Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فِي الْقَلِيلِ لَمْ يَقْدَحْ ذَلِكَ فِي حُصُولِ الْمُوَافَقَةِ.

[fakat] az bir kısmında [aykırılık] vuku bulsa bile, bu durum uygunluğun hasıl olmasına zarar vermez.

ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ فَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا: مَنِ اتَّبَعَهُ مِمَّنْ تَقَدَّمَ وَالْآخَرُ: النَّبِيُّ وَسَائِرُ الْمُؤْمِنِينَ.

Sonra Allah Teâlâ, İbrahim'e insanların en yakınının iki zümre olduğunu zikretmiştir: Birincisi geçmişte ona uyanlar, diğeri ise Peygamber ve diğer müminlerdir.

ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ بِالنُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةِ وَالتَّوْفِيقِ وَالْإِعْظَامِ وَالْإِكْرَامِ.

Sonra yardım, destek, tevfik, yüceltme ve ikram ile { وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah müminlerin dostudur” buyurmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 69]

وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩)

{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı çok istedi. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar.” (69)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مِنْ طَرِيقَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ الْعُدُولَ عَنِ الْحَقِّ، وَالْإِعْرَاضَ عَنْ قَبُولِ الْحُجَّةِ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يَقْتَصِرُونَ عَلَى هَذَا الْقَدْرِ، بَلْ يَجْتَهِدُونَ فِي إِضْلَالِ مَنْ آمَنَ بِالرَّسُولِ ﵇ بِإِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ كَقَوْلِهِمْ: إِنَّ مُحَمَّدًا ﵇ مُقِرٌّ بِمُوسَى وَعِيسَى وَيَدَّعِي لِنَفْسِهِ النُّبُوَّةَ، وَأَيْضًا إِنَّ مُوسَى ﵇ أَخْبَرَ فِي التَّوْرَاةِ بِأَنَّ شَرْعَهُ لَا يَزُولُ، وَأَيْضًا الْقَوْلُ بِالنَّسْخِ يُفْضِي إِلَى الْبَدَاءِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَنْبِيهُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَنْ لَا يَغْتَرُّوا بِكَلَامِ الْيَهُودِ، وَنَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٠٩] وَقَوْلُهُ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً [النِّسَاءِ: ٨٩] .

Bil ki Allah Teâlâ, Ehl-i Kitap'ın tutumunun haktan yüz çevirmek ve delili kabul etmekten kaçınmak olduğunu beyan edince; onların sadece bu kadarıyla kalmayıp, şüpheler atarak Resûl -aleyhisselâm-'a iman edenleri saptırmaya da gayret ettiklerini açıkladı. Nitekim onların: 'Muhammed -aleyhisselâm- Musa ve İsa'yı ikrar ediyor ve kendisi için de peygamberlik iddia ediyor; ayrıca Musa -aleyhisselâm- Tevrat'ta şeriatının zeval bulmayacağını (ortadan kalkmayacağını) haber vermiştir; ayrıca nesh görüşünü kabul etmek bedâya (Allah hakkında bilgisizliğin ardından yeni bir bilginin ortaya çıkması iddiasına) yol açar' şeklindeki sözleri böyledir. Bundan maksat, Yahudilerin sözlerine aldanmamaları hususunda müminleri uyarmaktır. Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “Kitap ehlinden birçoğu, kendilerine gerçek besbelli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra küfre döndürmek istedi” [Bakara 109] ve: { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً } “Onlar kendilerinin inkâr ettiği gibi sizin de inkâr etmenizi ve böylece eşit olmanızı istediler” [Nisâ 89] buyrukları da bunun benzeridir.

وَاعْلَمْ أَنَّ (مِنْ) هَاهُنَا لِلتَّبْعِيضِ وَإِنَّمَا ذَكَرَ بَعْضَهُمْ وَلَمْ يَعُمَّهُمْ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَأَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ [الْمَائِدَةِ: ٦٦] ومِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٣] وَقِيلَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي مُعَاذٍ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَحُذَيْفَةَ دَعَاهُمُ الْيَهُودُ إِلَى دِينِهِمْ، وَإِنَّمَا قَالَ: لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَلَمْ يَقُلْ أَنْ يُضِلُّوكُمْ، لِأَنَّ (لَوْ) لِلتَّمَنِّي فَإِنَّ قَوْلَكَ لَوْ كَانَ كَذَا يُفِيدُ التَّمَنِّيَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ [الْبَقَرَةِ: ٩٦] .

Bil ki buradaki { مِنْ } 'min' [edatı] teb'îz (kısım bildirme) içindir. Onların hepsini kapsamayarak bir kısmını zikretmiştir; çünkü içlerinde iman edenler de vardır ve Allah onları: { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan (doğru yolda) bir topluluk vardır” [Mâide 66] ve: { ومِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır” [Âl-i İmrân 113] buyurarak övmüştür. Bu ayetin Muâz, Ammâr b. Yâsir ve Huzeyfe hakkında indiği söylenmiştir; zira Yahudiler onları kendi dinlerine davet etmişlerdi. [Ayet-i kerimede] { أَنْ يُضِلُّوكُمْ } 'en yudillûkum' demeyip { لَوْ يُضِلُّونَكُمْ } 'lev yudillûnekum' buyurmuştur; zira { لَوْ } 'lev' temenni içindir. Nitekim senin 'lev kâne kezâ' (keşke şöyle olsaydı) demen temenni ifade eder. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı ister” [Bakara 96] ayetidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا مِنْهَا إِهْلَاكُهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِاسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ عَلَى قَصْدِهِمْ إِضْلَالَ الْغَيْرِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٥٧] وَقَوْلِهِ وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٣] لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ/ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ [النَّحْلِ: ٢٥] وَمِنْهَا إِخْرَاجُهُمْ أَنْفُسَهُمْ عَنْ مَعْرِفَةِ الْهُدَى وَالْحَقِّ لِأَنَّ الذَّاهِبَ عَنِ الِاهْتِدَاءِ يُوصَفُ بِأَنَّهُ ضَالٌّ وَمِنْهَا أَنَّهُمْ لَمَّا اجْتَهَدُوا فِي إِضْلَالِ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِمْ فَهُمْ قَدْ صَارُوا خَائِبِينَ خَاسِرِينَ، حَيْثُ اعْتَقَدُوا شَيْئًا وَلَاحَ لَهُمْ أَنَّ الْأَمْرَ بِخِلَافِ مَا تَصَوَّرُوهُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar” buyurmuştur. Bu [ifade] birkaç vechi ihtiva eder: Bunlardan biri; başkasını saptırmayı kastetmelerinden dolayı azabı hak ederek kendilerini helak etmeleridir. Bu, O'nun: { وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı” [Bakara 57] ve: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber nice yükleri yükleneceklerdir” [Ankebût 13], { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını yüklenmeleri için... Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” [Nahl 25] buyrukları gibidir. Bir diğeri; kendilerini hidayet ve hakkı tanımaktan mahrum bırakmalarıdır; çünkü doğru yoldan uzaklaşan kimse sapan olarak nitelenir. Bir diğeri de; müminleri saptırmaya gayret edip ardından müminler onlara iltifat etmeyince, bir şey umup da meselenin tasavvur ettiklerinin aksine olduğunu görmeleri hasebiyle hüsrana uğramış ve ziyana düşmüş olmalarıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَشْعُرُونَ أَيْ ما يَعْلَمُونَ أَنَّ هَذَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَضُرُّ الْمُؤْمِنِينَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَما يَشْعُرُونَ } “ve farkına varmazlar” buyurmuştur; yani bunun müminlere değil, yalnızca kendilerine zarar verdiğini bilmezler.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 70]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Ey Kitap ehli! [Göz göre göre] şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” (70)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الطَّائِفَةِ الَّتِي لَا تَشْعُرُ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ دَلَالَةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، بَيَّنَ أَيْضًا حَالَ الطَّائِفَةِ الْعَارِفَةِ بذلك من أحبارهم.

Bil ki Allah Teâlâ, Tevrat'ta Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğine dair delillerin farkında olmayan zümrenin durumunu açıklayınca, onların hahamlarından bunu çok iyi bilen zümrenin durumunu da açıklamıştır.

فقال: يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Böylece: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Ey Kitap ehli! Niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِمَ أَصْلُهَا لِمَا، لِأَنَّهَا: مَا، الَّتِي لِلِاسْتِفْهَامِ، دَخَلَتْ عَلَيْهَا اللَّامُ فَحُذِفَتِ الْأَلِفُ لِطَلَبِ الْخِفَّةِ، وَلِأَنَّ حَرْفَ الْجَرِّ صَارَ كَالْعِوَضِ عَنْهَا وَلِأَنَّهَا وَقَعَتْ طَرَفًا وَيَدُلُّ عَلَيْهَا الْفَتْحَةُ وَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ عَمَّ يَتَساءَلُونَ [النبأ: ١] وفَبِمَ تُبَشِّرُونَ [الْحِجْرِ: ٥٤] وَالْوَقْفُ عَلَى هَذِهِ الْحُرُوفِ يَكُونُ بِالْهَاءِ نَحْوَ: فَبِمَهْ، وَلِمَهْ.

Birinci Mesele: { لِمَ } 'Lime' kelimesinin aslı 'limâ' (لِمَا)dır; çünkü bu, soru için olan 'mâ' (مَا) edatıdır, başına lâm harfi girmiş, hafiflik sağlamak amacıyla elif hazfedilmiştir; zira harf-i cer elifin bedeli gibi olmuş, son harf konumuna gelmiş ve üzerine de fetha delalet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } “Neyi soruşturup duruyorlar?” [Nebe 1] ve { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } “Beni ne ile müjdeliyorsunuz?” [Hicr 54] buyrukları da bu kabildendir. Bu harflerde vakıf (durma) ise: 'febimeh' ve 'limeh' şeklinde hâ harfi ile olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ بِآياتِ اللَّهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا الْآيَاتُ الْوَارِدَةُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: مَا فِي هَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ مِنَ الْبِشَارَةِ بِمُحَمَّدٍ ﵇، وَمِنْهَا مَا فِي هَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ، أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا، وَمِنْهَا أَنَّ فِيهِمَا أَنَّ الدِّينَ هُوَ الْإِسْلَامُ.

İkinci Mesele: Âyette geçen { بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini” ifadesinde birkaç görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat Tevrat ve İncil'de varid olan ayetlerdir. Bu görüşe göre de birkaç vecih söz konusudur: Bunlardan biri, bu iki kitapta Muhammed -aleyhisselâm-'ın müjdelenmesine dair bulunan ayetlerdir; bir diğeri, bu iki kitapta İbrahim -aleyhisselâm-'ın hanîf bir Müslüman olduğuna dair yer alan ayetlerdir; bir diğeri de bu iki kitapta [hakiki] dinin İslam olduğuna dair bulunan ayetlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْمُحْتَمِلِ لِهَذِهِ الْوُجُوهِ نَقُولُ: إِنَّ الْكُفْرَ بِالْآيَاتِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ مَا كَانُوا كَافِرِينَ بِالتَّوْرَاةِ بَلْ كَانُوا كَافِرِينَ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ التَّوْرَاةُ فَأَطْلَقَ اسْمَ الدَّلِيلِ عَلَى الْمَدْلُولِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ بِنَفْسِ التَّوْرَاةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُحَرِّفُونَهَا وَكَانُوا يُنْكِرُونَ وُجُودَ تِلْكَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Bil ki bu vecihleri ihtiva eden görüşe göre deriz ki: Ayetleri inkâr etmek iki vechi ihtiva eder: Birincisi: Onlar bizzat Tevrat'ı inkâr etmiyorlardı, bilakis Tevrat'ın delalet ettiği şeyi inkâr ediyorlardı; böylece mecaz yoluyla delilin adı medlûle (delalet edilen şeye) verilmiştir. İkincisi: Onlar bizzat Tevrat'ı inkâr ediyorlardı; çünkü onu tahrif ediyorlar ve Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğine delalet eden o ayetlerin varlığını inkâr ediyorlardı.

فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُمْ عِنْدَ حُضُورِ الْمُسْلِمِينَ، وَعِنْدَ حُضُورِ عَوَامِّهِمْ، كَانُوا يُنْكِرُونَ اشْتِمَالَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ إِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ شَهِدُوا بِصِحَّتِهَا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٩] .

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “şahit olup durduğunuz halde” buyruğuna gelince, bu görüşe göre anlam şudur: Onlar Müslümanların huzurunda ve kendi avamlarının yanında Tevrat ve İncil'in Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğine delalet eden ayetleri içerdiğini inkâr ediyorlardı; sonra birbirleriyle baş başa kaldıklarında bunların doğruluğuna şahitlik ediyorlardı. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun benzeridir: { تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } “Sizler şahit olup dururken onu eğriltmek mi istiyorsunuz?” [Âl-i İmrân 99].

وَاعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ الْآيَةِ بِهَذَا الْقَوْلِ، يَدُلُّ عَلَى اشْتِمَالِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ لِأَنَّهُ ﵊ أَخْبَرَهُمْ بِمَا يَكْتُمُونَهُ فِي أَنْفُسِهِمْ، وَيُظْهِرُونَ غَيْرَهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ/ الْغَيْبِ مُعْجِزٌ.

Bil ki ayetin bu görüşle tefsir edilmesi, bu ayetin gaybî bir haberi ihtiva ettiğine delalet eder; zira Peygamber -aleyhisselâm- onlara içlerinde gizledikleri ve dışa vurmadıkları şeyi haber vermiştir. Şüphe yok ki gaybden haber vermek bir mucizedir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ آيَاتِ اللَّهِ أَنَّهَا هِيَ الْقُرْآنُ وَقَوْلُهُ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ يَعْنِي أَنَّكُمْ تُنْكِرُونَ عِنْدَ الْعَوَامِّ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا ثُمَّ تَشْهَدُونَ بِقُلُوبِكُمْ وَعُقُولِكُمْ كَوْنَهُ مُعْجِزًا.

İkinci Görüş: Allah'ın ayetlerinin tefsirinde bunların Kur'an olduğudur. { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “şahit olup durduğunuz halde” buyruğu ise; avamın yanında Kur'an'ın mucize olduğunu inkâr ediyorsunuz, sonra da kalpleriniz ve akıllarınızla onun bir mucize olduğuna şahitlik ediyorsunuz demektir.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِآيَاتِ اللَّهِ جُمْلَةُ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى يَدِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ مَعْنَاهُ أَنَّكُمْ إِنَّمَا اعْتَرَفْتُمْ بِدَلَالَةِ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِهِمْ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُعْجِزَ قَائِمٌ مَقَامَ التَّصْدِيقِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَإِذَا شَهِدْتُمْ بِأَنَّ الْمُعْجِزَ إِنَّمَا دَلَّ عَلَى صِدْقِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ حُصُولَ هَذَا الْوَجْهِ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ إصرار كم على إنكار نبوته ورسالته مناقضاً لما شهدتهم بِحَقِّيَّتِهِ مِنْ دَلَالَةِ مُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصلاة والسلام على صدقهم.

Üçüncü Görüş: Allah'ın ayetlerinden maksadın, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in eliyle zuhur eden bütün mucizeler olduğudur. Bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “şahit olup durduğunuz halde” buyruğunun manası şudur: Sizler diğer peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm-'ın doğruluğuna delalet eden ve onların ellerinde zuhur eden mucizelerin delaletini, mucizenin Allah Teâlâ katından bir tasdik makamında olması hasebiyle kabul etmiştiniz. Mucizenin diğer peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm-'ın doğruluğuna bu vecihten delalet ettiğine şahitlik ettiğiniz ve bu vechin Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkında da gerçekleştiğine bizzat şahit olduğunuz halde, onun peygamberliğini ve risaletini inkârda ısrar etmeniz; diğer peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm-'ın mucizelerinin onların doğruluğuna olan delaletinin hak olduğuna dair şahitliğinizle çelişmektedir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٧١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 71]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey Kitap ehli! Niçin bile bile hakkı batıla karıştırıyor ve hakkı gizliyorsunuz?” (71)

اعْلَمْ أَنَّ عُلَمَاءَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَانَتْ لَهُمْ حِرْفَتَانِ إِحْدَاهُمَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ بِقُلُوبِهِمْ أَنَّهُ رَسُولُ حَقٍّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ تَعَالَى نَهَاهُمْ عَنْ هَذِهِ الْحِرْفَةِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَثَانِيَتُهُمَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَجْتَهِدُونَ فِي إِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ، وَفِي إِخْفَاءِ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ وَاللَّهُ تَعَالَى نَهَاهُمْ عَنْ هَذِهِ الْحِرْفَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الثَّانِيَةِ، فَالْمَقَامُ الْأَوَّلُ مَقَامُ الْغِوَايَةِ وَالضَّلَالَةِ وَالْمَقَامُ الثَّانِي مَقَامُ الْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Yahudi ve Hristiyan âlimlerinin iki mesleği (tutumu) vardı: Birincisi: Kalpleriyle onun Allah katından hak bir elçi olduğunu bildikleri halde Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i inkâr ediyorlardı. Allah Teâlâ birinci ayette onları bu tutumdan nehyetmiştir. İkincisi: Şüpheler fırlatmaya, delilleri ve açık beyanları gizlemeye gayret ediyorlardı. Allah Teâlâ bu ikinci ayette de onları bu tutumdan nehyetmiştir. Birinci makam azgınlık ve sapıklık makamı, ikinci makam ise saptırma ve aldatma makamıdır. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ تَلْبِسُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ تَلْبِسُونَ بِفَتْحِ الْبَاءِ، أَيْ تَلْبَسُونَ الْحَقَّ مَعَ الْبَاطِلِ، كَقَوْلِهِ ﵇: «كَلَابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ» وَقَوْلِهِ

Birinci Mesele: { تَلْبِسُونَ } 'Telbisûne' kelimesi şeddeli olarak da okunmuştur. Yahyâ b. Vessâb ise bâ harfinin fethasıyla { تَلْبَسُونَ } 'telbesûne' şeklinde okumuştur; yani Peygamber -aleyhisselâm-'ın: «كَلَابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ» “İki yalan elbisesi giyen kimse gibi” hadisinde ve şairin:

إِذَا هُوَ بِالْمَجْدِ ارْتَدَى وَتَأَزَّرَا

«Şeref ve yüceliği rida ve izar gibi kuşandığı zaman...» sözünde olduğu gibi bâtılla birlikte hakkı giyiniyorsunuz demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ السَّاعِيَ فِي إِخْفَاءِ الْحَقِّ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى ذَلِكَ إِلَّا مِنْ أَحَدِ وَجْهَيْنِ: إِمَّا بِإِلْقَاءِ شُبْهَةٍ تَدُلُّ

İkinci Mesele: Bil ki hakkı gizlemeye çalışan kimse için bunu yapmanın iki yolundan başka bir çaresi yoktur: Ya bâtıla delalet eden bir şüphe atmak,

عَلَى الْبَاطِلِ، وَإِمَّا بِإِخْفَاءِ الدَّلِيلِ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى الْحَقِّ، فَقَوْلُهُ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَقَامِ الْأَوَّلِ وَقَوْلُهُ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَقَامِ الثَّانِي أَمَّا لَبْسُ الْحَقِّ بالباطل فإنه يحتمل هاهنا وجوهاًأحدها: تَحْرِيفُ التَّوْرَاةِ، فَيَخْلِطُونَ الْمُنَزَّلَ بِالْمُحَرَّفِ، عَنِ الْحَسَنِ وَابْنِ زَيْدٍ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ تَوَاضَعُوا عَلَى إِظْهَارِ الْإِسْلَامِ أَوَّلَ النَّهَارِ، ثُمَّ الرُّجُوعِ عَنْهُ فِي آخِرِ النَّهَارِ، / تَشْكِيكًا لِلنَّاسِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ فِي التَّوْرَاةِ مَا يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ ﷺ مِنَ الْبِشَارَةِ وَالنَّعْتِ وَالصِّفَةِ وَيَكُونُ فِي التَّوْرَاةِ أَيْضًا مَا يُوهِمُ خِلَافَ ذَلِكَ، فَيَكُونُ كَالْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ فَيُلَبِّسُونَ عَلَى الضُّعَفَاءِ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ بِالْآخَرِ كَمَا يَفْعَلُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُشَبِّهَةِ، وَهَذَا قَوْلُ القاضي ورابعها: أنهم كانوا يقولون محمداً مُعْتَرِفٌ بِأَنَّ مُوسَى ﵇ حَقٌّ، ثُمَّ إِنَّ التَّوْرَاةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ شَرْعَ مُوسَى ﵇ لَا يُنْسَخُ وَكُلُّ ذَلِكَ إِلْقَاءٌ لِلشُّبُهَاتِ.

ya da hakka delalet eden delili gizlemektir. Âyetteki { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” buyruğu birinci makama, { وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “ve hakkı gizliyorsunuz?” buyruğu ise ikinci makama işarettir. Hakkı bâtıla karıştırmaya gelince; bu burada birkaç vechi ihtiva eder: Birincisi: Tevrat'ı tahrif etmeleridir; böylece indirilmiş olanı tahrif edilmiş olanla karıştırıyorlardı; bu Hasan ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. İkincisi: İnsanları şüpheye düşürmek için günün başında İslam'ı açığa vurup günün sonunda ondan dönme hususunda anlaşmalarıdır; bu İbn Abbas ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Tevrat'ta Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğine delalet eden müjde, vasıf ve sıfatların bulunması ve yine Tevrat'ta bunun aksini vehmettiren hususların yer almasıdır; bu durum muhkem ve müteşabih gibi olur, böylece Müşebbihe'den pek çoğunun yaptığı gibi iki durumdan birini diğeriyle zayıf kimselere karıştırıp şüpheye düşürürler. Bu, Kâdî'nin görüşüdür. Dördüncüsü: Onların, 'Muhammed, Musa -aleyhisselâm-'ın hak olduğunu ikrar etmektedir; ayrıca Tevrat da Musa -aleyhisselâm-'ın şeriatının neshedilmeyeceğine delalet etmektedir' demeleridir. Bütün bunlar şüpheler fırlatmaktan ibarettir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ فَالْمُرَادُ أَنَّ الْآيَاتِ الْمَوْجُودَةَ فِي التَّوْرَاةِ الدَّالَّةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا مُفْتَقِرًا إِلَى التَّفَكُّرِ وَالتَّأَمُّلِ، وَالْقَوْمُ كَانُوا يَجْتَهِدُونَ فِي إِخْفَاءِ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ الَّتِي كَانَ بِمَجْمُوعِهَا يَتِمُّ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ مِثْلَ مَا أَنَّ أَهْلَ الْبِدْعَةِ فِي زَمَانِنَا يَسْعَوْنَ فِي أَنْ لَا يَصِلَ إِلَى عَوَامِّهِمْ دَلَائِلُ الْمُحَقِّقِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “ve hakkı gizliyorsunuz” buyruğuna gelince, bundan maksat şudur: Tevrat'ta bulunan ve Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğine delalet eden ayetlerle istidlalde bulunmak, derin düşünmeyi ve teemmülü gerektiriyordu. O topluluk ise, toplamıyla bu istidlalin tamamlandığı o lafızları gizlemeye gayret ediyorlardı; tıpkı zamanımızdaki bidat ehlinin, tahkik ehlinin delillerinin kendi avamlarına ulaşmaması için çaba sarf etmeleri gibi.

أَمَّا قَوْلُهُ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّكُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّكُمْ إِنَّمَا تَفْعَلُونَ ذَلِكَ عِنَادًا وَحَسَدًا وَثَانِيهَا:

Âyetteki { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bile bile” ifadesine gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunu sırf inat ve hasetten yaptığınızı biliyorsunuz demektir. İkincisi:

وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ أَنْتُمْ أَرْبَابُ الْعِلْمِ وَالْمَعْرِفَةِ لَا أَرْبَابُ الْجَهْلِ وَالْخُرَافَةِ وَثَالِثُهَا: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عِقَابَ مَنْ يَفْعَلُ مِثْلَ هَذِهِ الْأَفْعَالِ عَظِيمٌ.

{ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } yani sizler cehalet ve hurafe ehli değil, ilim ve marifet ehlisiniz demektir. Üçüncüsü: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } yani sizler böyle fiilleri yapan kimsenin cezasının pek büyük olduğunu biliyorsunuz demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: قوله تعالى: لِمَ تَكْفُرُونَ ولِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ دَالٌّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ فِعْلُهُمْ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَخْلُقَهُ فِيهِمْ، ثُمَّ يَقُولَ: لِمَ فَعَلْتُمْ؟ وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْفِعْلَ يَتَوَقَّفُ عَلَى الدَّاعِيَةِ فَتِلْكَ الدَّاعِيَةُ إِنْ حَدَثَتْ لَا لِمُحْدِثٍ لَزِمَ نَفْيُ الصَّانِعِ، وَإِنْ كَانَ مُحْدِثُهَا هُوَ الْعَبْدَ افْتَقَرَ إِلَى إِرَادَةٍ أُخْرَى وَإِنْ كَانَ مُحْدِثُهَا هُوَ اللَّهَ تَعَالَى لَزِمَكُمْ ما ألزمتموه علينا والله أعلم.

Üçüncü Mesele: Kâdî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { لِمَ تَكْفُرُونَ } “Niçin inkâr ediyorsunuz?” ve { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” buyrukları, bunun onların kendi fiilleri olduğuna delalet eder; zira Allah'ın bu fiili onlarda yaratıp sonra da 'Niçin yaptınız?' demesi caiz olmaz. Buna cevap şudur: Fiil güdüye (dâiyeye) bağlıdır. O güdü bir yaratıcı olmaksızın meydana gelmişse, Sanatkâr'ı (Allah'ı) inkâr etmek gerekir. Şayet onu meydana getiren kulun kendisi ise başka bir iradeye muhtaç olur. Eğer onu meydana getiren Allah Teâlâ ise, bize bağlayıcı kıldığınız şey aynen sizin için de bağlayıcı olur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 72]

وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢)

{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başında inanın, günün sonunda da inkâr edin; belki onlar da [dinlerinden] dönerler.'” (72)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ أَرْدَفَ ذَلِكَ بِأَنْ حَكَى عَنْهُمْ نَوْعًا وَاحِدًا مِنْ أَنْوَاعِ تَلْبِيسَاتِهِمْ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, onların hakkı batılla karıştırdıklarını nakledince, bunun peşinden onların bu yanıltma ve hile türlerinden bir türü nakletmiştir ki o da bu ayette zikredilen husustur. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كُلَّ مَا أُنْزِلَ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَعْضَ مَا أُنْزِلَ.

Birinci Mesele: Onların birbirlerine { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ } “İman edenlere indirilene günün başında inanın” demelerinde kastedilen şeyin; indirilen şeylerin tamamı olması da indirilenlerin bir kısmı olması da muhtemeldir.

أما الاحتمال الأول: ففيه وجوه الأول: أن الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى اسْتَخْرَجُوا حِيلَةً فِي/ تَشْكِيكِ ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي صِحَّةِ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ أَنْ يُظْهِرُوا تَصْدِيقَ مَا يَنْزِلُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ الشَّرَائِعِ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، ثُمَّ يُظْهِرُوا بَعْدَ ذَلِكَ تَكْذِيبَهُ، فَإِنَّ النَّاسَ مَتَى شَاهَدُوا هَذَا التَّكْذِيبَ، قَالُوا: هَذَا التَّكْذِيبُ لَيْسَ لِأَجْلِ الْحَسَدِ وَالْعِنَادِ، وَإِلَّا لَمَا آمَنُوا بِهِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَإِذَا لَمْ يَكُنْ هَذَا التَّكْذِيبُ لِأَجْلِ الْحَسَدِ وَالْعِنَادِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ وَقَدْ تَفَكَّرُوا فِي أَمْرِهِ وَاسْتَقْصَوْا فِي الْبَحْثِ عَنْ دَلَائِلِ نُبُوَّتِهِ فَلَاحَ لَهُمْ بَعْدَ التَّأَمُّلِ التَّامِّ، وَالْبَحْثِ الْوَافِي أَنَّهُ كَذَّابٌ، فَيَصِيرُ هَذَا الطَّرِيقُ شُبْهَةً لِضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، وَقِيلَ: تَوَاطَأَ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَحْبَارِ يَهُودِ خَيْبَرَ عَلَى هَذَا الطَّرِيقِ.

Birinci ihtimale gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Yahudiler ve Hristiyanlar zayıf Müslümanları İslam'ın doğruluğu hususunda şüpheye düşürmek için bir hile geliştirdiler. Bu da Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirilen şeriatları bazı vakitlerde tasdik ediyor görünmeleri, ardından da onu yalanlamayı açığa vurmalarıdır. Zira insanlar bu yalanlamayı gördüklerinde şöyle diyeceklerdi: 'Bu yalanlama haset ve inat yüzünden değildir; öyle olsaydı işin başında ona iman etmezlerdi. Bu yalanlama haset ve inattan kaynaklanmadığına göre, bunun sebebi onların Ehl-i Kitap olmaları, onun durumunu derinlemesine düşünüp peygamberliğinin delillerini etraflıca araştırmaları ve tam bir teemmül ile kapsamlı bir incelemenin ardından onun yalancı olduğunun kendilerine açıkça görünmüş olması gerekir.' Böylece bu yöntem, zayıf Müslümanlar için onun peygamberliğinin sıhhati konusunda bir şüphe haline gelir. Hayber Yahudilerinin hahamlarından on iki kişinin bu yöntem üzerinde anlaştığı da söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ مَعْنَاهُ أَنَّا مَتَى أَلْقَيْنَا هَذِهِ الشُّبْهَةَ فَلَعَلَّ أَصْحَابَهُ يَرْجِعُونَ عَنْ دِينِهِ.

Âyetteki { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki onlar da dönerler” ifadesinin manası; 'Biz bu şüpheyi attığımızda belki onun ashabı da dinlerinden dönerler' şeklindedir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ رُؤَسَاءَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ نَافِقُوا وَأَظْهِرُوا الْوِفَاقَ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَلَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ تَثْبُتُوا عَلَى دِينِكُمْ إِذَا خَلَوْتُمْ بِإِخْوَانِكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَإِنَّ أَمْرَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ فِي اضْطِرَابٍ فَزُجُّوا الْأَيَّامَ مَعَهُمْ بِالنِّفَاقِ فَرُبَّمَا ضَعُفَ أَمْرُهُمْ وَاضْمَحَلَّ دِينُهُمْ وَيَرْجِعُوا إِلَى دِينِكُمْ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا [النِّسَاءِ: ١٣٧] أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ [النِّسَاءِ: ١٣٨] وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [الْبَقَرَةِ: ١٤] الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ نَهَوْا عَنْ غَيْرِ دِينِهِمُ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ فَكَانَ قَوْلُهُمْ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ أَمْرٌ بِالنِّفَاقِ.

İkinci Vecih: Âyetin anlamının şöyle olması muhtemeldir: Yahudi ve Hristiyanların ileri gelenleri birbirlerine, 'Münafıklık yapın ve müminlere uygun görünün; ancak Ehl-i Kitap'tan olan kardeşlerinizle baş başa kaldığınızda kendi dininiz üzere sabit kalmanız şartıyla. Çünkü bu müminlerin işi karışıklık içindedir; onlarla olan günlerinizi münafıklıkla geçiştirin, olur ki onların işi zayıflar, dinleri yok olur ve sizin dininize dönerler' dediler. Bu, Ebû Müslim el-İsfahânî'nin görüşüdür ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا } “İman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr edenler...” [Nisâ 137] buyurunca, bunun peşinden: { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ } “Münafıklara müjdele” [Nisâ 138] buyurmuştur. Bu ise O'nun: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman 'İnandık' derler; şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise 'Biz sizinle beraberiz, biz ancak alay etmekteyiz' derler” [Bakara 14] buyruğu mesabesindedir. İkincisi: Allah Teâlâ bu ayetin peşinden: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Dininize uyandan başkasına inanmayın” buyurmuştur. Bu da onların, üzerinde bulundukları dinlerinden başkasına uymaktan nehyedildiklerine delalet eder; dolayısıyla onların: { آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ } “günün başında inanın” sözleri münafıklık yapma emridir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ الْأَصَمُّ: قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِنْ كَذَّبْتُمُوهُ فِي جَمِيعِ مَا جَاءَ بِهِ فَإِنَّ عَوَامَّكُمْ يَعْلَمُونَ كَذِبَكُمْ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِمَّا جَاءَ بِهِ حَقٌّ وَلَكِنْ صَدِّقُوهُ فِي بَعْضٍ وَكَذِّبُوهُ فِي بَعْضٍ حَتَّى يَحْمِلَ النَّاسُ تَكْذِيبَكُمْ لَهُ عَلَى الْإِنْصَافِ لَا عَلَى الْعِنَادِ فَيَقْبَلُوا قَوْلَكُمْ.

Üçüncü Vecih: El-Esam şöyle demiştir: Birbirlerine şöyle dediler: 'Eğer getirdiği her şeyde onu yalanlarsanız avamınız sizin yalan söylediğinizi anlar; çünkü getirdiği şeylerin çoğu haktır. Fakat onun bir kısmını tasdik edin, bir kısmını da yalanlayın ki insanlar sizin onu yalanlamanızı inada değil insafa yorsunlar ve böylece sözünüzü kabul etsinler.'

الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ بَعْضَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ حَمَلُوهُ عَلَى أَمْرِ الْقِبْلَةِ وَذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَجْهُ النَّهَارِ أَوَّلُهُ، وَهُوَ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ: يَعْنِي صَلَاةَ الظُّهْرِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ بَعْدَ أَنْ قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَفَرِحَ الْيَهُودُ بِذَلِكَ وَطَمِعُوا أَنْ يَكُونَ منهم، فلما حوله الله إلى الكعبة كان ذَلِكَ عِنْدَ صَلَاةِ الظُّهْرِ قَالَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَغَيْرُهُ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ يَعْنِي آمِنُوا بِالْقِبْلَةِ الَّتِي صَلَّى إِلَيْهَا صَلَاةَ الصُّبْحِ فَهِيَ الْحَقُّ، وَاكْفُرُوا بِالْقِبْلَةِ الَّتِي صَلَّى إِلَيْهَا صَلَاةَ الظُّهْرِ، وَهِيَ آخِرُ النَّهَارِ، وَهِيَ الْكُفْرُ الثَّانِي: إِنَّهُ لَمَّا حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ صَلُّوا إِلَى الْكَعْبَةِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ، ثُمَّ اكْفُرُوا بِهَذِهِ الْقِبْلَةِ فِي آخِرِ النَّهَارِ وَصَلُّوا إِلَى الصَّخْرَةِ لَعَلَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ أَصْحَابُ/ الْعِلْمِ فَلَوْلَا أَنَّهُمْ عَرَفُوا بُطْلَانَ هَذِهِ الْقِبْلَةِ لَمَا تَرَكُوهَا فَحِينَئِذٍ يَرْجِعُونَ عَنْ هَذِهِ الْقِبْلَةِ.

İkinci İhtimal: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ } “İman edenlere indirilene günün başında inanın, günün sonunda da inkâr edin” sözünün, Allah'ın indirdiği şeylerin bir kısmı hakkında olmasıdır. Bu görüşü savunanlar bunu kıble meselesine hamletmişler ve bu hususta iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: 'Günün vechi' onun evvelidir, bu da sabah namazıdır; 'sonunda inkâr edin' ise öğle namazıdır. Bunun açıklaması şöyledir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Medine'ye geldikten sonra Beytülmakdis'e doğru namaz kılıyordu; Yahudiler buna sevindiler ve onun kendilerinden olmasını umdular. Allah onu Kâbe'ye döndürünce bu durum öğle namazı vaktinde gerçekleşti. Kâ'b b. el-Eşref ve diğerleri: 'Günün başında iman edenlere indirilene inanın; yani sabah namazında yöneldiği kıbleye inanın, hak olan odur; günün sonu olan öğle namazında yöneldiği kıbleyi ise inkâr edin ki bu küfürdür' dediler. İkincisi: Kıble Kâbe'ye çevrilince bu durum onlara ağır geldi; bunun üzerine birbirlerine şöyle dediler: 'Günün başında Kâbe'ye doğru namaz kılın, günün sonunda ise bu kıbleyi inkâr edip Sahra'ya (Kudüs'e) doğru namaz kılın; umulur ki onlar, Ehl-i Kitap ilim ehlidir, eğer bu kıblenin bâtıl olduğunu bilmeselerdi onu terk etmezlerdi derler ve böylece bu kıbleden vazgeçip dönerler.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَائِدَةُ فِي إِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ تَوَاضُعِهِمْ عَلَى هَذِهِ الْحِيلَةِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْحِيلَةَ كَانَتْ مَخْفِيَّةً فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَمَا أَطْلَعُوا عَلَيْهَا أَحَدًا مِنَ الْأَجَانِبِ، فَلَمَّا أَخْبَرَ الرَّسُولُ عَنْهَا كَانَ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ، فَيَكُونُ معجزاًالثاني: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْلَعَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى تَوَاطُئِهِمْ عَلَى هَذِهِ الْحِيلَةِ لَمْ يَحْصُلْ لِهَذِهِ الْحِيلَةِ أَثَرٌ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَوْلَا هَذَا الْإِعْلَانُ لَكَانَ رُبَّمَا أَثَّرَتْ هَذِهِ الْحِيلَةُ فِي قَلْبِ بَعْضِ مَنْ كَانَ فِي إِيمَانِهِ ضَعْفٌ الثَّالِثُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا افْتَضَحُوا فِي هَذِهِ الْحِيلَةِ صَارَ ذَلِكَ رَادِعًا لَهُمْ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى أَمْثَالِهَا مِنَ الْحِيَلِ وَالتَّلْبِيسِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın, onların bu hile üzerindeki gizli ittifaklarını haber vermesindeki fayda birkaç yöndendir: Birincisi: Bu hile kendi aralarında gizliydi ve yabancılardan hiç kimseyi bundan haberdar etmemişlerdi. Resûl bundan haber verince bu gaybî bir haber oldu ve dolayısıyla bir mucize teşkil etti. İkincisi: Allah Teâlâ müminleri onların bu hile konusundaki gizli ittifaklarına vakıf kılınca, bu hilenin müminlerin kalplerinde hiçbir etkisi olmadı. Eğer bu açıklama olmasaydı, belki de bu hile imanında zayıflık bulunan bazı kimselerin kalbini etkileyebilirdi. Üçüncüsü: O topluluk bu hile hususunda rezil olunca, bu durum onları benzer hilelere ve yanıltmalara kalkışmaktan alıkoyan bir engel oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَجْهُ النَّهَارِ هُوَ أَوَّلُهُ، وَالْوَجْهُ فِي اللُّغَةِ هُوَ مُسْتَقْبَلُ كُلِّ شَيْءٍ، لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَا يُوَاجَهُ مِنْهُ، كَمَا يُقَالُ لِأَوَّلِ الثَّوْبِ وَجْهُ الثَّوْبِ، رَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ: أَتَيْتُهُ بِوَجْهِ نَهَارٍ وَصَدْرِ نَهَارٍ، وَشَبَابِ نَهَارٍ، أَيْ أَوَّلَ النَّهَارِ، وَأَنْشَدَ الرَّبِيعُ بْنُ زِيَادٍ فَقَالَ:

Üçüncü Mesele: 'Veche'n-nehâr' günün evvelidir. Lugatta 'vech', her şeyin ön tarafıdır; çünkü ondan ilk karşılaşılan kısımdır. Nitekim elbisenin ön kısmına da 'vechü's-sevb' denir. Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den şöyle rivayet etmiştir: 'Ona vech-i nehârda, sadr-ı nehârda ve şebâb-ı nehârda geldim' denir; yani günün evvelinde demektir. Er-Rebî' b. Ziyâd şu beyti inşad etmiştir:

مَنْ كَانَ مَسْرُورًا بِمَقْتَلِ مَالِكٍ ... فَلْيَأْتِ نِسْوَتَنَا بوجه نهار

«Mâlik'in öldürülmesine sevinen kimse varsa, ... günün ilk vaktinde kadınlarımızın yanına gelsin [de ağıtlarını görsün]!»

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 73-74]

وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)

{ وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) } “'Kendi dininize uyandan başkasına inanmayın.' De ki: 'Doğru yol ancak Allah'ın yoludur. Size verilenin bir benzerinin başka birine verilmesine veya Rabbinizin huzurunda sizin aleyhinize delil getireceklerine mi [inanmıyorsunuz]?' De ki: 'Lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.' (73) O, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir. (74)”

اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ هَذَا بَقِيَّةُ كَلَامِ الْيَهُودِ، وَفِيهِ ووجهان الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى: وَلَا تُصَدِّقُوا إِلَّا نَبِيًّا يُقَرِّرُ شَرَائِعَ التَّوْرَاةِ، فَأَمَّا مَنْ جَاءَ بِتَغْيِيرِ شَيْءٍ مِنْ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ فَلَا تُصَدِّقُوهُ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الْيَهُودِ إِلَى الْيَوْمِ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ تَكُونُ (اللَّامُ) فِي قَوْلِهِ إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ صِلَةً زَائِدَةً فَإِنَّهُ يُقَالُ صَدَّقْتُ فُلَانًا. وَلَا يُقَالُ صَدَّقْتُ لِفُلَانٍ، وَكَوْنُ هَذِهِ اللَّامِ صِلَةً زَائِدَةً جَائِزٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَدِفَ لَكُمْ [النَّمْلِ: ٧٢] وَالْمُرَادُ رَدِفَكُمْ وَالثَّانِي: أَنَّهُ ذَكَرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ.

Müfessirler bunun Yahudilerin sözünün devamı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Anlamı; 'Tevrat'ın şeriatlarını teyit eden peygamberden başkasını tasdik etmeyin; Tevrat'ın hükümlerinden herhangi bir şeyi değiştiren kimseyi ise tasdik etmeyin' şeklindedir. Bu, bugüne kadar Yahudilerin mezhebidir. Bu tefsire göre { إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ } kavlindeki lâm harfi zâit bir sıladır; zira 'falancayı tasdik ettim' anlamında 'saddektü fülânen' denir, 'saddektü li-fülânin' denmez. Bu lâm harfinin zâit bir sıla olması caizdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { رَدِفَ لَكُمْ } [Neml 72] buyruğu da böyledir ve 'radifeküm' manasındadır. İkincisi: Bu ayetten önce: { آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ } “Günün başında inanın, günün sonunda da inkâr edin” sözünü zikretmiştir.

ثم قال في هذه الآية: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ أَيْ لَا تَأْتُوا بِذَلِكَ الْإِيمَانِ إِلَّا لِأَجْلِ مَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ.

Sonra bu ayette: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Dininize uyandan başkasına inanmayın” buyurmuştur; yani bu imanı ancak dininize uyan kimse için ortaya koyun.

كَأَنَّهُمْ قَالُوا: لَيْسَ الْغَرَضُ مِنَ الْإِتْيَانِ بِذَلِكَ التَّلْبِيسِ إِلَّا بَقَاءَ أَتْبَاعِكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، فَالْمَعْنَى وَلَا تَأْتُوا بِذَلِكَ الْإِيمَانِ إِلَّا لِأَجْلِ مَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، فَإِنَّ مَقْصُودَ كُلِّ وَاحِدٍ حِفْظُ أَتْبَاعِهِ وَأَشْيَاعِهِ عَلَى مُتَابَعَتِهِ.

Sanki onlar şöyle demişlerdir: 'Bu yanıltmayı yapmaktan maksat, sadece tâbilerinizin kendi dininiz üzere kalmasını sağlamaktır.' O halde anlam: 'O imanı ancak sizin dininize uyan kimse için gösterin' demektir; zira her birinin gayesi, kendi tâbilerini ve taraftarlarını kendilerine uymaya devam ettirmektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄. مَعْنَاهُ: الدِّينُ دِينُ اللَّهِ وَمِثْلُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى [الْبَقَرَةِ: ١٢٠] .

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur” buyurmuştur. İbn Abbas -radıyallâhu anhümâ- şöyle demiştir: Bunun manası, 'Din Allah'ın dinidir' demektir. Bakara Suresi'ndeki: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir” [Bakara 120] ayeti de bunun gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ أَنَّهُ كَيْفَ صَارَ هَذَا الْكَلَامُ جَوَابًا عَمَّا حَكَاهُ عَنْهُمْ؟ فَنَقُولُ: أَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ لَا دِينَ إِلَّا مَا هُمْ عَلَيْهِ، فَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا صَلَحَ جَوَابًا عَنْهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ إِنَّمَا ثَبَتَ دِينًا مِنْ جِهَةِ اللَّهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِهِ وَأَرْشَدَ إِلَيْهِ وَأَوْجَبَ الِانْقِيَادَ لَهُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَمَتَى أَمَرَ بَعْدَ ذَلِكَ بِغَيْرِهِ، وَأَرْشَدَ إِلَى غَيْرِهِ، وَأَوْجَبَ الِانْقِيَادَ إِلَى غَيْرِهِ كَانَ نَبِيًّا يَجِبُ أَنْ يُتَّبَعَ، وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لِمَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّ الدِّينَ إِنَّمَا صَارَ دِينًا بِحُكْمِهِ وَهِدَايَتِهِ، فَحَيْثُمَا كَانَ حُكْمُهُ وَجَبَتْ مُتَابَعَتُهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى جَوَابًا لَهُمْ عَنْ قَوْلِهِمْ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [الْبَقَرَةِ: ١٤٢] يَعْنِي الْجِهَاتُ كُلُّهَا لِلَّهِ، فَلَهُ أَنْ يُحَوِّلَ الْقِبْلَةَ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَالْمَعْنَى أَنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ، وَقَدْ جِئْتُكُمْ بِهِ فَلَنْ يَنْفَعَكُمْ فِي دَفْعِهِ هَذَا الْكَيْدُ الضَّعِيفُ.

Bil ki bu sözün, onlardan nakledilen söze nasıl bir cevap teşkil ettiğini açıklamak gerekir. Biz de deriz ki: Birinci veche göre ki o da onların 'Kendi üzerinde bulunduklarından başka din yoktur' şeklindeki sözleridir; bu sözün ona cevap olmaya elverişli olması şu yöndendir: Onların üzerinde bulundukları şey ancak Allah katından bir din olarak sabit olmuştur; zira onu Allah Teâlâ emretmiş, ona irşad etmiş ve ona boyun eğmeyi vacip kılmıştır. Durum böyle olunca, bundan sonra başka bir şeyi emrettiğinde, başka bir şeye irşad ettiğinde ve başka bir şeye boyun eğmeyi vacip kıldığında, önceki şeye aykırı olsa bile [yeni gelen kimse] uyulması gereken bir peygamber olur. Çünkü din ancak O'nun hükmü ve hidayetiyle din olmuştur; dolayısıyla O'nun hükmü nerede ise O'na tâbi olmak vaciptir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın onların: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları ne çevirdi?' sözlerine cevap olarak: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır” [Bakara 142] buyurmasıdır; yani bütün yönler Allah'ındır, dolayısıyla kıbleyi dilediği yöne çevirme yetkisi O'na aittir. İkinci veche göre ise mana şudur: Hidayet ancak Allah'ın hidayetidir ve ben onu size getirdim; dolayısıyla bu zayıf hileniz onu defetmede size asla fayda vermeyecektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ.

Sonra Allah Teâlâ: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Size verilenin benzeri bir başkasına veriliyor veya Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirecekler diye mi?” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْمُشْكِلَاتِ الصَّعْبَةِ، فَنَقُولُ هَذَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِ الْيَهُودِ، وَمِنْ تَتِمَّةِ قَوْلِهِمْ وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الِاحْتِمَالَيْنِ قوم من المفسرين.

Bil ki bu ayet zor müşkillerdendir. Biz de deriz ki: Bu ya Allah Teâlâ'nın kelamındandır ya da Yahudilerin kelamındandır ve onların: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın” sözlerinin devamıdır. Müfessirlerden bir grup bu iki ihtimalden her birini benimsemiştir.

وأما الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ (أَنْ يُؤْتَى) بِمَدِّ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْأَلِفِ مِنْ غَيْرِ مَدٍّ وَلَا اسْتِفْهَامٍ، فَإِنْ أَخَذْنَا بِقِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، فَالْوَجْهُ ظَاهِرٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ مَوْضُوعَةٌ لِلتَّوْبِيخِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْقَلَمِ: ١٤، ١٥] وَالْمَعْنَى أَمِنْ أَجْلِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ شَرَائِعَ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ يُنْكِرُونَ اتِّبَاعَهُ؟ ثُمَّ حُذِفَ الْجَوَابُ لِلِاخْتِصَارِ، وَهَذَا الْحَذْفُ كثير يقول

Birinci ihtimale gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Kesîr, istifham (soru) anlamında elifi med ile (uzatarak) (آَنْ يُؤْتَى) şeklinde okumuştur; diğerleri ise med ve istifham olmaksızın elifin fethasıyla okumuştur. Şayet İbn Kesîr'in kıraatini alırsak vecih açıktır; zira bu lafız, Allah Teâlâ'nın: { أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Mal ve oğullar sahibi oldu diye mi? Kendisine ayetlerimiz okunduğu zaman: 'Öncekilerin masalları' dedi” [Kalem 14-15] buyruğunda olduğu gibi azarlama için konulmuştur. Mana şudur: Size verilen şeriatların benzeri şeriatlar bir başkasına verildi diye mi ona uymayı inkâr ediyorlar? Sonra kısaltma amacıyla cevap hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bu tür hazifler çoktur; nitekim kişi,

الرَّجُلُ بَعْدَ طُولِ الْعِتَابِ لِصَاحِبِهِ، وَتَعْدِيدِهِ عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ بَعْدَ كَثْرَةِ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِ أَمِنْ قِلَّةِ إِحْسَانِي إِلَيْكَ أَمِنْ إِهَانَتِي لَكَ؟

arkadaşına uzunca sitem ettikten ve ona yaptığı bunca iyilikten sonra günahlarını sayıp dökerken: 'Sana az iyilik yaptığım için mi, yoksa seni hor gördüğüm için mi [bunu yaptın]?' der.

وَالْمَعْنَى أَمِنْ أَجْلِ هَذَا فَعَلْتَ مَا فَعَلْتَ؟ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ [الزُّمَرِ: ٩] وَهَذَا الْوَجْهُ مَرْوِيٌّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ. أَمَّا قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ بِقَصْرِ الْأَلِفِ مِنْ (أَنْ) فَقَدْ يُمْكِنُ أَيْضًا حَمْلُهَا عَلَى مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ كَمَا قُرِئَ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٦] بِالْمَدِّ وَالْقَصْرِ، وَكَذَا قَوْلُهُ أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ قُرِئَ بِالْمَدِّ وَالْقَصْرِ، وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Mana: 'Bunun için mi yaptığını yaptın?' demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ } “Yoksa geceleyin secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden, ahiretten çekinen ve Rabbinin rahmetini uman kimse mi?” [Zümer 9] buyruğudur. Bu vecih Mücâhid ve Îsâ b. Ömer'den rivayet edilmiştir. (أَنْ) lafzındaki elifi kasr ile (uzatmadan) okuyan kimsenin kıraatine gelince; tıpkı: { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir” [Bakara 6] ayetinin med ve kasr ile okunduğu gibi, bunun da istifham manasına hamledilmesi mümkündür. Aynı şekilde: { أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ } buyruğu da med ve kasr ile okunmuştur. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

تَرُوحُ مِنَ الْحَيِّ أَمْ تَبْتَكِرْ؟ ... وَمَاذَا عَلَيْكَ وَلَمْ تنتظر

'Kabîleden akşam vakti mi ayrılıyorsun yoksa sabah erken mi? ... Sana ne olurdu [biraz] bekleseydin!'

أراد أروح مِنَ الْحَيِّ؟ فَحَذَفَ أَلِفَ الِاسْتِفْهَامِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ مُحْتَمِلَةٌ لِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ كَانَ التَّقْدِيرُ مَا شَرَحْنَاهُ فِي الْقِرَاءَةِ الْأُولَى.

O, 'أَتَرُوحُ مِنَ الْحَيِّ' [yani: 'Kabîleden ayrılıyor musun?'] demek istemiş ve istifham elifini hazfetmiştir. Bu kıraatin de istifham manasına muhtemel olduğu sabit olunca, takdir birinci kıraatte açıkladığımız gibi olur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ أُولَئِكَ لَمَّا قَالُوا لِأَتْبَاعِهِمْ: لَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ فَلَا تُنْكِرُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ سِوَاكُمْ مِنَ الْهُدَى مثل ما أوتيتموه أَوْ يُحاجُّوكُمْ يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِذَلِكَ عِنْدَ رَبِّكُمْ إِنْ لَمْ تَقْبَلُوا ذَلِكَ مِنْهُمْ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ يَفْتَقِرُ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ إِلَى إِضْمَارِ قَوْلِهِ فَلَا تُنْكِرُوا لِأَنَّ عَلَيْهِ دَلِيلًا وَهُوَ قَوْلُهُ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ فإنه لما كان الهدى اللَّهِ كَانَ لَهُ تَعَالَى أَنْ يُؤْتِيَهُ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ تَرْكُ الْإِنْكَارِ.

İkinci vecih: Onlar tâbilerine: 'Sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın' dediklerinde Allah Teâlâ Peygamberine -sallallâhu aleyhi ve sellem- onlara şöyle demesini emretmiştir: 'Şüphesiz doğru yol Allah'ın yoludur; o halde sizden başka bir kimseye size verilen hidayetin benzerinin verilmesini veya eğer siz bunu onlardan kabul etmezseniz bu Müslümanların Rabbinizin huzurunda bununla size karşı delil getirmelerini inkâr etmeyiniz.' Bu konudaki en ileri husus, bu tevilde 'inkâr etmeyiniz' sözünün takdir edilmesine ihtiyaç duyulmasıdır; zira buna delil vardır ki o da: { إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “Doğru yol ancak Allah'ın yoludur” sözüdür. Çünkü hidayet Allah'ın olunca, Allah Teâlâ onu kullarından dilediğine verebilir; böyle olunca da inkârı terk etmek gerekir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْهُدَى اسْمٌ لِلْبَيَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فُصِّلَتْ: ١٧] فَقَوْلُهُ إِنَّ الْهُدى مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ هُدَى اللَّهِ بَدَلٌ مِنْهُ وَقَوْلُهُ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ خَبَرٌ بِإِضْمَارِ حَرْفِ لَا، وَالتَّقْدِيرُ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لَا شَكَّ أَنَّ بَيَانَ اللَّهِ هُوَ أَنْ لَا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ الْأَدْيَانِ وَأَنْ لَا يُحَاجُّوكُمْ يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ عِنْدَ رَبِّكُمْ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ يُظْهِرُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ أَنَّكُمْ مُحِقُّونَ وَأَنَّهُمْ مُضِلُّونَ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ حَرْفِ (لَا) وَهُوَ جَائِزٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تعالى:

Üçüncü vecih: Hidayet (el-hüdâ), Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” [Fussilet 17] ayetinde olduğu gibi beyan (açıklama) ismidir. Dolayısıyla { إِنَّ الْهُدى } sözü mübteda (özne), { هُدَى اللَّهِ } sözü ondan bedel, { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } sözü ise 'lâ' (لا) harfinin takdiriyle haberdir (yüklemdir). Takdir şöyledir: 'De ki [ey Muhammed]: Şüphe yok ki Allah'ın beyanı, dinlerin en faziletlisi olan İslam dini gibi size verilenin bir benzerinin hiç kimseye verilmemesi ve ahirette bu Yahudilerin Rabbinizin katında size karşı delil getirememeleridir. Zira O, ahirette sizin hak üzere olduğunuzu, onların ise saptırıcı olduklarını onlara açıkça gösterecektir.' Bu tevilde, sadece 'lâ' (لا) harfinin takdir edilmesinin zorunlu olması durumu vardır; bu ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi caizdir:

أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاءِ: ٤٤] أَيْ أَنْ لَا تَضِلُّوا.

{ أَنْ تَضِلُّوا } [Nisâ 44] yani sapmamanız için (en lâ tadıllû).

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: الْهُدى اسم وهُدَى اللَّهِ بدل منه وأَنْ يُؤْتى أَحَدٌ خَبَرُهُ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَقَوْلُهُ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ فَيُقْضَى لَكُمْ عَلَيْهِمْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْهُدَى هُوَ مَا هَدَيْتُكُمْ بِهِ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ الَّذِي مَنْ حَاجَّكُمْ بِهِ عِنْدِي قَضَيْتُ لَكُمْ عَلَيْهِ، وَفِي قَوْلِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ مَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْإِضْمَارِ وَلِأَنَّ حُكْمَهُ بِكَوْنِهِ رَبًّا لَهُمْ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ رَاضِيًا عَنْهُمْ وَذَلِكَ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ يَحْكُمُ لَهُمْ وَلَا يَحْكُمُ عَلَيْهِمْ.

Dördüncü vecih: 'el-Hüdâ' isim [mübteda], 'hüdallâh' ondan bedel, 'en yü'tâ ehadün' ise onun haberidir. Takdir şöyledir: 'Şüphesiz Allah'ın hidayeti, bir kimseye size verilenin benzerinin verilmesidir.' Bu tevile göre { أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } sözünde bir takdir zorunludur. Takdir: 'Yahut Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirirler de sizin lehinize onların aleyhine hüküm verilir' şeklindedir. Mana şudur: Hidayet, huzurumda onunla kim sizinle tartışırsa sizin lehinize hüküm vereceğim İslam diniyle size rehberlik ettiğim şeydir. { عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin huzurunda” buyruğunda bu takdire delalet eden bir işaret vardır; çünkü O'nun onların Rabbi olduğuna hükmetmesi, onlardan razı olduğuna delalet eder ve bu da onların lehine hükmedip aleyhlerine hükmetmeyeceğini hissettirir.

وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ مِنْ تَتِمَّةِ كَلَامِ الْيَهُودِ، وَفِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ، قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ، وَإِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ، قَالُوا، وَالْمَعْنَى لَا تُظْهِرُوا إِيمَانَكُمْ بِأَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ إِلَّا لِأَهْلِ دِينِكُمْ، وَأَسِرُّوا تَصْدِيقَكُمْ، بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ أُوتُوا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، وَلَا تُفْشُوهُ إِلَّا إِلَى أَشْيَاعِكُمْ وَحْدَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِئَلَّا يَزِيدَهُمْ ثَبَاتًا وَدُونَ الْمُشْرِكِينَ لِئَلَّا يَدْعُوَهُمْ ذَلِكَ إِلَى الْإِسْلَامِ.

İkinci ihtimal: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } sözünün Yahudilerin sözlerinin devamı olmasıdır; bunda bir takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır. Takdir şöyledir: 'Size verilenin benzeri bir başkasına verilir veya Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirirler diye kendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın. De ki: Doğru yol Allah'ın yoludur ve lütuf Allah'ın elindedir.' Şöyle demişlerdir: Mana şudur: 'Size verilenin benzerinin bir başkasına verileceğine olan inancınızı ancak kendi dininizin mensuplarına açıklayın; Müslümanlara da Allah'ın kitaplarından size verilenin benzerinin verildiğini tasdik ettiğinizi gizli tutun. Müslümanların sebatını artırmasın diye Müslümanlara ve İslam'a girmelerine yol açmasın diye de müşriklere değil, bunu sadece kendi taraftarlarınıza ifşa edin.'

أَمَّا قَوْلُهُ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى أَنْ يُؤْتَى، وَالضَّمِيرُ فِي يُحَاجُّوكُمْ لِأَحَدٍ، لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى

{ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Veya Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirecekler” sözüne gelince; bu { أَنْ يُؤْتى } üzerine matuftur. { يُحَاجُّوكُمْ } fiilindeki zamir { أَحَدٌ } kelimesine aittir; çünkü o,

الْجَمْعِ بِمَعْنَى وَلَا تُؤْمِنُوا لِغَيْرِ أَتْبَاعِكُمْ، إِنَّ الْمُسْلِمِينَ يُحَاجُّونَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالْحَقِّ وَيُغَالِبُونَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بِالْحُجَّةِ، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ ضَعِيفٌ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ جِدَّ الْقَوْمِ فِي حِفْظِ أَتْبَاعِهِمْ عَنْ قَبُولِ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵇ كَانَ أَعْظَمَ مِنْ جِدِّهِمْ فِي حِفْظِ غَيْرِ أَتْبَاعِهِمْ وَأَشْيَاعِهِمْ عَنْهُ، فَكَيْفَ يَلِيقُ أَنْ يُوصِيَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِالْإِقْرَارِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ عِنْدَ أَتْبَاعِهِمْ وَأَشْيَاعِهِمْ، وَأَنْ يَمْتَنِعُوا مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ الْأَجَانِبِ؟ هَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ الثَّانِي: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَخْتَلُّ النَّظْمُ وَيَقَعُ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ لَا يَلِيقُ بِكَلَامِ الْفُصَحَاءِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا بُدَّ مِنَ الْحَذْفِ فَإِنَّ التَّقْدِيرَ: قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ وَإِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ، وَلَا بُدَّ مِنْ حَذْفِ (قُلْ) فِي قَوْلِهِ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ الرَّابِعُ: أَنَّهُ كَيْفَ وَقَعَ قَوْلُهُ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ فِيمَا بَيْنَ جُزْأَيْ كَلَامٍ وَاحِدٍ؟ فَإِنَّ هَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنِ الْكَلَامِ الْمُسْتَقِيمِ، قَالَ الْقَفَّالُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ كلام أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ أَنْ يَقُولَهُ عِنْدَ انْتِهَاءِ الْحِكَايَةِ عَنِ الْيَهُودِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّهُ لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ قَوْلًا بَاطِلًا لَا جَرَمَ أَدَّبَ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يُقَابِلَهُ بِقَوْلٍ حَقٍّ، ثُمَّ يَعُودُ إِلَى حِكَايَةِ تَمَامِ كَلَامِهِمْ كَمَا إِذَا حَكَى الْمُسْلِمُ عَنْ بَعْضِ الْكُفَّارِ قَوْلًا فِيهِ كُفْرٌ، فَيَقُولُ: عِنْدَ بُلُوغِهِ إِلَى تِلْكَ الْكَلِمَةِ آمَنْتُ بِاللَّهِ، أَوْ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَوْ يَقُولُ تَعَالَى اللَّهُ ثُمَّ يَعُودُ إِلَى تَمَامِ الْحِكَايَةِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ مِنْ هَذَا الْبَابِ، ثُمَّ أَتَى بَعْدَهُ بِتَمَامِ قَوْلِ الْيَهُودِ إِلَى قَوْلِهِ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ ثُمَّ أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِمُحَاجَّتِهِمْ فِي هَذَا وَتَنْبِيهِهِمْ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ، فَقِيلَ لَهُ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.

çoğul manasındadır; yani 'Tâbilerinizden başkasına, kıyamet gününde Müslümanların hak ile size karşı delil getireceklerine ve Allah katında hüccet ile size üstün geleceklerine inanmayın' demektir. Bana göre bu tefsir zayıftır; bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Bu kavmin, tâbilerini Muhammed'in -aleyhisselâm- dinini kabul etmekten koruma konusundaki gayretleri, tâbileri ve taraftarları dışındakileri bundan koruma gayretlerinden daha büyüktü. O halde bazılarının diğerlerine, Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- dininin sıhhatine delalet eden şeyi kendi tâbileri ve taraftarları yanında ikrar etmeyi ve bunu yabancıların yanında yapmaktan kaçınmayı tavsiye etmesi nasıl uygun düşebilir? Bu son derece uzaktır. İkincisi: Bu takdire göre nazım bozulur ve içinde fasih kimselerin kelamına yakışmayan bir takdim ve tehir meydana gelir. Üçüncüsü: Bu takdire göre hazif kaçınılmaz olur; zira takdir: 'De ki: Şüphesiz doğru yol Allah'ın yoludur ve şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir' şeklinde olur ve { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } sözündeki { قُلْ } lafzının hazfedilmesi gerekir. Dördüncüsü: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } sözü tek bir kelamın iki parçası arasına nasıl girmiş olabilir? Zira bu, düzgün ve tutarlı kelamdan son derece uzaktır. Kaffâl şöyle demiştir: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } sözünün, Yahudilerden nakledilen söz buraya ulaştığında Allah'ın Peygamberine söylemesini emrettiği bir söz olması muhtemeldir. Çünkü bu makamda onlardan batıl bir söz nakledilince, Resûlü'nü -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu söze hak bir sözle karşılık vermesi, sonra da onların kelamının tamamını nakletmeye dönmesi hususunda terbiye etmiştir. Tıpkı bir Müslümanın kâfirlerden birinin içinde küfür bulunan sözünü naklederken o kelimeye ulaştığında 'Âmentü billâh' (Allah'a inandım) veya 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) yahut 'Teâlallâh' (Allah yücedir) deyip sonra naklin devamına dönmesi gibi... Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } buyruğu bu kabildendir. Sonra bunun ardından { أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } sözüne kadar Yahudilerin sözünün tamamını getirmiş; sonra da Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu hususta onlarla tartışmasını ve sözlerinin batıl olduğunu onlara hatırlatmasını emretmiştir. Böylece ona ayetin sonuna kadar: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } “De ki: Lütuf Allah'ın elindedir” denilmiştir.

الْإِشْكَالُ الْخَامِسُ: فِي هَذِهِ الْوُجُوهِ: أَنَّ الْإِيمَانَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى التَّصْدِيقِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى الْمُصَدِّقِ بِحَرْفِ اللَّامِ لَا يُقَالُ صَدَّقْتُ لِزَيْدٍ بَلْ يُقَالُ: صَدَّقْتُ زَيْدًا، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا مَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَحْتَاجُ إِلَى حَذْفِ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ وَيَحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارِ الْبَاءِ أَوْ مَا يَجْرِي مَجْرَاهُ فِي قَوْلِهِ أَنْ يُؤْتى لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: وَلَا تُصَدِّقُوا إِلَّا مَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، بِأَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، فَقَدِ اجْتَمَعَ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ الْحَذْفُ وَالْإِضْمَارُ وَسُوءُ النَّظْمِ وَفَسَادُ الْمَعْنَى، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُحْمَلَ الْإِيمَانُ عَلَى الْإِقْرَارِ فَيَكُونَ الْمَعْنَى:

Bu vecihlerdeki beşinci işkâl şudur: İman 'tasdik' manasında olduğunda, tasdik edilen kimseye lâm (ل) harfiyle geçişli olmaz; 'Saddektü li-Zeydin' denilmez, bilakis 'Saddektü Zeyden' denilir. Dolayısıyla { وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا مَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } denilmesi gerekirdi. Bu takdire göre { لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } sözündeki lâm harfinin hazfedilmesine ve { أَنْ يُؤْتى } sözünde bâ (ب) harfinin veya onun yerine geçecek bir şeyin takdir edilmesine ihtiyaç duyulur. Çünkü takdir: 'Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesi hususunda ancak sizin dininize uyan kimseyi tasdik edin' şeklindedir. Böylece bu tefsirde hazif, takdir, nazım bozukluğu ve mana fesadı bir araya gelmiş olur. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: İmanın 'ikrar' manasına hamledilmesi uzak değildir; bu takdirde mana:

وَلَا تُقِرُّوا بِأَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا تَكُونُ اللَّامُ زَائِدَةً، لَكِنْ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ حَرْفِ الْبَاءِ أَوْ مَا يَجْرِي مَجْرَاهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، فَهَذَا مُحَصِّلُ مَا قِيلَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

'Size verilenin benzerinin bir başkasına verildiğini ancak kendi dininize uyan kimseye ikrar edin' şeklinde olur. Bu takdire göre lâm harfi zâit olmaz; ancak her hâlükârda bâ harfini veya onun yerine geçen şeyi takdir etmek kaçınılmazdır. Bu ayetin tefsiri hakkında söylenenlerin özeti budur; Allah muradını en iyi bilendir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ.

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “De ki: Lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْيَهُودِ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُؤْمِنُوا وَجْهَ النَّهَارِ، وَيَكْفُرُوا آخِرَهُ، / لِيَصِيرَ ذَلِكَ شُبْهَةً لِلْمُسْلِمِينَ فِي صِحَّةِ الْإِسْلَامِ.

Bil ki Allah Teâlâ Yahudilerden iki şey nakletmiştir: Birincisi: Bu durum Müslümanlar için İslam'ın sıhhati hususunda bir şüphe olsun diye günün başında iman edip sonunda inkâr etmeleridir.

فَأَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَعَ كَمَالِ هِدَايَةِ اللَّهِ وَقُوَّةِ بَيَانِهِ لَا يَكُونُ لِهَذِهِ الشُّبْهَةِ الرَّكِيكَةِ قُوَّةٌ وَلَا أَثَرٌ وَالثَّانِي: أَنَّهُ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمُ اسْتَنْكَرُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتُوا مِنَ الْكِتَابِ وَالْحُكْمِ وَالنُّبُوَّةِ.

Buna: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur” sözüyle cevap vermiştir. Mana şudur: Allah'ın kâmil hidayeti ve güçlü beyanı yanında bu çürük şüphenin hiçbir gücü ve etkisi olmaz. İkincisi: Kendilerine verilen kitap, hüküm ve nübüvvet gibi şeylerin bir başkasına verilmesini yadırgadıklarını nakletmesidir.

فَأَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَالْمُرَادُ بِالْفَضْلِ الرِّسَالَةُ، وَهُوَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الزِّيَادَةِ، وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِي زِيَادَةِ الْإِحْسَانِ، وَالْفَاضِلِ الزَّائِدِ عَلَى غَيْرِهِ فِي خِصَالِ الْخَيْرِ، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُ الْفَضْلِ لِكُلِّ نَفْعٍ قَصَدَ بِهِ فَاعِلُهُ الْإِحْسَانَ إِلَى الْغَيْرِ وَقَوْلُهُ بِيَدِ اللَّهِ أَيْ إِنَّهُ مَالِكٌ لَهُ قَادِرٌ عَلَيْهِ، وَقَوْلُهُ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ أَيْ هُوَ تَفَضُّلٌ مَوْقُوفٌ عَلَى مَشِيئَتِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النُّبُوَّةَ تَحْصُلُ بِالتَّفَضُّلِ لَا بِالِاسْتِحْقَاقِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا مِنْ بَابِ الْفَضْلِ الَّذِي لِفَاعِلِهِ أَنْ يَفْعَلَهُ وَأَنْ لَا يَفْعَلَهُ، وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَحِقِّ إِلَّا عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ وَقَوْلُهُ وَاللَّهُ واسِعٌ

Buna da: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “De ki: Lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir” sözüyle cevap vermiştir. Fazıldan murat risalettir. O, lügatte fazlalık anlamına gelir; en çok da ihsanın fazlalığı ve hayır hasletlerinde başkasına üstün gelen (fazıl) kimse için kullanılır. Sonra fazıl lafzı, failinin başkasına ihsanda bulunmayı kastettiği her menfaat için yaygın olarak kullanılmıştır. { بِيَدِ اللَّهِ } “Allah'ın elindedir” sözü, yani O onun mâlikidir, ona güç yetirendir demektir. { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Onu dilediğine verir” sözü ise onun, O'nun dilemesine bağlı bir lütuf (tefaddul) olduğu anlamına gelir. Bu da nübüvvetin hak edişle (istihkak) değil, lütufla elde edildiğine delalet eder; zira Allah Teâlâ onu, failin dilerse yapacağı, dilerse yapmayacağı fazıl (lütuf) kabilinden kılmıştır. Bu ise müstahak olan kimsede ancak mecaz yoluyla sahih olur. O'nun: { وَاللَّهُ واسِعٌ }

عَلِيمٌ

{ عَلِيمٌ } “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir”

مُؤَكِّدٌ لِهَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّ كَوْنَهُ وَاسِعًا، يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَكَوْنَهُ عَلِيمًا عَلَى كَمَالِ الْعِلْمِ، فَيَصِحُّ مِنْهُ لِمَكَانِ الْقُدْرَةِ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَى أَيِّ عَبْدٍ شَاءَ بِأَيِّ تَفَضُّلٍ شَاءَ، وَيَصِحُّ مِنْهُ لِمَكَانِ كَمَالِ الْعِلْمِ أَنْ لَا يَكُونَ شَيْءٌ مِنْ أَفْعَالِهِ إِلَّا عَلَى وَجْهِ الْحِكْمَةِ وَالصَّوَابِ.

sözü bu manayı pekiştirmektedir. Çünkü O'nun 'Vâsi' olması kudretin kemaline, 'Alîm' olması ise ilmin kemaline delalet eder. Dolayısıyla kudreti sebebiyle dilediği kuluna dilediği lütufta bulunması ve tam ilmi sebebiyle de fiillerinden hiçbirinin hikmet ve isabet dışında olmaması O'nun hakkında sahih ve geçerlidir.

ثُمَّ قَالَ: يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ وَهَذَا كَالتَّأْكِيدِ لِمَا تَقَدَّمَ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهَا أَنَّ الْفَضْلَ عِبَارَةٌ عَنِ الزِّيَادَةِ، ثُمَّ إِنَّ الزِّيَادَةَ مِنْ جِنْسِ الْمَزِيدِ عَلَيْهِ، فَبَيَّنَ بِقَوْلِهِ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُؤْتِيَ بَعْضَ عِبَادِهِ مِثْلَ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْمَنَاصِبِ الْعَالِيَةِ وَيَزِيدَ عَلَيْهَا مِنْ جِنْسِهَا، ثُمَّ قَالَ: يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَالرَّحْمَةُ الْمُضَافَةُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَمْرٌ أَعْلَى مِنْ ذَلِكَ الْفَضْلِ، فَإِنَّ هَذِهِ الرَّحْمَةَ رُبَّمَا بَلَغَتْ فِي الشَّرَفِ وَعُلُوِّ الرُّتْبَةِ إِلَى أَنْ لَا تَكُونَ مِنْ جِنْسِ مَا آتَاهُمْ، بَلْ تَكُونُ أَعْلَى وَأَجَلَّ مِنْ أَنْ تُقَاسَ إِلَى مَا آتَاهُمْ، وَيَحْصُلُ مِنْ مَجْمُوعِ الْآيَتَيْنِ أَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ إِعْزَازِ اللَّهِ وَإِكْرَامِهِ لِعِبَادِهِ، وَأَنَّ قَصْرَ إِنْعَامِهِ وَإِكْرَامِهِ عَلَى مَرَاتِبَ مُعَيَّنَةٍ، وَعَلَى أَشْخَاصٍ مُعَيَّنِينَ جَهْلٌ بِكَمَالِ الله في القدرة والحكمة.

Sonra: { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir” buyurmuştur. Bu, önceki geçen manayı pekiştirme gibidir. Bu ayet ile önceki ayet arasındaki fark şudur: Fazıl fazlalıktan ibarettir; sonra fazlalık üzerine fazlalık yapılan şeyin cinsindendir. Böylece { إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } sözüyle, kullarından bazılarına onlara verdiği yüksek makamların benzerini vermeye ve kendi cinsinden bunların üzerine ziyade etmeye kādir olduğunu beyan etmiştir. Sonra: { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } buyurmuştur; Allah Sübhânehû'ya izafe edilen rahmet ise o fazıldan daha üstün bir şeydir. Zira bu rahmet, şeref ve rütbe yüceliği bakımından onlara verilenlerin cinsinden olmayacak, bilakis onlara verilenlerle kıyaslanamayacak kadar daha yüce ve daha ulu olacak bir dereceye ulaşabilir. Bu iki ayetin toplamından şu netice çıkar: Allah'ın kullarına olan izzet ve ikram mertebelerinin sonu yoktur; O'nun ihsan ve ikramını belirli mertebelere ve belirli şahıslara has kılmak ise Allah'ın kudret ve hikmetteki kemalini bilmemektir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 75-76]

وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)

{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) } “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu onların: 'Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur' demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (75) Hayır! Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa, şüphesiz Allah sakınanları sever. (76)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ] اعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ أُوتُوا مِنَ الْمَنَاصِبِ الدِّينِيَّةِ، مَا لَمْ يُؤْتَ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ مِثْلَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْخِيَانَةَ مُسْتَقْبَحَةٌ عِنْدَ جَمِيعِ أَرْبَابِ الْأَدْيَانِ، وَهُمْ مُصِرُّونَ عَلَيْهَا، فَدَلَّ هَذَا عَلَى كَذِبِهِمْ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَبَائِحَ أَحْوَالِهِمْ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَدْيَانِ وَهُوَ أنهم قالوا لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٣] حَكَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَعْضَ قَبَائِحِ أَحْوَالِهِمْ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمُعَامَلَةِ النَّاسِ، وَهُوَ إِصْرَارُهُمْ عَلَى الْخِيَانَةِ وَالظُّلْمِ وَأَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ فِي الْقَلِيلِ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder” buyruğu hakkında]

وَالْكَثِيرِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayetin öncekiyle irtibatı iki yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ önceki ayette onların, kendilerine başka hiç kimseye verilmeyen dinî makamlar verildiğini iddia ettiklerini nakletmiş; sonra da hainliğin bütün din sahipleri nezdinde çirkin görüldüğünü ve onların ise bunda ısrarcı olduklarını beyan etmiştir. Bu da onların yalancılığına delalet etmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ önceki ayette onların dinlerle ilgili çirkin hallerini, yani: { لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın” [Âl-i İmrân 73] dediklerini nakledince, bu ayette de insanlarla olan muamelelerine ilişkin bazı çirkin hallerini, yani az olsun çok olsun insanların mallarını almada hıyanet ve zulüm üzerinde ısrarcı olduklarını nakletmiştir. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى انْقِسَامِهِمْ إِلَى قِسْمَيْنِ: بَعْضُهُمْ أَهْلُ الْأَمَانَةِ، وَبَعْضُهُمْ أَهْلُ الْخِيَانَةِ وَفِيهِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ الْأَمَانَةِ مِنْهُمْ هُمُ الَّذِينَ أَسْلَمُوا، أَمَّا الَّذِينَ بَقُوا عَلَى الْيَهُودِيَّةِ فَهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى الخيانة لأن مذهبهم أنه يَحِلَّ لَهُمْ قَتْلُ كُلِّ مَنْ خَالَفَهُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْذُ أَمْوَالِهِمْ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٣] مَعَ قَوْلِهِ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] الثَّانِي: أَنَّ أَهْلَ الْأَمَانَةِ هُمُ النَّصَارَى، وَأَهْلَ الْخِيَانَةِ هُمُ الْيَهُودُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا ذَكَرْنَا، أَنَّ مَذْهَبَ الْيَهُودِ أَنَّهُ يُحِلُّ قَتْلَ الْمُخَالِفِ وَيُحِلُّ أَخْذَ مَالِهِ بِأَيِّ طَرِيقٍ كَانَ الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوْدَعَ رَجُلٌ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ أَلْفًا وَمِائَتَيْ أُوقِيَّةٍ مِنْ ذَهَبٍ فَأَدَّى إِلَيْهِ، وَأَوْدَعَ آخَرُ فِنْحَاصَ بْنَ عَازُورَاءَ دِينَارًا فَخَانَهُ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.

Birinci Mesele: Ayet, onların iki kısma ayrıldığına delalet etmektedir: Bir kısmı emanet ehlidir, bir kısmı ise hıyanet ehlidir. Bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: Onlardan emanet ehli olanlar Müslüman olanlardır; Yahudilik üzere kalanlar ise hıyanet üzerinde ısrarcıdırlar. Zira onların mezhebine göre, dine aykırı davranan herkesi öldürmek ve mallarını almak kendilerine helaldir. Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “İçlerinden inananlar da vardır, fakat çoğunluğu yoldan çıkmışlardır” [Âl-i İmrân 110] buyruğuyla birlikte geçen: { لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “Hepsi bir değildir; Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece vakitlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” [Âl-i İmrân 113] buyruğudur. İkincisi: Emanet ehli olanlar Hristiyanlar, hıyanet ehli olanlar ise Yahudilerdir. Bunun delili zikrettiğimiz üzere Yahudilerin mezhebinin, muhalif olanı öldürmeyi ve hangi yolla olursa olsun malını almayı helal saymasıdır. Üçüncüsü: İbn Abbas şöyle demiştir: Bir adam Abdullah b. Selâm'a bin iki yüz ukıyye altın emanet bıraktı, o da bunu ona [eksiksiz] geri verdi. Başka bir adam da Finhâs b. Âzûrâ'ya bir dinar emanet bıraktı, o ise ona hıyanet etti. Bunun üzerine ayet nazil oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُقَالُ أَمِنْتُهُ بِكَذَا وَعَلَى كَذَا، كَمَا يُقَالُ مَرَرْتُ بِهِ وَعَلَيْهِ، فَمَعْنَى الْبَاءِ إِلْصَاقُ الْأَمَانَةِ، وَمَعْنَى:

İkinci Mesele: Tıpkı 'merartü bihî ve aleyhi' denildiği gibi, 'emintühû bi-kezâ' ve 'alâ kezâ' [ona şunu emanet ettim] denilir. Bâ harfinin manası emanetin bitiştirilmesi (ilsâk),

عَلَى اسْتِعْلَاءُ الْأَمَانَةِ، فَمَنِ اؤْتُمِنَ عَلَى شَيْءٍ فَقَدْ صَارَ ذَلِكَ الشَّيْءُ فِي مَعْنَى الْمُلْتَصِقِ بِهِ لِقُرْبِهِ مِنْهُ، وَاتِّصَالِهِ بِحِفْظِهِ وَحِيَاطَتِهِ، وَأَيْضًا صَارَ الْمُودَعُ كَالْمُسْتَعْلِي عَلَى تِلْكَ الْأَمَانَةِ وَالْمُسْتَوْلِي عَلَيْهَا، فَلِهَذَا حَسُنَ التَّعْبِيرُ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى

'alâ' harfinin manası ise emanetin üstün tutulması ve üzerine geçirilmesidir (isti'lâ). Bir şeye emanetçi kılınan kimse için o şey, kendisine yakınlığı, onu koruması ve himaye etmesiyle irtibatından ötürü adeta ona yapışık hükmünde olmuştur; ayrıca emanetçi o emanetin üzerine çıkmış ve ona hâkim olmuş gibidir. Bu sebeple bu manayı,

بِكِلْتَا الْعِبَارَتَيْنِ، وَقِيلَ إِنَّ مَعْنَى قَوْلِكَ أَمِنْتُكَ بِدِينَارٍ أَيْ وَثِقْتُ بِكَ فِيهِ، وَقَوْلُكَ أَمِنْتُكَ عَلَيْهِ، أَيْ جَعَلْتُكَ أَمِينًا عَلَيْهِ وَحَافِظًا لَهُ.

her iki ifadeyle de dile getirmek güzel olmuştur. Şöyle de denilmiştir: 'Emintüke bi-dînâr' sözünün anlamı: 'O dinar hususunda sana güvendim', 'Emintüke aleyhi' sözünün anlamı ise: 'Seni onun üzerine emin ve koruyucu kıldım' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنْ ذِكْرِ الْقِنْطَارِ وَالدِّينَارِ هَاهُنَا الْعَدَدُ الْكَثِيرُ وَالْعَدَدُ الْقَلِيلُ، يَعْنِي أَنَّ فِيهِمْ مَنْ هُوَ فِي غَايَةِ الْأَمَانَةِ حَتَّى لَوِ اؤْتُمِنَ عَلَى الْأَمْوَالِ الْكَثِيرَةِ أَدَّى الْأَمَانَةَ فِيهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ هُوَ فِي غَايَةِ الْخِيَانَةِ حَتَّى لَوِ اؤْتُمِنَ عَلَى الشَّيْءِ الْقَلِيلِ، فَإِنَّهُ يُجَوِّزُ فِيهِ الْخِيَانَةَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً [النِّسَاءِ: ٢٠] وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ، / فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى ذِكْرِ مِقْدَارِ الْقِنْطَارِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقِنْطَارَ أَلْفٌ وَمِائَتَا أُوقِيَّةٍ قَالُوا: لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ حِينَ اسْتَوْدَعَهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ أَلْفًا وَمِائَتَيْ أُوقِيَّةٍ مِنَ الذَّهَبِ فَرَدَّهُ وَلَمْ يَخُنْ فِيهِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الْقِنْطَارِ هُوَ ذَلِكَ الْمِقْدَارُ الثَّانِي: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ مِلْءُ جِلْدِ ثَوْرٍ مِنَ الْمَالِ الثَّالِثُ: قِيلَ الْقِنْطَارُ هُوَ أَلْفُ أَلْفِ دِينَارٍ أَوْ أَلْفُ أَلْفِ دِرْهَمٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي تَفْسِيرِ الْقِنْطَارِ.

Üçüncü Mesele: Burada kantar ve dinarın zikredilmesinden maksat çok miktar ve az miktardır. Yani onların içinde son derece güvenilir olan kimse vardır; öyle ki kendisine çokça mal emanet edilse o hususta emaneti yerine getirir. Onlardan öylesi de vardır ki son derece haindir; öyle ki kendisine azıcık bir şey emanet edilse onda bile hıyaneti caiz görür. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } “Bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine yüklerle mal vermiş olsanız bile ondan hiçbir şeyi geri almayın” [Nisâ 20] buyruğudur. Bu veche göre kantarın miktarını zikretmemize ihtiyaç yoktur. Bu konuda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kantar bin iki yüz ukıyyedir. Şöyle demişlerdir: Çünkü ayet, Kureyş'ten bir adamın Abdullah b. Selâm'a bin iki yüz ukıyye altın emanet bırakıp onun da bunu geri vermesi ve ona hıyanet etmemesi üzerine inmiştir; bu da kantarın o miktar olduğuna delalet eder. İkincisi: İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o, maldan bir öküz derisi dolusudur. Üçüncüsü: Kantarın bir milyon dinar veya bir milyon dirhem olduğu söylenmiştir. Kantarın tefsirine dair söz daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ يُؤَدِّهْ بِسُكُونِ الْهَاءِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا غَلَطٌ مِنَ الرَّاوِي عَنْ أَبِي عَمْرٍو كَمَا غَلِطَ فِي بارِئِكُمْ بِإِسْكَانِ الْهَمْزَةِ وَإِنَّمَا كَانَ أَبُو عَمْرٍو يَخْتَلِسُ الْحَرَكَةَ، وَاحْتَجَّ الزَّجَّاجُ عَلَى فَسَادِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِأَنْ قَالَ: الْجَزَاءُ لَيْسَ فِي الْهَاءِ وَإِنَّمَا هُوَ فِيمَا قَبْلَ الْهَاءِ وَالْهَاءُ اسْمُ الْمُكَنَّى وَالْأَسْمَاءُ لَا تُجْزَمُ فِي الْوَصْلِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَجْزِمُ الْهَاءَ إِذَا تَحَرَّكَ مَا قَبْلَهَا.

Dördüncü Mesele: Hamza ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, he (هـ) harfinin sükûnu ile (يُؤَدِّهْ) şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu, Ebû Amr'dan nakleden râvinin hatasıdır; tıpkı 'bâri'iküm' kelimesinde hemzenin sükûnunda hata ettiği gibi. Zira Ebû Amr sadece harekeyi ihtilas ederdi (hızlıca ve hafifçe telaffuz ederdi). Zeccâc bu kıraatin fasit oluşuna şöyle delil getirmiştir: Cezm durumu he harfinde değil, he harfinden önceki kısımdadır; he harfi ise zamir olan isimdir ve isimler vasl (ulama) halinde meczum olmaz. Ferrâ ise şöyle demiştir: Araplardan bir kısmı, öncesi harekeli olduğunda he harfini meczum kılar (sâkin okur).

فَيَقُولُ: ضَرَبْتُهْ ضَرْبًا شَدِيدًا كَمَا يُسَكِّنُونَ (مِيمَ) أَنْتُمْ وَقُمْتُمْ وَأَصْلُهَا الرَّفْعُ، وَأَنْشَدَ:

Nitekim aslı merfû olduğu halde 'entüm' ve 'kumtüm' kelimelerindeki mim harfini sâkin yaptıkları gibi 'darabtüh darben şedîden' der. Ve şu şiiri okumuştur:

لَمَّا رَأَى أَنْ لَا دَعَهْ وَلَا شِبَعُ

'Ne bir rahat ne de bir tokluk olduğunu görünce...'

وَقُرِئَ أَيْضًا بِاخْتِلَاسِ حَرَكَةِ الْهَاءِ اكْتِفَاءً بِالْكَسْرَةِ مِنَ الْيَاءِ، وَقُرِئَ بِإِشْبَاعِ الْكَسْرَةِ فِي الْهَاءِ وَهُوَ الْأَصْلُ.

Ayrıca yâ harfinden gelen kesreye iktifa edilerek he harfinin harekesinin ihtilasıyla da okunmuştur; asıl olan ise he harfindeki kesrenin işbâı (uzatılarak doygun okunması) ile okunmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي لَفْظِ (الْقَائِمِ) وَجْهَانِ: مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، قَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي إِلَّا مَا دُمْتَ قَائِمًا عَلَى رَأْسِهِ بِالِاجْتِمَاعِ مَعَهُ وَالْمُلَازَمَةِ لَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ مُعْتَرِفًا بِمَا دَفَعْتَ إِلَيْهِ مَا دُمْتَ قَائِمًا عَلَى رَأْسِهِ، فَإِنْ أَنْظَرْتَ وَأَخَّرْتَ أَنْكَرَ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ لَفْظَ (الْقَائِمِ) عَلَى مَجَازِهِ ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْقِيَامِ الْإِلْحَاحُ وَالْخُصُومَةُ وَالتَّقَاضِي وَالْمُطَالَبَةُ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أَصْلُهُ أَنَّ الْمُطَالِبَ لِلشَّيْءِ يَقُومُ فِيهِ وَالتَّارِكَ لَهُ يَقْعُدُ عنه، دليل قوله تعالى: أُمَّةٌ قائِمَةٌ [آل عمران: ١١٣] أَيْ عَامِلَةٌ بِأَمْرِ اللَّهِ غَيْرُ تَارِكَةٍ، ثُمَّ قِيلَ: لِكُلِّ مَنْ وَاظَبَ عَلَى مُطَالَبَةِ أَمْرٍ أَنَّهُ قَامَ بِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ قِيَامٌ الثَّانِي: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْقِيَامُ فِي اللُّغَةِ بِمَعْنَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، وَذَكَرْنَا ذَلِكَ في قوله تعالى: يُقِيمُونَ الصَّلاةَ [البقرة: ٣] ومنه قوله دِيناً قِيَماً [الأنعام: ١٦١] أَيْ دَائِمًا ثَابِتًا لَا يُنْسَخُ فَمَعْنَى قَوْلِهِ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً أَيْ دَائِمًا ثَابِتًا فِي مُطَالَبَتِكَ إِيَّاهُ بِذَلِكَ الْمَالِ.

Birinci Mesele: 'Kāim' lafzında iki vecih vardır: Onlardan bir kısmı onu hakiki manasına hamletmiştir. Süddî şöyle demiştir: Yani onunla birlikte bulunmak ve peşini bırakmamak suretiyle tepesinde dikilip durmadıkça [vermez] demektir. Mana: O, ancak sen başında dikili durduğun sürece ona verdiğini itiraf eder; mühlet verip ertelersen inkâr eder. Onlardan bir kısmı ise 'kāim' lafzını mecazi manasına hamletmiş, sonra da bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbas bu kıyamdan muradın ısrar etmek, hasımlaşmak, alacağını sıkıştırmak ve talep etmek olduğunu söylemiştir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Bunun aslı şudur: Bir şeyi talep eden kimse onun peşinde ayakta durur (kāim olur), onu terk eden ise ondan oturup kalır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Dosdoğru bir topluluk” [Âl-i İmrân 113] yani Allah'ın emriyle amel eden ve onu terk etmeyen topluluk buyruğudur. Sonra bir işi talep etmeye devam eden her kimse hakkında, orada fiilî bir kıyam (ayakta durma) olmasa bile o işi ayakta tuttu (kāme bihî) denilmiştir. İkincisi: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Lügatte kıyam, devam ve sebat manasındadır; bunu Allah Teâlâ'nın: { يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılarlar” [Bakara 3] buyruğunda zikretmiştik. Nitekim: { دِيناً قِيَماً } “Dosdoğru bir din” [En'âm 161] yani nesh olunmayan, daim ve sabit bir din buyruğu da bundandır. O halde O'nun: { إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } sözünün manası: 'O malı ondan talep etmede sürekli ve sebatkâr olduğun müddetçe' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ وبِدِينارٍ الْعَيْنُ وَالدَّيْنُ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَأْتَمِنُ غَيْرَهُ عَلَى الْوَدِيعَةِ وَعَلَى الْمُبَايَعَةِ وَعَلَى الْمُقَارَضَةِ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ وَالْمَنْقُولُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ حَمَلَهُ عَلَى الْمُبَايَعَةِ، فَقَالَ مِنْهُمْ مَنْ تُبَايِعُهُ بِثَمَنِ الْقِنْطَارِ فَيُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ تُبَايِعُهُ بِثَمَنِ الدِّينَارِ فَلَا

İkinci Mesele: { مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ } ve { وبِدِينارٍ } buyruklarının kapsamına hem aynî mal hem de borç girer; zira insan başkasına vedia (emanet) hususunda da, alışveriş hususunda da, mukarada (kredi/ortaklık) hususunda da güvenebilir. Ayette bunu belirleyen bir husus yoktur. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre o bunu alışverişe hamletmiş ve şöyle demiştir: 'Onlardan kimi vardır ki ona kantar bedeliyle vadeli satış yaparsın da onu sana öder; onlardan kimi de vardır ki ona bir dinar bedeliyle satış yaparsın da

يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَنَقَلْنَا أَيْضًا أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَنَّ رَجُلًا أَوْدَعَ مَالًا كَثِيرًا/ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَمَالًا قَلِيلًا عِنْدَ فِنْحَاصِ بْنِ عَازُورَاءَ، فَخَانَ هَذَا الْيَهُودِيُّ فِي الْقَلِيلِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ أَدَّى الْأَمَانَةَ، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ الْأَقْسَامِ.

onu sana ödemez.' Yine ayetin bir adamın Abdullah b. Selâm'a çok mal, Finhâs b. Âzûrâ'ya ise az mal emanet bırakması, bu Yahudinin az malda hıyanet edip Abdullah b. Selâm'ın ise emaneti yerine getirmesi hakkında indiğini de nakletmiştik. Böylece lafzın bütün kısımlara muhtemel olduğu sabit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَالْمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِحْلَالَ وَالْخِيَانَةَ هُوَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ لَيْسَ عَلَيْنَا فِيمَا أَصَبْنَا مِنْ أَمْوَالِ الْعَرَبِ سَبِيلٌ. وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Bu onların: 'Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur' demelerindendir” buyurmuştur. Mana şudur: O helal sayma ve hıyanet, onların 'Arapların mallarından elde ettiğimiz şeylerde bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur' demeleri sebebiyledir. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ اعْتَقَدَ الْيَهُودُ هَذَا الِاسْتِحْلَالَ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ مُبَالِغُونَ فِي التَّعَصُّبِ لِدِينِهِمْ، فَلَا جَرَمَ يَقُولُونَ: يَحِلُّ قَتْلُ الْمُخَالِفِ وَيَحِلُّ أَخْذُ مَالِهِ بِأَيِّ طَرِيقٍ كَانَ

Birinci Mesele: Yahudilerin bu helal saymayı benimsemelerine sebep olan husus hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Onlar dinleri hususunda aşırı taassup sahibidirler; dolayısıyla muhalif olanı öldürmenin ve hangi yolla olursa olsun malını almanın helal olduğunu söylerler.

وَرُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ ﵇: «كَذَبَ أَعْدَاءُ اللَّهِ مَا مِنْ شَيْءٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِلَّا وَهُوَ تَحْتَ قَدَمَيَّ، إِلَّا الْأَمَانَةَ فَإِنَّهَا مُؤَدَّاةٌ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ»

Rivayette nakledildiğine göre bu ayet nazil olduğunda [Peygamber] -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: «Allah'ın düşmanları yalan söylemiştir! Cahiliye döneminde olan her şey şu iki ayağımın altındadır; emanet müstesna, zira o iyiye de kötüye de mutlaka ödenir.»

الثَّانِي: أن الْيَهُودُ قَالُوا نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] وَالْخَلْقُ لَنَا عَبِيدٌ فَلَا سَبِيلَ لِأَحَدٍ عَلَيْنَا إِذَا أَكَلْنَا أَمْوَالَ عَبِيدِنَا الثَّالِثُ: أَنَّ الْيَهُودَ إِنَّمَا ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ لَا مُطْلَقًا لِكُلِّ مَنْ خَالَفَهُمْ، بَلْ لِلْعَرَبِ الَّذِينَ آمَنُوا بِالرَّسُولِ ﷺ،

İkincisi: Yahudiler: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide 18] demişlerdir; yaratılmışlar ise bizim kölelerimizdir, dolayısıyla kölelerimizin mallarını yediğimizde hiç kimsenin bizim aleyhimize bir yolu (sorumluluğu) olamaz. Üçüncüsü: Yahudiler bu sözü kendilerine muhalif olan herkese mutlak olarak değil, bilakis Resûl'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- iman eden Araplar için söylemişlerdir.

رُوِيَ أَنَّ الْيَهُودَ بَايَعُوا رِجَالًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا أَسْلَمُوا طَالَبُوهُمْ بِالْأَمْوَالِ فَقَالُوا: لَيْسَ لَكُمْ عَلَيْنَا حَقٌّ لِأَنَّكُمْ تَرَكْتُمْ دِينَكُمْ،

Rivayet edildiğine göre Yahudiler Cahiliye devrinde birtakım adamlarla alışveriş yapmışlardı. Onlar Müslüman olunca Yahudilerden mallarını talep ettiler; Yahudiler de: 'Bizim üzerimizde sizin hiçbir hakkınız yoktur, çünkü siz dininizi terk ettiniz' dediler.

وَأَقُولُ: مِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنَّهُ كَانَ مِنْ مَذْهَبِ الْيَهُودِ أَنَّ مَنِ انْتَقَلَ مِنْ دِينٍ بَاطِلٍ إِلَى دِينٍ آخَرَ بَاطِلٍ كَانَ فِي حُكْمِ الْمُرْتَدِّ، فَهُمْ وَإِنِ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْعَرَبَ كُفَّارٌ إِلَّا أَنَّهُمْ لَمَّا اعْتَقَدُوا فِي الْإِسْلَامِ أَنَّهُ كُفْرٌ حَكَمُوا عَلَى الْعَرَبِ الَّذِينَ أَسْلَمُوا بِالرِّدَّةِ.

Ben de derim ki: Yahudilerin mezhebine göre batıl bir dinden başka bir batıl dine geçen kimsenin mürted hükmünde olması muhtemeldir. Onlar Arapların kâfir olduğuna inansalar da İslam'ın da küfür olduğuna inandıkları için Müslüman olan Arapların irtidat ettiğine hükmetmişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نَفْيُ السَّبِيلِ الْمُرَادُ مِنْهُ نَفْيُ الْقُدْرَةِ عَلَى الْمُطَالَبَةِ وَالْإِلْزَامِ. قَالَ تَعَالَى: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [التَّوْبَةِ: ٩١] وَقَالَ: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا [النِّسَاءِ: ١٤١] وَقَالَ: وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ [الشُّورَى: ٤١، ٤٢] .

İkinci Mesele: 'Sebîl'in nefyedilmesinden murat, talep etme ve bağlayıcı kılma gücünün nefyedilmesidir. Allah Teâlâ: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” [Tevbe 91] buyurmuştur. Yine: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kâfirlere müminlerin aleyhine asla bir yol vermeyecektir” [Nisâ 141] buyurmuştur. Yine: { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine bir yol yoktur. Yol ancak insanlara zulmedenlerin aleyhinedir” [Şûrâ 41-42] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (الْأُمِّيُّ) مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمِّ، وَسُمِّيَ النَّبِيُّ ﷺ أُمِّيًّا قِيلَ لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَكْتُبُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأُمَّ أَصْلُ الشَّيْءِ فَمَنْ لَا يَكْتُبُ فَقَدْ بَقِيَ عَلَى أَصْلِهِ فِي أَنْ لَا يَكْتُبَ، وَقِيلَ: نُسِبَ إِلَى مَكَّةَ وَهِيَ أُمُّ الْقُرَى.

Üçüncü Mesele: 'Ümmî', 'ümm' (anne) kelimesine mensuptur. Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- ümmî denilmiştir; denildiğine göre bunun sebebi yazı yazmamasıdır; zira anne bir şeyin aslıdır, dolayısıyla yazmayan kimse yazmama hususunda aslı üzere kalmıştır. Bir görüşe göre de şehirlerin anası olan Mekke'ye (Ümmü'l-Kurâ) nispet edilmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ جَوَازَ الْخِيَانَةِ مَعَ الْمُخَالِفِ مَذْكُورٌ فِي التَّوْرَاةِ وَكَانُوا كَاذِبِينَ فِي ذَلِكَ وَعَالِمِينَ بِكَوْنِهِمْ كَاذِبِينَ فِيهِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ خِيَانَتُهُ أَعْظَمَ وَجُرْمُهُ أَفْحَشَ الثَّانِي: أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ كَوْنَ الْخِيَانَةِ مُحَرَّمَةً الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَا عَلَى الْخَائِنِ مِنَ الْإِثْمِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” buyurmuştur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlar muhalife hıyanet etmenin caiz olduğunun Tevrat'ta zikredildiğini söylemişlerdir; onlar bu hususta yalancı idiler ve yalancı olduklarını da biliyorlardı. Kim böyle olursa onun hıyaneti daha büyük, cürmü daha çirkin olur. İkincisi: Onlar hıyanetin haram olduğunu bilmektedirler. Üçüncüsü: Onlar hainin üzerindeki günahı bilmektedirler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ.

Sonra Allah Teâlâ: { بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Hayır! Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa, şüphesiz Allah sakınanları sever” buyurmuştur.