretmiştir. Onlar küfürlerinde ısrar edince kınama (istinkâr) yoluyla: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” buyurmuştur. Ebû Amr ise Yahudilere ve kâfirlerden diğerlerine hitap olmak üzere tâ ile { تَبْغُونَ }, { وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlinde zikredilen bütün mükelleflere raci olması için de yâ ile { يُرْجَعُونَ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise her ikisinde de hitap olmak üzere tâ ile okumuşlardır; çünkü öncesi: { أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ } [Âl-i İmrân 81] kavlinde olduğu gibi hitaptır. Ayrıca hem Müslümana hem kâfirlere hem de herkese şöyle denilmesi uzak bir ihtimal değildir:

أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ مَعَ علمكم بأنه أسلم له من في السموات وَالْأَرْضِ، وَأَنَّ مَرْجِعَكُمْ إِلَيْهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠١] .

Göklerde ve yerde olanların O'na teslim olduğunu ve dönüşünüzün O'na olacağını bildiğiniz halde: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ تَبْغُونَ } “Siz Allah'ın dininden başkasını mı arıyorsunuz?” Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ } [Âl-i İmrân 101] “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun elçisi bulunurken nasıl küfre saparsınız?” kavli gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ وَالْمُرَادُ اسْتِنْكَارُ أَنْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ أَوْ تَقْرِيرُ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَهُ، وَمَوْضِعُ الْهَمْزَةِ هُوَ لَفْظَةُ يَبْغُونَ تَقْدِيرُهُ: أَيَبْغُونَ غَيْرَ دِينِ اللَّهِ؟ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ إِنَّمَا يَكُونُ عَنِ الْأَفْعَالِ وَالْحَوَادِثِ، إِلَّا أَنَّهُ تعالى قدم المفعول الذي هو فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ عَلَى فِعْلِهِ، لِأَنَّهُ أَهَمُّ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِنْكَارَ الَّذِي هُوَ مَعْنَى الْهَمْزَةِ مُتَوَجِّهٌ إِلَى الْمَعْبُودِ الْبَاطِلِ وَأَمَّا الْفَاءُ فَلِعَطْفِ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: التَّقْدِيرُ: فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ، فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ.

İkinci Mesele: [Baştaki] hemze istifham içindir; murat ise bunu yapmalarını kınamak (istinkâr) veya onların bunu yaptıklarını tescil etmektir (takrîr). Hemzenin asıl yeri { يَبْغُونَ } lafzıdır; takdiri "Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?" şeklindedir. Zira istifham ancak fiiller ve hâdiseler hakkında olur; ancak Allah Teâlâ mef'ûl olan { غَيْرَ دِينِ اللَّهِ } lafzını fiilinin önüne takdim etmiştir; çünkü hemzenin manası olan inkâr ve kınamanın batıl mabuda yönelik olması hasebiyle bu daha mühimdir. Fâ harfine gelince, bu bir cümlenin diğer bir cümleye atfedilmesi içindir; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdir şöyledir: "İşte onlar fâsıkların ta kendileridir; öyleyse Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?"

واعلم أنه لو قيل أو غير دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ جَازَ إِلَّا أَنَّ فِي الْفَاءِ فَائِدَةً زَائِدَةً كَأَنَّهُ قِيلَ: أَفَبَعْدَ أَخْذِ هَذَا الْمِيثَاقِ الْمُؤَكَّدِ بِهَذِهِ التَّأْكِيدَاتِ الْبَلِيغَةِ تَبْغُونَ؟.

Bilesin ki şayet "Yoksa Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?" denilseydi de caiz olurdu; ancak fâ harfinde ilave bir fayda vardır: Sanki şöyle denilmiştir: "Bu beliğ tekitlerle pekiştirilmiş olan bu misak alındıktan sonra mı [başka bir din] arıyorsunuz?"

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Mesele:

رُوِيَ أَنَّ فَرِيقَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ اخْتَصَمُوا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنْ دِينِ إِبْرَاهِيمَ

Ehl-i Kitap'tan iki fırkanın, İbrahim'in dini hususunda ihtilaf ettikleri mesele hakkında Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhakeme olmak üzere başvurdukları rivayet edilmiştir.

عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ ادَّعَى أَنَّهُ أَوْلَى بِهِ، فَقَالَ ﵊: كِلَا الْفَرِيقَيْنِ بَرِيءٌ مِنْ دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَقَالُوا: مَا نَرْضَى بِقَضَائِكَ وَلَا نَأْخُذُ بِدِينِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،

[Aleyhisselâm]... İki fırkadan her biri İbrahim'e kendisinin daha layık olduğunu iddia ediyordu. [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm): "İki fırka da İbrahim'in (aleyhisselâm) dininden uzaktır" buyurdu. Onlar da: "Senin verdiğin hükme razı olmuyoruz ve senin dinini de benimsemiyoruz" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.

وَيَبْعُدُ عِنْدِي حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا السَّبَبِ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مُنْقَطِعَةً عَمَّا قَبْلَهَا، وَالِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ يَقْتَضِي تَعَلُّقَهَا بِمَا قَبْلَهَا، فَالْوَجْهُ فِي الْآيَةِ أَنَّ هَذَا الْمِيثَاقَ لَمَّا كَانَ مَذْكُورًا فِي كُتُبِهِمْ وَهُمْ كَانُوا عَارِفِينَ بِذَلِكَ فَقَدْ كَانُوا عَالِمِينَ بِصِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي النُّبُوَّةِ فَلَمْ يَبْقَ لِكُفْرِهِمْ سَبَبٌ إِلَّا مُجَرَّدَ الْعَدَاوَةِ وَالْحَسَدِ فَصَارُوا كَإِبْلِيسَ الَّذِي دَعَاهُ الْحَسَدُ إِلَى الْكُفْرِ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَتَى كَانُوا طَالِبِينَ دِينًا غَيْرَ دِينِ اللَّهِ، وَمَعْبُودًا سِوَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ التَّمَرُّدَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِعْرَاضَ عَنْ حُكْمِهِ مِمَّا لَا يَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ فَقَالَ: وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وإليه ترجعون وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bana göre bu ayeti bu sebebe hamletmek uzaktır; çünkü bu takdirde bu ayet kendisinden öncesinden kopuk olur. Hâlbuki kınama üslubundaki istifham, onun kendisinden öncesiyle irtibatlı olmasını gerektirir. Dolayısıyla ayetteki doğru vecih şudur: Bu misak onların kitaplarında zikredildiği ve kendileri de bunu bildikleri için, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetteki doğruluğunu biliyorlardı; bu durumda küfürleri için sırf düşmanlık ve hasetten başka bir sebep kalmamıştı. Böylece hasedin küfre sevk ettiği İblis gibi oldular. Allah Teâlâ onlara, [bu halleriyle] Allah'ın dininden başka bir din ve Sübhân olan Allah'tan başka bir mabut aramakta olduklarını bildirdi. Sonra Allah Teâlâ'ya başkaldırmanın ve O'nun hükmünden yüz çevirmenin akıl sahiplerine yakışmayan bir şey olduğunu beyan ederek: { وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِسْلَامُ، هُوَ الِاسْتِسْلَامُ وَالِانْقِيَادُ وَالْخُضُوعُ.

Birinci Mesele: İslâm; teslim olmak, boyun eğmek ve itaat (huzû) etmektir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَفِي خُضُوعِ كل من في السموات وَالْأَرْضِ لِلَّهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ عِنْدِي أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَكُلُّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ فَإِنَّهُ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِهِ وَلَا يُعْدَمُ إِلَّا بِإِعْدَامِهِ فَإِذَنْ كُلُّ مَا سِوَى اللَّهِ فَهُوَ مُنْقَادٌ خَاضِعٌ لِجَلَالِ اللَّهِ فِي طَرَفَيْ وُجُودِهِ وَعَدَمِهِ، وَهَذَا هُوَ نِهَايَةُ الِانْقِيَادِ وَالْخُضُوعِ، ثُمَّ إِنَّ فِي هَذَا الْوَجْهِ لَطِيفَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ قَوْلَهُ وَلَهُ أَسْلَمَ يُفِيدُ الْحَصْرَ أَيْ وَلَهُ أَسْلَمَ كل من في السموات وَالْأَرْضِ لَا لِغَيْرِهِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ تُفِيدُ أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَاحِدٌ وَأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَإِنَّهُ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِتَكْوِينِهِ وَلَا يَفْنَى إِلَّا بِإِفْنَائِهِ سَوَاءٌ كَانَ عَقْلًا أَوْ نَفْسًا أَوْ رُوحًا أَوْ جِسْمًا أَوْ جَوْهَرًا أَوْ عَرَضًا أَوْ فَاعِلًا أَوْ فِعْلًا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الرَّعْدِ: ١٥] وَقَوْلُهُ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] .

Bunu bildiğinde, göklerde ve yerde olan herkesin Allah'a boyun eğmesi hususunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: -ve bana göre en doğru olanı- Allah Sübhânehu'dan başka her şey zâtı gereği mümkündür (mümkin li-zâtihî); zâtı gereği mümkün olan her şey ise ancak O'nun icadıyla var olur ve ancak O'nun yok etmesiyle yok olur. O halde Allah'tan başka her şey, varlığı ve yokluğu cihetinde Allah'ın celaline boyun eğmiş ve ram olmuştur. Bu ise boyun eğme ve itaatin zirvesidir. Sonra bu vecihte bir başka nükte daha vardır ki o da şudur: { وَلَهُ أَسْلَمَ } kavli hasr ifade eder; yani göklerde ve yerde olan herkes başkasına değil, ancak O'na teslim olmuştur. Dolayısıyla bu ayet Vâcibü'l-Vücûd'un bir olduğunu ve O'ndan başka her şeyin -ister akıl, ister nefis, ister ruh, ister cisim, ister cevher, ister araz, ister fail, isterse fiil olsun- ancak O'nun var etmesiyle var olduğunu ve ancak O'nun yok etmesiyle fena bulduğunu ifade eder. Bu manaya delalet etmesi bakımından bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Ra'd 15] “Göklerde ve yerde bulunanlar yalnızca Allah'a secde eder” ve: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [İsrâ 44] “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” kavilleridir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لِأَحَدٍ إِلَى الِامْتِنَاعِ عَلَيْهِ فِي مُرَادِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَنْزِلُوا عَلَيْهِ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا، فَالْمُسْلِمُونَ الصَّالِحُونَ يَنْقَادُونَ لِلَّهِ طَوْعًا فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، وَيَنْقَادُونَ لَهُ كَرْهًا فِيمَا يُخَالِفُ طِبَاعَهُمْ مِنَ الْمَرَضِ وَالْفَقْرِ وَالْمَوْتِ وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ، وَأَمَّا الْكَافِرُونَ فَهُمْ يَنْقَادُونَ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى كُلِّ حَالٍ كَرْهًا لِأَنَّهُمْ لَا يَنْقَادُونَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مُسْتَسْلِمُونَ لَهُ سُبْحَانَهُ كَرْهًا، لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُمْ دَفْعُ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ الثَّالِثُ: أَسْلَمَ الْمُسْلِمُونَ طَوْعًا، وَالْكَافِرُونَ عِنْدَ مَوْتِهِمْ كَرْهًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غَافِرٍ: ٨٥] الرَّابِعُ: أَنَّ كُلَّ الْخَلْقِ مُنْقَادُونَ لِإِلَهِيَّتِهِ طَوْعًا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] وَمُنْقَادُونَ/ لِتَكَالِيفِهِ وإيجاده للآلام كرهاًالخامس: أَنَّ انْقِيَادَ الْكُلِّ إِنَّمَا حَصَلَ وَقْتَ أَخْذِ الْمِيثَاقِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] [السادس:] قال الحسن: الطوع لأهل السموات خَاصَّةً، وَأَمَّا أَهْلُ الْأَرْضِ فَبَعْضُهُمْ بِالطَّوْعِ وَبَعْضُهُمْ بِالْكُرْهِ، وَأَقُولُ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ فِي تَخْلِيقِ السموات وَالْأَرْضِ هَذَا وَهُوَ قَوْلُهُ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فُصِّلَتْ: ١١] وَفِيهِ أَسْرَارٌ عَجِيبَةٌ.

Bu ayetin tefsirindeki ikinci vecih: Hiç kimsenin Allah'ın muradına karşı direnme imkânı yoktur; ya isteyerek (tav'an) ya da istemeyerek (kerhen) O'nun hükmüne boyun eğerler. Salih Müslümanlar dine taalluk eden hususlarda Allah'a isteyerek boyun eğerler; hastalık, fakirlik, ölüm ve benzeri tabiatlarına aykırı gelen hususlarda ise istemeyerek boyun eğerler. Kâfirlere gelince, onlar her halükârda Allah Teâlâ'ya istemeyerek boyun eğerler; çünkü dine taalluk eden hususlarda itaat etmezler, bunun dışındaki hususlarda ise O'nun kaza ve kaderini defetmeleri mümkün olmadığı için Sübhânehu'ya istemeyerek teslim olurlar. Üçüncüsü: Müslümanlar isteyerek teslim olmuşlar, kâfirler ise Allah Teâlâ'nın: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } [Mü'min 85] “Fakat azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine fayda vermedi” kavli gereğince ölümleri anında istemeyerek teslim olmuşlardır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân 25] “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” kavlinin delaletiyle bütün mahlûkat O'nun ilahlığına isteyerek boyun eğmiştir; O'nun tekliflerine ve acıları var etmesine ise istemeyerek boyun eğmiştir. Beşincisi: Hepsinin boyun eğmesi ancak misak alma vaktinde vaki olmuştur ki bu da Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } [A'râf 172] “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti; onlar da: 'Evet' demişlerdi” kavlidir. Altıncısı: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: İtaat (tav') bilhassa semavat ehline aittir; yeryüzü ehline gelince onların bir kısmı isteyerek, bir kısmı da istemeyerek itaat eder. Ben de derim ki: Allah Sübhânehu göklerin ve yerin yaratılışı hakkında bunu zikretmiş olup o da: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } [Fussilet 11] “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' buyurdu. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” kavlidir. Bunda acayip sırlar vardır.

أَمَّا قَوْلُهُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّ مَنْ خَالَفَهُ فِي الْعَاجِلِ فَسَيَكُونُ مَرْجِعُهُ إِلَيْهِ، وَالْمُرَادُ إِلَى حَيْثُ لَا يملك الضر والنفع سواه هذا وَعِيدٌ عَظِيمٌ لِمَنْ خَالَفَ الدِّينَ الْحَقَّ.

{ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” kavline gelince; bundan murat, şu peşin dünyada O'na muhalefet edenin dönüşünün O'na olacağıdır. Murat edilen, O'ndan başkasının zarara da faydaya da mâlik olamayacağı bir makamdır. Bu, hak dine muhalefet eden kimse için pek büyük bir tehdittir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الطَّوْعُ الِانْقِيَادُ، يُقَالُ: طَاعَهُ يَطُوعُهُ طَوْعًا إِذَا انْقَادَ لَهُ وَخَضَعَ، وَإِذَا مَضَى لِأَمْرِهِ فَقَدْ أَطَاعَهُ، وَإِذَا وَافَقَهُ فَقَدْ طَاوَعَهُ، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ طَاعَ لَهُ وَأَطَاعَ، فَانْتَصَبَ طَوْعًا وَكَرْهًا عَلَى

İkinci Mesele: Vâhidî -rahimehullâh- şöyle demiştir: Tav' (طَوْع), boyun eğmek (inkıyad) demektir. Bir kimse diğerine boyun eğip itaat ettiğinde, «طَاعَهُ يَطُوعُهُ طَوْعًا» (ona isteyerek boyun eğdi) denir. Emrini yerine getirdiğinde «أَطَاعَهُ» (ona itaat etti), onunla uyuştuğunda ise «طَاوَعَهُ» (ona uydu) denir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Hem «طَاعَ لَهُ» hem de «أَطَاعَ» denilir. 'Tav'an' ve 'kerhen' kelimeleri,

أَنَّهُ مَصْدَرٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ، وَتَقْدِيرُهُ طَائِعًا وَكَارِهًا، كَقَوْلِكَ أَتَانِي رَاكِضًا، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَتَانِي كَلَامًا أَيْ مُتَكَلِّمًا، لِأَنَّ الْكَلَامَ ليس يضرب للإتيان والله أعلم.

hâl makamına geçmiş birer masdar oldukları için mansub kılınmışlardır. Takdiri, tıpkı senin «أَتَانِي رَاكِضًا» (bana koşarak geldi) demen gibi, «طَائِعًا وَكَارِهًا» (isteyerek ve istemeyerek) şeklindedir. «أَتَانِي كَلَامًا» yani «مُتَكَلِّمًا» (bana konuşarak geldi) denilmesi ise caiz değildir; zira konuşma, gelmenin bir tarzı/şekli değildir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 84]

قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤)

{ قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) } “De ki: 'Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene, Rableri tarafından Musa'ya, İsa'ya ve peygamberlere verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız.'”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذكره فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ إِنَّمَا أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ فِي تَصْدِيقِ الرَّسُولِ الَّذِي يَأْتِي مصدق لِمَا مَعَهُمْ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَوْنَهُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ فَقَالَ: قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bilesin ki Allah Teâlâ önceki ayette, peygamberlerden yanlarındakini doğrulayıcı olarak gelecek olan Resûl'ü tasdik etmeleri hususunda kesin söz aldığını zikredince, bu ayette Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in vasıflarından birinin de onların yanındakini tasdik etmek olduğunu beyan ederek: { قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ } “De ki: 'Allah'a iman ettik...'” buyurdu [ve bu] ayetin sonuna kadar [devam etti]. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وُحِّدَ الضَّمِيرُ فِي قُلْ وَجُمِعَ فِي آمَنَّا وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حِينَ خَاطَبَهُ، إِنَّمَا خَاطَبَهُ بِلَفْظِ الْوُحْدَانِ، وَعَلَّمَهُ أَنَّهُ حِينَ يُخَاطِبُ الْقَوْمَ يُخَاطِبُهُمْ بِلَفْظِ الْجَمْعِ عَلَى وجه التعظيم والتفخيم، مثل ما يَتَكَلَّمُ الْمُلُوكُ وَالْعُظَمَاءُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ خَاطَبَهُ أَوَّلًا بخطاب الوجدان لِيَدُلَّ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى أَنَّهُ لَا مُبَلِّغَ لِهَذَا التَّكْلِيفِ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ إِلَّا هُوَ، ثُمَّ قَالَ: آمَنَّا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ حِينَ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ فَإِنَّ أَصْحَابَهُ يُوَافِقُونَهُ عَلَيْهِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَيَّنَهُ فِي هَذَا التَّكْلِيفِ بِقَوْلِهِ/ قُلْ لِيُظْهِرَ بِهِ كَوْنَهُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ ثُمَّ قَالَ آمَنَّا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ لَيْسَ مِنْ خَوَاصِّهِ بَلْ هُوَ لَازِمٌ لِكُلِّ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا قَالَ: وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] .

Birinci Mesele: { قُلْ } “De ki” lafzında zamir tekil, { آمَنَّا } “İman ettik” lafzında ise çoğul kılınmıştır. Bunda birkaç yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ ona hitap ettiğinde tekil lafızla hitap etmiş; ancak kavme hitap edeceği vakit, kralların ve büyük şahsiyetlerin konuştuğu gibi, tazim ve tefhim (yüceltme) kastıyla çoğul lafzıyla hitap etmesini ona öğretmiştir. İkincisi: Allah'tan kullara bu mükellefiyeti tebliğ edecek olanın sadece kendisi olduğuna delalet etmesi için başlangıçta ona tekil hitapla hitap etmiş; sonra da o bu sözü söylediğinde ashabının da bu hususta kendisine uyduklarına dikkat çekmek üzere { آمَنَّا } “İman ettik” buyurmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ, onların yanındakini tasdik edici olduğunu kendisi vasıtasıyla açığa çıkarmak için { قُلْ } “De ki” buyurarak bu teklifte bizzat onu muhatap kılmış; ardından bu mükellefiyetin sadece ona has olmayıp: { وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } [Bakara 285] “...Müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti: 'Biz O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz' [dediler]” buyurduğu gibi, bilakis bütün müminlere lazım geldiğine dikkat çekmek üzere { آمَنَّا } “İman ettik” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدَّمَ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ عَلَى الْإِيمَانِ بِالْأَنْبِيَاءِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ أَصْلُ الْإِيمَانِ بِالنُّبُوَّةِ، وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ ذَكَرَ الْإِيمَانَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ كُتُبَ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ حَرَّفُوهَا وَبَدَّلُوهَا فَلَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ أَحْوَالِهَا إِلَّا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، فَكَانَ مَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ كَالْأَصْلِ لِمَا أُنْزِلَ عَلَى سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ فَلِهَذَا قَدَّمَهُ عَلَيْهِ، وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ ذَكَرَ بَعْضَ الْأَنْبِيَاءِ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ يَعْتَرِفُ أَهْلُ الْكِتَابِ بِوُجُودِهِمْ، وَيَخْتَلِفُونَ فِي نُبُوَّتِهِمْ وَالْأَسْباطِ هُمْ أَسْبَاطُ يَعْقُوبَ ﵇ الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهَ أُمَمَهُمُ الِاثْنَيْ عَشَرَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَإِنَّمَا أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى الْإِقْرَارَ بِنُبُوَّةِ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لِفَوَائِدَ إِحْدَاهَا: إِثْبَاتُ كَوْنِهِ ﵇ مُصَدِّقًا لِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ، لِأَنَّ هَذَا الشَّرْطَ كَانَ مُعْتَبَرًا فِي أَخْذِ الْمِيثَاقِ وَثَانِيهَا: التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ مَذَاهِبَ أَهْلِ الْكِتَابِ مُتَنَاقِضَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يُصَدِّقُونَ النَّبِيَّ الَّذِي يُصَدِّقُونَهُ لِمَكَانِ ظُهُورِ الْمُعْجِزَةِ عَلَيْهِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَنْ ظَهَرَتِ الْمُعْجِزَةُ عَلَيْهِ كَانَ نَبِيًّا، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ تَخْصِيصُ الْبَعْضِ بِالتَّصْدِيقِ وَالْبَعْضِ بِالتَّكْذِيبِ مُتَنَاقِضًا، بَلِ الْحَقُّ تَصْدِيقُ الْكُلِّ وَالِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّةِ الْكُلِّ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [آلِ عمران: ٨٣] وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ إِصْرَارَهُمْ عَلَى تَكْذِيبِ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ إِعْرَاضٌ عَنْ دِينِ اللَّهِ وَمُنَازَعَةٌ مع الله، فههنا أَظْهَرَ الْإِيمَانَ بِنُبُوَّةِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ، لِيَزُولَ عَنْهُ وَعَنْ أُمَّتِهِ مَا وَصَفَ أَهْلَ الْكِتَابِ بِهِ مِنْ مُنَازَعَةِ اللَّهِ فِي الْحُكْمِ وَالتَّكْلِيفِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ فِي الْآيَةِ الْأُولَى ذَكَرَ أَنَّهُ أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى جَمِيعِ النَّبِيِّينَ، أَنْ يُؤْمِنُوا بِكُلِّ مَنْ أَتَى بَعْدَهُمْ مِنَ الرُّسُلِ، وَهَاهُنَا أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِأَنْ يُؤْمِنَ بِكُلِّ مَنْ أَتَى قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ، وَلَمْ يَأْخُذْ عَلَيْهِ الْمِيثَاقَ لِمَنْ يَأْتِي بَعْدَهُ مِنَ الرُّسُلِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَلَى أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدَهُ الْبَتَّةَ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ عَدَّى أُنْزِلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِحَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ، وَفِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ مِثْلِهَا بِحَرْفِ الِانْتِهَاءِ؟ قُلْنَا: لِوُجُودِ الْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا، لِأَنَّ الْوَحْيَ يَنْزِلُ مِنْ فَوْقَ وَيَنْتَهِي إِلَى الرُّسُلِ، فَجَاءَ تَارَةً بِأَحَدِ

İkinci Mesele: Allah'a imanı peygamberlere imanın önüne geçirmiştir; zira Allah'a iman, peygamberliğe imanın aslıdır. İkinci mertebede kendisine indirilene imanı zikretmiştir; çünkü diğer peygamberlerin kitaplarını tahrif edip değiştirdiler, dolayısıyla onların durumlarını bilmenin Allah'ın Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirdiği vahiyden başka bir yolu kalmadı. Bu sebeple Muhammed'e indirilen, diğer peygamberlere indirilenler için bir asıl mesabesinde oldu ve bundan ötürü onu diğerlerinin önüne geçirdi. Üçüncü mertebede ise Ehl-i Kitab'ın varlıklarını ikrar ettiği fakat peygamberlikleri hususunda ihtilaf ettiği bazı peygamberleri zikretmiştir. 'Esbât' (torunlar) ise Yakub [aleyhisselâm]'ın torunları olup, Allah onların on iki ümmetini A'râf Suresi'nde zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın bütün peygamberlerin [aleyhimüsselâm] nübüvvetini ikrar etmeyi vacip kılmasının birtakım faydaları vardır: Birincisi: Onun [aleyhisselâm] bütün peygamberleri tasdik edici olduğunun ispatıdır; zira bu şart, misak alınırken muteber kılınmıştı. İkincisi: Ehl-i Kitab'ın benimsediği yolların çelişkili olduğuna dikkat çekmektir; zira onlar bir peygamberi ancak onda mucize zuhur ettiği için tasdik etmektedirler. Bu durum, üzerinde mucize zuhur eden herkesin peygamber olmasını gerektirir. Buna göre bir kısmını tasdik edip bir kısmını yalanlamak çelişki olur; bilakis hak olan, hepsini tasdik etmek ve hepsinin peygamberliğini ikrar etmektir. Üçüncüsü: Bu ayetten önce: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Âl-i İmrân 83] “Yoksa onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde ne varsa O'na teslim olmuştur” buyurmuştur. Bu ise onların peygamberlerin bir kısmını yalanlamaktaki ısrarlarının Allah'ın dininden yüz çevirmek ve Allah ile çekişmek olduğuna bir ihtardır. İşte burada, hüküm ve teklif hususunda Allah ile çekişmek şeklinde Ehl-i Kitab'ı tavsif ettiği vasıf kendisinden ve ümmetinden zail olsun diye bütün peygamberlerin nübüvvetine iman ettiğini izhar etmiştir. Dördüncüsü: İlk ayette bütün peygamberlerden kendilerinden sonra gelecek her elçiye iman edeceklerine dair misak aldığını zikretmişti; burada ise Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den kendisinden önce gelen her elçiye iman edeceğine dair misak almış, kendisinden sonra gelecek bir elçi için ise ondan misak almamıştır. Dolayısıyla bu ayet, bu veçhile kendisinden sonra kesinlikle hiçbir peygamber gelmeyeceğine delalet etmiştir. Şayet: 'Niçin bu ayette { أُنْزِلَ } (indirildi) fiili isti'lâ harfiyle (عَلَى/üzerine) geçişli kılındı da, daha önce geçen benzerinde intihâ harfiyle (إِلَى/doğru) geçişli kılındı?' denilirse, şöyle deriz: Her iki mana da mevcut olduğu içindir; zira vahiy yukarıdan iner ve elçilere ulaşır. Dolayısıyla bazen bu iki manadan

الْمَعْنَيَيْنِ وَأُخْرَى بِالْآخَرِ، وَقِيلَ أَيْضًا إِنَّمَا قِيلَ عَلَيْنا فِي حَقِّ الرَّسُولِ، لِأَنَّ الْوَحْيَ يَنْزِلُ عَلَيْهِ وَإِلَيْنَا فِي حَقِّ الْأُمَّةِ لِأَنَّ الْوَحْيَ يَأْتِيهِمْ مِنَ الرَّسُولِ عَلَى وَجْهِ الِانْتِهَاءِ وَهَذَا تَعَسُّفٌ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ [البقرة: ٤] وَأَنْزَلَ إِلَيْكَ الْكِتَابَ وَإِلَى قَوْلِهِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا [آل عمران: ٧٢] .

biriyle, bazen de diğeriyle gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Resûl hakkında { عَلَيْنا } (bize) denilmiştir, çünkü vahiy onun üzerine iner; ümmet hakkında ise { إِلَيْنَا } (bize) denilmiştir, çünkü vahiy onlara Resûl'den bir varış (intihâ) şeklinde gelir. Ancak bu zorlama bir tevildir; baksana O'nun: { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [Bakara 4] “Sana indirilene” ve 'Sana Kitab'ı indirdi' kavline, keza: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } [Âl-i İmrân 72] “İman edenlere indirilene iman edin” kavline!

المسألة الثالثة: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ الْإِيمَانَ بِهَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ تَقَدَّمُوا وَنُسِخَتْ شَرَائِعُهُمْ كَيْفَ يَكُونُ؟

Üçüncü Mesele: Âlimler, geçmişte kalmış ve şeriatları neshedilmiş olan bu peygamberlere imanın nasıl olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir.

وَحَقِيقَةُ الْخِلَافِ، أَنَّ شَرْعَهُ لَمَّا صَارَ مَنْسُوخًا، فَهَلْ تَصِيرُ نُبُوَّتُهُ/ مَنْسُوخَةً؟ فَمَنْ قَالَ إِنَّهَا تَصِيرُ مَنْسُوخَةً قَالَ: نُؤْمِنُ أَنَّهُمْ كَانُوا أَنْبِيَاءَ وَرُسُلًا، وَلَا نُؤْمِنُ بِأَنَّهُمُ الْآنَ أَنْبِيَاءُ وَرُسُلٌ، وَمَنْ قَالَ إِنَّ نَسْخَ الشَّرِيعَةِ لَا يَقْتَضِي نَسْخَ النُّبُوَّةِ قَالَ:

İhtilafın hakikati şudur: Bir peygamberin şeriatı neshedilince, onun peygamberliği de neshedilmiş olur mu? 'Neshedilmiş olur' diyen kimse: 'Onların [geçmişte] peygamber ve elçi olduklarına inanırız, fakat şu anda peygamber ve elçi olduklarına inanmayız' demiştir. 'Şeriatın neshedilmesi peygamberliğin neshedilmesini gerektirmez' diyen kimse ise:

نُؤْمِنُ أَنَّهُمْ أَنْبِيَاءُ وَرُسُلٌ فِي الْحَالِ فَتَنَبَّهْ لِهَذَا الْمَوْضِعِ.

'Onların şu anda da peygamber ve elçi olduklarına inanırız' demiştir. Bu ince noktaya dikkat et!

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ: التَّفَرُّقُ قَدْ يَكُونُ بِتَفْضِيلِ الْبَعْضِ عَلَى الْبَعْضِ، وَقَدْ يَكُونُ لِأَجْلِ الْقَوْلِ بِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا عَلَى سَبِيلٍ وَاحِدٍ فِي الطَّاعَةِ لِلَّهِ وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَعْنِي: نُقِرُّ بِأَنَّهُمْ كَانُوا بِأَسْرِهِمْ عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَفِي الِانْقِيَادِ لِتَكَالِيفِ اللَّهِ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمُ الْمُرَادُ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ بِأَنْ نُؤْمِنَ بِبَعْضٍ دُونِ بَعْضٍ كَمَا تَفَرَّقَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أَيْ لَا نُفَرِّقُ مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٣] وَذَمَّ قَوْمًا وَصَفَهُمْ بِالتَّفَرُّقِ فَقَالَ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْأَنْعَامِ: ٩٤] .

Dördüncü Mesele: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız” kavlinde birkaç yön vardır: Birincisi: Esam şöyle demiştir: Ayrım yapmak (teferruk), bazısını bazısına üstün tutmakla olabileceği gibi, onların Allah'a itaatte tek bir yol üzere olmadıklarını söylemekle de olabilir. Bu veçhe göre murat şudur: Hepsinin Allah'a davet hususunda ve Allah'ın mükellefiyetlerine boyun eğmede tek bir din üzere olduklarını ikrar ederiz. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Murat, Yahudi ve Hristiyanların ayrılığa düştüğü gibi bazısına inanıp bazısını inkâr ederek aralarında ayrım yapmamamızdır. Üçüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } yani üzerinde icma ettikleri esasları parçalayıp ayırmayız. Bu, O'nun: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا } [Âl-i İmrân 103] “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin” kavli gibidir. Allah Teâlâ ayrılığa düşmekle nitelediği bir kavmi yermiş ve şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } [En'âm 94] “Andolsun ki aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.”

أَمَّا قَوْلُهُ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: إِنَّ إِقْرَارَنَا بِنُبُوَّةِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ كَوْنِنَا مُنْقَادِينَ لِلَّهِ تَعَالَى مُسْتَسْلِمِينَ لِحُكْمِهِ وَأَمْرِهِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ حَالَهُ عَلَى خِلَافِ الَّذِينَ خَاطَبَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ أَيْ مُسْتَسْلِمُونَ لِأَمْرِ اللَّهِ بِالرِّضَا وَتَرْكِ الْمُخَالَفَةِ وَتِلْكَ صِفَةُ الْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ وَهُمْ أَهْلُ السِّلْمِ وَالْكَافِرُونَ يُوصَفُونَ بِالْمُحَارَبَةِ لِلَّهِ كَمَا قَالَ: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْمَائِدَةِ: ٣٣] الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَالتَّقْدِيرُ: لَهُ أَسْلَمْنَا لَا لِغَرَضٍ آخَرَ مِنْ سُمْعَةٍ وَرِيَاءٍ وَطَلَبِ مَالٍ، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ حَالَهُمْ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ لَا يَفْعَلُونَ وَلَا يَقُولُونَ إِلَّا لِلسُّمْعَةِ وَالرِّيَاءِ وَطَلَبِ الْأَمْوَالِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Ve biz O'na teslim olanlarız” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu peygamberlerin nübüvvetini ikrar etmemiz, sırf Allah Teâlâ'ya boyun eğmiş, O'nun hüküm ve emrine teslim olmuş bulunmamızdandır. Bunda, onun durumunun Allah'ın kendilerine: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Yoksa onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde ne varsa O'na teslim olmuştur” diye hitap ettiği kimselerin durumunun zıddına olduğuna dair bir tenbih vardır. İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } yani rıza göstererek ve muhalefeti terk ederek Allah'ın emrine teslim olanlarız. Bu da Allah'a iman edenlerin sıfatıdır; onlar barış ve teslimiyet ehlidir. Kâfirler ise O'nun: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [Mâide 33] “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” buyurduğu gibi, Allah ile savaşmakla vasıflanırlar. Üçüncüsü: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } kavli hasr (özgüleme) ifade eder. Takdiri şöyledir: Şan, şöhret, gösteriş ve mal talebi gibi başka bir maksatla değil, yalnızca O'na teslim olduk. Bu da onların durumunun bunun tam tersi olduğuna bir tenbihtir; zira onlar ancak şan, riya ve mal talebi için yapar ve söylerler. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 85]

وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥)

{ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥) } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki [bu din] ondan asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.”

اعْلَمْ إنه تعالى لما قال في آخر الآية المتقدمة وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [آل عمران: ٨٤] أَتْبَعَهُ بِأَنْ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الدِّينَ لَيْسَ إِلَّا الْإِسْلَامُ، وَأَنَّ كُلَّ دِينٍ سِوَى الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ غَيْرُ مَقْبُولٍ عِنْدَ اللَّهِ، لِأَنَّ الْقَبُولَ لِلْعَمَلِ هُوَ أَنْ يَرْضَى اللَّهُ ذَلِكَ الْعَمَلَ، وَيَرْضَى عَنْ فَاعِلِهِ وَيُثِيبَهُ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٧] ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ مَنْ لَهُ دِينٌ سِوَى الْإِسْلَامِ فَكَمَا أَنَّهُ لَا يَكُونُ مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّهِ، فَكَذَلِكَ يَكُونُ مِنَ الْخَاسِرِينَ، وَالْخُسْرَانُ فِي الْآخِرَةِ يَكُونُ بِحِرْمَانِ الثَّوَابِ، وَحُصُولِ الْعِقَابِ، / وَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يَلْحَقُهُ مِنَ التَّأَسُّفِ وَالتَّحَسُّرِ عَلَى مَا فَاتَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَعَلَى مَا تَحَمَّلَهُ مِنَ التَّعَبِ وَالْمَشَقَّةِ فِي الدُّنْيَا فِي تَقْرِيرِهِ ذَلِكَ الدِّينَ الْبَاطِلَ وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الْإِسْلَامُ إذ لو كان الإيمان غير الإسلام رجب أَنْ لَا يَكُونَ الْإِيمَانُ مَقْبُولًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ إِلَّا أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا [الْحُجُرَاتِ: ١٤] يَقْتَضِي كَوْنَ الْإِسْلَامِ مُغَايِرًا لِلْإِيمَانِ وَوَجْهُ التَّوْفِيقِ بَيْنَهُمَا أَنْ

Bilesin ki Allah Teâlâ, önceki ayetin sonunda: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } [Âl-i İmrân 84] “Ve biz O'na teslim olanlarız” buyurunca, bunun peşinden bu ayette hakiki dinin yalnızca İslam olduğunu, İslam'dan başka her dinin Allah katında makbul olmadığını beyan etmiştir. Çünkü amelin kabul edilmesi, Allah'ın o ameli beğenip rıza göstermesi, failinden razı olması ve onu mükâfatlandırması demektir. Nitekim Allah Teâlâ bu sebeple: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } [Mâide 27] “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ İslam'dan başka bir dine sahip olan herkesin [bu dininin] Allah katında makbul olmayacağı gibi, kendisinin de hüsrana uğrayanlardan olacağını beyan etmiştir. Ahiretteki hüsran ise sevaptan mahrum kalmak ve azaba uğramakla gerçekleşir. Dünyada elden kaçırdığı salih amellere duyduğu esef ve pişmanlık ile dünyada o batıl dini yerleştirmek uğruna katlandığı yorgunluk ve meşakkat sebebiyle çekeceği hasret de bu hüsrana dâhildir. Bilesin ki bu ayetin zahiri imanın İslam'ın ta kendisi olduğuna delalet eder; zira iman İslam'dan başka bir şey olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki [bu din] ondan asla kabul edilmeyecektir” kavli gereğince imanın da kabul olunmaması gerekirdi. Ne var ki Allah Teâlâ'nın: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا } [Hucurât 14] “Bedeviler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'İman etmediniz; ancak 'Teslim olduk' deyin'” kavlinin zahiri, İslam'ın imandan farklı olmasını iktiza eder. İkisini telif etmenin yolu ise,

تُحْمَلَ الْآيَةُ الْأُولَى عَلَى الْعُرْفِ الشَّرْعِيِّ، وَالْآيَةُ الثانية على الوضع اللغوي.

birinci ayetin şer'î örfe, ikinci ayetin ise lügat anlamına hamledilmesidir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 86-89]

كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)

{ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) } “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (86) İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. (87) Onda ebedî kalıcıdırlar; onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez. (88) Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (89)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَظَّمَ أَمْرَ الْإِسْلَامِ وَالْإِيمَانِ بِقَوْلِهِ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ [آل عمران: ٨٥] أَكَّدَ ذَلِكَ التَّعْظِيمَ بِأَنْ بَيَّنَ وَعِيدَ مَنْ تَرَكَ الْإِسْلَامَ، فَقَالَ: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bilesin ki Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } [Âl-i İmrân 85] “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki [bu din] ondan asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır” kavliyle İslam ve imanın şanını yüceltince, İslam'ı terk edenin tehdidini beyan ederek bu yüceltmeyi tekit etmiş ve: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir?” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ النُّزُولِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَشَرَةِ رَهْطٍ كَانُوا آمَنُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا وَلَحِقُوا بِمَكَّةَ ثُمَّ أَخَذُوا يَتَرَبَّصُونَ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ، وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ تَابَ فَاسْتَثْنَى التَّائِبَ مِنْهُمْ بِقَوْلِهِ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا الثَّانِي: نُقِلَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي يَهُودِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَمَنْ دَانَ بِدِينِهِمْ كَفَرُوا/ بِالنَّبِيِّ ﷺ بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ قَبْلَ مَبْعَثِهِ، وَكَانُوا يَشْهَدُونَ لَهُ بِالنُّبُوَّةِ، فَلَمَّا بُعِثَ وَجَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ كَفَرُوا بَغْيًا وَحَسَدًا وَالثَّالِثُ: نَزَلَتْ فِي الْحَرْثِ بْنِ سُوَيْدٍ وَهُوَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ حِينَ ندم على ردته فأرسل إلى قوله أَنِ اسْأَلُوا لِي هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ أَخُوهُ بِالْآيَةِ، فَأَقْبَلَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَتَابَ عَلَى يَدِ الرَّسُولِ ﷺ وَقَبِلَ الرَّسُولُ ﷺ تَوْبَتَهُ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: لِلنَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّ قوله تعالى: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً [آل عمران: ٨٥] وَمَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ [آل عمران: ٨٦- ٩٠] نَزَلَ جَمِيعُ ذَلِكَ فِي قِصَّةٍ وَاحِدَةٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ ابْتِدَاءَ الْقِصَّةِ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ [آل عمران: ٩٠] ثُمَّ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَفِيهَا أَيْضًا قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا فِي أَهْلِ الْكِتَابِ وَالثَّانِي: أَنَّهَا فِي قَوْمٍ مُرْتَدِّينَ عَنِ الْإِسْلَامِ آمَنُوا ثُمَّ ارْتَدُّوا عَلَى مَا شَرَحْنَاهُ.

Birinci Mesele: Nüzul sebebi hakkında görüşler vardır: Birincisi: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Bu ayet, iman ettikten sonra dinden dönüp Mekke'ye katılan ve onun başına ölüm musibetlerinin gelmesini gözetlemeye başlayan on kişilik bir grup hakkında inmiştir. Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirmiş; içlerinde tövbe eden biri olduğu için: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Tövbe edenler müstesna” kavliyle tövbe edeni istisna etmiştir. İkincisi: Yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: [Ayet] Kureyza ve Nadîr Yahudileri ile onların dinine uyanlar hakkında inmiştir. Onlar peygamber olarak gönderilmesinden önce Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e iman etmiş durumdayken, onun peygamberliğine şahitlik ediyorlarken, o gönderilip kendilerine apaçık deliller ve mucizelerle geldiğinde haset ve azgınlıklarından ötürü inkâr ettiler. Üçüncüsü: Dinden döndüğüne pişman olup kavmine: 'Benim için bir tövbe imkânı var mı, sorun!' diye haber gönderen Ensâr'dan bir adam olan Hâris b. Süveyd hakkında inmiştir. Kardeşi bu ayeti ona gönderince Medine'ye gelmiş, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in huzurunda tövbe etmiş ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] de onun tövbesini kabul etmiştir. Kaffâl -rahimehullâh- şöyle demiştir: İnsanların bu ayet hakkında iki görüşü vardır: Bazıları Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً } [Âl-i İmrân 85] “Kim İslam'dan başka bir din ararsa...” kavli ile ondan sonraki: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } kavlinden başlayıp { وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ } [Âl-i İmrân 86-90] “İşte sapanlar onlardır” kavline kadar olan kısmın tamamının tek bir kıssa hakkında indiğini söylemiştir. Bazıları ise kıssanın başlangıcını: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } [Âl-i İmrân 91] “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler...” kavlinden itibaren kabul etmiştir. Sonra her iki takdire göre de ayet hakkında iki görüş vardır: Biri, ayetin Ehl-i Kitap hakkında olduğu; diğeri ise açıkladığımız üzere iman ettikten sonra irtidat eden mürted bir topluluk hakkında olduğudur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْعُقَلَاءُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: إِنَّ أُصُولَنَا تَشْهَدُ بِأَنَّهُ تَعَالَى هَدَى جَمِيعَ الْخَلْقِ إِلَى الدِّينِ بِمَعْنَى التَّعْرِيفِ، وَوَضْعِ الدَّلَائِلِ وَفِعْلِ الْأَلْطَافِ، إِذْ لَوْ يَعُمُّ الْكُلَّ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَصَارَ الْكَافِرُ وَالضَّالُّ مَعْذُورًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّهُ لَمْ يَهْدِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْهِدَايَةِ بِشَيْءٍ آخَرَ سِوَى نَصْبِ الدَّلَائِلِ، ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَنْعُ الْأَلْطَافِ الَّتِي يُؤْتِيهَا الْمُؤْمِنِينَ ثَوَابًا لَهُمْ عَلَى إِيمَانِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٩] وَقَالَ تَعَالَى: وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً [مَرْيَمَ: ٧٦] وَقَالَ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Akıl sahipleri, { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir?” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Mutezile'ye gelince; onlar şöyle demişlerdir: Bizim usulümüz şahitlik eder ki, Allah Teâlâ bildirme, deliller koyma ve lütuflarda bulunma manasında bütün mahlûkatı dine hidayet etmiştir. Zira şayet herkesi bu hususlarla kuşatmamış olsaydı, kâfir ve sapkın kimse mazur sayılırdı. Sonra Allah Teâlâ bu kâfirleri hidayete erdirmediğine hükmettiğine göre, buradaki hidayeti deliller dikmenin dışındaki başka bir şeyle tefsir etmek kaçınılmazdır. Ardından bu hususta birtakım yönler zikretmişlerdir: Birincisi: Bu ayetten murat, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } [Ankebût 69] “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz”, keza: { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } [Meryem 76] “Allah, hidayeti kabul edenlerin hidayetini artırır” ve:

وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [مُحَمَّدٍ: ١٧] وَقَالَ: يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ [الْمَائِدَةِ: ١٦] فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ الْمُهْتَدِيَ قَدْ يَزِيدُهُ اللَّهُ هُدًى الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَهْدِيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ [النساء: ١٦٨،

{ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } [Muhammed 17] “Hidayete erenlerin ise Allah hidayetlerini artırmıştır” ve: { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ } [Mâide 16] “Allah, rızasına uyanları onunla kurtuluş yollarına iletir” buyurduğu gibi, imanlarına bir mükâfat olmak üzere müminlere verdiği lütufları [onlardan] engellemektir. Bu ayetler, hidayete ermiş kimsenin hidayetini Allah'ın artırabileceğine delalet etmiştir. İkincisi: Murâdın, Allah Teâlâ'nın onları cennete iletmeyeceği olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } [Nisâ 168-169] “Şüphesiz inkâr edip zulmedenleri Allah bağışlayacak değildir; onları cehennem yolundan başka bir yola iletecek de değildir”

١٦٩] وَقَالَ: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ [يُونُسَ: ٩] وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْهِدَايَةِ خَلْقَ الْمَعْرِفَةِ فِيهِ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ أَيْضًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا خَلَقَ الْمَعْرِفَةَ كَانَ مُؤْمِنًا مُهْتَدِيًا، وَإِذَا لَمْ يَخْلُقْهَا كَانَ كَافِرًا ضَالًّا، وَلَوْ كَانَ الْكُفْرُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَصِحَّ أَنْ يَذُمَّهُمُ اللَّهُ عَلَى الْكُفْرِ وَلَمْ يَصِحَّ أَنْ يُضَافَ الْكُفْرُ إِلَيْهِمْ، لَكِنَّ الْآيَةَ نَاطِقَةٌ بِكَوْنِهِمْ مَذْمُومِينَ بِسَبَبِ الْكُفْرِ وَكَوْنِهِمْ فَاعِلِينَ لِلْكُفْرِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ فضاف الْكُفْرَ إِلَيْهِمْ وَذَمَّهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ فَهَذَا جُمْلَةُ أَقْوَالِهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَقَالُوا: الْمُرَادُ مِنَ الْهِدَايَةِ خَلْقُ الْمَعْرِفَةِ، قَالُوا: وَقَدْ جَرَتْ سُنَّةُ اللَّهِ فِي دَارِ التَّكْلِيفِ أَنَّ كُلَّ فِعْلٍ يَقْصِدُ الْعَبْدُ إِلَى تَحْصِيلِهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُهُ عَقِيبَ قَصْدِ الْعَبْدِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: كَيْفَ يَخْلُقُ اللَّهُ فِيهِمُ الْمَعْرِفَةَ وَهُمْ قَصَدُوا تَحْصِيلَ الْكُفْرِ أَوْ أرادوه والله أعلم.

ve: { يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ } [Yûnus 9] “İmanları sebebiyle Rableri onları [hidayete] erdirir; altlarından ırmaklar akar” buyurmuştur. Üçüncüsü: Hidayetten muradın onda marifeti (bilgiyi) yaratmak olması mümkün değildir; zira bu takdirde [küfrün] de Allah Teâlâ'dan olması gerekir. Çünkü Allah Teâlâ marifeti yarattığı zaman o kimse hidayete ermiş bir mümin olur, onu yaratmadığı zaman ise sapkın bir kâfir olur. Eğer küfür Allah Teâlâ'dan olsaydı, Allah'ın onları küfür sebebiyle yermesi sahih olmaz ve küfür onlara nispet edilemezdi. Oysa ayet, onların küfür sebebiyle yerilmiş olduklarını ve küfrü bizzat işleyen failler olduklarını açıkça ifade etmektedir. Nitekim Allah Teâlâ: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } “İman ettikten sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir?” buyurarak küfrü onlara isnat etmiş ve onları bu küfürden ötürü yermiştir. İşte onların bu ayet hakkındaki görüşlerinin özeti budur. Ehl-i Sünnet'e gelince; onlar şöyle demişlerdir: Hidayetten murat, marifeti yaratmaktır. Onlar dediler ki: Teklif yurdunda Allah'ın sünneti şöyle cereyan etmiştir: Kulun elde etmeyi kastettiği her bir fiili, Allah Teâlâ kulun kastının hemen ardından yaratır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Onlar küfrü elde etmeyi kastetmişken veya onu istemişken Allah onlarda marifeti nasıl yaratsın?' En doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثالثة: قوله وَشَهِدُوا فِيهِ قَوْلَانِ:

Üçüncü Mesele: { وَشَهِدُوا } “Ve şahitlik ettikleri [halde]” kavlinde iki görüş vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَطْفٌ وَالتَّقْدِيرُ بَعْدَ أَنْ آمَنُوا وَبَعْدَ أَنْ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ، لِأَنَّ عَطْفَ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ لَا يَجُوزُ فَهُوَ فِي الظَّاهِرِ وَإِنِ اقْتَضَى عَطْفَ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ لَكِنَّهُ فِي الْمَعْنَى عَطَفَ الْفِعْلَ عَلَى الْفِعْلِ الثَّانِي: أَنَّ الْوَاوَ لِلْحَالِ بِإِضْمَارِ (قَدْ) وَالتَّقْدِيرُ: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ حَالَ مَا شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ.

Birincisi: Bunun matuf olmasıdır; takdiri: 'İman ettikten ve Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten sonra' şeklindedir. Çünkü fiilin isme atfedilmesi caiz değildir; dolayısıyla bu, zahirde her ne kadar fiilin isme atfedilmesini iktiza etse de, mana bakımından fiilin fiile atfıdır. İkincisi: Gizli bir 'kad' (قَدْ) takdiriyle vâv harfinin hâl için olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Resûl'ün hak olduğuna şahitlik etmiş oldukları hâlde, imanlarından sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir?'

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ، وَبَعْدَ الشَّهَادَةِ بِأَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ، وَقَدْ جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ، فَعَطَفَ الشَّهَادَةَ بِأَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ، عَلَى الْإِيمَانِ، وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَيَلْزَمُ أَنَّ الشَّهَادَةَ بِأَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ مُغَايِرٌ لِلْإِيمَانِ وَجَوَابُهُ: أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ التَّصْدِيقُ بِالْقَلْبِ، وَالشَّهَادَةَ هو الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ، وَهُمَا مُتَغَايِرَانِ فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ دَالَّةً عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ مُغَايِرٌ لِلْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ وَأَنَّهُ مَعْنًى قَائِمٌ بِالْقَلْبِ.

Dördüncü Mesele: Ayetin takdiri şöyledir: 'İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir?' Burada Resûl'ün hak olduğuna şahitlik etmeyi imana atfetmiştir; matuf ise matufun aleyhten başkadır. Dolayısıyla Resûl'ün hak olduğuna şahitlik etmenin imandan farklı olması gerekir. Bunun cevabı: Bizim mezhebimiz şudur ki; iman kalbin tasdiki, şahitlik ise dilin ikrarıdır ve bu ikisi birbirinden farklıdır. Bu veçhile bu ayet, imanın dil ile ikrardan başka bir şey olduğuna ve onun kalpte bulunan bir mana olduğuna delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَعْظَمَ كُفْرَ الْقَوْمِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ حَصَلَ بَعْدَ خِصَالٍ ثَلَاثٍ أَحَدُهَا: بَعْدَ الْإِيمَانِ وَثَانِيهَا: بَعْدَ شَهَادَةِ كَوْنِ الرَّسُولِ حَقًّا وَثَالِثُهَا: بَعْدَ مَجِيءِ الْبَيِّنَاتِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ ذَلِكَ الْكُفْرُ صَلَاحًا بَعْدَ الْبَصِيرَةِ وَبَعْدَ إِظْهَارِ الشَّهَادَةِ، فَيَكُونُ الْكُفْرُ بَعْدَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَقْبَحَ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الْكُفْرِ يَكُونُ كَالْمُعَانَدَةِ وَالْجُحُودِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ زَلَّةَ الْعَالِمِ أَقْبَحُ مِنْ زَلَّةِ الْجَاهِلِ.

Beşinci Mesele: Bilesin ki Allah Teâlâ o kavmin küfrünü, üç hasletten sonra meydana gelmiş olması cihetiyle pek büyük bir cürüm saymıştır: Birincisi: İmandan sonra olması; ikincisi: Resûl'ün hak olduğuna şahitlikten sonra olması; üçüncüsü: Apaçık deliller geldikten sonra olmasıdır. Durum böyle olunca, bu küfür basiretten ve şahitliği izhar ettikten sonra bir yöneliş olmuş olur. Dolayısıyla bu şeylerden sonraki küfür daha çirkin olur; zira böyle bir küfür inatlaşma ve inkâr mesabesindedir. Bu da âlimin ayağının kaymasının cahilin ayağının kaymasından daha çirkin olduğuna delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ فَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavline gelince, bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً وَقَالَ فِي آخِرِهَا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ وَهَذَا تَكْرَارٌ.

Birinci Soru: Ayetin başında { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً } “Allah bir kavmi nasıl hidayete erdirir?” buyurmuş, sonunda ise { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyurmuştur; bu bir tekrardır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْمُرْتَدِّينَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَمَّمَ ذَلِكَ الْحُكْمَ فِي الْمُرْتَدِّ وَفِي الْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ فَقَالَ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ سُمِّيَ الْكَافِرُ ظَالِمًا؟.

Cevap: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ } “Allah nasıl hidayete erdirir?” kavli mürtedlere mahsustur. Ardından Allah Teâlâ bu hükmü hem mürted hem de aslî kâfir hakkında genelleştirerek: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyurmuştur. İkinci Soru: Kâfire niçin zalim denilmiştir?

الْجَوَابُ: قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْكَافِرَ أَوْرَدَ نَفْسَهُ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ وَالْعِقَابِ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْكُفْرِ، فَكَانَ ظَالِمًا لِنَفْسِهِ.

Cevap: Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Kâfir, bu küfrü sebebiyle kendisini bela ve azap vadilerine sürüklemiş, böylece kendi nefsine zulmetmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ خالِدِينَ فِيها وَالْمَعْنَى أَنَّهُ

Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ خالِدِينَ فِيها } “İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. Onda ebedî kalıcıdırlar” buyurdu. Bunun manası şudur:

تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ يَمْنَعُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ هِدَايَتِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْأَمْرَ غَيْرُ مَقْصُورٍ عَلَيْهِ، بَلْ كَمَا لَا يَهْدِيهِمْ فِي الدُّنْيَا يَلْعَنُهُمُ اللَّعْنَ الْعَظِيمَ وَيُعَذِّبُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، عَلَى سَبِيلِ التَّأْبِيدِ وَالْخُلُودِ.

Allah Teâlâ iman ettikten sonra inkâr edenleri hidayetinden mahrum bırakacağına hükmetmiş, sonra durumun sadece bununla sınırlı kalmadığını; bilakis dünyada onları hidayete erdirmediği gibi, büyük bir lanetle lanetleyeceğini ve ahirette de ebedî ve daimî olarak onlara azap edeceğini beyan etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ، مُخَالِفَةٌ لِلَعْنَةِ الْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّ لَعْنَتَهُ بِالْإِبْعَادِ مِنَ الْجَنَّةِ وَإِنْزَالِ الْعُقُوبَةِ وَالْعَذَابِ وَاللَّعْنَةُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هِيَ بِالْقَوْلِ، وَكَذَلِكَ مِنَ النَّاسِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُسْتَحِقٌّ لَهُمْ بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ وَكُفْرِهِمْ/ فَصَحَّ أَنْ يَكُونَ جَزَاءً لِذَلِكَ وَهَاهُنَا سُؤَالَانِ:

Bilesin ki Allah'ın laneti, meleklerin lanetinden farklıdır; zira O'nun laneti cennetten uzaklaştırmak, ceza ve azap indirmekledir. Meleklerin laneti ise söz iledir, insanlarınki de böyledir. Bunların hepsi zulümleri ve küfürleri sebebiyle hak ettikleri şeylerdir; dolayısıyla bunun bir karşılık (ceza) olması sahih olmuştur. Burada iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ عَمَّ جَمِيعَ النَّاسِ وَمَنْ يُوَافِقُهُ لَا يَلْعَنُهُ؟.

Birinci Soru: Ona muvafakat eden kimse onu lanetlemediği hâlde, niçin bütün insanları umumi kılmıştır?

قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ لَهُ أَنْ يَلْعَنَهُ وَإِنْ كَانَ لَا يَلْعَنُهُ الثَّانِي: أَنَّهُ فِي الْآخِرَةِ يَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا قَالَ تَعَالَى: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها [الْأَعْرَافِ: ٣٨] وَقَالَ: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٥] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ حَصَلَ اللَّعْنُ لِلْكُفَّارِ مِنَ الْكُفَّارِ وَالثَّالِثُ: كَأَنَّ النَّاسَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالْكُفَّارَ لَيْسُوا مِنَ النَّاسِ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ لَعْنَ الثَّلَاثِ قَالَ: أَجْمَعِينَ الرَّابِعُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ عِنْدِي أَنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ يَلْعَنُونَ الْمُبْطِلَ وَالْكَافِرَ، وَلَكِنَّهُ يَعْتَقِدُ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُبْطِلٍ وَلَا بِكَافِرٍ، فَإِذَا لَعَنَ الْكَافِرَ وَكَانَ هُوَ فِي عِلْمِ اللَّهِ كَافِرًا، فَقَدْ لَعَنَ نَفْسَهُ وَإِنْ كَانَ لَا يَعْلَمُ ذَلِكَ.

Deriz ki: Bunda birkaç yön vardır: Birincisi: Ebû Müslim, lanetlemese bile onu lanetleme hakkının bulunduğunu söylemiştir. İkincisi: Ahirette birbirlerini lanetleyecek olmalarıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } [A'râf 38] “Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder” ve: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } [Ankebût 25] “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr eder ve birbirinize lanet okursunuz” buyurmuştur. Bu takdire göre kâfirlere yönelik lanet bizzat kâfirlerden de vaki olmuştur. Üçüncüsü: Sanki insanlar müminlerden ibarettir, kâfirler ise insanlardan sayılmaz. Sonra bu üçünün lanetini zikredince: { أَجْمَعِينَ } “Hepsinin” buyurmuştur. Dördüncüsü -ki bana göre en sahih olanı budur-: Bütün mahlûkat batıl üzere olanı ve kâfiri lanetler. Ancak kâfir kendisinin batıl ehli ve kâfir olmadığına inanır; dolayısıyla kâfiri lanetlediğinde, şayet kendisi de Allah'ın ilminde kâfir ise, bunu bilmese bile aslında kendi nefsini lanetlemiş olur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ خالِدِينَ فِيها أَيْ خَالِدِينَ فِي اللَّعْنَةِ، فَمَا خُلُودُ اللَّعْنَةِ؟.

İkinci Soru: { خالِدِينَ فِيها } kavli, 'lanette ebedî kalıcılar olarak' demektir; peki lanetin ebedîliği nedir?

قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّخْلِيدَ فِي اللَّعْنَةِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَزَالُ يَلْعَنُهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَمَنْ مَعَهُمْ فِي النَّارِ فَلَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، مِنْ أَنْ يَلْعَنَهُمْ لَاعِنٌ مِنْ هَؤُلَاءِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِخُلُودِ اللَّعْنِ خُلُودُ أَثَرِ اللَّعْنِ، لِأَنَّ اللَّعْنَ يُوجِبُ الْعِقَابَ، فَعُبِّرَ عَنْ خُلُودِ أَثَرِ اللَّعْنِ بِخُلُودِ اللَّعْنِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً خالِدِينَ فِيهِ [طه: ١٠٠، ١٠١] الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ خالِدِينَ فِيها أَيْ فِي جَهَنَّمَ فَعَلَى هَذَا الْكِنَايَةُ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ خالِدِينَ فِيها نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِمَّا قَبْلَهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ.

Deriz ki: Bunda iki [üç] vecih vardır: Birincisi: Lanette ebedî kalış, kıyamet gününde meleklerin, müminlerin ve cehennemde onlarla beraber olanların onları durmaksızın lanetleyeceği manasınadır; öyle ki durumlarının hiçbir anı bunlardan bir lanet edicinin lanetinden hâli kalmaz. İkincisi: Lanetin ebedîliğinden muradın, lanetin eserinin ebedîliği olmasıdır; zira lanet azabı gerektirir, dolayısıyla lanetin eserinin ebedîliği lanetin ebedîliği olarak ifade edilmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً خالِدِينَ فِيهِ } [Tâhâ 100-101] “Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yüklenir; onda ebedî kalıcıdırlar” kavlidir. Üçüncüsü: İbn Abbâs { خالِدِينَ فِيها } kavlinin 'cehennemde ebedî kalıcılar olarak' manasında olduğunu söylemiştir; buna göre zamir açıkça zikredilmemiş bir şeye racidir. Bilesin ki { خالِدِينَ فِيها } kavli, kendisinden önceki ifadeden, yani Allah Teâlâ'nın: { عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ } “Allah'ın laneti üzerlerinedir” kavlinden hâl olarak mansub kılınmıştır.

ثُمَّ قَالَ: لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ مَعْنَى الْإِنْظَارِ التَّأْخِيرُ قَالَ تَعَالَى: فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٠] فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَجْعَلُ عَذَابَهُمْ أَخَفَّ وَلَا يُؤَخِّرُ الْعِقَابَ مِنْ وَقْتٍ إِلَى وَقْتٍ وَهَذَا تَحْقِيقُ قَوْلِ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ الْعَذَابَ الْمُلْحِقَ بِالْكَافِرِ مَضَرَّةٌ خَالِصَةٌ عَنْ شَوَائِبِ الْمَنَافِعِ دَائِمَةٌ غَيْرُ مُنْقَطِعَةٍ، نَعُوذُ مِنْهُ بِاللَّهِ.

Sonra: { لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez” buyurmuştur. İnzârın (mühlet vermenin) manası tehir etmektir; nitekim Allah Teâlâ: { فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } [Bakara 280] “...kolaylığa kadar bir mühlet tanımalıdır” buyurmuştur. Mana şudur: Onların azabı hafifletilmez ve azapları bir vakitten başka bir vakte ertelenmez. Bu da kelamcıların şu sözünün hakikatidir: 'Kâfire isabet eden azap; menfaat şaibelerinden arınmış katıksız bir zarar olup, devamlıdır ve kesintiye uğramaz.' Ondan Allah'a sığınırız.

ثُمَّ قَالَ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَالْمَعْنَى إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْهُ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ التَّوْبَةَ وَحْدَهَا لَا تَكْفِي حَتَّى يَنْضَافَ إِلَيْهَا الْعَمَلُ الصَّالِحُ فَقَالَ: وَأَصْلَحُوا أَيْ أَصْلَحُوا بَاطِنَهُمْ مَعَ الْحَقِّ بِالْمُرَاقَبَاتِ وَظَاهِرَهُمْ مَعَ الخلق بالعبادات، وذلك بأن يلعنوا بِأَنَّا كُنَّا عَلَى الْبَاطِلِ حَتَّى أَنَّهُ لَوِ اغْتَرَّ بِطَرِيقَتِهِمُ الْفَاسِدَةِ مُغْتَرٌّ رَجَعَ عَنْهَا.

Sonra: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Ancak bundan sonra tövbe edenler müstesnadır” buyurmuştur; mana: 'Ondan tövbe edenler müstesna' demektir. Ardından tövbenin salih amelle birleşmedikçe tek başına yetmeyeceğini beyan ederek: { وَأَصْلَحُوا } “Ve ıslah olanlar” buyurmuştur; yani murakabeler ile bâtınlarını Hak ile, ibadetler ile zahirlerini mahlûkat ile ıslah edenler; bu da 'biz batıl üzere idik' diye ilan etmeleri suretiyle olur, öyle ki onların fasit yoluna aldanmış biri varsa bundan dönsün.

ثُمَّ قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: غَفُورٌ لِقَبَائِحِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِالسَّتْرِ، رَحِيمٌ فِي الْآخِرَةِ بِالْعَفْوِ الثَّانِي: غَفُورٌ بِإِزَالَةِ الْعِقَابِ، رَحِيمٌ بِإِعْطَاءِ الثَّوَابِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [الْأَنْفَالِ: ٣٨] وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لِأَنَّهُ الْجَزَاءُ، وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: إِنْ تَابُوا فَإِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لَهُمْ.

Sonra: { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyurdu. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Dünyada ayıplarını örtmekle çok bağışlayıcı, ahirette ise affetmekle çok merhametlidir. İkincisi: Azabı kaldırmakla çok bağışlayıcı, sevap vermekle çok merhametlidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } [Enfâl 38] “İnkâr edenlere de ki: 'Eğer vazgeçerlerse, geçmişte olanlar kendilerine bağışlanır'” kavlidir. { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavline fâ harfi ceza (şartın cevabı) olduğu için dâhil olmuştur; kelamın takdiri: 'Eğer tövbe ederlerse, şüphesiz Allah onları bağışlar' şeklindedir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 90]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da küfürlerini artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapanların ta kendileridir.”

وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

Ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِيمَا بِهِ يَزْدَادُ الْكُفْرُ، وَالضَّابِطُ أَنَّ الْمُرْتَدَّ يَكُونُ فَاعِلًا لِلزِّيَادَةِ بِأَنْ يُقِيمَ وَيُصِرَّ فَيَكُونَ الْإِصْرَارُ كَالزِّيَادَةِ، وَقَدْ يَكُونُ فَاعِلًا لِلزِّيَادَةِ بِأَنْ يَضُمَّ إِلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ كُفْرًا آخَرَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الثَّانِي ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِمُحَمَّدٍ ﵊ قَبْلَ مَبْعَثِهِ، ثُمَّ كَفَرُوا بِهِ عِنْدَ الْمَبْعَثِ، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِسَبَبِ طَعْنِهِمْ فِيهِ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُ، وَفِتْنَتِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَإِنْكَارِهِمْ لِكُلِّ مُعْجِزَةٍ تَظْهَرُ الثَّانِي: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِمُوسَى ﵇، ثُمَّ كَفَرُوا بِسَبَبِ إِنْكَارِهِمْ عِيسَى وَالْإِنْجِيلَ، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا، بِسَبَبِ إِنْكَارِهِمْ مُحَمَّدًا ﵊ وَالْقُرْآنَ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ ارْتَدُّوا وَذَهَبُوا إِلَى مَكَّةَ، وَازْدِيَادُهُمُ الْكُفْرَ أَنَّهُمْ قَالُوا: نُقِيمُ بِمَكَّةَ نَتَرَبَّصُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ رَيْبَ الْمَنُونِ الرَّابِعُ: الْمُرَادُ فِرْقَةٌ ارْتَدُّوا، ثُمَّ عَزَمُوا عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى الْإِسْلَامِ عَلَى سَبِيلِ النِّفَاقِ، فَسَمَّى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ النِّفَاقَ كُفْرًا.

Birinci Mesele: Küfrün ne ile artacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Genel kural şudur: Mürted olan kimse [küfründe] sebat edip ısrar etmekle artırmayı bizzat yapan olabilir; böylece ısrar etmek bir artırma gibi olur. Bazen de bu küfre başka bir küfür eklemekle artırmayı bizzat yapan olabilir. Bu ikinci takdire göre birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Ehl-i Kitap peygamber olarak gönderilmesinden önce Muhammed [aleyhisselâm]'a iman etmekteydiler; sonra gönderildiği vakit onu inkâr ettiler; ardından her vakit onu ayıplamaları, ahdini bozmaları, müminleri fitneye düşürmeleri ve zahir olan her mucizeyi inkâr etmeleri sebebiyle küfürlerini artırdılar. İkincisi: Yahudiler Musa [aleyhisselâm]'a iman etmekteydiler; sonra İsa'yı ve İncil'i inkâr etmeleri sebebiyle kâfir oldular; ardından Muhammed [aleyhisselâm]'ı ve Kur'an'ı inkâr etmeleri sebebiyle küfürlerini artırdılar. Üçüncüsü: Ayet, dinden dönüp Mekke'ye gidenler hakkında inmiştir; onların küfürlerini artırmaları ise: 'Mekke'de kalıp Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in başına gelecek ölüm musibetlerini gözetleriz' demeleridir. Dördüncüsü: Murat edilen, dinden dönen, sonra nifak yoluyla İslam'a dönmeye azmeden bir fırkadır; işte Allah Teâlâ bu nifakı küfür olarak isimlendirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ فِي الْآيَةِ الْأَوْلَى بِقَبُولِ تَوْبَةِ الْمُرْتَدِّينَ، وَحَكَمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِعَدَمِ قَبُولِهَا وَهُوَ يُوهِمُ التَّنَاقُضَ، وَأَيْضًا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ مَتَى وُجِدَتِ التَّوْبَةُ بِشُرُوطِهَا فَإِنَّهَا تَكُونُ مَقْبُولَةً لَا مَحَالَةَ، فَلِهَذَا اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَعَطَاءٌ: السَّبَبُ أَنَّهُمْ لَا يَتُوبُونَ إِلَّا عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ [النِّسَاءِ: ١٨] الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ هَذَا عَلَى مَا إِذَا تَابُوا بِاللِّسَانِ وَلَمْ يَحْصُلْ فِي قُلُوبِهِمْ إِخْلَاصٌ الثَّالِثُ: قَالَ الْقَاضِي وَالْقَفَّالُ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ ذِكْرَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ أَهْلُ اللَّعْنَةِ، إِلَّا أَنْ يَتُوبَ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَوْ كَفَرَ مَرَّةً أُخْرَى بَعْدَ تِلْكَ التَّوْبَةِ فَإِنَّ التَّوْبَةَ الْأُولَى تَصِيرُ غَيْرَ مَقْبُولَةٍ وَتَصِيرُ كَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ، قَالَ وَهَذَا الْوَجْهُ أَلْيَقُ بِالْآيَةِ مِنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، فَإِنْ كَانُوا كَذَلِكَ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ، الرَّابِعُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ جُعِلَ كِنَايَةً عَنِ الْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ، لِأَنَّ الَّذِي لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ مِنَ الْكُفَّارِ هُوَ الَّذِي يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ، كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الْيَهُودَ وَالْمُرْتَدِّينَ/ الَّذِينَ فَعَلُوا مَا فَعَلُوا مَائِتُونَ عَلَى الْكُفْرِ دَاخِلُونَ فِي جُمْلَةِ مَنْ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُمْ الْخَامِسُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ مَا إِذَا تَابُوا عَنْ تِلْكَ الزِّيَادَةِ فَقَطْ فَإِنَّ التَّوْبَةَ عَنْ تِلْكَ الزِّيَادَةِ لَا تَصِيرُ مَقْبُولَةً مَا لَمْ تَحْصُلِ التَّوْبَةُ عَنِ الْأَصْلِ، وَأَقُولُ: جُمْلَةُ هَذِهِ الْجَوَابَاتِ إِنَّمَا تَتَمَشَّى عَلَى مَا إِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ لَا عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ وَإِلَّا فَكَمْ مِنْ مُرْتَدٍّ تَابَ عَنِ ارْتِدَادِهِ تَوْبَةً صَحِيحَةً مَقْرُونَةً بِالْإِخْلَاصِ فِي زَمَانِ التَّكْلِيفِ، فَأَمَّا الْجَوَابُ الَّذِي حَكَيْنَاهُ عَنِ الْقَفَّالِ وَالْقَاضِي فَهُوَ جَوَابٌ مُطَّرِدٌ سَوَاءٌ حَمَلْنَا اللَّفْظَ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ أَوْ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ ilk ayette mürtedlerin tövbesinin kabul edileceğine hükmetmiş, bu ayette ise kabul edilmeyeceğine hükmetmiştir ki bu bir çelişki vehmi doğurmaktadır. Ayrıca delil ile sabittir ki tövbe şartlarına uygun olarak bulunduğu her zaman muhakkak kabul olunur. İşte bundan dolayı müfessirler, Allah Teâlâ'nın: { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } “Onların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” kavlinin tefsirinde birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Hasan[-ı Basrî], Katâde ve Atâ şöyle demiştir: Bunun sebebi, onların ancak ölüm anında tövbe etmeleridir; oysa Allah Teâlâ: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } [Nisâ 18] “Kötülükleri yapıp duran, nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çatınca: 'İşte ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin tövbesi [tövbe] değildir” buyurmaktadır. İkincisi: Bunun dille tövbe edip kalplerinde ihlas bulunmadığı duruma hamledilmesidir. Üçüncüsü: Kâdî, Kaffâl ve İbnü'l-Enbârî şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ imandan sonra inkâr edeni daha önce zikredip tövbe etmesi müstesna onun lanet ehli olduğunu beyan edince; bu ayette o tövbeden sonra bir kere daha inkâr ederse ilk tövbenin kabul edilmez hâle geleceğini ve sanki hiç olmamış gibi olacağını zikretmiştir. [Kaffâl] dedi ki: Bu vecih ayete diğer vecihlerden daha uygundur; çünkü takdiri şöyledir: 'Ancak tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. Şayet böyle olurlar da sonra küfürlerini artırırlarsa tövbeleri asla kabul edilmeyecektir.' Dördüncüsü: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } “Onların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” kavli küfür üzere ölmekten kinaye kılınmıştır; zira kâfirlerden tövbesi kabul edilmeyecek olan kimse, küfür üzere ölendir. Sanki şöyle denilmiştir: Yaptıklarını yapan Yahudiler ve mürtedler küfür üzere öleceklerdir ve tövbesi kabul edilmeyeceklerin zümresine dâhildirler. Beşincisi: Murâdın, sadece o ziyadelikten (artırdıkları küfürden) tövbe ettikleri durum olması muhtemeldir; zira asıl küfürden tövbe gerçekleşmedikçe o ziyadelikten tövbe etmek makbul olmaz. Ben de derim ki: Bu cevapların tamamı, ancak O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da küfürlerini artıranlar” kavlini istiğrak (bütün fertleri kapsama) üzerine değil de, önceden bilinen muayyen kimselere (ahd-i sâbık) hamletmemiz hâlinde tutarlı olur. Aksi takdirde, teklif çağında irtidadından ihlasla birleşmiş sahih bir tövbe ile dönmüş nice mürted vardır! Kaffâl ve Kâdî'den naklettiğimiz cevaba gelince; lafzı ister önceden bilinen muayyen kimselere ister istiğraka hamledelim, o her durumda geçerli olan bir cevaptır.

أَمَّا قَوْلُهُ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ فَفِيهِ سُؤَالَانِ الْأَوَّلُ: وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ يَنْفِي كَوْنَ غَيْرِهِمْ ضَالًّا، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَإِنَّ كُلَّ كَافِرٍ فَهُوَ ضَالٌّ سَوَاءٌ كَفَرَ بَعْدَ الْإِيمَانِ أَوْ كَانَ كَافِرًا فِي الْأَصْلِ وَالْجَوَابُ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُمْ هُمُ الضَّالُّونَ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ.

{ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ } “İşte sapanlar onlardır” kavline gelince, bunda iki soru vardır: Birincisi: { وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ } ifadesi başkalarının sapkın olmasını nefyeder; oysa durum böyle değildir, çünkü imandan sonra inkâr etmiş olsun veya aslen kâfir olsun her kâfir sapkındır. Cevap: Bu, onların kemal derecesinde sapkın kimseler olduklarına hamledilir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: وَصَفَهُمْ أَوَّلًا بِالتَّمَادِي عَلَى الْكُفْرِ وَالْغُلُوِّ فِيهِ وَالْكُفْرُ أَقْبَحُ أَنْوَاعِ الضَّلَالِ وَالْوَصْفُ إِنَّمَا يُرَادُ لِلْمُبَالَغَةِ، وَالْمُبَالَغَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِوَصْفِ الشَّيْءِ بِمَا هُوَ أَقْوَى حَالًا مِنْهُ لَا بِمَا هُوَ أَضْعَفُ حَالًا مِنْهُ وَالْجَوَابُ: قَدْ ذَكَرْنَا أن المراد أنهم هم الضَّالُّونَ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تحصل المبالغة.

İkinci Soru: Onları başlangıçta küfürde aşırı gitmek ve onda haddi aşmakla nitelemiştir; küfür ise sapıklık türlerinin en çirkinidir. Niteleme ise ancak mübalağa için istenir; mübalağa da bir şeyi kendisinden daha zayıf bir hâl ile değil, kendisinden daha kuvvetli bir hâl ile nitelemekle hâsıl olur. Cevap: Murâdın, onların kemal derecesinde sapkın kimseler oldukları manası olduğunu zikretmiştik; işte bu takdire göre mübalağa hâsıl olur.