اعْلَمْ أَنَّ فِي بَلى وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لِمُجَرَّدِ نَفْيِ مَا قَبْلَهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى رَادًّا عَلَيْهِمْ بَلى عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ فِي ذَلِكَ وَهَذَا اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ، قَالَ: وَعِنْدِي وَقْفُ التَّمَامِ عَلَى (بَلَى) وَبَعْدَهُ اسْتِئْنَافٌ وَالثَّانِي: أَنَّ كَلِمَةَ (بَلَى) كَلِمَةٌ تُذْكَرُ ابْتِدَاءً لِكَلَامٍ آخَرَ/ يُذْكَرُ بَعْدَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ:
Bil ki { بَلى } “Hayır / Bilakis” lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Bu lafzın, sadece kendisinden önceki { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Ümmîlere karşı bizim aleyhimize bir yol yoktur” sözünü nefyetmek için olmasıdır. Allah Teâlâ da onlara reddiye olarak: "Bilakis, bu konuda onların aleyhine bir yol vardır" buyurmuştur. Zeccâc'ın tercihi budur. Zeccâc: "Bana göre tam vakıf (tam durak) { بَلَى } kelimesi üzerindedir, ondan sonrası ise istinaftır (yeni bir başlangıçtır)" demiştir. İkincisi: { بَلَى } kelimesi, kendisinden sonra zikredilecek başka bir söze başlangıç olarak zikredilen bir kelimedir. Çünkü onların:
لَيْسَ عَلَيْنَا فِيمَا نَفْعَلُ جُنَاحٌ قَائِمٌ مَقَامَ قَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَحِبَّاءُ اللَّهِ تَعَالَى، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ أَهْلَ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَالتُّقَى هُمُ الَّذِينَ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى لَا غَيْرَهُمْ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَإِنَّهُ لَا يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى (بَلَى) وَقَوْلُهُ مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مَضَى الْكَلَامُ فِي مَعْنَى الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَالضَّمِيرُ فِي بِعَهْدِهِ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ عَلَى اسْمِ اللَّهَ فِي قَوْلِهِ
"Yaptığımız şeylerde bizim üzerimize bir günah yoktur" şeklindeki sözleri, "Biz Allah Teâlâ'nın sevgilileriyiz" demeleri makamındadır. Allah Teâlâ da başkalarının değil, ancak ahde vefa gösterenlerin ve sakınanların Kendisinin sevdiği kimseler olduğunu zikretmiştir. Bu veche göre { بَلَى } üzerinde vakıf yapmak uygun olmaz. O'nun: { مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ } “Kim ahdini yerine getirirse” ifadesinde, ahde vefa göstermenin anlamına dair açıklama daha önce geçmişti. { بِعَهْدِهِ } lafzındaki zamirin, O'nun:
وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ عَلَى (مَنْ) لِأَنَّ الْعَهْدَ مَصْدَرٌ فَيُضَافُ إِلَى الْمَفْعُولِ وَإِلَى الْفَاعِلِ وَهَاهُنَا سُؤَالَانِ:
{ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan söylerler” kavlindeki Allah ismine dönmesi caiz olduğu gibi, { مَنْ } lafzına dönmesi de caizdir; çünkü ahit bir mastardır, dolayısıyla hem mef'ûle hem de fâile muzaf olabilir. Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: بِتَقْدِيرِ (أَنْ) يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الْفَاعِلِ وَهُوَ (مَنْ) فَإِنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ لَوْ وَفَّى أَهْلُ الْكِتَابِ بِعُهُودِهِمْ وَتَرَكُوا الْخِيَانَةَ، فَإِنَّهُمْ يَكْتَسِبُونَ مَحَبَّةَ اللَّهِ تَعَالَى.
Birinci Soru: Zamirin fâile, yani { مَنْ } lafzına döndüğü takdirde; eğer Ehl-i Kitap ahitlerini yerine getirip hıyaneti terk ederlerse, Allah Teâlâ'nın sevgisini kazanacakları ihtimali doğar [buna rağmen onlar kâfir değil midir?].
الْجَوَابُ: الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ إِذَا أَوْفَوْا بِالْعُهُودِ أَوْفَوْا أَوَّلَ كُلِّ شَيْءٍ بِالْعَهْدِ الْأَعْظَمِ، وَهُوَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي كِتَابِهِمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَلَوِ اتَّقَوُا اللَّهَ فِي تَرْكِ الْخِيَانَةِ، لَاتَّقَوْهُ فِي تَرْكِ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ، وَفِي تَرْكِ تَحْرِيفِ التَّوْرَاةِ.
Cevap: Mesele aynen öyledir. Zira onlar ahitleri yerine getirdikleri takdirde, her şeyden önce en büyük ahdi, yani Allah'ın kendi kitaplarında Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- iman etmeleri hususunda kendilerinden aldığı ahdi yerine getirmiş olurlar. Eğer hıyaneti terk etme hususunda Allah'tan sakınsalardı, Allah'a karşı yalan söylemeyi ve Tevrat'ı tahrif etmeyi terk etme hususunda da O'ndan sakınırlardı.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَيْنَ الضَّمِيرُ الرَّاجِعُ مِنَ الْجَزَاءِ إِلَى (مَنْ) ؟.
İkinci Soru: Cezâ (şartın cevabı) cümlesinden { مَنْ } lafzına dönen zamir nerededir?
الْجَوَابُ: عُمُومُ الْمُتَّقِينَ قَامَ مَقَامَ رُجُوعِ الضَّمِيرِ.
Cevap: "Müttakîler" kelimesinin umumîliği, zamirin dönmesi makamına geçmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى تَعْظِيمِ أَمْرِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الطَّاعَاتِ مَحْصُورَةٌ فِي أَمْرَيْنِ التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَالشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، فَالْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ مُشْتَمِلٌ عَلَيْهِمَا مَعًا، لِأَنَّ ذَلِكَ سَبَبٌ لِمَنْفَعَةِ الْخَلْقِ، فَهُوَ شَفَقَةٌ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، وَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، كَانَ الْوَفَاءُ بِهِ تَعْظِيمًا لِأَمْرِ اللَّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعِبَارَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى جَمِيعِ أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، كَمَا يُمْكِنُ فِي حَقِّ الْغَيْرِ يُمْكِنُ أَيْضًا فِي حَقِّ النَّفْسِ لِأَنَّ الْوَافِيَ بِعَهْدِ النَّفْسِ هُوَ الْآتِي بِالطَّاعَاتِ وَالتَّارِكُ لِلْمُحَرَّمَاتِ، لِأَنَّ عِنْدَ ذَلِكَ تَفُوزُ النَّفْسُ بِالثَّوَابِ وَتَبْعُدُ عَنِ العقاب.
Bil ki bu ayet, ahde vefa gösterme işinin büyüklüğüne delalet etmektedir. Zira taatler iki şeyde toplanmıştır: Allah'ın emrine saygı göstermek ve Allah'ın yarattıklarına şefkat duymak. Ahde vefa göstermek ise her ikisini birden içerir; çünkü bu, yaratılanların menfaatine bir sebeptir, dolayısıyla Allah'ın yarattıklarına şefkattir. Allah bunu emrettiği için de buna vefa göstermek, Allah'ın emrine saygı göstermektir. Böylece bu ifadenin bütün taat çeşitlerini içerdiği sabit olmuştur. Ahde vefa göstermek, başkalarının hakkında mümkün olduğu gibi insanın kendi nefsi hakkında da mümkündür. Zira nefsinin ahdine vefa gösteren kimse, taatleri yerine getiren ve haramları terk eden kimsedir; çünkü bu durumda nefis sevaba nail olur ve cezadan uzaklaşır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 77]
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedele değişenler var ya, işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Allah kıyamet gününde onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem dolu bir azap vardır.” (77)
اعْلَمْ أَنَّ فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْيَهُودَ بِالْخِيَانَةِ فِي/ أَمْوَالِ النَّاسِ، ثُمَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْخِيَانَةَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ لَا تَتَمَشَّى إِلَّا بِالْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ عَقِيبَ تِلْكَ الْآيَةِ هَذِهِ الْآيَةَ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى وَعِيدِ مَنْ يُقْدِمُ عَلَى الْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ الثَّانِي: أَنَّهُ تعالى لما حكى عنهم أنهم يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٥] وَلَا شَكَّ أَنَّ عَهْدَ اللَّهِ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ أَنْ لَا يَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَلَا يَخُونَ فِي دِينِهِ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ هَذَا الْوَعِيدَ عَقِيبَ ذَلِكَ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ خِيَانَتَهُمْ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ، ثُمَّ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خِيَانَتَهُمْ فِي عَهْدِ اللَّهِ وَخِيَانَتَهُمْ فِي تَعْظِيمِ أَسْمَائِهِ حِينَ يَحْلِفُونَ بِهَا كَذِبًا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مُسْتَقِلٍّ بِنَفْسِهِ فِي الْمَنْعِ عَنِ الْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَالرِّوَايَاتِ الْكَثِيرَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهَا إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي أَقْوَامٍ أَقْدَمُوا عَلَى الْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ اعْتِقَادُ كَوْنِ هَذَا الْوَعِيدِ عَامًّا فِي حَقِّ كُلِّ مَنْ يَفْعَلُ هَذَا الْفِعْلَ وَأَنَّهُ غَيْرُ مَخْصُوصٍ بِالْيَهُودِ.
Bil ki bu ayetin önceki ayetle irtibatı hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ Yahudileri insanların malları hususunda hıyanetle niteleyince ve insanların mallarına hıyanet etmenin de ancak yalan yere yemin etmekle yürütülebileceği bilindiğinden dolayı, o ayetin hemen ardından yalan yere yemin etmeye cüret eden kimsenin tehdidini içeren bu ayeti zikretmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ onların { يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” [Âl-i İmrân 75] şeklinde davrandıklarını haber verince ve şüphesiz Allah'ın her mükellef üzerindeki ahdi de Allah'a karşı yalan söylememesi ve O'nun dinine hıyanet etmemesi olunca, bunun hemen ardından bu tehdidi zikretmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ önceki ayette onların insanların mallarına yaptıkları hıyaneti zikretmiş, sonra bu ayette ise Allah'ın ahdine hıyanetlerini ve yalan yere yemin ettikleri zaman O'nun isimlerini tazim etme konusundaki hıyanetlerini zikretmiştir. İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, yalan yere yemin etmeyi yasaklama hususunda kendi başına müstakil bir sözün başlangıcıdır. Çünkü lafız umumîdir ve pek çok rivayet bu ayetin yalan yere yemin etmeye kalkışan topluluklar hakkında indiğini göstermiştir. Durum böyle olunca, bu tehdidin bu fiili işleyen herkes hakkında umumî olduğuna ve Yahudilere mahsus olmadığına inanmak vaciptir.
وَفِي الآية مسائل:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: اختلف الرِّوَايَاتُ فِي سَبَبِ النُّزُولِ، فَمِنْهُمْ مَنْ خَصَّهَا بِالْيَهُودِ الَّذِينَ شَرَحَ اللَّهُ أَحْوَالَهُمْ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ خَصَّهَا بِغَيْرِهِمْ.
Birinci Mesele: İniş sebebi hakkında rivayetler ihtilaf etmiştir. Kimi rivayetler bunu Allah'ın önceki ayetlerde durumlarını açıkladığı Yahudilere has kılmış, kimileri ise Yahudilerin dışındakilere has kılmıştır.
أَمَّا الْأَوَّلُ فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ عِكْرِمَةُ إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَحْبَارِ الْيَهُودِ، كَتَمُوا مَا عَهِدَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ مِنْ
Birinci ihtimale gelince, bunda iki vecih vardır. Birincisi: İkrime bu ayetin Yahudi din bilginleri (ahbâr) hakkında indiğini söylemiştir; onlar Allah'ın Tevrat'ta kendilerine ahdettiği
أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ غَيْرَهُ وَحَلَفُوا بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِئَلَّا يَفُوتَهُمُ الرِّشَا، وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى في سورة البقرة أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] الثَّانِي: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي ادِّعَائِهِمْ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٥] كَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ كِتَابًا فِي ذَلِكَ وَحَلَفُوا أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ.
Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- vasıflarını gizlemişler, kendi elleriyle başka şeyler yazmışlar ve rüşvetleri kaçırmamak için bunun Allah katından olduğuna dair yemin etmişlerdir. Bunlar, Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki { أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” [Bakara 40] kavlini delil getirmişlerdir. İkincisi: Ayetin, onların { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Ümmîlere karşı bizim aleyhimize bir yol yoktur” [Âl-i İmrân 75] iddiaları hakkında inmiş olmasıdır; bu hususta kendi elleriyle bir kitap yazmışlar ve bunun Allah katından olduğuna yemin etmişlerdir. Bu, Hasan[-ı Basrî]'ın görüşüdür.
وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ:
İkinci ihtimale gelince, bunda birkaç vecih vardır. Birincisi:
أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، وَخَصْمٍ لَهُ فِي أَرْضٍ، اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ لِلرَّجُلِ: «أَقِمْ بَيِّنَتَكَ» فَقَالَ الرَّجُلُ: لَيْسَ لِي بَيِّنَةٌ فَقَالَ لِلْأَشْعَثِ «فَعَلَيْكَ الْيَمِينُ» فَهَمَّ الْأَشْعَثُ بِالْيَمِينِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ فَنَكَلَ الْأَشْعَثُ عَنِ الْيَمِينِ وَرَدَّ الْأَرْضَ إِلَى الْخَصْمِ وَاعْتَرَفَ بِالْحَقِّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ
Ayetin, bir arazi konusunda davalaşan el-Eş'as b. Kays ile hasmı hakkında inmiş olmasıdır. İkisi Resûlullah'a -sallallâhu aleyhi ve sellem- davayı götürdüler. [Resûlullah] adama: «Delilini getir» buyurdu. Adam: "Delilim yok" dedi. Bunun üzerine el-Eş'as'a: «O halde yemin etmen gerekir» buyurdu. el-Eş'as yemin etmeye yeltenince Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bunun üzerine el-Eş'as yemin etmekten çekindi, araziyi hasmına geri verdi ve hakkı itiraf etti. Bu, İbn Cüreyc'in görüşüdür.
الثَّانِي: قَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ حَلَفَ يَمِينًا فَاجِرَةً فِي تَنْفِيقِ سِلْعَتِهِ الثَّالِثُ: نَزَلَتْ فِي عَبْدَانَ وَامْرِئِ الْقَيْسِ اخْتَصَمَا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ فِي أَرْضٍ، فَتَوَجَّهُ الْيَمِينُ عَلَى امْرِئِ الْقَيْسِ، فَقَالَ: أَنْظِرْنِي إِلَى الْغَدِ، ثُمَّ جَاءَ مِنَ الْغَدِ وَأَقَرَّ لَهُ بِالْأَرْضِ، وَالْأَقْرَبُ الْحَمْلُ عَلَى الْكُلِّ.
İkincisi: Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet, malını revaçta göstermek (satmak) için yalan yere yemin eden bir adam hakkında inmiştir. Üçüncüsü: Bir arazi konusunda Resûl'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- başvuran Abdân ile İmruülkays hakkında inmiştir. Yemin etme sırası İmruülkays'a gelince: "Bana yarına kadar mühlet ver" dedi. Ertesi gün gelip arazinin ona ait olduğunu ikrar etti. [Doğruya] en yakın olanı, ayeti bunların hepsine hamletmektir.
فَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ يَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَيَدْخُلُ فِيهِ مَا نُصِبَ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْمَوَاثِيقُ الْمَأْخُوذَةُ مِنْ جِهَةِ الرَّسُولِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يُلْزِمُ الرَّجُلُ نَفْسَهُ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنْ عَهْدِ اللَّهِ الَّذِي يَلْزَمُ الْوَفَاءُ بِهِ.
O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın ahdini... değişenler” kavline Allah'ın emrettiği her şey girdiği gibi, üzerine deliller ikame edilen hususlar, Resûl vasıtasıyla alınan misaklar ve kişinin kendi nefsine bağlayıcı kıldığı şeyler de girer; çünkü bütün bunlar, yerine getirilmesi gereken Allah'ın ahdindendir.
قَالَ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ [التَّوْبَةِ: ٧٥] الْآيَةَ وَقَالَ: وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ/ كانَ مَسْؤُلًا [الْإِسْرَاءِ: ٣٤] وَقَالَ: يُوفُونَ بِالنَّذْرِ [الْإِنْسَانِ: ٧] وَقَالَ: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [الْأَحْزَابِ: ٢٣] وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ مَعْنَى الشِّرَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُشْتَرِيَ يَأْخُذُ شَيْئًا وَيُعْطِي شَيْئًا فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُعْطَى وَالْمَأْخُوذِ ثَمَنٌ لِلْآخَرِ، وَأَمَّا الْأَيْمَانُ فَحَالُهَا مَعْلُومٌ وَهِيَ الْحَلِفُ الَّتِي يُؤَكِّدُ بِهَا الْإِنْسَانُ خَبَرَهُ مِنْ وَعْدٍ، أَوْ وَعِيدٍ، أَوْ إِنْكَارٍ، أَوْ إِثْبَاتٍ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ } “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] bize lütfundan verirse kesinlikle sadaka veririz...' diye Allah'a ahdetmiştir” [Tevbe 75] ayeti; yine: { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } “Ahde vefa gösterin; çünkü ahit sorumluluk gerektirir” [İsrâ 34]; yine: { يُوفُونَ بِالنَّذْرِ } “Onlar adağı yerine getirirler” [İnsân 7]; yine: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler” [Ahzâb 23]. Bakara Suresi'nde satın alma (şirâ) kelimesinin anlamını zikretmiştik; çünkü satın alan kimse bir şey alır ve bir şey verir, dolayısıyla verilen ve alınan şeylerin her biri diğerinin bedelidir (semenidir). Yeminlere gelince, onların durumu bilinmektedir; yeminler, insanın bir vaat, tehdit, inkâr veya ispat hususundaki haberini pekiştirdiği ant içmelerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى فَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ الشَّرْطِ وَهُوَ الشِّرَاءُ بِعَهْدِ اللَّهِ وَالْأَيْمَانِ ثَمَنًا قَلِيلًا، خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْجَزَاءِ أَرْبَعَةٌ مِنْهَا فِي بَيَانِ صَيْرُورَتِهِمْ مَحْرُومِينَ عَنِ الثَّوَابِ وَالْخَامِسُ فِي بَيَانِ وُقُوعِهِمْ فِي أَشَدِّ الْعَذَابِ، أَمَّا الْمَنْعُ مِنَ الثَّوَابِ فَاعْلَمْ أَنَّ الثَّوَابَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَنْفَعَةِ الْخَالِصَةِ الْمَقْرُونَةِ بِالتَّعْظِيمِ.
Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İşte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Allah kıyamet gününde onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem dolu bir azap vardır” buyurmuştur. Bil ki Allah Teâlâ bu şarta -ki o da Allah'ın ahdini ve yeminleri az bir bedele değişmektir- beş tür ceza terettüp ettirmiştir; bunlardan dördü onların sevaptan mahrum kalacaklarının beyanında, beşincisi ise en şiddetli azaba düşeceklerinin beyanındadır. Sevaptan engellenmeye gelince, bil ki sevap tazimle (saygıyla) birlikte olan katıksız bir menfaatten ibarettir.
فَالْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُهُ أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِشَارَةٌ إِلَى حِرْمَانِهِمْ عَنْ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ.
Birincisi: O'nun: { أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “İşte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavlidir ki, bu onların ahiret menfaatlerinden mahrum bırakılmalarına bir işarettir.
وَأَمَّا الثَّلَاثَةُ الباقية: وهي قوله لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ ... وَلا يُزَكِّيهِمْ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى حِرْمَانِهِمْ عَنِ التَّعْظِيمِ وَالْإِعْزَازِ.
Geriye kalan üçüne, yani O'nun: { لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ ... وَلا يُزَكِّيهِمْ } “Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak... ve onları temize çıkarmayacaktır” kavline gelince, bu da onların tazimden ve yüceltilmekten mahrum bırakılmalarına bir işarettir.
وَأَمَّا الْخَامِسُ: وَهُوَ قَوْلُهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعِقَابِ، وَلَمَّا نَبَّهْتُ لِهَذَا التَّرْتِيبِ فَلْنَتَكَلَّمْ فِي شَرْحِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْخَمْسَةِ:
Beşincisine, yani O'nun: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için elem dolu bir azap vardır” kavline gelince, bu da cezaya (ikaba) bir işarettir. Ben bu tertibe dikkat çektiğime göre, şimdi bu beş şeyin her birinin açıklamasını ele alalım:
أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُهُ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَالْمَعْنَى لَا نَصِيبَ لَهُمْ فِي خَيْرِ الْآخِرَةِ وَنَعِيمِهَا وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ مَشْرُوطٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ بِعَدَمِ التَّوْبَةِ، فَإِنَّهُ إِنْ تَابَ عَنْهَا سَقَطَ الْوَعِيدُ بِالْإِجْمَاعِ وَعَلَى مَذْهَبِنَا مَشْرُوطٌ أَيْضًا بِعَدَمِ الْعَفْوِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] .
Birincisine, yani O'nun: { لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Onların ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavline gelince, bunun anlamı: Ahiretin hayrından ve nimetlerinden onların hiçbir payı yoktur demektir. Bil ki ümmetin icmâı ile bu umumî hüküm, tövbe edilmemesi şartına bağlıdır; zira kişi bundan tövbe ederse icmâ ile tehdit düşer. Bizim mezhebimize göre ise aynı zamanda affın bulunmaması şartına da bağlıdır; çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ 48] buyurmuştur.
وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ فَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أنه تعالى قال: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ [الحجر: ٩٢، ٩٣] وقال: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [الْأَعْرَافِ: ٦] فَكَيْفَ
İkincisine, yani O'nun: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmayacak” kavline gelince, burada bir soru ortaya çıkmaktadır; o da Allah Teâlâ'nın: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki, onların hepsini yaptıklarından ötürü mutlaka sorguya çekeceğiz” [Hicr 92-93] ve: { فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } “Elbette kendilerine peygamber gönderilenleri de sorguya çekeceğiz, gönderilen peygamberleri de sorguya çekeceğiz” [A'râf 6] buyurmuş olmasıdır. Bu durumda
الْجَمْعُ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، وَبَيْنَ تِلْكَ الْآيَةِ؟ قَالَ الْقَفَّالُ فِي الْجَوَابِ: الْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ بَيَانُ شِدَّةِ سُخْطِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ مَنْ مَنَعَ غَيْرَهُ كَلَامَهُ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّمَا ذَلِكَ بِسُخْطِ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِذَا سَخِطَ إِنْسَانٌ عَلَى آخَرَ، قَالَ لَهُ لَا أُكَلِّمُكَ، وَقَدْ يَأْمُرُ بِحَجْبِهِ عَنْهُ وَيَقُولُ لَا أَرَى وَجْهَ فُلَانٍ، وَإِذَا جَرَى ذِكْرُهُ لَمْ يَذْكُرْهُ بِالْجَمِيلِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ كِنَايَاتٌ عَنْ شِدَّةِ الْغَضَبِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ. وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الصَّحِيحُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ إِسْمَاعُ اللَّهِ ﷻ أَوْلِيَاءَهُ كَلَامَهُ بِغَيْرِ سَفِيرٍ تَشْرِيفًا عَالِيًا يَخْتَصُّ بِهِ أَوْلِيَاءَهُ، وَلَا يُكَلِّمُ هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةَ وَالْفُسَّاقَ، وَتَكُونُ الْمُحَاسَبَةُ مَعَهُمْ بِكَلَامِ الْمَلَائِكَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُكَلِّمُهُمْ بِكَلَامٍ يَسُرُّهُمْ وَيَنْفَعُهُمْ وَالْمُعْتَدُّ هُوَ الْجَوَابُ الْأَوَّلُ.
bu iki ayet ile o ayetin arası nasıl uzlaştırılır? Kaffâl cevap olarak şöyle demiştir: Bütün bu kelimelerden maksat, Allah'ın onlara karşı öfkesinin şiddetini beyan etmektir. Çünkü dünyada bir kimse başkasına konuşmasını yasaklarsa, bu ancak ona duyduğu öfkeden dolayıdır. Bir insan diğerine öfkelendiğinde ona: "Seninle konuşmam" der; bazen onun huzuruna girmesini engellemeyi emreder ve: "Filanın yüzünü görmek istemiyorum" der; onun adı anıldığında da onu güzellikle anmaz. Böylece bu ifadelerin şiddetli gazaptan kinaye olduğu sabit olmuştur; bundan Allah'a sığınırız. Doğru cevap da budur. Kimi âlimler şöyle demiştir: Allah'ın -celle celâluhu- bir elçi olmaksızın kelamını dostlarına işittirmesinin, dostlarına mahsus yüce bir şereflendirme olması ve bu kâfirlerle ve fasıklarla konuşmaması uzak bir ihtimal değildir; onların hesaba çekilmesi ise meleklerin sözüyle olur. Kimi âlimler de bu ayetin anlamının; Allah Teâlâ'nın onları sevindirecek ve kendilerine fayda verecek bir sözle onlarla konuşmaması olduğunu söylemişlerdir. İtibara değer olan ise birinci cevaptır.
وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ بِالْإِحْسَانِ، يُقَالُ فُلَانٌ لَا يَنْظُرُ إِلَى فُلَانٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ نَفْيُ الِاعْتِدَادِ بِهِ وَتَرْكُ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَالسَّبَبُ لِهَذَا الْمَجَازِ أَنَّ مَنِ اعْتَدَّ بِالْإِنْسَانِ الْتَفَتَ إِلَيْهِ وَأَعَادَ نَظَرَهُ إِلَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، فَلِهَذَا السَّبَبِ صَارَ نَظَرُ اللَّهِ عِبَارَةً عَنِ الِاعْتِدَادِ وَالْإِحْسَانِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ نَظَرٌ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا النَّظَرِ الرُّؤْيَةَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى يَرَاهُمْ كَمَا يَرَى غَيْرَهُمْ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النَّظَرِ تَقْلِيبَ الْحَدَقَةِ إِلَى جَانِبِ الْمَرْئِيِّ الْتِمَاسًا لِرُؤْيَتِهِ لِأَنَّ هَذَا مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ، وَتَعَالَى إِلَهُنَا عَنْ أَنْ يَكُونَ جِسْمًا، وَقَدِ احْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ الْمَقْرُونَ بِحَرْفِ (إِلَى) لَيْسَ لِلرُّؤْيَةِ وَإِلَّا لَزِمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى رَائِيًا لَهُمْ وَذَلِكَ بَاطِلٌ.
Üçüncüsüne, yani Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ } “Ve onlara bakmayacaktır” kavline gelince, bundan murat O'nun onlara ihsan nazarıyla bakmamasıdır. Nitekim "Filan kimse filana bakmıyor" denilir ve bununla ona değer vermemek ve ona ihsanda bulunmayı terk etmek kastedilir. Bu mecazın sebebi şudur: Bir insana değer veren kimse ona yönelir ve bakışını tekrar tekrar ona çevirir. İşte bu sebepten dolayı, ortada [fiziksel] bir bakış olmasa bile, Allah'ın bakması değer verme ve ihsanda bulunmadan ibaret olmuştur. Bu bakıştan muradın görme (rü'yet) olması caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ başkalarını gördüğü gibi onları da görür. Bakmaktan maksadın, görmek maksadıyla gözbebeğini görülecek şey tarafına çevirmek olması da caiz değildir; zira bu cisimlerin sıfatlarındandır, İlahımız ise cisim olmaktan münezzehtir. Muhalifler, "ilâ" (إِلَى) harfiyle kullanılan nazar (bakma) kelimesinin görme anlamına gelmediğine bu ayeti delil getirmişlerdir; aksi takdirde bu ayette Allah Teâlâ'nın onları görmüyor olması gerekirdi ki bu da batıldır.
وَأَمَّا الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُهُ وَلا يُزَكِّيهِمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ لَا يُطَهِّرَهُمْ مِنْ دَنَسِ ذُنُوبِهِمْ بِالْمَغْفِرَةِ بَلْ يُعَاقِبُهُمْ عَلَيْهَا وَالثَّانِي: لَا يُزَكِّيهِمْ أَيْ لَا يُثْنِي عَلَيْهِمْ كَمَا يُثْنِي عَلَى أَوْلِيَائِهِ الْأَزْكِيَاءِ وَالتَّزْكِيَةُ مِنَ الْمُزَكِّي لِلشَّاهِدِ مَدْحٌ مِنْهُ لَهُ.
Dördüncüsüne, yani O'nun: { وَلا يُزَكِّيهِمْ } “Ve onları temize çıkarmayacaktır” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onları mağfiret ederek günahlarının kirinden arındırmaz, bilakis günahları sebebiyle onları cezalandırır. İkincisi: Onları temize çıkarmaz, yani temiz (ezkiyâ) dostlarını övdüğü gibi onları övmez; zira tezkiye edenin şahidi tezkiye etmesi, onu övmesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَزْكِيَةَ اللَّهِ عِبَادَهُ قَدْ تَكُونُ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمَلَائِكَةِ كَمَا قَالَ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَقَالَ: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [الأنبياء: ١٠٣] نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ
Bil ki Allah'ın kullarını tezkiye etmesi bazen meleklerin diliyle olur; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: 'Sabrettiğiniz için size selam olsun! Ahiret yurdu ne güzeldir!' [derler]” [Ra'd 23-24]; yine şöyle buyurmuştur: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Melekler onları: 'İşte bu, size vadedilen gününüzdür' diye karşılarlar” [Enbiyâ 103]; { نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ } “Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız”
[فصلت: ٢١] وَقَدْ تَكُونُ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَكَقَوْلِهِ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ [التَّوْبَةِ: ١١٢] وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَكَقَوْلِهِ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] .
[Fussilet 31]. Bazen de vasıtasız olur; dünyada O'nun: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } “Tövbe edenler, ibadet edenler...” [Tevbe 112] kavli gibi, ahirette ise O'nun: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak [onlara] 'Selam' [vardır]” [Yâsîn 58] kavli gibidir.
وَأَمَّا الْخَامِسُ: وَهُوَ قَوْلُهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حِرْمَانَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ بَيَّنَ كَوْنَهُمْ فِي الْعِقَابِ الشَّدِيدِ الْمُؤْلِمِ.
Beşincisine, yani O'nun: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ve onlar için elem dolu bir azap vardır” kavline gelince, bil ki Allah Teâlâ onların sevaptan mahrum kaldıklarını beyan edince, şiddetli ve acı verici bir ceza içinde olacaklarını da beyan etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 78]
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)
{ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'a doğru eğip bükerler. Bir de 'Bu, Allah katındandır' derler; oysa o, Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.” (78)
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ نَازِلَةٌ فِي الْيَهُودِ بِلَا شَكٍّ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي حَقِّ الْيَهُودِ وَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ تِلْكَ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ نَازِلَةً فِي الْيَهُودِ أَيْضًا/ وَاعْلَمْ أَنَّ (اللَّيَّ) عِبَارَةٌ عَنْ عَطْفِ الشَّيْءِ وَرَدِّهِ عَنِ الِاسْتِقَامَةِ إِلَى الِاعْوِجَاجِ، يُقَالُ: لَوَيْتُ يَدَهُ، وَالْتَوَى الشَّيْءُ إِذَا انْحَرَفَ وَالْتَوَى فُلَانٌ عَلَيَّ إِذَا غَيَّرَ أَخْلَاقَهُ عَنِ الِاسْتِوَاءِ إِلَى ضِدِّهِ، وَلَوَى لِسَانَهُ عَنْ كَذَا إِذَا غَيَّرَهُ، وَلَوَى فُلَانًا عَنْ رَأْيِهِ إِذَا أَمَالَهُ عَنْهُ،
Bil ki bu ayet, önceki ayetin şüphesiz Yahudiler hakkında indiğine delalet etmektedir. Çünkü bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir ve kendisinden öncekine matuftur; bu da o önceki ayetin de Yahudiler hakkında inmiş olmasını gerektirir. Bil ki 'leyy' (لَيّ), bir şeyi büküp doğruluğundan eğriliğe çevirmekten ibarettir. Nitekim: 'Elimi büktüm' denilir. Bir şey saptığında 'el-leytü'ş-şey'' denir. Bir kimse ahlakını doğruluktan onun zıddına çevirdiğinde 'Filan bana karşı eğrilik yaptı' denilir. Bir kimse sözü değiştirdiğinde 'Dilini şundan büktü' denir; bir kimseyi fikrinden caydırdığında da 'Filanı fikrinden çevirdi' denir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَيُّ الْوَاجِدِ ظُلْمٌ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Varlıklı kimsenin [borcunu] savsaklaması (leyy) zulümdür.»
وَقَالَ تَعَالَى: وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ [النِّسَاءِ: ٤٦] .
Allah Teâlâ da: { وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ } “Dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'Râinâ' [derler]” [Nisâ 46] buyurmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَفِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀ قَوْلُهُ يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ مَعْنَاهُ وَأَنْ يَعْمِدُوا إِلَى اللَّفْظَةِ فَيُحَرِّفُونَهَا فِي حَرَكَاتِ الْإِعْرَابِ تَحْرِيفًا يَتَغَيَّرُ بِهِ الْمَعْنَى، وَهَذَا كَثِيرٌ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ فَلَا يَبْعُدُ مِثْلُهُ فِي الْعِبْرَانِيَّةِ، فَلَمَّا فَعَلُوا مِثْلَ ذَلِكَ فِي الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ مِنَ التَّوْرَاةِ كَانَ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ وَهَذَا تَأْوِيلٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ الثَّانِي: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ النَّفَرَ الَّذِينَ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ كَتَبُوا كِتَابًا شَوَّشُوا فِيهِ نَعْتَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَخَلَطُوهُ بِالْكِتَابِ الَّذِي كَانَ فِيهِ نَعْتُ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ قَالُوا هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Bu aslı bildiğinde, ayetin tevilinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kaffâl -rahimehullâh- şöyle demiştir: O'nun: { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ } “Dillerini eğip bükerler” kavlinin anlamı: Kelimeye yönelip anlamın değişeceği şekilde onu irap harekelemesinde tahrif etmeleridir. Bu durum Arap dilinde çokça bulunur; dolayısıyla İbranicede de benzerinin bulunması uzak bir ihtimal değildir. Tevrat'tan Muhammed'in -aleyhisselâm- peygamberliğine delalet eden ayetlerde böyle yaptıklarında, Allah Teâlâ'nın { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ } kavlinden murat da bu olmuştur; bu son derece güzel bir tevildir. İkincisi: İbn Abbas'tan -radıyallâhu anhümâ- rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet gününde Allah'ın kendileriyle konuşmayacağı ve kendilerine bakmayacağı bu topluluk, içinde Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- vasfını tahrif ettikleri bir kitap yazmışlar ve bunu içinde Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- vasfı bulunan kitaba karıştırmışlar, sonra da 'Bu Allah katındandır' demişlerdir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ لَيَّ اللِّسَانِ تَثَنِّيهِ بِالتَّشَدُّقِ وَالتَّنَطُّعِ وَالتَّكَلُّفِ وَذَلِكَ مَذْمُومٌ فَعَبَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ قِرَاءَتِهِمْ لِذَلِكَ الْكِتَابِ الْبَاطِلِ بِلَيِّ اللِّسَانِ ذَمًّا لَهُمْ وَعَيْبًا وَلَمْ يُعَبِّرْ عَنْهَا بِالْقِرَاءَةِ، وَالْعَرَبُ تُفَرِّقُ بَيْنَ أَلْفَاظِ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ فِي الشَّيْءِ الْوَاحِدِ، فَيَقُولُونَ فِي الْمَدْحِ: خَطِيبٌ مُصْقِعٌ، وَفِي الذَّمِّ: مِكْثَارٌ ثَرْثَارٌ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Dilin eğilip bükülmesi; ağız eğerek, aşırıya kaçarak ve zorlamaya başvurarak konuşmaktır ki bu yerilmiştir. Allah Teâlâ da onları yermek ve ayıplamak için o batıl kitabı okumalarını "kıraat" (okuma) lafzıyla değil, "dili eğip bükme" lafzıyla ifade etmiştir. Araplar tek bir şey hakkında övgü ve yergi lafızlarını birbirinden ayırırlar; nitekim övgüde: "Gür sesli, beliğ hatip", yergide ise: "Boşboğaz, geveze" derler.
فَقَوْلُهُ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ الْمُرَادُ قِرَاءَةُ ذَلِكَ الْكِتَابِ الْبَاطِلِ، وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٧٩] ثُمَّ قَالَ: وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ أَيْ وَمَا هُوَ الْكِتَابُ الْحَقُّ الْمُنَزَّلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، بَقِيَ هَاهُنَا سُؤَالَانِ:
O'nun: { وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ } “Onlardan bir grup vardır ki... dillerini Kitap'a doğru eğip bükerler” kavlinden maksat, o batıl kitabın okunmasıdır; o da Allah Teâlâ'nın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Elleriyle kitabı yazıp sonra 'Bu Allah katındandır' diyenlerin vay haline!” [Bakara 79] kavlinde zikrettiği şeydir. Sonra: { وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ } “Oysa o, Kitap'tan değildir” buyurmuştur; yani o, Allah katından indirilmiş olan hak Kitap değildir. Burada iki soru kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِلَى مَا يَرْجِعُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ لِتَحْسَبُوهُ؟.
Birinci Soru: O'nun: { لِتَحْسَبُوهُ } “Onu sanasınız diye” kavlindeki zamir neye dönmektedir?
الْجَوَابُ: إِلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ وَهُوَ الْمُحَرَّفُ.
Cevap: O'nun: { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ } “Dillerini eğip bükerler” kavlinin delalet ettiği şeye, yani tahrif edilmiş olan metne dönmektedir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ يُمْكِنُ إِدْخَالُ التَّحْرِيفِ فِي التَّوْرَاةِ مَعَ شُهْرَتِهَا الْعَظِيمَةِ بَيْنَ النَّاسِ؟.
İkinci Soru: Tevrat insanlar arasında bu kadar meşhur iken ona tahrifin sokulması nasıl mümkün olabilir?
الْجَوَابُ: لَعَلَّهُ صَدَرَ هَذَا الْعَمَلُ عَنْ نَفَرٍ قَلِيلٍ، يَجُوزُ عَلَيْهِمُ التَّوَاطُؤُ عَلَى التَّحْرِيفِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ عَرَضُوا ذَلِكَ الْمُحَرَّفَ عَلَى بَعْضِ الْعَوَامِّ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ هَذَا التَّحْرِيفُ مُمْكِنًا، وَالْأَصْوَبُ عِنْدِي فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ يُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى تَدْقِيقِ النَّظَرِ وَتَأَمُّلِ الْقَلْبِ، وَالْقَوْمُ كَانُوا يُورِدُونَ عَلَيْهَا الْأَسْئِلَةَ الْمُشَوَّشَةَ وَالِاعْتِرَاضَاتِ الْمُظْلِمَةَ فَكَانَتْ تَصِيرُ تِلْكَ الدَّلَائِلُ مُشْتَبِهَةً عَلَى السَّامِعِينَ، وَالْيَهُودُ كَانُوا يَقُولُونَ:
Cevap: Muhtemelen bu iş, tahrif hususunda anlaşmaları caiz olabilen az bir topluluktan sadır olmuş, sonra da bu tahrif edilmiş metni bazı avam tabakasına sunmuşlardır; bu takdire göre bu tahrif mümkün olur. Bana göre ayetin tefsirinde daha doğru olan diğer bir vecihtir; o da şudur: Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- nübüvvetine delalet eden ayetler ince bir düşünceyi ve kalbin tefekkürünü gerektiriyordu. O kavim ise bu ayetler hakkında kafa karıştırıcı sorular ve karanlık itirazlar ileri sürüyor, böylece o deliller dinleyenler için şüpheli hale geliyordu. Yahudiler de şöyle diyorlardı:
مُرَادُ اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ مَا ذَكَرْنَاهُ لَا مَا ذَكَرْتُمْ، فَكَانَ هَذَا هُوَ الْمُرَادَ بِالتَّحْرِيفِ وَبِلَيِّ الْأَلْسِنَةِ وَهَذَا مِثْلُ مَا أَنَّ الْمُحِقَّ فِي زَمَانِنَا إِذَا اسْتَدَلَّ بِآيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، فَالْمُبْطِلُ يُورِدُ عَلَيْهِ الْأَسْئِلَةَ وَالشُّبُهَاتِ وَيَقُولُ: لَيْسَ/ مُرَادُ اللَّهِ مَا ذَكَرْتَ، فَكَذَا فِي هَذِهِ الصُّورَةِ.
"Allah'ın bu ayetlerden muradı sizin zikrettiğiniz değil, bizim zikrettiğimizdir." İşte tahriften ve dilleri eğip bükmekten maksat bu idi. Bu tıpkı, günümüzde hak ehli bir kimsenin Allah Teâlâ'nın kitabından bir ayetle delil getirdiğinde, batıl ehlinin ona sorular ve şüpheler yönelterek: "Allah'ın muradı senin zikrettiğin şey değildir" demesine benzer; işte bu meselede de durum böyledir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [آل عمران: ٧٨] وَكُرِّرَ هَذَا الْكَلَامُ بِلَفْظَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ، أَمَّا الْمُحَقِّقُونَ فَقَالُوا: الْمُغَايَرَةُ حَاصِلَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَا لَمْ يَكُنْ فِي الْكِتَابِ لَمْ يَكُنْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْحُكْمَ الشَّرْعِيَّ قَدْ ثَبَتَ تَارَةً بِالْكِتَابِ، وَتَارَةً بِالسُّنَّةِ، وَتَارَةً بِالْإِجْمَاعِ، وَتَارَةً بِالْقِيَاسِ وَالْكُلُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Ve: 'Bu Allah katındandır' derler” buyurmuştur. Bil ki insanlardan bazıları O'nun: { لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan sanasınız diye, oysa o Kitap'tan değildir” kavli ile O'nun: { وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Ve: 'Bu Allah katındandır' derler; oysa o, Allah katından değildir” [Âl-i İmrân 78] kavli arasında bir fark olmadığını ve bu sözün tekit amacıyla iki farklı lafızla tekrar edildiğini söylemişlerdir. Muhakkik âlimler ise aradaki farkın mevcut olduğunu söylemişlerdir; çünkü Kitap'ta olmayan her şeyin Allah katından olmaması gerekmez. Zira şer'î hüküm bazen Kitap'la, bazen Sünnet'le, bazen icmâ ile, bazen de kıyasla sabit olur ve bunların hepsi de Allah katındandır.
فَقَوْلُهُ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ هَذَا نَفْيٌ خَاصٌّ، ثُمَّ عُطِفَ عَلَيْهِ النَّفْيُ الْعَامُّ فَقَالَ:
O'nun: { لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan sanasınız diye, oysa o Kitap'tan değildir” kavli hususi bir nefydir; sonra bunun üzerine umumî nefy atfedilerek şöyle buyrulmuştur:
وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَيْضًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ التَّوْرَاةَ، وَيَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ مَوْجُودٌ فِي كُتُبِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مِثْلِ أَشْعِيَاءَ، وَأَرْمِيَاءَ، وحيقوق،
{ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Ve: 'Bu Allah katındandır' derler; oysa o, Allah katından değildir.” Ayrıca Kitap'tan muradın Tevrat olması, onların: "O Allah katındandır" sözlerinden muradın ise onun İşaya, Yeremya ve Habakkuk gibi diğer peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- kitaplarında mevcut olduğunu iddia etmeleri olması da caizdir.
وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ فِي نِسْبَةِ ذَلِكَ التَّحْرِيفِ إِلَى اللَّهِ كَانُوا مُتَحَيِّرِينَ، فَإِنْ وَجَدُوا قَوْمًا مِنَ الْأَغْمَارِ وَالْبُلْهِ الْجَاهِلِينَ بِالتَّوْرَاةِ نَسَبُوا ذَلِكَ الْمُحَرَّفَ إِلَى أَنَّهُ مِنَ التَّوْرَاةِ، وَإِنْ وَجَدُوا قوما عقلاء أَذْكِيَاءَ زَعَمُوا أَنَّهُ مَوْجُودٌ فِي كُتُبِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ الَّذِينَ جَاءُوا بَعْدَ مُوسَى ﵇، وَاحْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ وَالْكَعْبِيُّ بِهِ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَالَا: لَوْ كَانَ لَيُّ اللِّسَانِ بِالتَّحْرِيفِ وَالْكَذِبِ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى لَصَدَقَ الْيَهُودُ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلَزِمَ الْكَذِبُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أَضَافُوا إِلَى اللَّهِ مَا هُوَ مِنْ عِنْدِهِ، وَاللَّهُ يَنْفِي عَنْ نَفْسِهِ مَا هُوَ مِنْ عِنْدِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَكَفَى خِزْيًا لِقَوْمٍ يَجْعَلُونَ الْيَهُودَ أَوْلَى بِالصِّدْقِ مِنَ اللَّهِ قَالَ: لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَرْقٌ، وَإِذَا لَمْ يَبْقَ الْفَرْقُ لَمْ يَحْسُنِ الْعَطْفُ، وَأَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ أَيْضًا مِنْ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَوْنَ الْمَخْلُوقِ مِنْ عِنْدِ الْخَالِقِ أَوْكَدَ مِنْ كَوْنِ الْمَأْمُورِ بِهِ مِنْ عِنْدِ الْآمِرِ بِهِ، وَحَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَقْوَى أَوْلَى وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ نَفْيٌ مُطْلَقٌ لِكَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهَذَا يَنْفِي كَوْنَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مِنْ عِنْدِهِ لَا بِالْخَلْقِ وَلَا بِالْحُكْمِ.
Zira o kavim bu tahrifi Allah'a nispet etme hususunda şaşkınlık içindeydi; eğer Tevrat'ı bilmeyen tecrübesiz ve gafil kimselerden bir topluluk bulurlarsa, o tahrif edilmiş şeyi Tevrat'tan olduğuna nispet ederlerdi. Şayet akıllı ve zeki kimselerden bir topluluk bulurlarsa, onun Musa'dan -aleyhisselâm- sonra gelen diğer peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- kitaplarında mevcut olduğunu iddia ederlerdi. Cübbâî ve Kâ'bî, kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmadığına bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Eğer tahrif ve yalanla dili eğip bükmek Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı, Yahudilerin: "O Allah katındandır" sözlerinde doğru söylemiş olmaları ve Allah Teâlâ'nın: "O Allah katından değildir" kavlinde -hâşâ- yalan bulunması gerekirdi. Çünkü onlar Allah'ın katından olan şeyi O'na izafe etmiş, Allah ise Kendi katından olanı Kendisinden nefyetmiş olurdu. Sonra [Cübbâî] şöyle demiştir: Yahudileri Allah'tan daha doğru sözlü sayan bir topluluk için bu rüsvaylık olarak yeter! Yine demiştir ki: Hiç kimsenin, onların: { لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ } sözü ile O'nun: { وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavli arasında bir fark olduğunu söyleme hakkı yoktur; zira fark kalmadığında atıf güzel olmaz. Kâ'bî bu soruya diğer iki vecihle de cevap vermiştir: Birincisi: Yaratılanın Yaratıcı katından olması, emredilenin emreden katından olmasından daha kuvvetlidir ve kelamı en kuvvetli veche hamletmek daha evladır. İkincisi: O'nun: { وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavli, onun Allah katından olmasının mutlak bir nefyidir; bu ise onun hiçbir vecihle Allah katından olmadığını nefyeder. Dolayısıyla onun ne yaratma bakımından ne de hüküm bakımından O'nun katından olmaması vacip olur.
وَالْجَوَابُ: أَمَّا قَوْلُ الْجُبَّائِيِّ لَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَلَى أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ لَزِمَ التَّكْرَارُ، فَجَوَابُهُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي الْكِتَابِ وَهَذَا لَا يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ حُكْمًا لِلَّهِ تَعَالَى ثَابِتًا بِقَوْلِ الرَّسُولِ أَوْ بِطَرِيقٍ آخَرَ فَلَمَّا قَالَ: وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثَبَتَ نَفْيُ كَوْنِهِ حُكْمًا لِلَّهِ تَعَالَى وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ زَالَ التَّكْرَارُ.
Cevap: Cübbâî'nin: "Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavlini 'o Allah'ın kelamıdır' anlamına hamledersek tekrar gerekir" sözüne gelince; bunun cevabı daha önce zikrettiğimiz şeydir: O'nun: { وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ } kavlinin anlamı, onun Kitap'ta mevcut olmadığıdır; bu ise onun Resûl'ün sözüyle veya başka bir yolla sabit olan Allah Teâlâ'ya ait bir hüküm olmasına engel değildir. Allah Teâlâ: { وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } buyurunca, onun Allah Teâlâ'ya ait bir hüküm oluşunun nefyi sabit olmuştur. Bu veche göre tekrar da ortadan kalkmıştır.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: مِنَ الْوَجْهَيْنِ اللَّذَيْنِ ذَكَرَهُمَا الْكَعْبِيُّ فَجَوَابُهُ، أَنَّ الْجَوَابَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُنْطَبِقًا عَلَى السُّؤَالِ، وَالْقَوْمُ مَا كَانُوا فِي ادِّعَاءِ أَنَّ مَا ذَكَرُوهُ وَفَعَلُوهُ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ كَانُوا/ يَدَّعُونَ أَنَّهُ حُكْمُ اللَّهِ وَنَازِلٌ فِي كِتَابِهِ.
Kâ'bî'nin zikrettiği iki vecihten birincisine gelince; bunun cevabı şudur: Cevabın mutlaka soruya mutabık olması gerekir. O topluluk ise zikrettikleri ve yaptıkları şeyin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğunu iddia etmiyorlardı; bilakis/ onun Allah'ın bir hükmü olduğunu ve Kitabı'nda indirildiğini iddia ediyorlardı.
فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَائِدًا إِلَى هَذَا الْمَعْنَى لَا إِلَى غَيْرِهِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَظْهَرُ فَسَادُ مَا ذَكَرَهُ فِي الْوَجْهِ الثَّانِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dolayısıyla O'nun: { وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “O, Allah katından değildir” kavlinin başka bir anlama değil, bu anlama raci olması vacip olur. Bu yolla, onun ikinci vecihte zikrettiği şeyin de tutarsızlığı ortaya çıkar. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَتَعَمَّدُونَ ذَلِكَ الْكَذِبَ مَعَ الْعِلْمِ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Ve bile bile Allah’a karşı yalan söylerler.” Bunun anlamı, onların bilerek ve kasten o yalanı söyledikleridir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ التَّحْرِيفِ تَغْيِيرَ أَلْفَاظِ التَّوْرَاةِ، وَإِعْرَابَ أَلْفَاظِهَا، فَالْمُقْدِمُونَ عَلَيْهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا طَائِفَةً يَسِيرَةً يَجُوزُ التَّوَاطُؤُ مِنْهُمْ عَلَى الْكَذِبِ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَشْوِيشَ دَلَالَةِ تِلْكَ الْآيَاتِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِسَبَبِ إِلْقَاءِ الشُّكُوكِ وَالشُّبُهَاتِ فِي وُجُوهِ الِاسْتِدْلَالَاتِ لَمْ يَبْعُدْ إِطْبَاقُ الْخَلْقِ الْكَثِيرِ عَلَيْهِ وَاللَّهُ أعلم.
Bil ki eğer tahriften kasıt, Tevrat'ın lafızlarını ve lafızlarının irabını değiştirmek ise, buna cüret edenlerin yalan üzerinde ittifak etmeleri mümkün olan az bir grup olması gerekir. Şayet bundan kasıt, istidlal vecihlerine şüpheler ve tereddütler sokmak suretiyle o ayetlerin Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine olan delaletini bulandırmak ise, pek çok insanın bu konuda birleşmesi uzak bir ihtimal değildir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٩ الى ٨٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 79-80. Ayetler]
مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)
{ مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) } “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve nübüvveti verdiği hiçbir insanın, sonra kalkıp insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi düşünülemez. Bilakis: 'Kitab'ı öğrettiğinize ve ders alıp okuduğunuza göre Rabbânîler (Rabbe halis kullar) olun' [der]. Ve o, size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez. Siz müslüman olduktan sonra, size hiç küfrü emreder mi?”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ عَادَةَ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ التَّحْرِيفُ وَالتَّبْدِيلُ أَتْبَعَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَا حَرَّفُوهُ مَا زَعَمُوا أَنَّ عِيسَى ﵇ كَانَ يَدَّعِي الْإِلَهِيَّةَ، وَأَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ قَوْمَهُ بِعِبَادَتِهِ فَلِهَذَا قَالَ: مَا كانَ لِبَشَرٍ الْآيَةَ، وَهَاهُنَا مسائل:
[Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve nübüvveti verdiği hiçbir insanın... düşünülemez” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Ehl-i Kitap âlimlerinin âdetinin tahrif ve tebdil olduğunu beyan edince, bunun peşinden, onların tahrif ettikleri şeyler cümlesinden birinin de Hz. İsa'nın (aleyhisselâm) ilahlık iddia ettiği ve kavmine kendisine ibadet etmelerini emrettiği şeklindeki iddiaları olduğunu gösteren hususu zikretmiştir. İşte bu sebeple { مَا كانَ لِبَشَرٍ } “Hiçbir insanın... düşünülemez” ayetini buyurmuştur. Burada [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا قَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَتِ النَّصَارَى: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الثَّانِي:
Birinci Mesele: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında [farklı] vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudiler: "Üzeyir Allah'ın oğludur", Hristiyanlar da: "Mesih Allah'ın oğludur" dediklerinde bu ayet indi. İkincisi:
قِيلَ إِنَّ أَبَا رَافِعٍ الْقُرَظِيَّ مِنَ الْيَهُودِ وَرَئِيسَ وَفْدِ نَجْرَانَ مِنَ النَّصَارَى قَالَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَتُرِيدُ أَنْ نَعْبُدَكَ وَنَتَّخِذَكَ رَبًّا، فَقَالَ ﵊ «مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَعْبُدَ غَيْرَ اللَّهِ أَوْ أَنْ نَأْمُرَ بِغَيْرِ عِبَادَةِ اللَّهِ/ فَمَا بِذَلِكَ بَعَثَنِي وَلَا بِذَلِكَ أَمَرَنِي» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Şöyle denilmiştir: Yahudilerden Ebû Râfi el-Kurazî ile Hristiyanlardan Necran heyetinin reisi, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Sana ibadet etmemizi ve seni rab edinmemizi mi istiyorsun?" dediler. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm): “Allah'tan başkasına ibadet etmekten veya Allah'tan başkasına ibadeti emretmekten/ Allah'a sığınırım. O beni bununla göndermedi ve bana bunu emretmedi” buyurdu ve bu ayet indi.
الثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ نُسَلِّمُ عَلَيْكَ كَمَا يُسَلِّمُ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ، أَفَلَا نَسْجُدُ لَكَ؟ فَقَالَ ﵊: «لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَسْجُدَ لِأَحَدٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَلَكِنْ أَكْرِمُوا نَبِيَّكُمْ وَاعْرِفُوا الْحَقَّ لِأَهْلِهِ»
Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Birbirimize selam verdiğimiz gibi sana da selam veriyoruz; sana secde etmeyelim mi?" dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm): “Hiç kimsenin Allah'tan başka birine secde etmesi uygun olmaz; fakat peygamberinize ikramda bulunun ve hakkı ehline teslim edin” buyurdu.
الرَّابِعُ: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا ادَّعَوْا أَنَّ أَحَدًا لَا يَنَالُ مِنْ دَرَجَاتِ الْفَضْلِ وَالْمَنْزِلَةِ مَا نَالُوهُ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُمْ: إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قُلْتُمْ، وَجَبَ أَنْ لَا تَشْتَغِلُوا بِاسْتِعْبَادِ النَّاسِ وَاسْتِخْدَامِهِمْ وَلَكِنْ يَجِبُ أَنْ تَأْمُرُوا النَّاسَ بِالطَّاعَةِ لِلَّهِ وَالِانْقِيَادِ لِتَكَالِيفِهِ وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُكُمْ أَنْ تَحُثُّوا النَّاسَ عَلَى الْإِقْرَارِ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّ ظُهُورَ الْمُعْجِزَاتِ عَلَيْهِ يُوجِبُ ذَلِكَ، وَهَذَا الْوَجْهُ يَحْتَمِلُهُ لَفْظُ الْآيَةِ فَإِنَّ قَوْلَهُ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ مِثْلُ قَوْلِهِ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣١] .
Dördüncüsü: Yahudiler, fazilet ve mertebe derecelerinden kendilerinin ulaştığına hiç kimsenin ulaşamayacağını iddia ettiklerinde Allah Teâlâ onlara şöyle buyurmuştur: Eğer durum dediğiniz gibiyse, insanları köleleştirmekle ve kendinize hizmet ettirmekle meşgul olmamanız, bilakis insanlara Allah'a itaati ve O'nun tekliflerine boyun eğmeyi emretmeniz gerekir. Bu durumda da mucizelerin kendisinde zahir olması bunu gerektirdiği için, insanları Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetini ikrar etmeye teşvik etmeniz icap eder. Ayetin lafzı bu veche ihtimallidir; zira O'nun: { ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } “sonra kalkıp insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi [düşünülemez]” kavli, O'nun: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Tevbe 31] “Onlar Allah’ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” kavli gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ: مَعْنَاهُ، أَنَّهُمْ لَوْ أَرَادُوا أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ لَمَنَعَهُمُ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ [الحاقة: ٤٤، ٤٥] قال:
İkinci Mesele: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve nübüvveti verdiği hiçbir insanın, sonra kalkıp insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi düşünülemez” kavlinde kastedilen mana hakkında [farklı] vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Esam şöyle demiştir: Bunun anlamı, onlar bunu söylemek isteselerdi, [Allah'ın] onları engelleyeceğidir. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } [Hâkka 44-45] “Eğer o (Peygamber) bize karşı bazı sözler uydursaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık” kavlidir. Şöyle buyurmuştur:
لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٤، ٧٥] الثَّانِي: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مَوْصُوفُونَ بِصِفَاتٍ لَا يَحْسُنُ مَعَ تِلْكَ الصِّفَاتِ ادِّعَاءُ الْإِلَهِيَّةِ وَالرُّبُوبِيَّةِ مِنْهَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى آتَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْوَحْيَ وَهَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا فِي النُّفُوسِ الطَّاهِرَةِ وَالْأَرْوَاحِ الطَّيِّبَةِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَقَالَ: وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ [الدُّخَانِ: ٣٢] وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ [الْحَجِّ: ٧٥] وَالنَّفْسُ الطَّاهِرَةُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَصْدُرَ عَنْهَا هَذِهِ الدَّعْوَى، وَمِنْهَا أَنَّ إِيتَاءَ النُّبُوَّةِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ كَمَالِ الْعِلْمِ وَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ مِنْ هَذِهِ الدَّعْوَى، وَبِالْجُمْلَةِ فَلِلْإِنْسَانِ قُوَّتَانِ: نَظَرِيَّةٌ وَعَمَلِيَّةٌ، وَمَا لَمْ تَكُنِ الْقُوَّةُ النَّظَرِيَّةُ كَامِلَةً بِالْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ الْحَقِيقِيَّةِ وَلَمْ تَكُنِ الْقُوَّةُ الْعَمَلِيَّةُ مُطَهَّرَةً عَنِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ لَا تَكُونُ النَّفْسُ مُسْتَعِدَّةً لِقَبُولِ الْوَحْيِ وَالنُّبُوَّةِ، وَحُصُولُ الْكَمَالَاتِ فِي الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ وَالْعَمَلِيَّةِ يَمْنَعُ مِنْ مِثْلِ هَذَا الْقَوْلِ وَالِاعْتِقَادِ، الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُشَرِّفُ عَبْدَهُ بِالنُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ إِلَّا إِذَا عَلِمَ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَقُولُ مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ الرَّابِعُ: أَنَّ الرَّسُولَ ادَّعَى أَنَّهُ يُبَلِّغُ الْأَحْكَامَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَاحْتَجَّ عَلَى صِدْقِهِ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى فَلَوْ أَمَرَهُمْ بِعِبَادَةِ نَفْسِهِ فَحِينَئِذٍ تَبْطُلُ دَلَالَةُ الْمُعْجِزَةِ عَلَى كَوْنِهِ صَادِقًا، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ مَا كانَ لِبَشَرٍ ذَلِكَ أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ هَذَا الْكَلَامُ لِأَنَّ ذَلِكَ مُحَرَّمٌ عَلَى كُلِّ الْخَلْقِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ آتَاهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ، وَأَيْضًا لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّحْرِيمَ لَمَا كَانَ ذَلِكَ تَكْذِيبًا لِلنَّصَارَى فِي ادِّعَائِهِمْ ذَلِكَ عَلَى الْمَسِيحِ ﵇ لِأَنَّ مَنِ ادَّعَى عَلَى رَجُلٍ فِعْلًا فقيل له إن فلان لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ تَكْذِيبًا لَهُ فِيمَا ادَّعَى عَلَيْهِ وَإِنَّمَا أَرَادَ فِي ادِّعَائِهِمْ أَنَّ عِيسَى ﵇ قَالَ لَهُمُ: اتَّخِذُونِي إِلَهًا/ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَالْمُرَادُ إِذَنْ مَا قَدَّمْنَاهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥] عَلَى سَبِيلِ النَّفْيِ لِذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ، لَا عَلَى وَجْهِ التَّحْرِيمِ وَالْحَظْرِ، وَكَذَا قَوْلُهُ تعالى: ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦١] وَالْمُرَادُ النَّفْيُ لَا النَّهْيُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } [İsrâ 74-75] “Neredeyse onlara birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da ölümün de katmerli [azabını] tattırırdık.” İkincisi: Peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- öyle sıfatlarla muttasıftırlar ki o sıfatlarla birlikte ilahlık ve rablik iddiasında bulunmak asla uygun düşmez. Bunlardan biri şudur: Allah Teâlâ onlara Kitab'ı ve vahyi vermiştir; bu ise ancak temiz nefislerde ve pak ruhlarda bulunur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته } [En'âm 124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir.” Yine şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ } [Duhân 32] “Andolsun ki biz onları bilerek âlemlerin üzerine seçtik.” Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ } [Hac 75] “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da.” Temiz bir nefisten böyle bir iddianın sadır olması ise imkânsızdır. Diğer bir husus da şudur: Nübüvvetin verilmesi ancak ilmin kemale ermesinden sonra olur ve bu durum böyle bir iddiaya engel olur. Hasılı insanda iki yeti vardır: Nazari (teorik) yeti ve ameli (pratik) yeti. Nazari yeti hakiki ilimler ve marifetlerle kemale ermedikçe, ameli yeti de yerilmiş ahlaktan arındırılmadıkça nefis vahiy ve nübüvveti kabule hazır olamaz. Nazari ve ameli yetideki kemalatın hâsıl olması ise böyle bir söz ve inançtan alıkoyar. Üçüncüsü: Allah Teâlâ, kulunun böyle bir söz söylemeyeceğini bilmedikçe onu nübüvvet ve risaletle şereflendirmez. Dördüncüsü: Peygamber, Allah Teâlâ'dan hükümleri tebliğ ettiğini iddia etmiş ve bu iddiasındaki doğruluğuna delil getirmiştir. Eğer onlara kendi nefsine ibadet etmelerini emretseydi, o takdirde mucizenin onun doğru sözlü olduğuna delaleti batıl olurdu; bu ise caiz değildir. Bil ki { مَا كانَ لِبَشَرٍ } kavlinden kastedilen, bu sözün ona haram kılınmış olması değildir; zira bu söz bütün yaratılmışlara haramdır. Ayetin zahiri ise, Allah'ın kendisine Kitap, hüküm ve nübüvvet vermesinden dolayı bunun ona yakışmadığını gösterir. Ayrıca şayet bundan kasıt tahrîm (yasaklama) olsaydı, bu durum Hristiyanların Hz. Mesih (aleyhisselâm) aleyhindeki iddialarını yalanlama olmazdı. Zira bir adama bir fiil isnat eden kimseye: "Filancaya bunu yapmak helal değildir" denilse, isnat ettiği şeyde onu yalanlamış olmaz. Oysa [Allah], onların Hz. İsa'nın (aleyhisselâm) kendilerine: "Beni Allah'tan başka ilah/ edinin" dediği şeklindeki iddialarını [yalanlamayı] murat etmiştir. Dolayısıyla kastedilen mana önceden zikrettiğimizdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } [Meryem 35] “Allah'ın bir çocuk edinmesi düşünülemez” kavlidir ki bu, tahrîm ve men etme yoluyla değil, bunu Kendi zatından nefyetme sadedindedir. Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } [Âl-i İmrân 161] “Bir peygambere hıyanet etmek yaraşmaz” kavli de böyledir; buradaki kasıt nehiy (yasak) değil nefiydir (imkânsızlığı bildirmektir). En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ إِشَارَةٌ إِلَى ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ ذَكَرَهَا على ترتب فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكِتَابَ السَّمَاوِيَّ يَنْزِلُ أَوَّلًا ثُمَّ إِنَّهُ يَحْصُلُ فِي عَقْلِ النَّبِيِّ فَهْمُ ذَلِكَ الْكِتَابِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِالْحُكْمِ، فَإِنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ وَالتَّفْسِيرِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ هُوَ الْعِلْمُ، قَالَ تَعَالَى: وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا [مَرْيَمَ: ١٢] يَعْنِي الْعِلْمَ وَالْفَهْمَ، ثُمَّ إِذَا حَصَلَ فَهْمُ الْكِتَابِ، فَحِينَئِذٍ يُبَلِّغُ ذَلِكَ إِلَى الْخَلْقِ وَهُوَ النُّبُوَّةُ فَمَا أَحْسَنَ هَذَا التَّرْتِيبَ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve nübüvveti vermesi” kavli, son derece güzel bir tertip üzere zikrettiği üç şeye işarettir. Zira semavi kitap önce iner; sonra peygamberin aklında o kitabın anlaşılması hâsıl olur ki "hüküm" ile işaret edilen budur. Nitekim lügat ve tefsir ehli bu hükmün ilim olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Allah Teâlâ: { وَآتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا } [Meryem 12] “Biz ona henüz çocukken hüküm (ilim ve hikmet) verdik” buyurmuştur; yani ilim ve anlayış [verdik]. Kitabın anlaşılması hâsıl olunca da bunu insanlara tebliğ eder ki bu da nübüvvettir. Bu tertip ne kadar da güzeldir!
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sonra kalkıp insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi [düşünülemez]” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقِرَاءَةُ الظَّاهِرَةُ، ثُمَّ يَقُولَ بِنَصْبِ اللَّامِ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو بِرَفْعِهَا، أَمَّا النَّصْبُ فَعَلَى تَقْدِيرِ: لَا تَجْتَمِعُ النُّبُوَّةُ وَهَذَا الْقَوْلُ، وَالْعَامِلُ فِيهِ (أَنْ) وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ بِمَعْنَى ثُمَّ أَنْ يَقُولَ وَأَمَّا الرَّفْعُ فَعَلَى الِاسْتِئْنَافِ.
Birinci Mesele: Meşhur kıraat, lam harfinin nasbıyla { ثُمَّ يَقُولَ } şeklindedir. Ebû Amr'dan ise ref ile rivayet edilmiştir. Nasb okunuşu, "nübüvvet ile bu söz bir arada bulunmaz" takdirindedir; buradaki âmil "en" (أَنْ) edatıdır ve "sonra demesi" (ثُمَّ أَنْ يَقُولَ) manasında ona matuftur. Ref okunuşu ise istinaf (yeni bir başlangıç) üzeredir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: حَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُونُوا عِباداً لِي أَنَّهُ لُغَةُ مُزَيْنَةَ يَقُولُونَ لِلْعَبِيدِ عِبَادًا.
İkinci Mesele: Vâhidî, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) Allah Teâlâ'nın: { كُونُوا عِباداً لِي } “Bana kul/köle olun” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bu, Müzeyne kabilesinin lügatidir; kölelere (abîd) "ibâd" derler.
ثُمَّ قَالَ: وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Bilakis: 'Rabbânîler olun' [der]” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنْ يَقُولُ لَهُمْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ فَأَضْمَرَ الْقَوْلَ عَلَى حَسَبِ مَذْهَبِ الْعَرَبِ فِي جَوَازِ الْإِضْمَارِ إِذَا كَانَ فِي الْكَلَامِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٦] أَيْ فَيُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: Bu ayette bir izmâr (lafız gizleme) vardır; takdiri: "Fakat onlara: Rabbânîler olun der" şeklindedir. Kelamda kendisine delalet eden bir karine bulunduğunda Arapların izmârı caiz görme kuralına göre "kavl" (söz) fiili gizlenmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } [Âl-i İmrân 106] “Yüzleri kararanlara gelince: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?' [denilir]” kavlidir; yani onlara böyle denilir.
المسألة الثانية: ذكروا في تفسير (الرباني) أقولًا الْأَوَّلُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: الرَّبَّانِيُّ الْمَنْسُوبُ إِلَى الرَّبِّ، بِمَعْنَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِهِ، وَمُوَاظِبًا عَلَى طَاعَتِهِ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ إِلَهِيٌّ إِذَا كَانَ مُقْبِلًا عَلَى مَعْرِفَةِ الْإِلَهِ وَطَاعَتِهِ وَزِيَادَةُ الْأَلِفِ وَالنُّونِ فِيهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ هَذِهِ الصِّفَةِ، كَمَا قَالُوا: شَعْرَانِيٌّ وَلِحْيَانِيٌّ وَرَقَبَانِيٌّ إِذَا وُصِفَ بِكَثْرَةِ الشَّعْرِ وَطُولِ اللِّحْيَةِ وَغِلَظِ الرَّقَبَةِ، فَإِذَا نَسَبُوا إِلَى الشَّعْرِ قَالُوا: شَعْرِيٌّ وَإِلَى الرَّقَبَةِ رَقَبِيٌّ وَإِلَى اللِّحْيَةِ لِحْيِيٌّ وَالثَّانِي: قَالَ الْمُبَرِّدُ (الرَّبَّانِيُّونَ) أَرْبَابُ الْعِلْمِ وَاحِدُهُمْ رَبَّانِيٌّ، وَهُوَ الَّذِي يَرُبُّ الْعِلْمَ وَيَرُبُّ النَّاسَ أَيْ: يُعَلِّمُهُمْ وَيُصْلِحُهُمْ وَيَقُومُ بأمرهم، فالألف والنون للمبالغة كما قالوا: ربان وَعَطْشَانُ وَشَبْعَانُ وَعُرْيَانٌ، ثُمَّ ضُمَّتْ إِلَيْهِ يَاءُ النِّسْبَةِ كَمَا قِيلَ:
İkinci Mesele: Rabbânî kelimesinin tefsirinde [çeşitli] görüşler zikretmişlerdir: Birincisi: Sîbeveyh şöyle demiştir: Rabbânî, Rabbe mensup olan kimsedir; yani O'nu bilen ve O'na itaate devam eden anlamındadır. Nitekim İlah'ı tanımaya ve O'na itaate yönelen kimseye "ilâhî adam" denildiği gibidir. Buradaki elif ve nun ziyadesi ise bu sıfatın kemaline delalet etmek içindir. Nitekim saçı çok, sakalı uzun ve boynu kalın olan kimse nitelendiğinde şa'rânî (شَعْرَانِيٌّ), lıhyânî (لِحْيَانِيٌّ) ve rakabânî (رَقَبَانِيٌّ) derler. [Normal olarak] saça nispet ettiklerinde şa'rî (شَعْرِيٌّ), boyna nispet ettiklerinde rakabî (رَقَبِيٌّ) ve sakala nispet ettiklerinde lıhyî (لِحْيِيٌّ) derler. İkincisi: Müberred şöyle demiştir: "Rabbâniyyûn", ilim sahipleridir; tekili "rabbânî"dir. O da ilmi terbiye edip geliştiren ve insanları terbiye eden, yani onlara öğretip onları ıslah eden ve işlerini çekip çeviren kimsedir. Buradaki elif ve nun mübalağa içindir; nitekim rabbân (ربان), atşân (عَطْشَانُ), şeb'ân (شَبْعَانُ) ve uryân (عُرْيَانٌ) dedikleri gibidir. Sonra tıpkı şöyle denildiği gibi nispet yâ'sı buna eklenmiştir:
لِحْيَانِيٌّ وَرَقَبَانِيٌّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَعَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ الرَّبَّانِيُّ: مَنْسُوبٌ إِلَى الرَّبِّ عَلَى مَعْنَى التَّخْصِيصِ بِمَعْرِفَةِ الرَّبِّ وَبِطَاعَتِهِ، وَعَلَى قَوْلِ الْمُبَرِّدِ (الرَّبَّانِيُّ) مَأْخُوذٌ مِنَ التَّرْبِيَةِ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الرَّبَّانِيُّ. هُوَ الَّذِي يَرُبُّ النَّاسَ، فَالرَّبَّانِيُّونَ هُمْ وُلَاةُ الْأُمَّةِ وَالْعُلَمَاءُ، وَذَكَرَ هَذَا أَيْضًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْلا يَنْهاهُمُ/ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ [الْمَائِدَةِ: ٦٣] أَيِ الْوُلَاةُ وَالْعُلَمَاءُ وَهُمَا الْفَرِيقَانِ اللَّذَانِ يُطَاعَانِ وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: لَا أَدْعُوكُمْ إِلَى أَنْ تَكُونُوا عِبَادًا لِي، وَلَكِنْ أَدْعُوكُمْ إِلَى أَنْ تَكُونُوا مُلُوكًا وَعُلَمَاءَ بِاسْتِعْمَالِكُمْ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى وَمُوَاظَبَتِكُمْ عَلَى طَاعَتِهِ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْوَالِي سُمِّيَ رَبَّانِيًّا، لِأَنَّهُ يُطَاعُ كَالرَّبِّ تَعَالَى، فَنُسِبَ إِلَيْهِ الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَحْسَبُ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ لَيْسَتْ بِعَرَبِيَّةٍ إِنَّمَا هِيَ عِبْرَانِيَّةٌ، أَوْ سُرْيَانِيَّةٌ، وَسَوَاءٌ كَانَتْ عَرَبِيَّةً أَوْ عِبْرَانِيَّةً، فَهِيَ تَدُلُّ عَلَى الْإِنْسَانِ الَّذِي عَلِمَ وَعَمِلَ بِمَا عَلِمَ، وَاشْتَغَلَ بِتَعْلِيمِ طُرُقِ الْخَيْرِ.
lıhyânî (لِحْيَانِيٌّ) ve rakabânî (رَقَبَانِيٌّ). Vâhidî şöyle demiştir: Sîbeveyh'in kavline göre "rabbânî", Rabbin marifetine ve O'na itaate tahsis olunma anlamında Rabbe mensuptur. Müberred'in kavline göre ise "rabbânî", terbiyeden türetilmiştir. Üçüncüsü: İbn Zeyd şöyle demiştir: Rabbânî, insanları terbiye edip yöneten kimsedir. Rabbânîler ise ümmetin idarecileri ve âlimleridir. Bunu Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ } [Mâide 63] “Rabbânîlerin/ ve hahamların onları men etmeleri gerekmez miydi?” kavlinde de zikretmiştir; yani idareciler ve âlimler [demektir] ki bunlar itaat edilen iki zümredir. Bu takdire göre ayetin anlamı şudur: "Sizi bana kul/köle olmaya davet etmiyorum; bilakis Allah Teâlâ'nın emrini tatbik etmeniz ve O'na itaate devam etmeniz suretiyle melikler (yöneticiler) ve âlimler olmaya davet ediyorum." Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: İdarecinin "rabbânî" olarak isimlendirilmesi, Rab Teâlâ gibi kendisine itaat edildiği ve dolayısıyla O'na nispet edildiği için de olabilir. Dördüncüsü: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Zannederim bu kelime Arapça değildir; İbranice veya Süryanicedir. İster Arapça ister İbranice olsun, o [kelime], bilip bildiğiyle amel eden ve hayır yollarını öğretmekle meşgul olan insana delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } “Kitab'ı öğrettiğinize ve ders alıp okuduğunuza göre” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ قِرَاءَتَانِ إِحْدَاهُمَا: تَعْلَمُونَ مِنَ الْعِلْمِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو، وَنَافِعٍ وَالثَّانِيَةُ: تُعَلِّمُونَ مِنَ التَّعْلِيمِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ مِنَ السَّبْعَةِ وَكِلَاهُمَا صَوَابٌ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَهُ فِي أَنْفُسِهِمْ وَيُعَلِّمُونَهُ غَيْرَهُمْ، وَاحْتَجَّ أَبُو عَمْرٍو عَلَى أَنَّ قِرَاءَتَهُ أَرْجَحُ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أنه قال: تَدْرُسُونَ ولم يقل تدرسون بِالتَّشْدِيدِ الثَّانِي: أَنَّ التَّشْدِيدَ يَقْتَضِي مَفْعُولَيْنِ وَالْمَفْعُولُ هَاهُنَا وَاحِدٌ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا بِالتَّشْدِيدِ فَزَعَمُوا أَنَّ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْكِتَابَ، أَوْ غَيْرَكُمُ الْكِتَابَ وَحُذِفَ، لِأَنَّ الْمَفْعُولَ بِهِ قَدْ يُحْذَفُ مِنَ الْكَلَامِ كَثِيرًا، ثُمَّ احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ التَّشْدِيدَ أَوْلَى بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّعْلِيمَ يَشْتَمِلُ عَلَى الْعِلْمِ وَلَا يَنْعَكِسُ فَكَانَ التَّعْلِيمُ أَوْلَى الثَّانِي: أَنَّ الرَّبَّانِيِّينَ لَا يَكْتَفُونَ بِالْعِلْمِ حَتَّى يَضُمُّوا إِلَيْهِ التَّعْلِيمَ لِلَّهِ تَعَالَى أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ بِذَلِكَ فَقَالَ: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ مُرَّةَ بْنِ شَرَاحِيلَ: كَانَ عَلْقَمَةُ مِنَ الرَّبَّانِيِّينَ الَّذِينَ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ الْقُرْآنَ.
Birinci Mesele: { بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ } kavlinde iki kıraat vardır: Birincisi: İlim kökünden "ta'lemûne" (تَعْلَمُونَ) [öğrendiğinize/bildiğinize göre] şeklindedir ki bu, Abdullah b. Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi'in kıraatidir. İkincisi: Ta'lîm kökünden "tu'allimûne" (تُعَلِّمُونَ) [öğrettiğinize göre] şeklindedir ki bu da yedi kıraat imamından geriye kalanların kıraatidir. Her ikisi de doğrudur; çünkü onlar hem kendileri biliyorlar hem de başkalarına öğretiyorlardı. Ebû Amr kendi kıraatinin daha racih olduğuna iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: [Allah Teâlâ'nın], şeddesiz olarak { تَدْرُسُونَ } dediği, şeddeli olarak "tuderrisûne" demediğidir. İkincisi: Şedde iki mef'ûl (nesne) gerektirir, buradaki mef'ûl ise birdir. Şeddeli okuyanlara gelince, onlar ikinci mef'ûlün mahzuf olduğunu, takdirinin de: "İnsanlara Kitab'ı öğrettiğinize göre" veya "başkalarına Kitab'ı öğrettiğinize göre" şeklinde olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira mef'ûlün bih kelamdan çokça hazfedilir. Sonra şeddeli okuyuşun daha evla olduğuna iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Öğretmek (ta'lîm) bilmeyi (ilim) kapsar, fakat aksi geçerli değildir; dolayısıyla öğretmek [lafzı] daha evladır. İkincisi: Rabbânîler ilimle yetinmeyip Allah Teâlâ rızası için ona öğretmeyi de eklerler. Görmez misin ki Allah Teâlâ Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu emrederek: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } [Nahl 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et” buyurmuştur. Mürre b. Şerâhîl'in şu sözü de buna delalet eder: "Alkame, insanlara Kur'an öğreten Rabbânîlerdendi."
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نَقَلَ ابْنُ جِنِّي فِي «الْمُحْتَسَبِ» ، عَنْ أَبِي حَيْوَةَ أَنَّهُ قَرَأَ تُدْرِسُونَ بِضَمِّ التَّاءِ سَاكِنَةِ الدَّالِ مَكْسُورَةِ الرَّاءِ، قَالَ ابْنُ جِنِّي: يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ هَذَا مَنْقُولًا مِنْ دَرَسَ هُوَ، أَوْ دَرَّسَ غَيْرَهُ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ وَأَقْرَأَ غَيْرَهُ، وَأَكْثَرُ الْعَرَبِ عَلَى دَرَسَ وَدَرَّسَ، وَعَلَيْهِ جَاءَ الْمَصْدَرُ عَلَى التَّدْرِيسِ.
İkinci Mesele: İbn Cinnî el-Muhteseb adlı eserinde Ebû Hayve'den nakletmiştir ki o, tâ'nın zammesi, dâl'ın sükûnu ve râ'nın kesresiyle "tüdrisûne" (تُدْرِسُونَ) şeklinde okumuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bunun "kendisi okudu" (derese huve) veya "başkasına ders aldırdı" (derrese gayrahu) fiilinden nakledilmiş olması gerekir. Tıpkı "okudu" (karae) ve "başkasına okuttu" (akrae gayrahu) gibi. Arapların ekseriyeti "derese" (دَرَسَ) ve "derrese" (دَرَّسَ) kullanımını tercih eder; masdar da buna uygun olarak "tedris" (التَّدْرِيس) şeklinde gelir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (مَا) فِي الْقِرَاءَتَيْنِ، هِيَ الَّتِي بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ مَعَ الْفِعْلِ، وَالتَّقْدِيرُ: كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِسَبَبِ كَوْنِكُمْ عَالِمِينَ وَمُعَلِّمِينَ وَبِسَبَبِ دِرَاسَتِكُمُ الْكِتَابَ، وَمِثْلُ هَذَا مِنْ كَوْنِ (مَا) مَعَ الْفِعْلِ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا [الْأَعْرَافِ: ٥١] وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْعِلْمَ وَالتَّعْلِيمَ وَالدِّرَاسَةَ تُوجِبُ عَلَى صَاحِبِهَا كَوْنَهُ رَبَّانِيًّا وَالسَّبَبُ لَا مَحَالَةَ مُغَايِرٌ لِلْمُسَبِّبِ، فهذا يقتضي أن يكون كونه ربانياً، وأمراً مُغَايِرًا لِكَوْنِهِ عَالِمًا، وَمُعَلِّمًا، وَمُوَاظِبًا عَلَى الدِّرَاسَةِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يَكُونُ تَعَلُّمُهُ لِلَّهِ، وَتَعْلِيمُهُ وَدِرَاسَتُهُ لِلَّهِ، وَبِالْجُمْلَةِ أَنْ يَكُونَ الدَّاعِي لَهُ إِلَى جَمِيعِ/ الْأَفْعَالِ طَلَبَ مَرْضَاةِ اللَّهِ، وَالصَّارِفُ لَهُ عَنْ كُلِّ الْأَفْعَالِ الْهَرَبَ عَنْ عِقَابِ اللَّهِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الرَّسُولَ يَأْمُرُ جَمِيعَ الْخَلْقِ بِهَذَا الْمَعْنَى ثَبَتَ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ مِنْهُ أَنْ يَأْمُرَ الْخَلْقَ بِعِبَادَتِهِ، وَحَاصِلُ الْحَرْفِ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنَّ الرَّسُولَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مُنْتَهَى جَهْدِهِ وَجِدِّهِ صَرْفَ الْأَرْوَاحِ وَالْقُلُوبِ عَنِ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ، فَمِثْلُ هَذَا الْإِنْسَانِ كَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يَصْرِفَ عُقُولَ الْخَلْقِ عَنْ طَاعَةِ الْحَقِّ إِلَى طَاعَةِ نَفْسِهِ. وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ فِي أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْمُرَ غَيْرَهُ بِعِبَادَتِهِ.
Üçüncü Mesele: Her iki kıraatteki "mâ" (مَا), fiille birlikte masdar anlamında olan masdariyyedir. Takdiri şöyledir: "Bilenler ve öğretenler oluşunuz sebebiyle ve Kitab'ı ders alıp okumanız sebebiyle Rabbânîler olun." Fiille birlikte "mâ"nın masdar anlamında oluşunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } [A'râf 51] “Bugünle karşılaşmayı unuttukları gibi biz de bugün onları unuturuz” kavlidir. Sözün özü şudur: İlim, öğretim ve ders alma/okuma, sahibinin Rabbânî olmasını gerektirir; sebep ise şüphesiz müsebbepten (sonuçtan) farklıdır. Bu da onun Rabbânî oluşunun; âlim, muallim ve ders almaya devam eden biri oluşundan farklı bir husus olmasını iktiza eder. Bu da ancak onun öğrenmesinin Allah için, öğretmesinin ve ders alıp okumasının Allah için olmasıyla mümkündür. Hasılı, bütün/ fiillerinde onu sevk eden saikin Allah'ın rızasını aramak, bütün fiillerden alıkoyan âmilin de Allah'ın azabından kaçmak olmasıdır. Resûl'ün bütün yaratılmışlara bu manayı emrettiği sabit olunca, insanlara kendisine ibadet etmelerini emretmesinin imkânsız olduğu da sabit olur. İşin özü tek bir şeydir: Resûl, nihai çabası ve gayreti ruhları ve kalpleri mahlûktan Hakk'a çevirmek olan zattır. Böyle bir insanın, mahlûkatın akıllarını Hakk'a itaatten kendi nefsine itaate çevirmesi nasıl mümkün olabilir? İşte bu noktada peygamberlerden -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- hiçbirinin başkasına kendisine ibadet etmeyi emretmesinin mümkün olmadığı ortaya çıkar.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ وَالتَّعْلِيمَ وَالدِّرَاسَةَ تُوجِبُ كَوْنَ الْإِنْسَانِ رَبَّانِيًّا، فَمَنِ اشْتَغَلَ بِالتَّعَلُّمِ وَالتَّعْلِيمِ لَا لِهَذَا الْمَقْصُودِ ضَاعَ سَعْيُهُ وَخَابَ عَمَلُهُ وَكَانَ مِثْلُهُ مِثْلَ مَنْ غَرَسَ شَجَرَةً حَسْنَاءَ مُونِقَةً بِمَنْظَرِهَا وَلَا مَنْفَعَةَ بِثَمَرِهَا وَلِهَذَا
Dördüncü Mesele: Ayet, ilmin, öğretimin ve ders alıp okumanın insanın Rabbânî olmasını gerektirdiğine delalet etmiştir. Kim öğrenme ve öğretmeyle bu maksadın dışında meşgul olursa, çabası boşa gider, ameli hüsrana uğrar ve onun hali, görünüşüyle güzel ve göz alıcı olan fakat meyvesinde hiçbir fayda bulunmayan bir ağaç diken kimsenin haline benzer. İşte bu sebeple
قَالَ ﵊: «نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ عِلْمٍ لَا يَنْفَعُ وَقَلْبٍ لَا يَخْشَعُ» .
[Hz. Peygamber] (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Fayda vermeyen ilimden ve ürpermeyen kalpten Allah'a sığınırız.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً } “Ve o, size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ وَلا يَأْمُرَكُمْ بِنَصْبِ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ أَمَّا النَّصْبُ فَوَجْهُهُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى ثُمَّ يَقُولَ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تُجْعَلَ (لَا) مَزِيدَةً وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ أَنْ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve İbn Âmir, râ harfinin nasbıyla { وَلا يَأْمُرَكُمْ } şeklinde; diğerleri ise ref ile okumuşlardır. Nasb okunuşunun vechi, { ثُمَّ يَقُولَ } kavline matuf olmasıdır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: "Lâ" (لا) edatının zâid kılınmasıdır; bu takdirde mana şöyledir: "Allah'ın kendisine Kitab'ı, hükmü ve nübüvveti verdiği hiçbir insanın, insanlara 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi ve size melekleri
وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا، كَمَا تَقُولُ: مَا كَانَ لِزَيْدٍ أَنْ أُكْرِمَهُ ثُمَّ يُهِينَنِي وَيَسْتَخِفَّ بِي وَالثَّانِي: أَنْ تُجْعَلَ (لَا) غَيْرَ مَزِيدَةٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَنْهَى قُرَيْشًا عَنْ عِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَالْيَهُودَ وَالنَّصَارَى عَنْ عِبَادَةِ عُزَيْرٍ وَالْمَسِيحِ، فَلَمَّا قَالُوا: أَتُرِيدُ أَنْ نَتَّخِذَكَ رَبًّا؟ قِيلَ لَهُمْ: مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يَجْعَلَهُ اللَّهُ نَبِيًّا ثُمَّ يَأْمُرَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ نَفْسِهِ وَيَنْهَاهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِئْنَافِ فَظَاهِرٌ لِأَنَّهُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْآيَةِ وَتَمَامِ الْكَلَامِ، وَمِمَّا يدل على الانقطاع عن الأولى مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ.
ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmesi düşünülemez." Nitekim senin: "Zeyd'e ikram etmem, onun da sonra bana hakaret etmesi ve beni hafife alması düşünülemez" demen gibidir. İkincisi: "Lâ" (لا) edatının zâid kılınmamasıdır. Bunun anlamı şudur: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kureyş'i meleklere ibadetten, Yahudileri ve Hristiyanları da Üzeyir ile Mesih'e ibadetten nehyediyordu. Onlar: "Seni rab edinmemizi mi istiyorsun?" dediklerinde onlara şöyle denildi: Allah'ın kendisini peygamber yaptığı bir insanın, sonra insanlara kendi nefsine ibadeti emretmesi ve onları meleklere ve peygamberlere ibadetten nehyetmesi düşünülemez. Ref ile okunuşa gelince, bu istinaf (yeni bir başlangıç) yoluyladır ve bu açıktır; çünkü ayetin hitamından ve kelamın tamamlanmasından sonradır. Önceki kısımdan munkatı olduğuna delalet eden hususlardan biri de İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen { وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ } kıraatidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَا يَأْمُرُكُمُ اللَّهُ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: لَا يَأْمُرُكُمْ مُحَمَّدٌ، وَقِيلَ: لَا يَأْمُرُكُمُ الْأَنْبِيَاءُ بِأَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ أَرْبَابًا كَمَا فَعَلَتْهُ قُرَيْشٌ.
İkinci Mesele: Zeccâc: "Ve Allah size emretmez", İbn Cüreyc de: "Muhammed size emretmez" demiştir. Kureyş'in yaptığı gibi: "Peygamberler melekleri rabler edinmenizi size emretmez" şeklinde de söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا خَصَّ الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الَّذِينَ وُصِفُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ لَمْ يُحْكَ عَنْهُمْ إِلَّا عِبَادَةُ الْمَلَائِكَةِ وَعِبَادَةُ الْمَسِيحِ وَعُزَيْرٍ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ.
Üçüncü Mesele: Melekler ve peygamberlerin zikrinin tahsis edilmesi şundandır: Ehl-i Kitap'tan Allah'tan başkasına ibadet etmekle nitelenen kimselerden sadece meleklere ibadet ile Mesih'e ve Üzeyir'e ibadet nakledilmiştir. İşte bu manadan ötürü ikisini zikirle tahsis etmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وفيه ومسائل:
Sonra Allah Teâlâ: { أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz müslüman olduktan sonra, size hiç küfrü emreder mi?” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْهَمْزَةُ فِي أَيَأْمُرُكُمْ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، أَيْ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: { أَيَأْمُرُكُمْ } kavlindeki hemze inkâr manasında bir istifhamdır; yani "bunu asla yapmaz" demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ كَانُوا مُسْلِمِينَ وَهُمُ الَّذِينَ اسْتَأْذَنُوا الرَّسُولَ ﷺ فِي أَنْ يَسْجُدُوا لَهُ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: { بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz müslüman olduktan sonra” kavli, kendilerine hitap edilenlerin müslümanlar olduğuna ve bunların da Resûl'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine secde etmek için izin isteyen kimseler olduğuna delildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْكُفْرُ بِاللَّهِ هُوَ الْجَهْلُ بِهِ وَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ هُوَ الْمَعْرِفَةُ بِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَمَ بِكُفْرِ هَؤُلَاءِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا عَارِفِينَ بِاللَّهِ تَعَالَى بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وظاهر هذا يدل على معرفتهم بِاللَّهِ فَلَمَّا حَصَلَ الْكُفْرُ هَاهُنَا مَعَ الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ بِهِ لَيْسَ هُوَ الْمَعْرِفَةَ وَالْكُفْرَ بِهِ تَعَالَى لَيْسَ هُوَ الْجَهْلَ بِهِ.
Üçüncü Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Ayet, "Allah'ı inkâr O'nu bilmemektir, Allah'a iman ise O'nu bilmektir (marifettir)" diyen kimsenin görüşünün tutarsızlığına delalet etmektedir. Zira Allah Teâlâ: { أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ } “Size hiç küfrü emreder mi?” kavliyle bunların kâfir olduklarına hükmetmiştir; bununla beraber bunlar Allah Teâlâ'yı bilmekteydiler. Bunun delili O'nun: { ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sonra kalkıp insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi” kavlidir. Bunun zahiri onların Allah'ı bildiklerine delalet eder. Dolayısıyla burada Allah'ı bilmekle birlikte küfür hâsıl olduğuna göre bu durum, O'na imanın sadece marifetten (bilmekten) ibaret olmadığına ve Allah Teâlâ'yı inkârın da O'nu bilmemekten ibaret olmadığına delalet eder.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَنَا الْكُفْرُ بِاللَّهِ هُوَ الْجَهْلُ بِهِ لَا نَعْنِي بِهِ مُجَرَّدَ الْجَهْلِ بِكَوْنِهِ مَوْجُودًا بَلْ نَعْنِي بِهِ الْجَهْلَ بِذَاتِهِ وَبِصِفَاتِهِ السَّلْبِيَّةِ وَصِفَاتِهِ الْإِضَافِيَّةِ أَنَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، فَلَمَّا جَهِلَ هذا فقد جهل بعض صفاته.
Cevap: "Allah'ı inkâr O'nu bilmemektir" sözümüzle sadece O'nun var olduğunu bilmemeyi kastetmiyoruz; bilakis O'nun zatını, selbî sıfatlarını ve ma'bud oluşunda hiçbir ortağının bulunmadığı şeklindeki izafî sıfatlarını bilmemeyi kastediyoruz. Kişi bunu bilmeyince O'nun bazı sıfatlarını bilmemiş olur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 81-82. Ayetler]
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢)
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) } “Hani Allah peygamberlerden: 'Andolsun ki size Kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızda bulunanı doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' diye kesin söz almıştı. [Allah]: 'Bunu ikrar ettiniz mi ve bu hususta ağır ahdimi kabul ettiniz mi?' buyurdu. 'İkrar ettik' dediler. [Allah da]: 'Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim' buyurdu. Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ تَعْدِيدُ تَقْرِيرِ الْأَشْيَاءِ الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ قَطْعًا لِعُذْرِهِمْ وَإِظْهَارًا لِعِنَادِهِمْ وَمِنْ جُمْلَتِهَا مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخَذَ الْمِيثَاقَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ آتَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ بِأَنَّهُمْ كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ آمَنُوا بِهِ وَنَصَرُوهُ، وَأَخْبَرَ أَنَّهُمْ قَبِلُوا ذَلِكَ وَحَكَمَ تَعَالَى بِأَنَّ مَنْ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ كَانَ مِنَ الْفَاسِقِينَ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ فَحَصَلَ الْكَلَامُ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ الْإِيمَانَ بِكُلِّ رَسُولٍ جَاءَ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ الْوَاحِدَةَ لَا تَكْفِي فِي إِثْبَاتِ نُبُوَّةِ
Bil ki bu ayetlerden maksat, mazeretlerini ortadan kaldırmak ve inatlarını gözler önüne sermek amacıyla, Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine delalet eden ve Ehl-i Kitap katında bilinen hususları birer birer takrir etmektir. Bunlardan biri de Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiğidir; o da Allah Teâlâ'nın, kendilerine Kitap ve hikmet verdiği peygamberlerden, yanlarındakini tasdik eden bir elçi kendilerine ne zaman gelse ona iman edeceklerine ve ona yardım edeceklerine dair kesin söz (misak) almasıdır. Onların da bunu kabul ettiğini haber vermiş ve bundan kim geri dönerse fasıklardan olacağına hükmetmiştir. İşte bu ayetten maksat budur. Netice olarak sözün hülasası, Allah Teâlâ'nın bütün peygamberlere, yanlarındakini tasdik edici olarak gelen her elçiye iman etmeyi vacip kıldığıdır. Ne var ki tek başına bu mukaddime, nübüvveti ispat etmekte yeterli değildir;
مُحَمَّدٍ ﷺ مَا لَمْ يَضُمَّ إِلَيْهَا مُقَدِّمَةً أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ جَاءَ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ، وَعِنْدَ هَذَا لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا إِثْبَاتٌ لِلشَّيْءِ بِنَفْسِهِ، لِأَنَّهُ إِثْبَاتٌ لِكَوْنِهِ رَسُولًا بِكَوْنِهِ رَسُولًا.
ona başka bir mukaddime daha eklenmedikçe Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) [nübüvvetini ispat etmez]. O mukaddime de Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem), onların yanındakini tasdik edici olarak gelmiş olan Allah'ın elçisi olduğudur. Bu noktada birisi şöyle diyebilir: "Bu, bir şeyi kendisiyle ispat etmektir (kısır döngüdür); zira onun elçi oluşunu yine elçi oluşuyla ispat etmektir."
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ كَوْنِهِ رَسُولًا ظُهُورُ الْمُعْجِزِ عَلَيْهِ، وَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ هَذَا السُّؤَالُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ:
Cevap: Onun elçi oluşundan kasıt, kendisinde mucizenin zuhur etmiş olmasıdır. Bu durumda bu itiraz düşer. En doğrusunu Allah bilir. Şimdi lafızların tefsirine dönelim:
أَمَّا قَوْلُهُ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ فَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: مَعْنَاهُ وَاذْكُرُوا يَا أَهْلَ الْكِتَابِ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَاذْكُرْ يَا محمد في القرآن إذ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ.
O'nun: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ } “Hani Allah... almıştı” kavline gelince; İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Ey Ehl-i Kitap! Allah'ın peygamberlerin misakını aldığı vakti hatırlayın" demektir. Zeccâc ise: "Ey Muhammed! Allah'ın peygamberlerin misakını aldığı vakti Kur'an'da an" demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَصْدَرَ يَجُوزُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْفَاعِلِ وَإِلَى الْمَفْعُولِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمِيثَاقُ مَأْخُوذًا مِنْهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَأْخُوذًا لَهُمْ مِنْ غَيْرِهِمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ.
O'nun: { مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } “Peygamberlerin misakını” kavline gelince; bil ki masdarın faile de mef'ûle de izafe edilmesi caizdir. Dolayısıyla misakın onlardan alınmış olması muhtemel olduğu gibi, onlar için başkalarından alınmış olması da muhtemeldir. İşte bu sebeple bu ayetin tefsirinde bu iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir.
أَمَّا الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخَذَ الْمِيثَاقَ مِنْهُمْ فِي أَنْ يُصَدِّقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ وَطَاوُسٍ ﵏،
Birinci ihtimale gelince; o da Allah Teâlâ'nın, birbirlerini tasdik etmeleri hususunda misakı bizzat onlardan almış olmasıdır. Bu, Saîd b. Cübeyr, Hasan[-ı Basrî] ve Tâvûs'un (rahimehumullâh) kavlidir.
وَقِيلَ: إِنَّ الْمِيثَاقَ هَذَا مُخْتَصٌّ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ،
Bu misakın Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) mahsus olduğu da söylenmiştir; bu rivayet Ali, İbn Abbâs, Katâde ve Süddî'den -Allah'ın rızası üzerlerine olsun- rivayet edilmiştir.
وَاحْتَجَّ أَصْحَابُ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى صِحَّتِهِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ يُشْعِرُ بِأَنَّ آخِذَ الْمِيثَاقِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْمَأْخُوذَ مِنْهُمْ هُمُ النَّبِيُّونَ، فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ ذِكْرُ الْأُمَّةِ، فَلَمْ يَحْسُنْ صَرْفُ الْمِيثَاقِ إِلَى الْأُمَّةِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عنه من وجوه الأول: أن على الوجوه الَّذِي قُلْتُمْ يَكُونُ الْمِيثَاقُ مُضَافًا إِلَى الْمُوثَقِ عَلَيْهِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قُلْنَا يَكُونُ إِضَافَتُهُ إِلَيْهِمْ إِضَافَةَ الْفِعْلِ إِلَى الْفَاعِلِ، وَهُوَ الْمُوثَقُ لَهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ إِضَافَةَ الْفِعْلِ إِلَى الْفَاعِلِ أَقْوَى مِنْ إِضَافَتِهِ إِلَى الْمَفْعُولِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْمُسَاوَاةِ، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ مِيثَاقُ اللَّهِ وَعَهْدُهُ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ الْمِيثَاقَ الَّذِي وَثَّقَهُ اللَّهُ للأنبياء على أممهم الثاني: أن يراد ميثاق أولاد النبيّين، وهو بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: فَعَلَ بَكْرُ بْنُ وَائِلٍ كَذَا، وَفَعَلَ مَعَدُّ بْنُ عَدْنَانَ كَذَا، وَالْمُرَادُ أَوْلَادُهُمْ وَقَوْمُهُمْ، فَكَذَا هَاهُنَا الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ لَفْظِ النَّبِيِّينَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَأُطْلِقَ هَذَا اللَّفْظُ عَلَيْهِمْ تَهَكُّمًا بِهِمْ عَلَى زَعْمِهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ نَحْنُ أَوْلَى بِالنُّبُوَّةِ مِنْ مُحَمَّدٍ ﵊ لِأَنَّا أَهْلُ الْكِتَابِ وَمِنَّا كَانَ النَّبِيُّونَ الرَّابِعُ: أَنَّهُ كَثِيرًا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ لَفْظُ النَّبِيِّ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أُمَّتُهُ قَالَ تَعَالَى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطَّلَاقِ: ١] .
Bu görüşün sahipleri bunun sıhhatine [çeşitli] vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavli, misakı alanın Allah Teâlâ, kendilerinden misak alınanların da peygamberler olduğunu hissettirir. Ayette ümmetin zikri yoktur; bu sebeple misakı ümmete hamletmek uygun olmaz. Buna birkaç vecihle cevap verilebilir: Birincisi: Sizin söylediğiniz veche göre misak, aleyhine misak alınana (muvessekun aleyh) izafe edilmiş olur. Bizim söylediğimiz veche göre ise misakın onlara izafeti, fiilin faile izafetidir ki bu da lehine misak alınandır (muvessekun leh). Şüphe yok ki fiilin faile izafeti, mef'ûle izafetinden daha kuvvetlidir; öyle olmasa bile en azından eşittir. Bu, tıpkı "Allah'ın misakı ve O'nun ahdi" denilmesi gibidir. Bu durumda takdir: "Hani Allah, peygamberler lehine ümmetlerinden teyit ettiği misakı almıştı" şeklinde olur. İkincisi: Muzafın hazfi kabilinden, peygamberlerin evlatlarının yani İsrâiloğullarının misakının kastedilmiş olmasıdır. Bu, tıpkı "Bekr b. Vâil şöyle yaptı", "Maad b. Adnân böyle yaptı" denilip onların evlatları ve kavimlerinin kastedilmesi gibidir; burada da öyledir. Üçüncüsü: "Nebiler" lafzından maksadın Ehl-i Kitap olmasıdır; zira onlar: "Biz Kitap ehliyiz ve nebiler bizden çıkmıştır; dolayısıyla biz Muhammed'den (aleyhisselâm) nübüvvete daha layığız" dedikleri için, iddialarına binaen onlarla alay etmek amacıyla bu lafız kendilerine ıtlak edilmiştir. Dördüncüsü: Kur'an'da nebi lafzı geçtiği halde onunla ümmetinin kastedildiği durumlar pek çoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [Talâk 1] “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” buyurmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: لِأَصْحَابِ هَذَا الْقَوْلِ: مَا
Bu görüş sahiplerinin ikinci delili ise şudur:
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «لَقَدْ جِئْتُكُمْ بِهَا بَيْضَاءَ نَقِيَّةً أَمَا وَاللَّهِ لَوْ كَانَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ حَيًّا لَمَا وَسِعَهُ إِلَّا اتِّبَاعِي» .
[Hz. Peygamber'den] (aleyhisselâm) rivayet edilen şu hadistir: “Andolsun ki ben onu size apaydın ve tertemiz olarak getirdim. Allah'a yemin ederim ki eğer Mûsâ b. İmrân hayatta olsaydı, bana tabi olmaktan başka bir şey yapamazdı.”