Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَجَابَ الْقَاضِي وَقَالَ: بَلْ كَانَ مَوْجُودًا وَإِنَّمَا وُجِدَ بَعْدَ حَيَاتِهِ، وَلَيْسَتِ الْحَيَاةُ نَفْسَ آدَمَ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ آدَمَ ﵇ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ مُجَرَّدِ الْأَجْسَامِ الْمُشَكَّلَةِ بِالشَّكْلِ الْمَخْصُوصِ، بَلْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ هُوِيَّةٍ أُخْرَى مَخْصُوصَةٍ وَهِيَ: إِمَّا الْمِزَاجُ الْمُعْتَدِلُ، أَوِ النَّفْسُ، وَيَنْجَرُّ الْكَلَامُ مِنْ هَذَا الْبَحْثِ إِلَى أَنَّ النَّفْسَ مَا هِيَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا مِنْ أَغْمَضِ الْمَسَائِلِ.

Kadı cevap verip şöyle demiştir: 'Aksine mevcuttu; o ancak hayatından sonra vücut buldu. Hayat ise Âdem'in kendisi değildir.' Bu [cevap] zayıftır; çünkü Âdem -aleyhisselâm- yalnızca belirli bir surette şekillendirilmiş cisimlerden ibaret değildir. Bilakis o, başka özel bir hüviyetten ibarettir ki o da ya mutedil mizaçtır ya da nefistir. Söz bu incelemeden hareketle nefsin ne olduğu meselesine intikal eder ki bunun en kapalı meselelerden biri olduğunda şüphe yoktur.

الْجَوَابُ: الصَّحِيحُ أَنْ يُقَالَ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْهَيْكَلُ بِحَيْثُ سَيَصِيرُ آدَمُ عَنْ قَرِيبٍ سَمَّاهُ آدَمَ ﵇ قَبْلَ ذَلِكَ، تَسْمِيَةً لِمَا سَيَقَعُ بِالْوَاقِعِ.

Doğru cevap şöyle denilmesidir: O heykel yakında Âdem olacak bir durumda olduğu için, vuku bulacak olanı gerçekleşmiş olanın ismiyle isimlendirme kabilinden, bundan önce onu Âdem -aleyhisselâm- olarak isimlendirmiştir.

وَالْجَوَابُ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ يُفِيدُ تَرَاخِيَ هَذَا الْخَبَرِ عَنْ ذَلِكَ الْخَبَرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [البلد: ١٧] وَيَقُولُ الْقَائِلُ: أَعْطَيْتُ زَيْدًا الْيَوْمَ أَلْفًا ثُمَّ أَعْطَيْتُهُ أَمْسِ أَلْفَيْنِ، وَمُرَادُهُ: أَعْطَيْتُهُ الْيَوْمَ أَلْفًا، ثُمَّ أَنَا أُخْبِرُكُمْ أَنِّي أَعْطَيْتُهُ أَمْسِ أَلْفَيْنِ فَكَذَا قَوْلُهُ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ أَيْ صَيَّرَهُ خَلْقًا سَوِيًّا ثُمَّ إِنَّهُ يُخْبِرُكُمْ أَنِّي إِنَّمَا خَلَقْتُهُ بِأَنْ قُلْتُ لَهُ كُنْ.

Üçüncü Cevap: O'nun { ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [el-Beled 17] “Sonra da iman edenlerden oldu” buyruğunda olduğu gibi, bu haberin diğer haberden sonra geldiğini ifade eder. Nitekim konuşan bir kimse: 'Zeyd'e bugün bin [dirhem] verdim, sonra dün ona iki bin [dirhem] verdim' der ve bununla: 'Ona bugün bin verdim, sonra da dün ona iki bin verdiğimi size haber veriyorum' manasını kasteder. İşte O'nun { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Onu topraktan yarattı” yani onu tastamam bir yaratılış kıldı; sonra da 'Ben onu ancak kendisine 'Ol!' demek suretiyle yarattım' diye size haber vermektedir [ifadesi de böyledir].

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَكَانَ فَلَمْ يَقُلْ كَذَلِكَ بَلْ قَالَ: كُنْ فَيَكُونُ.

Beşinci Mesele: Ayette başka bir müşkül daha vardır; o da [cümle yapısının] 'Sonra ona 'Ol!' dedi, o da oldu' şeklinde olması gerekirken böyle denilmeyip, { كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol!' der, o da hemen oluverir” buyrulmuş olmasıdır.

وَالْجَوَابُ: تَأْوِيلُ الْكَلَامِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَكَانَ.

Cevap: Sözün tevili; 'Sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverir, nitekim oldu' şeklindedir.

وَاعْلَمْ يَا مُحَمَّدُ أَنَّ مَا قَالَ لَهُ رَبُّكَ كُنْ فَإِنَّهُ يَكُونُ لا محالة.

Bil ki ey Muhammed! Rabbinin kendisine 'Ol!' dediği her şey muhakkak oluverir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 60]

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠)

{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } (60) “[Bu] Rabbinden olan haktır; öyleyse şüpheye düşenlerden olma!”

وفيه مسائل:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ، وَالزَّجَّاجُ قَوْلُهُ الْحَقُّ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالْمَعْنَى: الَّذِي أَنْبَأْتُكَ مِنْ قِصَّةِ عِيسَى ﵇، أَوْ ذَلِكَ النَّبَأُ فِي أَمْرِ عِيسَى ﵇ الْحَقُّ فَحُذِفَ لِكَوْنِهِ/ مَعْلُومًا، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ هُوَ اسْتِئْنَافٌ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْكَلَامِ، وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ مِنْ رَبِّكَ وَهَذَا كَمَا تَقُولُ الْحَقُّ مِنَ اللَّهِ، وَالْبَاطِلُ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْحَقُّ، رُفِعَ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ أَيْ جَاءَكَ الْحَقُّ.

Birinci Mesele: Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: O'nun { الْحَقُّ } “Hak” buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir (yüklemidir). Mana şöyledir: 'İsa'nın -aleyhisselâm- kıssasından sana haber verdiğim şey haktır' veya 'İsa'nın -aleyhisselâm- durumu hakkındaki o haber haktır.' Bilindiği için [mübteda] hazfedilmiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Bu, sözün tamamlanmasından sonra gelen yeni bir cümledir (isti'nâf), haberi ise { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbindendir” buyruğudur. Bu tıpkı 'Hak Allah'tandır, batıl ise şeytandandır' demen gibidir. Diğerleri ise şöyle demiştir: { الْحَقُّ } lafzı, gizli bir fiil ile merfu kılınmıştır; yani 'Sana hak geldi.'

وَقِيلَ: أَيْضًا إِنَّهُ مَرْفُوعٌ بِالصِّفَةِ وَفِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ فَلَا تَكُنْ.

Yine şöyle de denilmiştir: O sıfat ile merfudur ve onda takdim-tehir (öne alma-sonraya bırakma) vardır; takdiri: 'Hak Rabbindendir, öyleyse olma!' şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الِامْتِرَاءُ الشَّكُّ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ مَرَيْتُ النَّاقَةَ وَالشَّاةَ إِذَا حَلَبْتَهَا فَكَأَنَّ الشَّاكَّ يَجْتَذِبُ بِشَكِّهِ مِرَاءً كَاللَّبَنِ الَّذِي يُجْتَذَبُ عِنْدَ الْحَلْبِ، يُقَالُ قَدْ مَارَى فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا جَادَلَهُ، كَأَنَّهُ يَسْتَخْرِجُ غَضَبَهُ، وَمِنْهُ قِيلُ الشُّكْرُ يَمْتَرِي الْمَزِيدَ أَيْ يَجْلِبُهُ.

İkinci Mesele: İmtirâ (اَلِامْتِرَاءُ), şüphe demektir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bu, Arapların sağdığı zaman 'Deveyi ve koyunu sağdım' (مَرَيْتُ النَّاقَةَ وَالشَّاةَ) sözünden alınmıştır. Sanki şüphe eden kişi, şüphesiyle, sağım esnasında çekilip çıkarılan süt gibi bir çekişmeyi kendine çekmektedir. Bir kimse biriyle tartıştığı zaman, sanki onun öfkesini çekip çıkarıyormuş gibi 'Filan filanla münakaşa etti/tartıştı' (مَارَى فُلَانٌ فُلَانًا) denilir. Nitekim 'Şükür fazlalığı çeker/celbeder' (الشُّكْرُ يَمْتَرِي الْمَزِيدَ) sözü de buradan gelmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْحَقِّ تَأْوِيلَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الَّذِي أَنْزَلْتُ عَلَيْكَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ خَبَرِ عِيسَى ﵇ لَا مَا قَالَتِ النَّصَارَى وَالْيَهُودُ، فَالنَّصَارَى قَالُوا: إِنَّ مَرْيَمَ وَلَدَتْ إِلَهًا، وَالْيَهُودُ رَمَوْا مَرْيَمَ ﵍ بِالْإِفْكِ وَنَسَبُوهَا إِلَى يُوسُفَ النَّجَّارِ، فَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الَّذِي أُنْزِلَ فِي الْقُرْآنِ هُوَ الْحَقُّ ثُمَّ نَهَى عَنِ الشَّكِّ فِيهِ، وَمَعْنَى مُمْتَرِي مُفْتَعِلٌ مِنَ الْمِرْيَةِ وَهِيَ الشَّكُّ.

Üçüncü Mesele: Hak hususunda iki tevil vardır: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Kastedilen, İsa -aleyhisselâm- haberinden sana indirdiğim bu şeyin, Hristiyanların ve Yahudilerin söylediği gibi değil, hak olduğudur. Hristiyanlar 'Meryem bir ilah doğurdu' demiş, Yahudiler ise Meryem'e -aleyhisselâm- iftira atıp onu Marangoz Yûsuf'a nispet etmişlerdir. Allah Teâlâ Kur'an'da indirilen bu bilginin hak olduğunu beyan etmiş, sonra da onda şüphe etmekten nehyetmiştir. Mümterî (مُمْتَرِي) kelimesinin anlamı ise şüphe demek olan mirye (مِرْيَة) kökünden ifti'âl babında bir kelimedir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْحَقَّ فِي بَيَانِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْمَثَلِ وَهُوَ قِصَّةُ آدَمَ ﵇ فَإِنَّهُ لَا بَيَانَ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَلَا بُرْهَانَ أَقْوَى مِنَ التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْوَاقِعَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci Görüş: Kastedilen, bu meselenin açıklanmasında hakkın, zikrettiğimiz misal yani Âdem'in -aleyhisselâm- kıssası olduğudur. Zira bu mesele için bu vakıaya sarılmaktan daha güçlü bir açıklama ve delil yoktur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ خِطَابٌ فِي الظَّاهِرِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، وَهَذَا بِظَاهِرِهِ يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ شَاكًّا فِي صِحَّةِ مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْجَوَابِ عَنْهُ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْخِطَابُ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ مَعَ النَّبِيِّ ﵊ إِلَّا أَنَّهُ فِي الْمَعْنَى مَعَ الْأُمَّةِ قَالَ تَعَالَى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطَّلَاقِ: ١] وَالثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﵊ وَالْمَعْنَى: فَدُمْ عَلَى يَقِينِكَ، وَعَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنْ ترك الامتراء.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Öyleyse şüpheye düşenlerden olma!” buyruğu zahirde Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] iledir. Bu ise zahiri itibarıyla onun kendisine indirilen şeyin sıhhati hususunda şüphe içinde olmasını gerektirir ki bu caiz değildir. İnsanlar buna verilecek cevap hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir kısmı şöyle demiştir: Hitap zahirde Peygamber -aleyhisselâm- ile olsa da, manada ümmet iledir; nitekim Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [et-Talâk 1] “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” buyurmuştur. İkincisi: O Peygamber'e -aleyhisselâm- hitaptır ve manası: 'Yakînin (kesin inancın) üzere ve şüpheyi terk etme hususundaki halin üzere sebat et!' demektir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٦١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 61]

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١)

{ فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } (61) “Sana gelen ilimden sonra, artık kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: 'Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra lanetleşelim de Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım!'”

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ وُجُوهًا مِنَ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ النَّصَارَى/ بِالزَّوْجَةِ وَالْوَلَدِ، وَأَتْبَعَهَا بِذِكْرِ الْجَوَابِ عَنْ جَمِيعِ شُبَهِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ التَّامِّ، وَخَتَمَ الْكَلَامَ بِهَذِهِ النُّكْتَةِ الْقَاطِعَةِ لِفَسَادِ كَلَامِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَلْزَمْ مِنْ عَدَمِ الْأَبِ وَالْأُمِّ الْبَشَرِيَّيْنِ لِآدَمَ ﵇ أَنْ يَكُونَ ابْنًا لِلَّهِ تَعَالَى لَمْ يَلْزَمْ مِنْ عَدَمِ الْأَبِ الْبَشَرِيِّ لِعِيسَى ﵇ أَنْ يَكُونَ ابْنًا لِلَّهِ، تعالى الله عَنْ ذَلِكَ وَلَمَّا لَمْ يَبْعُدِ انْخِلَاقُ آدَمَ ﵇ مِنَ التُّرَابِ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا انْخِلَاقُ عِيسَى ﵇ مِنَ الدَّمِ الَّذِي كَانَ يَجْتَمِعُ فِي رَحِمِ أُمِّ عِيسَى ﵇، وَمَنْ أَنْصَفَ وَطَلَبَ الْحَقَّ، عَلِمَ أَنَّ الْبَيَانَ قَدْ بَلَغَ إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ حَاجَّكَ بَعْدَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ وَالْجَوَابَاتِ اللَّائِحَةِ فَاقْطَعِ الْكَلَامَ مَعَهُمْ وَعَامِلْهُمْ بِمَا يُعَامَلُ بِهِ الْمُعَانِدُ، وَهُوَ أَنْ تَدْعُوَهُمْ إِلَى الْمُلَاعَنَةِ فَقَالَ: فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، ثُمَّ هَاهُنَا مسائل:

Bil ki Allah Teâlâ bu surenin başında Hristiyanların eş ve çocuk isnadı sözlerinin bozukluğuna dair kesin delillerin çeşitlerini açıklamış, ardından eksiksiz bir tahkik yoluyla onların bütün şüphelerinin cevabını zikretmiş ve sözü onların iddialarının bozukluğunu kesin olarak ortaya koyan şu nükte ile noktalamıştır: Âdem'in -aleyhisselâm- beşerî bir babası ve annesinin bulunmayışı onun Allah Teâlâ'nın oğlu olmasını gerektirmediği gibi, İsa'nın -aleyhisselâm- beşerî bir babasının bulunmayışı da onun Allah'ın oğlu olmasını gerektirmez —Allah bundan münezzehtir—. Âdem'in -aleyhisselâm- topraktan yaratılması akıldan uzak olmadığı gibi, İsa'nın -aleyhisselâm- annesinin rahminde toplanan kandan yaratılması da akıldan uzak değildir. İnsaflı davranıp hakkı arayan kimse, açıklamanın en son noktaya ulaştığını bilir. İşte bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ حَاجَّكَ } “Artık kim seninle tartışırsa” bu apaçık delillerden ve zahir cevaplardan sonra onlarla konuşmayı kes ve inatçı kimseye yapılan muameleyle muamele et ki o da onları lanetleşmeye (mülâane) davet etmendir; bu sebeple: { فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ } “De ki: 'Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım...'” ayetin sonuna kadar buyurmuştur. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقَ أَنِّي حِينَ كُنْتُ بِخُوَارَزْمَ، أُخْبِرْتُ أَنَّهُ جَاءَ نَصْرَانِيٌّ يَدَّعِي التَّحْقِيقَ وَالتَّعَمُّقَ فِي مَذْهَبِهِمْ، فَذَهَبْتُ إِلَيْهِ وَشَرَعْنَا فِي الْحَدِيثِ وَقَالَ لِي: مَا الدَّلِيلُ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَقُلْتُ لَهُ كَمَا نُقِلَ إِلَيْنَا ظُهُورُ الْخَوَارِقِ عَلَى يَدِ مُوسَى وَعِيسَى وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، نُقِلَ إِلَيْنَا ظُهُورُ الْخَوَارِقِ عَلَى يَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنْ رَدَدْنَا التَّوَاتُرَ، أَوْ قَبِلْنَاهُ لَكِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْمُعْجِزَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى الصِّدْقِ، فَحِينَئِذٍ بَطَلَتْ نُبُوَّةُ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَإِنِ اعْتَرَفْنَا بِصِحَّةِ التَّوَاتُرِ، وَاعْتَرَفْنَا بِدَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ، ثُمَّ إِنَّهُمَا حَاصِلَانِ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ وَجَبَ الِاعْتِرَافُ قَطْعًا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇ ضَرُورَةَ أَنَّ عِنْدَ الِاسْتِوَاءِ فِي الدَّلِيلِ لَا بُدَّ مِنَ الِاسْتِوَاءِ فِي حُصُولِ الْمَدْلُولِ، فَقَالَ النَّصْرَانِيُّ:

Birinci Mesele: Hârizm'de bulunduğum sırada, mezheplerinde derinleştiğini ve tahkik ehli olduğunu iddia eden bir Hristiyanın geldiği bana haber verildi. Yanına gittim ve konuşmaya başladık. Bana: 'Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] peygamberliğine delil nedir?' dedi. Ben de ona şöyle dedim: 'Mûsâ, İsa ve diğer peygamberlerin -aleyhimüsselâm- elinde harikulade olayların ortaya çıkışı bize nasıl nakledildiyse, Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] elinde harikulade hallerin zuhuru da bize öyle nakledilmiştir. Şayet tevatürü reddedersek veya kabul edip de 'Mucize doğruluğa delalet etmez' dersek, bu takdirde diğer bütün peygamberlerin -aleyhimüsselâm- peygamberliği batıl olur. Yok eğer tevatürün sıhhatini ve mucizenin doğruluğa delaletini itiraf edersek —ki bu ikisi Muhammed hakkında da gerçekleşmiştir—, delildeki eşitlik durumunda medlûlün (delil getirilen şeyin) gerçekleşmesinde de eşitliğin zorunlu olması sebebiyle, Muhammed'in -aleyhisselâm- peygamberliğini kesin olarak itiraf etmek vacip olur.' Bunun üzerine Hristiyan şöyle dedi:

أَنَا لَا أَقُولُ فِي عِيسَى ﵇ إِنَّهُ كَانَ نَبِيًّا بَلْ أَقُولُ إِنَّهُ كَانَ إِلَهًا، فَقُلْتُ لَهُ الْكَلَامُ فِي النُّبُوَّةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِمَعْرِفَةِ الْإِلَهِ وَهَذَا الَّذِي تَقُولُهُ بَاطِلٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ الْإِلَهَ عِبَارَةٌ عَنْ مَوْجُودٍ وَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، يَجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ جِسْمًا وَلَا مُتَحَيِّزًا وَلَا عَرَضًا وَعِيسَى عِبَارَةٌ عَنْ هَذَا الشَّخْصِ الْبَشَرِيِّ الْجُسْمَانِيِّ الَّذِي وُجِدَ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَعْدُومًا وَقُتِلَ بَعْدَ أَنْ كَانَ حَيًّا عَلَى قَوْلِكُمْ وَكَانَ طِفْلًا أَوَّلًا، ثُمَّ صَارَ مُتَرَعْرِعًا، ثُمَّ صَارَ شَابًّا، وَكَانَ يَأْكُلُ وَيَشْرَبُ وَيُحْدِثُ وَيَنَامُ وَيَسْتَيْقِظُ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي بَدَاهَةِ الْعُقُولِ أَنَّ الْمُحْدَثَ لَا يَكُونُ قَدِيمًا وَالْمُحْتَاجَ لَا يَكُونُ غَنِيًّا وَالْمُمْكِنَ لَا يَكُونُ وَاجِبًا وَالْمُتَغَيِّرَ لَا يَكُونُ دَائِمًا.

'Ben İsa -aleyhisselâm- hakkında onun bir peygamber olduğunu söylemiyorum, bilakis onun bir ilah olduğunu söylüyorum.' Ben de ona şöyle dedim: 'Peygamberlik hakkındaki sözün, öncelikle ilahın bilinmesinden sonra gelmesi gerekir. Bu söylediğin ise batıldır. Buna delil şudur: İlah; cisim, mekân tutan (mütehayyiz) ve araz olmaması vacip olan, bizzat kendisiyle vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) bir mevcuttan ibarettir. İsa ise yok iken var edilmiş ve sizin sözünüze göre diri iken öldürülmüş, başlangıçta çocuk olup sonra serpilmiş, ardından genç olmuş, yiyip içen, abdest bozan, uyuyan ve uyanan cismanî, beşerî bir şahıstan ibarettir. Aklın apaçık ilkelerinde şu yerleşmiştir ki: Sonradan yaratılan (muhdes) ezeli (kadîm) olamaz, muhtaç olan zengin/müstağni olamaz, mümkün olan zorunlu (vacip) olamaz ve değişen şey baki/daim olamaz.'

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي إِبْطَالِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ أَنَّكُمْ تَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ الْيَهُودَ أَخَذُوهُ وَصَلَبُوهُ وَتَرَكُوهُ حَيًّا عَلَى الْخَشَبَةِ، وَقَدْ مَزَّقُوا ضِلَعَهُ، وَأَنَّهُ كَانَ يَحْتَالُ فِي الْهَرَبِ مِنْهُمْ، وَفِي الِاخْتِفَاءِ عَنْهُمْ، وَحِينَ عَامَلُوهُ بِتِلْكَ الْمُعَامَلَاتِ أَظْهَرَ الْجَزَعَ الشَّدِيدَ، فَإِنْ كَانَ إِلَهًا أَوْ كَانَ الْإِلَهُ حَالًّا فِيهِ أو كان جزءا من الإله حاك فِيهِ، فَلِمَ لَمْ يَدْفَعْهُمْ عَنْ نَفْسِهِ؟ وَلِمَ لَمْ يُهْلِكْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ؟ وَأَيُّ حَاجَةٍ بِهِ إِلَى إِظْهَارِ الْجَزَعِ مِنْهُمْ وَالِاحْتِيَالِ فِي الْفِرَارِ مِنْهُمْ! وَبِاللَّهِ إِنَّنِي لَأَتَعَجَّبُ جِدًّا! إِنَّ الْعَاقِلَ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ وَيَعْتَقِدَ صِحَّتَهُ، فَتَكَادُ أَنْ تَكُونَ بَدِيهَةُ الْعَقْلِ شَاهِدَةً بِفَسَادِهِ.

Bu sözün iptalindeki ikinci vecih şudur: Sizler Yahudilerin onu yakalayıp çarmıha gerdiklerini, kaburgasını yarıp tahtanın üzerinde diri bıraktıklarını, onun ise onlardan kaçmak ve onlardan gizlenmek için çareler aradığını ve ona bu muameleleri yaptıklarında şiddetli bir elem ve panik (ceza') gösterdiğini itiraf ediyorsunuz. Şayet o bir ilah olsaydı veya ilah onda hulûl etmiş olsaydı yahut ilahın bir parçası onda bulunmuş olsaydı; neden onları kendinden savmadı? Neden onları toptan helak etmedi? Onlardan panik göstermeye ve onlardan kaçmak için çareler aramaya ne ihtiyacı vardı! Vallahi ben gerçekten çok şaşıyorum! Akıllı bir kimseye bu sözü söylemek ve bunun doğruluğuna inanmak nasıl yakışır? Neredeyse aklın apaçık zorunluluğu bunun bozukluğuna şahitlik etmektedir.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ الْإِلَهَ هُوَ هَذَا الشَّخْصُ الْجُسْمَانِيُّ الْمُشَاهَدُ، أَوْ يُقَالَ حَلَّ الْإِلَهُ بِكُلِّيَّتِهِ فِيهِ، أَوْ حَلَّ بَعْضُ الْإِلَهِ وَجُزْءٌ مِنْهُ فِيهِ وَالْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ بَاطِلَةٌ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ لَوْ كَانَ هُوَ ذَلِكَ الْجِسْمَ، فَحِينَ قَتَلَهُ الْيَهُودُ كَانَ ذَلِكَ قَوْلًا بِأَنَّ الْيَهُودَ قَتَلُوا إِلَهَ الْعَالَمِ، فَكَيْفَ بَقِيَ الْعَالَمُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ إِلَهٍ! ثُمَّ إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ ذُلًّا وَدَنَاءَةً الْيَهُودُ، فَالْإِلَهُ الَّذِي تَقْتُلُهُ الْيَهُودُ إِلَهٌ فِي غَايَةِ الْعَجْزِ! وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْإِلَهَ بِكُلِّيَّتِهِ حَلَّ فِي هَذَا الْجِسْمِ، فَهُوَ أَيْضًا فَاسِدٌ، لِأَنَّ الْإِلَهَ لَمْ يَكُنْ جِسْمًا وَلَا عَرَضًا امْتَنَعَ حُلُولُهُ فِي الْجِسْمِ، وَإِنْ كَانَ جِسْمًا، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ حُلُولُهُ في جسم آخر عبارة عن اختلاط أجزاءه بِأَجْزَاءِ ذَلِكَ الْجِسْمِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ وُقُوعَ التَّفَرُّقِ فِي أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْإِلَهِ، وَإِنْ كَانَ عَرَضًا كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الْمَحَلِّ، وَكَانَ الْإِلَهُ مُحْتَاجًا إِلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ سُخْفٌ، وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ حَلَّ فِيهِ بَعْضٌ مِنْ أَبْعَاضِ الْإِلَهِ، وَجُزْءٌ مِنْ أَجْزَائِهِ، فَذَلِكَ أَيْضًا مُحَالٌ لِأَنَّ ذَلِكَ الْجُزْءَ إِنْ كَانَ مُعْتَبَرًا فِي الْإِلَهِيَّةِ، فَعِنْدَ انْفِصَالِهِ عَنِ الْإِلَهِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَبْقَى الْإِلَهُ إِلَهًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ معتبر في تحقق الإلهية، لم يكن جزأ مِنَ الْإِلَهِ، فَثَبَتَ فَسَادُ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، فَكَانَ قَوْلُ النَّصَارَى بَاطِلًا.

Üçüncü Vecih: Şöyle ki: Ya ilahın bizzat bu müşahede edilen cismanî şahıs olduğu söylenecektir; ya ilahın bütünüyle onda hulûl ettiği söylenecektir ya da ilahın bir kısmı ve parçasının onda hulûl ettiği söylenecektir. Bu üç kısım da batıldır. Birincisine gelince: Âlemin ilahı şayet o cisim olsaydı, Yahudiler onu öldürdüğünde bu, Yahudilerin âlemin ilahını öldürdüklerini söylemek olurdu; öyleyse âlem bundan sonra nasıl ilahsız kaldı! Ayrıca insanların zillet ve alçaklık bakımından en şiddetlisi Yahudilerdir; öyleyse Yahudilerin öldürdüğü bir ilah son derece aciz bir ilahtır! İkincisine gelince: İlahın bütünüyle bu cisme hulûl etmiş olması da fasittir; zira ilah cisim ve araz olmadığı için onun cisme hulûl etmesi imkânsızdır. Şayet cisim olsaydı, bu durumda onun başka bir cisme hulûl etmesi, parçalarının o cismin parçalarıyla karışmasından ibaret olurdu ki bu da o ilahın parçalarında ayrışmanın vuku bulmasını gerektirirdi. Şayet araz olsaydı bir mekâna muhtaç olurdu ve böylece ilah başkasına muhtaç duruma düşerdi. Bütün bunlar ise saçmalıktır. Üçüncüsüne gelince: Onda ilahın cüzlerinden bir kısmının ve parçalarından bir parçanın hulûl etmiş olması da imkânsızdır; çünkü o parça şayet ilahlıkta muteber bir parça ise, ilahtan ayrıldığında ilahın artık ilah olarak kalmaması gerekirdi. Eğer ilahlığın gerçekleşmesinde muteber değilse, o takdirde ilahtan bir parça olamazdı. Böylece bu kısımların bozukluğu sabit olmuş, Hristiyanların sözü de batıl olmuştur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي بُطْلَانِ قَوْلِ النَّصَارَى مَا ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ عِيسَى ﵇ كَانَ عَظِيمَ الرَّغْبَةِ فِي الْعِبَادَةِ وَالطَّاعَةِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَلَوْ كَانَ إِلَهًا لَاسْتَحَالَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْإِلَهَ لَا يَعْبُدُ نَفْسَهُ، فَهَذِهِ وُجُوهٌ فِي غَايَةِ الْجَلَاءِ وَالظُّهُورِ، دَالَّةٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِهِمْ، ثُمَّ قُلْتُ لِلنَّصْرَانِيِّ: وَمَا الَّذِي دَلَّكَ عَلَى كَوْنِهِ إِلَهًا؟ فَقَالَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ ظُهُورُ الْعَجَائِبِ عَلَيْهِ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ حُصُولُهُ إِلَّا بِقُدْرَةِ الْإِلَهِ تَعَالَى، فَقُلْتُ لَهُ هَلْ تُسَلِّمُ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ

Hristiyanların sözünün butlanına dair dördüncü vecih: İsa'nın -aleyhisselâm- Allah Teâlâ'ya ibadet ve itaate aşırı derecede düşkün olduğu tevatürle sabittir. Şayet o bir ilah olsaydı bu imkânsız olurdu; çünkü ilah kendisine ibadet etmez. İşte bunlar, onların sözlerinin bozukluğuna delalet eden son derece açık ve zahir vecihlerdir. Sonra Hristiyana şöyle dedim: 'Peki onun ilah olduğuna sana delil olan şey nedir?' Dedi ki: 'Buna delil olan şey, onda ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek gibi harikaların zuhur etmesidir; bu ise ancak Allah Teâlâ'nın kudretiyle meydana gelebilir.' Ben de ona dedim ki: 'Delilin bulunmayışından

مِنْ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَدَمُ الْمَدْلُولِ أَمْ لَا؟ فَإِنْ لَمْ تُسَلِّمْ لَزِمَكَ مِنْ نَفْيِ الْعَالِمِ فِي الْأَزَلِ نَفْيُ الصَّانِعِ، وَإِنْ سَلَّمْتَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَدَمُ الْمَدْلُولِ، فأقول: لما جَوَّزْتَ حُلُولَ الْإِلَهِ فِي بَدَنِ عِيسَى ﵇، فَكَيْفَ عَرَفْتَ أَنَّ الْإِلَهَ مَا حَلَّ فِي بَدَنِي وَبَدَنِكَ وَفِي بَدَنِ كُلِّ حَيَوَانٍ وَنَبَاتٍ وَجَمَادٍ؟ فَقَالَ: الْفَرْقُ ظَاهِرٌ، وَذَلِكَ لِأَنِّي إِنَّمَا حَكَمْتُ بِذَلِكَ الْحُلُولِ، لِأَنَّهُ ظَهَرَتْ تِلْكَ الْأَفْعَالُ الْعَجِيبَةُ عَلَيْهِ، وَالْأَفْعَالُ الْعَجِيبَةُ مَا ظَهَرَتْ عَلَى يَدِي وَلَا عَلَى يَدِكَ، فَعَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ الْحُلُولَ مَفْقُودٌ هَاهُنَا، فَقُلْتُ لَهُ: تَبَيَّنَ الْآنَ أَنَّكَ مَا عَرَفْتَ مَعْنَى قَوْلِي إِنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَدَمُ الْمَدْلُولِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ظُهُورَ تِلْكَ الْخَوَارِقِ دَالَّةٌ عَلَى حُلُولِ الْإِلَهِ فِي بَدَنِ عِيسَى: فَعَدَمُ ظُهُورِ تِلْكَ الْخَوَارِقِ مِنِّي وَمِنْكَ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ الدَّلِيلُ، فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ الدَّلِيلِ عَدَمُ الْمَدْلُولِ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ ظُهُورِ تِلْكَ الْخَوَارِقِ مِنِّي وَمِنْكَ عَدَمُ الْحُلُولِ فِي حَقِّي وَفِي حَقِّكَ، وَفِي حَقِّ الْكَلْبِ وَالسِّنَّوْرِ وَالْفَأْرِ ثُمَّ قُلْتُ: إِنَّ مَذْهَبًا يُؤَدِّي الْقَوْلُ بِهِ إِلَى تَجْوِيزِ حُلُولِ ذَاتِ اللَّهِ فِي بَدَنِ الْكَلْبِ وَالذُّبَابِ لَفِي غَايَةِ الْخِسَّةِ وَالرَّكَاكَةِ.

medlûlün de (delalet edilen şeyin) bulunmayışının gerekmeyeceğini kabul ediyor musun, etmiyor musun? Eğer kabul etmezsen, ezelde âlemin bulunmayışından Yaratıcı'nın da bulunmayışını kabul etmen gerekir. Eğer delilin bulunmayışından medlûlün bulunmayışının gerekmeyeceğini kabul edersen, derim ki: İlahın İsa'nın -aleyhisselâm- bedenine hulûlünü caiz gördüğüne göre, ilahın benim bedenime, senin bedenine ve her hayvanın, bitkinin ve cansız varlığın bedenine hulûl etmediğini nereden bildin?' Dedi ki: 'Fark açıktır; zira ben o hulûle ancak onda bu harika fiiller zuhur ettiği için hükmettim; harika fiiller ise ne benim elimde ne de senin elinde zuhur etmemiştir; böylece bildik ki o hulûl burada mevcut değildir.' Ben de ona dedim ki: 'Şimdi anlaşıldı ki sen benim 'Delilin bulunmayışından medlûlün bulunmayışı gerekmez' sözümün manasını anlamamışsın. Zira o harikulade olayların zuhuru ilahın İsa'nın bedenine hulûlüne delildir. O harikulade hallerin benden ve senden zuhur etmeyişinde ise sadece o delilin bulunmaması söz konusudur. Delilin bulunmayışından medlûlün bulunmayışının gerekmeyeceği sabit olduğuna göre, benden ve senden bu harikaların zuhur etmeyişinden, benim hakkımda, senin hakkında, köpeğin, kedinin ve farenin hakkında hulûlün bulunmadığı sonucu çıkmaz.' Sonra dedim ki: 'Savunulması Allah'ın zatının köpeğin ve sineğin bedenine hulûlünü caiz görmeye varan bir mezhep, gerçekten son derece aşağılık ve çürüktür.'

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ قَلْبَ الْعَصَا حَيَّةً، أَبْعَدُ فِي الْعَقْلِ مِنْ إِعَادَةِ الْمَيِّتِ حَيًّا، لِأَنَّ الْمُشَاكَلَةَ/ بَيْنَ بَدَنِ الْحَيِّ وَبَدَنِ الْمَيِّتِ أَكْثَرُ مِنَ الْمُشَاكَلَةِ بَيْنَ الْخَشَبَةِ وَبَيْنَ بَدَنِ الثُّعْبَانِ، فَإِذَا لَمْ يُوجِبْ قَلْبُ الْعَصَا حَيَّةً كَوْنَ مُوسَى إِلَهًا وَلَا ابْنًا لِلْإِلَهِ، فَبِأَنْ لَا يَدُلَّ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى عَلَى الْإِلَهِيَّةِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، وَعِنْدَ هَذَا انْقَطَعَ النَّصْرَانِيُّ وَلَمْ يَبْقَ لَهُ كَلَامٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Beşinci Vecih: Âsânın yılana dönüşmesi, ölünün tekrar hayata döndürülmesinden akıl nazarında daha uzaktır; zira dirinin bedeni ile ölünün bedeni arasındaki benzerlik, ağaç ile ejderhanın bedeni arasındaki benzerlikten daha fazladır. Âsânın yılana dönüşmesi Mûsâ'nın ilah olmasını veya ilahın oğlu olmasını gerektirmediğine göre, ölüleri diriltmenin ilahlığa delalet etmemesi evleviyetle gerekir.' İşte bunun üzerine Hristiyan ilzam oldu (söyleyecek söz bulamadı) ve diyecek hiçbir sözü kalmadı. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا أَوْرَدَ الدَّلَائِلَ عَلَى نَصَارَى نَجْرَانَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى جَهْلِهِمْ، فَقَالَ ﵇: «إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي إِنْ لَمْ تَقْبَلُوا الْحُجَّةَ أَنْ أُبَاهِلَكُمْ» فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ، بَلْ نَرْجِعُ فَنَنْظُرُ فِي أَمْرِنَا ثُمَّ نَأْتِيكَ فَلَمَّا رَجَعُوا قَالُوا لِلْعَاقِبِ: وَكَانَ ذَا رَأْيَهُمْ، يَا عَبْدَ الْمَسِيحِ مَا تَرَى، فَقَالَ: وَاللَّهِ لَقَدْ عَرَفْتُمْ يَا مَعْشَرَ النَّصَارَى أَنَّ مُحَمَّدًا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ، وَلَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْكَلَامِ الْحَقِّ فِي أَمْرِ صَاحِبِكُمْ، وَاللَّهِ مَا بَاهَلَ قَوْمٌ نَبِيًّا قَطُّ فَعَاشَ كَبِيرُهُمْ وَلَا نَبَتَ صَغِيرُهُمْ وَلَئِنْ فَعَلْتُمْ لَكَانَ الِاسْتِئْصَالُ فَإِنْ أَبَيْتُمْ إِلَّا الْإِصْرَارَ عَلَى دِينِكُمْ وَالْإِقَامَةَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، فَوَادِعُوا الرَّجُلَ وَانْصَرِفُوا إِلَى بِلَادِكُمْ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ وَعَلَيْهِ مِرْطٌ مِنْ شَعْرٍ أَسْوَدَ، وَكَانَ قَدِ احْتَضَنَ الْحُسَيْنَ وَأَخَذَ بِيَدِ الْحَسَنِ، وَفَاطِمَةُ تَمْشِي خَلْفَهُ، وَعَلِيٌّ ﵁ خَلْفَهَا، وَهُوَ يَقُولُ، إِذَا دَعَوْتُ فَأَمِّنُوا، فَقَالَ أُسْقُفُّ نَجْرَانَ:

Rivayet edildiğine göre Peygamber -aleyhisselâm- Necran Hristiyanlarına delilleri serdedip de onlar cehaletlerinde ısrar edince, -aleyhisselâm- şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah, hücceti kabul etmediğiniz takdirde sizinle lanetleşmemi (mübâhele yapmamı) bana emretti.» Dediler ki: 'Ey Ebe'l-Kāsım! Aksine biz dönelim, durumumuzu bir değerlendirelim, sonra sana geliriz.' Geri döndüklerinde, görüş sahibi kimseleri olan Âkıb'a: 'Ey Abdülmesîh, ne dersin?' dediler. O da şöyle dedi: 'Vallahi ey Hristiyan topluluğu! Sizler Muhammed'in gönderilmiş bir peygamber olduğunu ve arkadaşınız (İsa) hakkında size hak sözü getirdiğini kesinlikle bildiniz. Vallahi hiçbir topluluk bir peygamberle asla lanetleşmemiştir ki onların ne büyüğü yaşasın ne de küçüğü yetişsin! Şayet bunu yaparsanız kökünüz kurur. Eğer dininizde ısrar etmekten ve üzerinde bulunduğunuz hal üzere kalmaktan başka bir şey kabul etmiyorsanız, bu adamla anlaşın ve memleketinize dönün.' Allah Resûlü [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise üzerinde siyah yünden bir aba (mırt) olduğu halde çıkmıştı; Hüseyin'i kucağına almış, Hasan'ın elinden tutmuştu; Fâtıma arkasından yürüyor, Ali -radıyallâhu anh- da onun arkasından geliyordu. O şöyle buyuruyordu: 'Ben dua ettiğimde siz âmin deyiniz.' Bunun üzerine Necran piskoposu şöyle dedi:

يَا مَعْشَرَ النَّصَارَى، إِنِّي لَأَرَى وُجُوهًا لَوْ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُزِيلَ جَبَلًا مِنْ مَكَانِهِ لَأَزَالَهُ بِهَا، فَلَا تَبَاهَلُوا فَتَهْلِكُوا وَلَا يَبْقَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ نَصْرَانِيٌّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ قَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ، رَأَيْنَا أَنْ لَا نُبَاهِلَكَ وَأَنْ نُقِرَّكَ عَلَى دِينِكَ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: فَإِذَا أَبَيْتُمُ الْمُبَاهَلَةَ فَأَسْلِمُوا، يَكُنْ لَكُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ، وَعَلَيْكُمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَأَبَوْا، فَقَالَ:

'Ey Hristiyan topluluğu! Ben öyle yüzler görüyorum ki şayet Allah'tan bir dağı yerinden kaldırmasını isteseler, onlar hürmetine onu muhakkak yerinden kaldırır. Sakın lanetleşmeyin, yoksa helak olursunuz ve kıyamet gününe kadar yeryüzünde hiçbir Hristiyan kalmaz!' Sonra şöyle dediler: 'Ey Ebe'l-Kāsım! Seninle lanetleşmemeye ve seni dinin üzere bırakmaya karar verdik.' Bunun üzerine [Allah'ın] salâtları onun üzerine olsun şöyle buyurdu: «Madem lanetleşmekten kaçındınız, o halde Müslüman olun; Müslümanların lehine olan sizin de lehinize, onların aleyhine olan sizin de aleyhinize olsun.» Onlar bundan da kaçındılar. Bunun üzerine şöyle buyurdu:

فَإِنِّي أُنَاجِزُكُمُ الْقِتَالَ، فَقَالُوا مَا لَنَا بِحَرْبِ الْعَرَبِ طَاقَةٌ، وَلَكِنْ نُصَالِحُكَ عَلَى أَنْ لَا تَغْزُوَنَا وَلَا تَرُدَّنَا عَنْ دِينِنَا، عَلَى أَنْ نُؤَدِّيَ إِلَيْكَ فِي كُلِّ عَامٍ أَلْفَيْ حُلَّةٍ: أَلْفًا فِي صَفَرٍ، وَأَلْفًا فِي رَجَبٍ، وَثَلَاثِينَ دِرْعًا عَادِيَّةً مِنْ حَدِيدٍ، فَصَالَحَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، وَقَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّ الْهَلَاكَ قَدْ تَدَلَّى عَلَى أَهْلِ نَجْرَانَ، ولو لاعنوا لَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ، وَلَاضْطَرَمَ عَلَيْهِمُ الْوَادِي نَارًا، وَلَاسْتَأْصَلَ اللَّهُ نَجْرَانَ وَأَهْلَهُ، حَتَّى الطَّيْرَ عَلَى رؤوس الشَّجَرِ، وَلَمَا حَالَ الْحَوْلُ عَلَى النَّصَارَى كُلِّهِمْ حَتَّى يَهْلِكُوا،

«O halde sizinle savaşa girişirim.» Dediler ki: 'Bizim Araplarla savaşmaya gücümüz yetmez; fakat bizimle savaşmaman ve bizi dinimizden döndürmemen şartıyla, sana her yıl bini safer ayında, bini de recep ayında olmak üzere iki bin takım elbise (hulle) ve Âd kavminden kalma demirden otuz zırh ödememiz üzere seninle sulh yapalım.' Onlarla bu şart üzere sulh yaptı ve şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki helak Necran halkının tepesine kadar sarkmıştı; şayet lanetleşselerdi maymunlara ve domuzlara dönüştürülürlerdi, vadi üzerlerine ateş kesilirdi ve Allah, ağaçların tepesindeki kuşlara varıncaya kadar Necran'ı ve ahalisini kökünden yok ederdi; bir yıl bile geçmeden Hristiyanların hepsi helak olup giderdi.»

وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا خَرَجَ فِي الْمِرْطِ الْأَسْوَدِ، فَجَاءَ الْحَسَنُ ﵁ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ جَاءَ الْحُسَيْنُ ﵁ فَأَدْخَلَهُ ثُمَّ فَاطِمَةُ، ثُمَّ عَلِيٌّ ﵄ ثُمَّ قَالَ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الْأَحْزَابِ: ٣٣]

Rivayet edildiğine göre Peygamber -aleyhisselâm- siyah abanın içinde çıktığında Hasan -radıyallâhu anh- geldi, onu [abanın içine] aldı; sonra Hüseyin -radıyallâhu anh- geldi, onu da aldı; sonra Fâtıma, sonra Ali -radıyallâhu anhümâ- geldi. Sonra şöyle buyurdu: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } [el-Ahzâb 33] “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ كَالْمُتَّفَقِ عَلَى صِحَّتِهَا بَيْنَ أَهْلِ التَّفْسِيرِ وَالْحَدِيثِ.

Bil ki bu rivayetin sıhhati tefsir ve hadis ehli arasında adeta ittifak edilmiş bir husustur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ أَيْ فِي عِيسَى ﵇، وَقِيلَ: الْهَاءُ تَعُودُ إِلَى الْحَقِّ، في قوله الْحَقُّ

Üçüncü Mesele: { فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ } “Artık kim bu konuda seninle tartışırsa” yani İsa -aleyhisselâm- hakkında. Zamirin { الْحَقُّ } “Hak”

مِنْ رَبِّكَ

sözündeki

[هود: ١٧] مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ [البقرة: ١٤٥] بِأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ ﵇ وَلَيْسَ الْمُرَادُ هَاهُنَا بِالْعِلْمِ نَفْسَ الْعِلْمِ لِأَنَّ الْعِلْمَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ لَا يُؤَثِّرُ فِي ذَلِكَ، بَلِ الْمُرَادُ بِالْعِلْمِ مَا ذَكَرَهُ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ، وَالدَّلَائِلِ الْوَاصِلَةِ إِلَيْهِ بِالْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ، فَقُلْ تَعَالَوْا: أَصْلُهُ تَعَالَيُوا، لِأَنَّهُ تَفَاعَلُوا مِنَ الْعُلُوِّ، فَاسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الْيَاءِ، فَسُكِّنَتْ، ثُمَّ حُذِفَتْ لِاجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ، وَأَصْلُهُ الْعُلُوُّ وَالِارْتِفَاعُ، / فَمَعْنَى تَعَالَى ارْتَفَعَ، إِلَّا أَنَّهُ كَثُرَ فِي الِاسْتِعْمَالِ حَتَّى صَارَ لِكُلِّ مَجِيءٍ، وَصَارَ بِمَنْزِلَةِ هَلُمَّ.

{ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden” ifadesine raci olduğu da söylenmiştir. { مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra” yani İsa'nın Allah'ın kulu ve elçisi -aleyhisselâm- olduğuna dair [ilimden sonra]. Burada ilim ile kastedilen ilmin bizzat kendisi değildir; zira kalbindeki ilim bu konuda tesir etmez; bilakis ilim ile kastedilen, aklî delillerle ve vahiy ve tenzil yoluyla kendisine ulaşan delillerle zikrettiği hususlardır. { فَقُلْ تَعالَوْا } “De ki: 'Gelin!'” kelimesinin aslı 'te'âleyû' (تَعَالَيُوا) dur. Çünkü bu 'uluvv' (yükseklik) kökünden 'tefâ'alû' babıdır; yâ harfi üzerindeki ötre ağır gelmiş, bu yüzden meczum kılınmış, ardından iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Kelimenin aslı yükseklik ve irtifadır; dolayısıyla 'te'âlâ'nın manası 'yükseldi' demektir. Ancak kullanımda çoğalmış, nihayet her türlü gelme eylemi için kullanılır olmuş ve 'helümme' (gel) makamına geçmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ ﵉ كَانَا ابْنَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَعَدَ أَنْ يَدْعُوَ أَبْنَاءَهُ، فَدَعَا الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَا ابْنَيْهِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ [الْأَنْعَامِ: ٨٤] إِلَى قَوْلِهِ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى [الْأَنْعَامِ: ٨٥] وَمَعْلُومٌ أَنَّ عِيسَى ﵇ إِنَّمَا انْتَسَبَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِالْأُمِّ لَا بِالْأَبِ، فَثَبَتَ أَنَّ ابْنَ الْبِنْتِ قَدْ يُسَمَّى ابْنًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Bu ayet, Hasan ve Hüseyin'in -radıyallâhu anhümâ- Allah Resûlü'nün [sallallâhu aleyhi ve sellem] iki oğlu olduğuna delalet etmektedir. Zira o, oğullarını çağırmayı vaat etmiş, sonra da Hasan ve Hüseyin'i çağırmıştır; böylece ikisinin onun oğulları olması vacip olmuştur. Bunu teyit eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın En'âm suresinde: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } [el-En'âm 84] “Onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı...” buyruğundan { وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى } [el-En'âm 85] “Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı ve Îsâ'yı da...” buyruğuna kadar olan ifadesidir. Malumdur ki İsa -aleyhisselâm- İbrâhim'e -aleyhisselâm- babasıyla değil annesiyle nispet edilmiştir. Böylece kızın oğluna da bazen 'oğul' denildiği sabit olmuştur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: كَانَ فِي الرَّيِّ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ: مَحْمُودُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِمْصِيُّ، وَكَانَ مُعَلِّمَ الِاثْنَيْ عَشْرِيَّةَ، وَكَانَ يَزْعُمُ أَنَّ عَلِيًّا ﵁ أَفْضَلُ مِنْ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ سِوَى مُحَمَّدٍ ﵇، قَالَ: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَأَنْفُسَنا نَفْسَ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَدْعُو نَفْسَهُ بَلِ الْمُرَادُ بِهِ غَيْرُهُ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْغَيْرَ كَانَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁، فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ نَفْسَ عَلِيٍّ هِيَ نَفْسُ مُحَمَّدٍ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ، أَنَّ هَذِهِ النَّفْسَ هِيَ عَيْنُ تِلْكَ النَّفْسِ، فَالْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ النَّفْسَ مِثْلُ تِلْكَ النَّفْسِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الِاسْتِوَاءَ فِي جَمِيعِ الْوُجُوهِ، تُرِكَ الْعَمَلُ بِهَذَا الْعُمُومِ فِي حَقِّ النُّبُوَّةِ، وَفِي حَقِّ الْفَضْلِ لِقِيَامِ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ كَانَ نَبِيًّا وَمَا كَانَ عَلِيٌّ كَذَلِكَ، وَلِانْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ كَانَ أَفْضَلَ مِنْ عَلِيٍّ ﵁، فَيَبْقَى فِيمَا وَرَاءَهُ مَعْمُولًا بِهِ، ثُمَّ الْإِجْمَاعُ دَلَّ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ كَانَ أَفْضَلَ مِنْ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ عَلِيٌّ أَفْضَلَ مِنْ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، فَهَذَا وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَيُؤَيِّدُ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، الْحَدِيثُ الْمَقْبُولُ عِنْدَ الْمُوَافِقِ وَالْمُخَالِفِ، وَهُوَ

Beşinci Mesele: Rey'de Mahmûd b. el-Hasen el-Hımsî denilen bir adam vardı ve İsnâaşeriyye'nin muallimi idi. Ali'nin -radıyallâhu anh- Muhammed -aleyhisselâm- dışındaki bütün peygamberlerden daha faziletli olduğunu iddia ederdi. Şöyle derdi: 'Buna delalet eden şey Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ } “Kendimizi ve kendinizi...” buyruğudur. O'nun 'kendimizi' sözüyle kastedilen Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bizzat kendi nefsi değildir; zira insan kendi nefsini çağırmaz, bilakis bununla kastedilen onun dışındaki bir kimsedir. İcma etmişlerdir ki bu diğer şahıs Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu anh- idi. Dolayısıyla ayet, Ali'nin nefsinin Muhammed'in nefsi olduğuna delalet etmiştir. Kastedilen mananın, bu nefsin bizzat o nefsin aynısı olması mümkün değildir; öyleyse kastedilen, bu nefsin o nefsin benzeri olduğudur. Bu ise her bakımdan eşitliği gerektirir. Muhammed'in -aleyhisselâm- peygamber olup Ali'nin böyle olmadığına dair delillerin bulunması ve Muhammed'in -aleyhisselâm- Ali'den -radıyallâhu anh- daha faziletli olduğuna dair icmanın tahakkuk etmesi sebebiyle, peygamberlik ve fazilet hususunda bu umum ile amel terk edilmiştir; bunun dışındaki hususlarda ise amele devam edilir. Sonra icma göstermiştir ki Muhammed -aleyhisselâm- diğer bütün peygamberlerden -aleyhimüsselâm- daha faziletlidir; dolayısıyla Ali'nin de diğer peygamberlerden daha faziletli olması gerekir.' İşte bu ayetin zahiri ile delil getirmenin şekli budur. Sonra o şöyle demiştir: 'Bu ayetle istidlali, muvafık olanın da muhalif olanın da nezdinde makbul olan şu hadis teyit etmektedir ki o da:

قَوْلُهُ ﵇: «مَنْ أَرَادَ أَنْ يَرَى آدَمَ فِي عِلْمِهِ، وَنُوحًا فِي طَاعَتِهِ، وَإِبْرَاهِيمَ فِي خُلَّتِهِ، وَمُوسَى فِي هَيْبَتِهِ، وَعِيسَى فِي صَفْوَتِهِ، فَلْيَنْظُرْ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁»

Peygamber'in -aleyhisselâm-: «Kim Âdem'i ilminde, Nûh'u itaatinde, İbrâhim'i dostluğunda (hılletinde), Mûsâ'yı heybetinde ve İsa'yı safiyetinde görmek isterse, Ali b. Ebî Tâlib'e -radıyallâhu anh- baksın» sözüdür.'

فَالْحَدِيثُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ اجْتَمَعَ فِيهِ مَا كَانَ مُتَفَرِّقًا فِيهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَلِيًّا ﵁ أَفْضَلُ مِنْ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ سِوَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَمَّا سَائِرُ الشِّيعَةِ فَقَدْ كَانُوا قَدِيمًا وَحَدِيثًا يَسْتَدِلُّونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ عَلِيًّا ﵁ مِثْلُ نَفْسِ مُحَمَّدٍ ﵇ إِلَّا فِيمَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَكَانَ نَفْسُ مُحَمَّدِ أَفْضَلَ مِنَ الصَّحَابَةِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ نَفْسُ عَلِيٍّ أَفْضَلَ أَيْضًا مِنْ سَائِرِ الصَّحَابَةِ، هَذَا تَقْدِيرُ كَلَامِ الشِّيعَةِ، وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ كَمَا انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ أَفْضَلُ مِنْ عَلِيٍّ، فَكَذَلِكَ انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ بَيْنَهُمْ قَبْلَ ظُهُورِ هَذَا الْإِنْسَانِ، عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ أَفْضَلُ مِمَّنْ لَيْسَ بِنَبِيٍّ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ عَلِيًّا ﵁ مَا كَانَ نَبِيًّا، فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ كَمَا أَنَّهُ مَخْصُوصٌ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَكَذَلِكَ مَخْصُوصٌ فِي حَقِّ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.

Hadis, onlarda dağınık olan özelliklerin onda toplandığına delalet etmiştir. Bu da Ali'nin -radıyallâhu anh- Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] dışındaki bütün peygamberlerden daha faziletli olduğunu gösterir. Şia'nın diğer kesimlerine gelince, onlar eskiden de yakın zamanda da Ali'nin -radıyallâhu anh-, delilin tahsis ettiği hususlar müstesna, Muhammed'in -aleyhisselâm- nefsi gibi olduğuna bu ayetle delil getirirlerdi. Muhammed'in nefsi sahâbeden —Allah'ın rızası üzerlerine olsun— daha faziletli olduğuna göre, Ali'nin nefsinin de diğer sahâbîlerden daha faziletli olması vacip olurdu. Şia'nın sözünün takdiri budur. Cevap şudur: Müslümanlar arasında Muhammed'in -aleyhisselâm- Ali'den daha faziletli olduğuna dair icma nasıl vaki olmuşsa, bu şahsın ortaya çıkmasından önce peygamberin peygamber olmayandan daha faziletli olduğuna dair de aralarında öylece icma vaki olmuştur. Ali'nin -radıyallâhu anh- peygamber olmadığı hususunda da icma etmişlerdir. Dolayısıyla ayetin zahirinin Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkında tahsis edildiği gibi, diğer bütün peygamberler -aleyhimüsselâm- hakkında da kesin olarak tahsis edildiğini kabul etmek vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ ثُمَّ نَبْتَهِلْ أَيْ نَتَبَاهَلُ، كَمَا يُقَالُ اقْتَتَلَ الْقَوْمُ وَتَقَاتَلُوا وَاصْطَحَبُوا وَتَصَاحَبُوا، وَالِابْتِهَالُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الِابْتِهَالَ هُوَ الِاجْتِهَادُ فِي الدُّعَاءِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِاللَّعْنِ، وَلَا يُقَالُ: ابْتَهَلَ فِي الدُّعَاءِ إِلَّا إِذَا كَانَ هُنَاكَ اجْتِهَادٌ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ عَلَيْهِ بَهْلَةُ اللَّهِ، أَيْ لَعْنَتُهُ وَأَصْلُهُ مَأْخُوذٌ مِمَّا يَرْجِعُ

Altıncı Mesele: O'nun { ثُمَّ نَبْتَهِلْ } “Sonra lanetleşelim” buyruğu, yani karşılıklı lanetleşelim (netebâhel) demektir. Nitekim 'Topluluk birbiriyle savaştı' (اِقْتَتَلَ الْقَوْمُ وَتَقَاتَلُوا) ve 'Birbirine arkadaşlık etti' (اِصْطَحَبُوا وَتَصَاحَبُوا) denilmesi gibidir. İbtihâl (اَلِابْتِهَالُ) lafzında iki vecih vardır: Birincisi: İbtihâl, lanet olmasa bile duada alabildiğine cehd ve gayret göstermektir; ortada bir gayret olmadıkça 'Duada ibtihal etti' denilmez. İkincisi: Bu, onların 'Allah'ın laneti onun üzerine olsun' (عَلَيْهِ بَهْلَةُ اللَّهِ) sözünden alınmıştır ki aslı

إِلَى مَعْنَى اللَّعْنِ، لِأَنَّ مَعْنَى اللَّعْنِ هُوَ الْإِبْعَادُ وَالطَّرْدُ وَبَهَلَهُ اللَّهُ، أَيْ لَعَنَهُ وَأَبْعَدَهُ مِنْ رَحْمَتِهِ مِنْ قَوْلِكَ أَبْهَلَهُ إِذَا أَهْمَلَهُ وَنَاقَةٌ بَاهِلٌ لَا صِرَارَ عَلَيْهَا، بَلْ هِيَ مُرْسَلَةٌ مُخَلَّاةٌ، كَالرَّجُلِ الطَّرِيدِ الْمَنْفِيِّ، وَتَحْقِيقُ مَعْنَى الْكَلِمَةِ: أَنَّ الْبَهْلَ إِذَا كَانَ هُوَ الْإِرْسَالَ وَالتَّخْلِيَةَ فَكَانَ مَنْ بَهَلَهُ اللَّهُ فَقَدْ خَلَّاهُ اللَّهُ وَوَكَلَهُ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنْ وَكَلَهُ إِلَى نَفْسِهِ فَهُوَ هَالِكٌ لَا شَكَّ فِيهِ فَمَنْ بَاهَلَ إِنْسَانًا، فَقَالَ: عَلَيَّ بَهْلَةُ اللَّهِ إِنْ كَانَ كَذَا، يَقُولُ: وَكَلَنِي اللَّهُ إِلَى نَفْسِي، وَفَرَضَنِي إِلَى حَوْلِي وَقُوَّتِي، أَيْ مِنْ كِلَاءَتِهِ وَحِفْظِهِ، كَالنَّاقَةِ الْبَاهِلِ الَّتِي لَا حَافِظَ لَهَا فِي ضَرْعِهَا، فَكُلُّ مَنْ شَاءَ حَلَبَهَا وَأَخَذَ لَبَنَهَا لَا قُوَّةَ لَهَا فِي الدَّفْعِ عَنْ نَفْسِهَا، وَيُقَالُ أَيْضًا: رَجُلٌ بَاهِلٌ، إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ عَصًا، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَيْسَ مَعَهُ مَا يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ يَكُونُ قَوْلُهُ ثُمَّ نَبْتَهِلْ أَيْ ثُمَّ نَجْتَهِدْ فِي الدُّعَاءِ، وَنَجْعَلِ اللَّعْنَةَ عَلَى الْكَاذِبِ وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي يَصِيرُ التَّقْدِيرُ: ثُمَّ نبتهل، أي ثم نلتعن فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ وَهِيَ تَكْرَارٌ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ أَرْبَعٌ.

lanet manasına racidir; zira lanetin manası uzaklaştırmak ve kovmaktır. 'Allah onu kendi haline bıraktı/terk etti' manasındaki 'Ebhelehu' (أَبْهَلَهُ) sözünden hareketle 'Allah ona lanet etti ve rahmetinden uzaklaştırdı' anlamında 'Behelehu'llāh' (بَهَلَهُ اللَّهُ) denir. Başıboş ve memesi bağlanmamış, bilakis kovulup sürülmüş adam gibi salıverilmiş deveye de 'Nâkatün bâhil' (نَاقَةٌ بَاهِلٌ) denir. Kelimenin hakiki manası şudur: Behl (بَهْل) salıvermek ve terk etmek olduğuna göre, Allah'ın behl ettiği kimseyi Allah terk etmiş ve kendi nefsine bırakmış olur; Allah'ın kendi nefsine bıraktığı kimse ise şüphesiz helak olmuştur. Dolayısıyla bir kimse biriyle lanetleşip de 'Eğer durum böyleyse Allah'ın laneti (behletullâh) üzerime olsun' dediğinde, aslında şöyle demiş olur: 'Allah beni nefsimin eline bıraksın, beni O'nun koruma ve gözetiminden [çıkarıp] kendi güç ve kuvvetime havale etsin.' Bu tıpkı memesinde hiçbir koruyucu bulunmayan başıboş deve gibidir ki dileyen herkes onu sağar ve sütünü alır, kendisini savunmaya gücü yetmez. Yine yanında asa bulunmayan adama da 'Racülün bâhil' (رَجُلٌ بَاهِلٌ) denir; bunun manası kendisini savunacak bir şeyi bulunmayan kimsedir. Birinci görüş daha evladır; çünkü bu takdirde O'nun { ثُمَّ نَبْتَهِلْ } sözü 'Sonra duada bütün gayretimizi gösterelim ve laneti yalancının üzerine kılalım' manasında olur. İkinci görüşe göre ise takdir: 'Sonra ibtihal edelim yani karşılıklı lanetleşelim ve laneti yalancıların üzerine kılalım' şeklinde olur ki bu da bir tekrardır. Ayette geriye dört soru kalmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْأَوْلَادُ إِذَا كَانُوا صِغَارًا لَمْ يَجُزْ نُزُولُ الْعَذَابِ بِهِمْ وَقَدْ وَرَدَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَدْخَلَ فِي الْمُبَاهَلَةِ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ ﵉ فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ؟.

Birinci Soru: Çocuklar küçük olduklarında üzerlerine azabın inmesi caiz değildir; oysa rivayette Allah'ın salâtları üzerine olsun Peygamber'in Hasan ve Hüseyin'i -radıyallâhu anhümâ- mübâheleye dahil ettiği varit olmuştur. Öyleyse bundaki fayda nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ عَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى جَارِيَةٌ بِأَنَّ عُقُوبَةَ الِاسْتِئْصَالِ إِذَا نَزَلَتْ بِقَوْمٍ هَلَكَتْ مَعَهُمُ الْأَوْلَادُ وَالنِّسَاءُ، فَيَكُونُ ذَلِكَ فِي حَقِّ الْبَالِغِينَ عِقَابًا، وَفِي حَقِّ الصِّبْيَانِ لَا يَكُونُ عِقَابًا، بَلْ يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى إِمَاتَتِهِمْ وَإِيصَالِ الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ إِلَيْهِمْ وَمَعْلُومٌ أَنَّ شَفَقَةَ الْإِنْسَانِ عَلَى أَوْلَادِهِ وَأَهْلِهِ شَدِيدَةٌ جِدًّا فَرُبَّمَا جَعَلَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ فِدَاءً لَهُمْ وَجُنَّةً لَهُمْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ ﵇ أَحْضَرَ صِبْيَانَهُ وَنِسَاءَهُ مَعَ نَفْسِهِ وَأَمَرَهُمْ بِأَنْ يَفْعَلُوا مِثْلَ ذَلِكَ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَبْلَغَ فِي الزَّجْرِ وَأَقْوَى فِي تَخْوِيفِ الْخَصْمِ، وَأَدَلَّ عَلَى وُثُوقِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ بِأَنَّ الْحَقَّ مَعَهُ.

Cevap: Allah Teâlâ'nın âdeti şöyle cereyan etmiştir ki bir topluluğa kök kurutan azap indiğinde kadınlar ve çocuklar da onlarla birlikte helak olur. Bu durum büluğa erenler hakkında bir ceza olurken, çocuklar hakkında ceza olmaz; bilakis onların vefat ettirilmesi ve kendilerine acı ve hastalıkların isabet ettirilmesi kabilinden olur. Bilinmektedir ki insanın çocuklarına ve ailesine olan şefkati son derece şiddetlidir; hatta insan bazen kendisini onlar için feda eder ve onlara siper kılar. Durum böyle olunca, O -aleyhisselâm- kendisiyle birlikte çocuklarını ve kadınlarını hazır bulundurmuş ve hasmı daha fazla caydırmak, daha şiddetli korkutmak ve kendisinin —Allah'ın salâtları onun ve âlinin üzerine olsun— hak üzere olduğuna dair güvenine daha açık delalet etmek üzere onların da böyle yapmasını emretmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ دَلَّتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ؟.

İkinci Soru: Bu hadise Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] peygamberliğinin sıhhatine delalet etmiş midir?

الْجَوَابُ: أَنَّهَا دَلَّتْ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ ﵇ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ خَوَّفَهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ وَاثِقًا بِذَلِكَ، لَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُ سَعْيًا فِي إِظْهَارِ كَذِبِ نَفْسِهِ لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ: أَنْ يَرْغَبُوا فِي مُبَاهَلَتِهِ، ثُمَّ لَا يَنْزِلُ الْعَذَابُ، فَحِينَئِذٍ كَانَ يَظْهَرُ كَذِبُهُ فِيمَا أَخْبَرَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ مِنْ أَعْقَلِ النَّاسِ، فَلَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَعْمَلَ عَمَلًا يُفْضِي إِلَى ظُهُورِ كَذِبِهِ فَلَمَّا أَصَرَّ عَلَى ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ إِنَّمَا أَصَرَّ عَلَيْهِ لِكَوْنِهِ وَاثِقًا بِنُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا تَرَكُوا مُبَاهَلَتَهُ، فَلَوْلَا أَنَّهُمْ عَرَفُوا مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مَا يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ، وَإِلَّا لَمَا/ أَحْجَمُوا عَنْ مُبَاهَلَتِهِ.

Cevap: O iki vecihten onun -aleyhisselâm- peygamberliğinin sıhhatine delalet etmiştir: Birincisi: O -aleyhisselâm- onları üzerlerine azabın inmesiyle korkutmuştur. Şayet buna tam güveni olmasaydı, bu davranışı kendi yalanını ortaya çıkarmaya çalışmak olurdu. Çünkü onların kendisiyle mübâhele yapmaya razı olmaları, sonra da azabın inmemesi takdirinde haber verdiği hususta yalanı ortaya çıkardı. Bilinmektedir ki Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] insanların en akıllılarındandı; dolayısıyla yalanının ortaya çıkmasına yol açacak bir iş yapması ona yakışmazdı. O bunda ısrar edince anladık ki o ancak üzerlerine azabın ineceğine tam güvendiği için bunda ısrar etmiştir. İkincisi: O kavim onunla mübâhele yapmayı terk ettiğinde, şayet Tevrat ve İncil'den onun peygamberliğine delalet eden hususları bilmemiş olsalardı, onunla mübâhele yapmaktan geri durmazlardı.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا شَاكِّينَ، فَتَرَكُوا مُبَاهَلَتَهُ خَوْفًا مِنْ أَنْ يَكُونَ صَادِقًا فَيَنْزِلَ بِهِمْ مَا ذَكَرَ مِنَ الْعَذَابِ؟.

Eğer: 'Onların şüphe içinde oldukları, bu sebeple onun doğru sözlü olması ve zikrettiği azabın başlarına inmesi korkusuyla onunla lanetleşmeyi terk ettikleri neden söylenemez?' denilirse;

قُلْنَا هَذَا مَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ القوم كانوا يبذلونه النُّفُوسَ وَالْأَمْوَالَ فِي الْمُنَازَعَةِ مَعَ الرَّسُولِ ﵊، وَلَوْ كَانُوا شَاكِّينَ لَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ الثَّانِي: أَنَّهُ قَدْ نُقِلَ عَنْ أُولَئِكَ النَّصَارَى أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّهُ وَاللَّهِ هُوَ النَّبِيُّ الْمُبَشَّرُ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَإِنَّكُمْ لَوْ بَاهَلْتُمُوهُ لَحَصَلَ الِاسْتِئْصَالُ فَكَانَ ذَلِكَ تَصْرِيحًا مِنْهُمْ بِأَنَّ الِامْتِنَاعَ عَنِ الْمُبَاهَلَةِ كَانَ لِأَجْلِ عِلْمِهِمْ بِأَنَّهُ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى.

Deriz ki: Bu iki vecihle reddedilir: Birincisi: O kavim Resûl -aleyhisselâm- ile çekişmede canlarını ve mallarını feda ediyorlardı; şayet şüphe içinde olsalardı bunu yapmazlardı. İkincisi: O Hristiyanlardan şöyle dedikleri nakledilmiştir: 'Vallahi o, Tevrat'ta ve İncil'de müjdelenen peygamberdir; eğer onunla lanetleşirseniz kökünüz kurur.' Dolayısıyla bu, mübâheleden kaçınmalarının, onun Allah Teâlâ katından gönderilmiş bir peygamber olduğunu bilmelerinden kaynaklandığına dair açık bir beyanları olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَلَيْسَ أَنَّ بَعْضَ الْكُفَّارِ اشْتَغَلُوا بِالْمُبَاهَلَةِ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ؟ حَيْثُ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ

Üçüncü Soru: Bazı kâfirler Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile lanetleşmeye girişmemişler midir? Nitekim şöyle demişlerdir: 'Ey Allah'ımız! Eğer bu

الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ

Senin katından gelen hak ise üzerimize gökten taş yağdır...'

[الْأَنْفَالِ: ٣٢] ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يُنْزِلِ الْعَذَابَ بِهِمُ الْبَتَّةَ، فَكَذَا هَاهُنَا، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ نُزُولِ الْعَذَابِ، كَانَ ذَلِكَ مُنَاقِضًا لِقَوْلِهِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٣٣] .

[el-Enfâl 32] Sonra da onların üzerine kesinlikle azap indirmemiştir; öyleyse burada da böyledir. Ayrıca azabın ineceği takdirde bu durum, O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } [el-Enfâl 33] “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” buyruğuna aykırı olurdu.

وَالْجَوَابُ: الْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، فَلَمَّا أَخْبَرَ ﵇ بِنُزُولِ الْعَذَابِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى التَّعْيِينِ وَجَبَ أَنْ يُعْتَقَدَ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ.

Cevap: Hususi olan (hâss), umumi olana (âmm) takdim edilir. O -aleyhisselâm- bu surede bizzat tayin ederek azabın ineceğini haber verdiğinde, meselenin aynen böyle olduğuna inanmak vacip olmuştur.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ هَلْ هُوَ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ أَمْ لَا؟.

Dördüncü Soru: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } kavli kendisinden öncesine bağlı mıdır, yoksa değil midir?

وَالْجَوَابُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: إِنَّهُ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ وَلَا يَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ الْكاذِبِينَ وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ بِأَنَّ هَذَا هُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كَانَ حَقُّ (إِنَّ) أَنْ تَكُونَ مَفْتُوحَةً، إِلَّا أَنَّهَا كُسِرَتْ لِدُخُولِ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ لَهُوَ كَمَا فِي قَوْلِهِ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ [الْعَادِيَاتِ: ١١] وَقَالَ الْبَاقُونَ:

Cevap: Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Bu, öncesine bağlıdır ve { الْكاذِبِينَ } kavli üzerinde vakıf yapmak (durmak) caiz değildir. Ayetin takdiri şöyledir: 'Bunun hak kıssa olduğu hususunda yalancı olanların üzerine Allah'ın lanetini kılalım.' Bu takdire göre (إِنَّ) edatının fethalı (أَنَّ) olması gerekirdi; ancak { لَهُوَ } kavlindeki lâm'ın dahlinden dolayı, tıpkı { إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ } [el-Âdiyât 11] “Şüphesiz Rableri o gün onlardan hakkıyla haberdardır” kavlinde olduğu gibi kesreli okunmuştur.' Diğer âlimler ise şöyle demişlerdir:

الْكَلَامُ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ عَلَى الْكاذِبِينَ وَمَا بَعْدَهُ جُمْلَةٌ أُخْرَى مُسْتَقِلَّةٌ غَيْرُ مُتَعَلِّقَةٍ بِمَا قَبْلَهَا وَاللَّهُ أعلم.

Söz, { عَلَى الْكاذِبِينَ } kavlinde tamamlanmıştır; ondan sonrası ise kendisinden öncesiyle irtibatı olmayan başka, müstakil bir cümledir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 62-63]

إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)

{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) } “Şüphesiz bu, elbette hak kıssanın ta kendisidir. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, elbette mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah o bozguncuları hakkıyla bilendir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُ } “Şüphesiz bu, elbette hak kıssanın ta kendisidir” kavli hakkında] ve bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ إِنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الدَّلَائِلِ، وَمِنَ الدُّعَاءِ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَالْقَصَصُ هُوَ مَجْمُوعُ الْكَلَامِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى مَا يَهْدِي إِلَى الدِّينِ، وَيُرْشِدُ/ إِلَى الْحَقِّ وَيَأْمُرُ بِطَلَبِ النَّجَاةِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي أَنْزَلَهُ عَلَى نَبِيِّهِ هُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ لِيَكُونَ عَلَى ثِقَةٍ مِنْ أَمْرِهِ، وَالْخِطَابُ وَإِنْ كَانَ مَعَهُ فَالْمُرَادُ بِهِ الْكُلُّ.

Birinci Mesele: { إِنَّ هَذَا } kavli, daha önce zikredilen delillere ve mübâheleye davete bir işarettir. { لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } ifadesindeki el-Kasas (الْقَصَصُ) ise, dine hidayet eden, hakka irşat eden ve kurtuluşu aramayı emreden hususları içeren sözler bütünüdür. Allah Teâlâ, peygamberine indirdiği şeyin hak kıssa olduğunu bildirmiştir ki o, davasından tam bir eminlik ve güven içinde olsun. Hitap her ne kadar onunla ise de kastedilen bütündür (herkestir).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (هُوَ) فِي قَوْلِهِ لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ فَصْلًا وَعِمَادًا، وَيَكُونَ خَبَرُ إِنَّ هُوَ قَوْلُهُ الْقَصَصُ الْحَقُّ.

İkinci Mesele: { لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } kavlindeki (هُوَ) zamirinde iki görüş vardır: Birincisi: Fasl ve imad zamiri olmasıdır; bu durumda inne'nin haberi { الْقَصَصُ الْحَقُّ } kavlidir.

فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ جَازَ دُخُولُ اللَّامِ عَلَى الْفَصْلِ؟.

Eğer: 'Lâm'ın fasl zamirinin başına gelmesi nasıl caiz olmuştur?' denilirse;

قُلْنَا: إِذَا جَازَ دُخُولُهَا عَلَى الْخَبَرِ كَانَ دُخُولُهَا عَلَى الْفَصْلِ أَجْوَدَ، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى الْمُبْتَدَأِ مِنْهُ، وَأَصْلُهَا أَنْ تَدَخُلَ عَلَى الْمُبْتَدَأِ.

Deriz ki: Haberin başına gelmesi caiz olduğuna göre fasl zamirinin başına gelmesi daha uygundur; çünkü o, mübtedaya haberden daha yakındır ve lâm'ın aslı da mübtedanın başına girmesidir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَالْقَصَصُ خَبَرُهُ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ.

İkinci görüş: Onun mübteda (özne), el-Kasas kelimesinin onun haberi (yüklemi) olması ve cümlenin de inne'nin haberi olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قُرِئَ لَهُوَ بِتَحْرِيكِ الْهَاءِ عَلَى الْأَصْلِ، وَبِالسُّكُونِ لِأَنَّ اللَّامَ يَنْزِلُ مِنْ (هُوَ) مَنْزِلَةَ بَعْضِهِ فَخُفِّفَ كَمَا خُفِّفَ عَضُدٌ.

Üçüncü Mesele: { لَهُوَ } ifadesi, asıl üzere he harfinin harekesiyle ve sükûn ile okunmuştur; çünkü lâm harfi, (هُوَ) kelimesinin bir parçası konumuna geçtiği için, tıpkı adud (عَضُدٌ) kelimesinin hafifletildiği gibi hafifletilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: يُقَالُ: قَصَّ فُلَانٌ الْحَدِيثَ يَقُصُّهُ قَصًّا وَقَصَصًا، وَأَصْلُهُ اتِّبَاعُ الْأَثَرِ، يُقَالُ: خَرَجَ فُلَانٌ قَصَصًا، فِي أَثَرِ فُلَانٍ، وَقَصًّا، وَذَلِكَ إِذَا اقْتَصَّ أَثَرَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ [الْقَصَصِ: ١١] وَقِيلَ لِلْقَاصِّ إِنَّهُ قَاصٌّ لِإِتْبَاعِهِ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرِ، وَسَوْقِهِ الْكَلَامَ سَوْقًا، فَمَعْنَى الْقَصَصِ الْخَبَرُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى الْمَعَانِي الْمُتَتَابِعَةِ.

Dördüncü Mesele: Şöyle denir: Filanca hadisi anlattı (قَصَّ فُلَانٌ الْحَدِيثَ يَقُصُّهُ قَصًّا وَقَصَصًا). Bunun aslı iz sürmektir. Filancanın peşi sıra çıktı anlamında: (خَرَجَ فُلَانٌ قَصَصًا، فِي أَثَرِ فُلَانٍ، وَقَصًّا) denir ki bu, onun izini takip ettiğinde söylenir. Allah Teâlâ'nın: { وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ } [el-Kasas 11] “Onun ablasına: 'Onu izle' dedi” kavli de bu kabildendir. Kıssa anlatana (el-Kâss), haberi haber ardınca takip ettirdiği ve sözü peş peşe sevk ettiği için bu isim verilmiştir. Dolayısıyla el-Kasas (الْقَصَصُ) kelimesinin anlamı; birbiri ardınca gelen manaları içeren haber demektir.

ثُمَّ قَالَ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ وَهَذَا يُفِيدُ تَأْكِيدَ النَّفْيِ، لِأَنَّكَ لَوْ قُلْتَ عِنْدِي مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ، أَفَادَ أَنَّ عِنْدَكَ بَعْضَ النَّاسِ، فَإِذَا قُلْتَ مَا عِنْدِي مِنَ النَّاسِ مِنْ أَحَدٍ، أَفَادَ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَكَ بَعْضُهُمْ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَكَ بَعْضُهُمْ، فَبِأَنْ

Sonra şöyle buyurdu: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } Bu, nefyi (olumsuzluğu) tekit etmeyi ifade eder; çünkü sen: 'Yanımda insanlardan biri var' (عِنْدِي مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ) dersen, bu, insanların bazısının yanında bulunduğunu ifade eder. Fakat 'Yanımda insanlardan hiç kimse yok' (مَا عِنْدِي مِنَ النَّاسِ مِنْ أَحَدٍ) dediğinde, onların bir kısmının bile senin yanında bulunmadığını ifade eder. Onların bir kısmı dahi senin yanında bulunmayınca,

لَا يَكُونَ عِنْدَكَ كُلُّهُمْ أَوْلَى فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ مُبَالَغَةٌ فِي أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْحَقُّ ﷾.

hepsinin bulunmaması evleviyetle geçerli olur. Böylece O'nun: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } kavlinin, bir ve hak olan Allah [azze ve celle]'den başka hiçbir ilah olmadığı hususunda mübalağa bildirdiği sabit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى الْجَوَابِ عَنْ شُبُهَاتِ النَّصَارَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ اعْتِمَادَهُمْ عَلَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ قَدَرَ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هَذَا الْقَدْرُ مِنَ الْقُدْرَةِ لَا يَكْفِي فِي الْإِلَهِيَّةِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَزِيزًا غَالِبًا لَا يُدْفَعُ وَلَا يُمْنَعُ، وَأَنْتُمْ قَدِ اعْتَرَفْتُمْ بِأَنَّ عِيسَى مَا كَانَ كَذَلِكَ، وَكَيْفَ وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ إِنَّ الْيَهُودَ قَتَلُوهُ؟ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّهُ كَانَ يُخْبِرُ عَنِ الْغُيُوبِ وَغَيْرِهَا، فَيَكُونُ إِلَهًا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هَذَا الْقَدْرُ مِنَ الْعِلْمِ لَا يَكْفِي فِي الْإِلَهِيَّةِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ حَكِيمًا، أَيْ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَبِجَمِيعِ عَوَاقِبِ الْأُمُورِ، فَذِكْرُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ هَاهُنَا إِشَارَةٌ إِلَى الْجَوَابِ عَنْ هَاتَيْنِ الشُّبْهَتَيْنِ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [آلِ عِمْرَانَ: ٦] .

Sonra: { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } buyurdu; bunda Hristiyanların şüphelerine cevap vermeye bir işaret vardır. Zira onların dayanakları iki şeydir: Birincisi: Onun ölüleri diriltmeye, körü ve alacalıyı iyileştirmeye güç yetirmesidir. Allah Teâlâ sanki şöyle demiştir: 'Kudretten bu kadarı ilahlık için yetmez; bilakis O'nun asla defedilemeyen ve engellenemeyen Aziz ve Galip olması gerekir. Siz ise İsa'nın böyle olmadığını itiraf ettiniz; Yahudilerin onu öldürdüğünü söylerken bu nasıl mümkün olabilir?' İkincisi: Onlar şöyle dediler: 'O, gayblardan ve başka hususlardan haber veriyordu; öyleyse ilahtır.' Sanki Allah Teâlâ şöyle demiştir: 'İlimden bu kadarı ilahlık için yetmez; bilakis O'nun Hakîm olması, yani bütün malumatı ve işlerin bütün akıbetlerini bilen olması gerekir.' Dolayısıyla burada { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } isimlerinin zikredilmesi, bu iki şüpheye cevaba bir işarettir. Bu ayetin bir benzeri, Allah Teâlâ'nın surenin başında zikrettiği şu kavlidir: { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } [Âl-i İmrân 6] “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur. O'ndan başka ilah yoktur; mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ وَالْمَعْنَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا عَمَّا وَصَفْتُ مِنْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ/ الْوَاحِدُ، وَأَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَزِيزًا غَالِبًا قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ، حَكِيمًا عَالِمًا بِالْعَوَاقِبِ وَالنِّهَايَاتِ مَعَ أَنَّ عِيسَى ﵇ مَا كَانَ عَزِيزًا غَالِبًا، وَمَا كَانَ حَكِيمًا عَالِمًا بِالْعَوَاقِبِ وَالنِّهَايَاتِ. فَاعْلَمْ أَنَّ تَوَلِّيَهُمْ وَإِعْرَاضَهُمْ لَيْسَ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ فَاقْطَعْ كَلَامَكَ عَنْهُمْ وَفَوِّضْ أَمْرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِفَسَادِ الْمُفْسِدِينَ، مُطَّلِعٌ عَلَى مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْأَغْرَاضِ الْفَاسِدَةِ، قَادِرٌ عَلَى مُجَازَاتِهِمْ.

Sonra: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ } buyurdu; manası şudur: Eğer onlar, İsa -aleyhisselâm- mutlak galip ve akıbetleri bilip hikmet sahibi olmadığı halde; Allah'ın bir olduğuna, O'nun bütün güç yetirilenlere kadir mutlak galip bir Aziz ve akıbetleri ile neticeleri bilen bir Hakîm olması gerektiğine dair vasfettiğim şeylerden yüz çevirirlerse bil ki onların yüz çevirmeleri ve sırt dönmeleri sadece inat yolundandır. Artık onlarla sözü kes ve onların işini Allah'a havale et. Zira Allah, bozguncuların bozgunculuğunu hakkıyla bilendir, kalplerindeki bozuk maksatlara muttalidir ve onlara cezalarını vermeye kadirdir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 64]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.' Eğer yüz çevirirlerse: 'Şahit olun ki biz Müslümanlarız' deyin.”

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَوْرَدَ عَلَى نَصَارَى نَجْرَانَ أَنْوَاعَ الدَّلَائِلِ وَانْقَطَعُوا، ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ فَخَافُوا وَمَا شَرَعُوا فِيهَا وَقَبِلُوا الصَّغَارَ بِأَدَاءِ الْجِزْيَةِ، وَقَدْ كَانَ ﵇ حَرِيصًا عَلَى إِيمَانِهِمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا مُحَمَّدُ اتْرُكْ ذَلِكَ الْمَنْهَجَ مِنَ الْكَلَامِ وَاعْدِلْ إِلَى مَنْهَجٍ آخَرَ يَشْهَدُ كُلُّ عَقْلٍ سَلِيمٍ وَطَبْعٍ مُسْتَقِيمٍ أَنَّهُ كَلَامٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْإِنْصَافِ وترك الجدال، وقُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَيْ هَلُمُّوا إِلَى كَلِمَةٍ فِيهَا إِنْصَافٌ مِنْ بَعْضِنَا لِبَعْضٍ، وَلَا مَيْلَ فِيهِ لِأَحَدٍ عَلَى صَاحِبِهِ، وَهِيَ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْكَلَامِ وَلْنَذْكُرِ الْآنَ تَفْسِيرَ الْأَلْفَاظِ.

Bil ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Necran Hristiyanlarına delillerin türlü çeşitlerini sunup da onlar delilsiz ve aciz kalınca, sonra onları lanetleşmeye (mübâheleye) davet edip de korkarak buna girişmeyince ve cizye ödeyerek boyun eğmeyi kabul edince; o -aleyhisselâm- da onların iman etmesine çok düşkün idi; sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Ey Muhammed! O söz yöntemini bırak ve her selim aklın ve dosdoğru fıtratın insaf üzerine kurulmuş ve tartışmayı terk etmiş bir söz olduğuna şahitlik edeceği başka bir yönteme yönel ve: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin'” yani birbirimize karşı insaf barındıran, içinde kimsenin muhatabına karşı haksız bir meyli bulunmayan bir söze gelin; o da { أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım” sözüdür de.' Kelamdan kastedilen budur; şimdi lafızların tefsirini zikredelim.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يا أَهْلَ الْكِتابِ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: الْمُرَادُ نَصَارَى نَجْرَانَ وَالثَّانِي: الْمُرَادُ يَهُودُ الْمَدِينَةِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْفَرِيقَيْنِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ يَتَنَاوَلُهُمَا وَالثَّانِي: رُوِيَ فِي سَبَبِ النُّزُولِ، أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﵊، ما تريد إِلَّا أَنْ نَتَّخِذَكَ رَبًّا كَمَا اتَّخَذَتِ النَّصَارَى عِيسَى! وَقَالَتِ النَّصَارَى: يَا مُحَمَّدُ مَا تُرِيدُ إِلَّا أَنْ نَقُولَ فِيكَ مَا قَالَتِ الْيَهُودُ في عزيز! فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَعِنْدِي أَنَّ الْأَقْرَبَ حَمْلُهُ عَلَى النَّصَارَى، لِمَا بَيَّنَّا أَنَّهُ لَمَّا أَوْرَدَ الدَّلَائِلَ عَلَيْهِمْ أَوَّلًا، ثُمَّ بَاهَلَهُمْ ثَانِيًا، فَعَدَلَ فِي هَذَا الْمَقَامِ إِلَى الْكَلَامِ الْمَبْنِيِّ عَلَى رِعَايَةِ الْإِنْصَافِ، وَتَرْكِ الْمُجَادَلَةِ، وَطَلَبِ الْإِفْحَامِ وَالْإِلْزَامِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ، أَنَّهُ خَاطَبَهُمْ هاهنا بقوله تعالى: يا أَهْلَ الْكِتابِ وَهَذَا الِاسْمُ مِنْ أَحْسَنِ الْأَسْمَاءِ وَأَكْمَلِ الْأَلْقَابِ حَيْثُ جَعَلَهُمْ أَهْلًا/ لِكِتَابِ اللَّهِ، وَنَظِيرُهُ،

Allah Teâlâ'nın: { يا أَهْلَ الْكِتابِ } kavline gelince, bunda üç görüş vardır: Birincisi: Kastedilenler Necran Hristiyanlarıdır. İkincisi: Kastedilenler Medine Yahudileridir. Üçüncüsü: Her iki fırka hakkında inmiştir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Lafzın zahiri her ikisini de kapsamaktadır. İkincisi: Nüzul sebebinde rivayet edildiğine göre Yahudiler Peygamber -aleyhisselâm-'a: 'Sen Hristiyanların İsa'yı rab edindiği gibi bizim de seni rab edinmemizden başka bir şey istemiyorsun!' dediler. Hristiyanlar da: 'Ey Muhammed! Sen Yahudilerin Üzeyir hakkında söylediklerini bizim de senin hakkında söylememizden başka bir şey istemiyorsun!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bana göre ise en uygun olanı, bunun Hristiyanlara hamledilmesidir; çünkü açıkladığımız üzere, o önce onlara delilleri getirmiş, sonra da onları mübâheleye davet etmişti. Bu makamda ise insafı gözetmeye, münakaşayı terk etmeye, susturmaya ve ilzam etmeye dayalı bir söze yönelmiştir. Buna delalet eden hususlardan biri de, burada onlara: { يا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Ehl-i Kitap!” kavliyle hitap etmiş olmasıdır. Bu isim, isimlerin en güzellerinden ve unvanların en mükemmellerindendir; zira onları Allah'ın kitabına ehil kılmıştır. Bunun bir benzeri,

مَا يُقَالُ لِحَافِظِ الْقُرْآنِ يَا حَامِلَ كِتَابِ اللَّهِ، وَلِلْمُفَسِّرِ يَا مُفَسِّرَ كَلَامِ اللَّهِ، فَإِنَّ هذا اللقب يدل على أن قاتله أَرَادَ الْمُبَالَغَةَ فِي تَعْظِيمِ الْمُخَاطَبِ وَفِي تَطْيِيبِ قَلْبِهِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يُقَالُ عِنْدَ عُدُولِ الْإِنْسَانِ مَعَ خَصْمِهِ عَنْ طَرِيقَةِ اللَّجَاجِ وَالنِّزَاعِ إِلَى طَرِيقَةِ طَلَبِ الْإِنْصَافِ.

Kur'an hafızına: 'Ey Allah'ın kitabının taşıyıcısı!', müfessire de: 'Ey Allah'ın kelamının müfessiri!' denilmesidir. Zira bu unvan, bunu söyleyenin hitap edileni yüceltmede ve onun gönlünü hoş tutmada aşırı gayret gösterdiğine delalet eder. Bu ise ancak insan hasmıyla inatlaşma ve çekişme yolunu bırakıp insaf isteme yoluna yöneldiğinde söylenir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَعالَوْا فَالْمُرَادُ تَعْيِينُ مَا دَعَوْا إِلَيْهِ وَالتَّوَجُّهُ إِلَى النَّظَرِ فِيهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ انْتِقَالًا مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ لِأَنَّ أَصْلَ اللَّفْظِ مَأْخُوذٌ مِنَ التَّعَالِي وَهُوَ الِارْتِفَاعُ مِنْ مَوْضِعٍ هَابِطٍ إِلَى مَكَانٍ عَالٍ، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ حَتَّى صَارَ دَالًّا عَلَى طَلَبِ التَّوَجُّهِ إِلَى حَيْثُ يُدْعَى إِلَيْهِ.

Allah Teâlâ'nın: { تَعالَوْا } kavline gelince, bundan maksat bir mekândan diğerine intikal olmasa bile davet edildikleri şeyi tayin etmek ve onun üzerinde düşünmeye yönelmektir. Çünkü lafzın aslı teâlî (التَّعَالِي) kökünden alınmış olup alçak bir mevkiden yüksek bir mekâna yükselmektir; sonra kullanımı çoğalarak davet edildiği yere yönelme talebine delalet eder hale gelmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا فَالْمَعْنَى هَلُمُّوا إِلَى كَلِمَةٍ فِيهَا إِنْصَافٌ مِنْ بَعْضِنَا لِبَعْضٍ، لَا مَيْلَ فِيهِ لِأَحَدٍ عَلَى صَاحِبِهِ، وَالسَّوَاءُ هُوَ الْعَدْلُ وَالْإِنْصَافُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْإِنْصَافِ، إِعْطَاءُ النُّصْفِ، فَإِنَّ الْوَاجِبَ فِي الْعُقُولِ تَرْكُ الظُّلْمِ عَلَى النَّفْسِ وَعَلَى الْغَيْرِ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِإِعْطَاءِ النُّصْفِ، فَإِذَا أَنْصَفَ وَتَرَكَ ظُلْمَهُ أَعْطَاهُ النُّصْفَ فَقَدْ سَوَّى بَيْنَ نَفْسِهِ وَبَيْنَ غَيْرِهِ وَحَصَلَ الِاعْتِدَالُ، وَإِذَا ظَلَمَ وَأَخَذَ أَكَثَرَ مِمَّا أَعْطَى زَالَ الِاعْتِدَالُ فَلَمَّا كَانَ مِنْ لَوَازِمِ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ التَّسْوِيَةُ جُعِلَ لَفْظُ التَّسْوِيَةِ عِبَارَةً عَنِ الْعَدْلِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا } kavline gelince, manası: Birbirimize karşı insaf barındıran, içinde kimsenin muhatabına karşı haksız bir meyli bulunmayan bir söze gelin, demektir. es-Sevâ' (السَّوَاءُ); adalet ve insaftır. Zira insafın hakikati yarı yarıya (hakkını) vermektir. Çünkü akıllarda vacip olan; kendine de başkasına da zulmü terk etmektir ve bu da ancak yarı yarıya pay vermekle hâsıl olur. Kişi insaf edip zulmü bıraktığında ve ona hakkı olan yarıyı verdiğinde, kendisiyle başkası arasında eşitlik sağlamış ve itidal gerçekleşmiş olur. Zulmedip verdiğinden fazlasını aldığında ise itidal ortadan kalkar. Eşitlemek, adalet ve insafın gereklerinden olunca; eşitleme (tesviye) lafzı adalet için bir tabir kılınmıştır.

ثُمَّ قَالَ الزَّجَّاجُ سَواءٍ نَعْتٌ لِلْكَلِمَةِ يُرِيدُ: ذَاتِ سَوَاءٍ، فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ كَلِمَةٍ سَواءٍ أَيْ كَلِمَةٍ عَادِلَةٍ مُسْتَقِيمَةٍ مُسْتَوِيَةٍ، فَإِذَا آمَنَّا بِهَا نَحْنُ وَأَنْتُمْ كُنَّا عَلَى السَّوَاءِ وَالِاسْتِقَامَةِ، ثُمَّ قَالَ: أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Zeccâc şöyle demiştir: Sevâ' (سَواءٍ) kelimesi, kelime için sıfattır ve 'eşitlik sahibi' (ذَاتِ سَوَاءٍ) demektir. Buna göre { كَلِمَةٍ سَواءٍ } kavli; adil, dosdoğru ve eşit bir kelime demektir. Biz ve siz ona inandığımız takdirde eşitlik ve doğruluk üzere oluruz. Sonra: { أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ } buyurmuştur ki bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَحَلُّ (أَنْ) فِي قوله أَلَّا نَعْبُدَ، فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رُفِعَ بِإِضْمَارِ، هِيَ: كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ:

Birinci Mesele: { أَلَّا نَعْبُدَ } kavlindeki (أَنْ) edatının iraptaki yerinde iki vecih vardır: Birincisi: Zamir takdiriyle merfû olmasıdır, yani (هِيَ) takdirindedir. Sanki biri şöyle demiştir:

مَا تِلْكَ الْكَلِمَةُ؟ فَقِيلَ هِيَ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَالثَّانِي: خُفِضَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ: كَلِمَةٍ.

'O kelime nedir?' Bunun üzerine: 'O, Allah'tan başkasına kulluk etmememizdir' denilmiştir. İkincisi: { كَلِمَةٍ } kelimesinden bedel olarak mecrur olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ أَوَّلُهَا: أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وثانيها: أن لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وثالثها: أن لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ لِأَنَّ النَّصَارَى جَمَعُوا بَيْنَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَيَعْبُدُونَ غَيْرَ اللَّهِ وَهُوَ الْمَسِيحُ، وَيُشْرِكُونَ بِهِ غَيْرَهُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ إنه ثلاثة: أب وابن وروح القدس، فأثبتوا ذوات ثَلَاثَةً قَدِيمَةً سَوَاءً، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُمْ أَثْبَتُوا ذوات ثَلَاثَةً قَدِيمَةً، لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ أُقْنُومَ الْكَلِمَةِ تَدَرَّعَتْ بِنَاسُوتِ الْمَسِيحِ، وَأُقْنُومَ رُوحِ الْقُدُسِ تَدَرَّعَتْ بِنَاسُوتِ مَرْيَمَ، وَلَوْلَا كَوْنُ هَذَيْنِ الْأُقْنُومَيْنِ ذَاتَيْنِ مُسْتَقِلَّتَيْنِ وَإِلَّا لَمَا جَازَتْ عَلَيْهِمَا مُفَارَقَةُ ذَاتِ الْأَبِ وَالتَّدَرُّعُ بِنَاسُوتِ عِيسَى وَمَرْيَمَ، وَلَمَّا أَثْبَتُوا ذوات ثَلَاثَةً مُسْتَقِلَّةً فَقَدْ أَشْرَكُوا، وَأَمَّا أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ üç şeyi zikretmiştir: Birincisi: { أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim”, ikincisi: { وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım” ve üçüncüsü: { وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim”. Bu üçünü özellikle zikretmiştir; çünkü Hristiyanlar bu üçünü bir araya getirmişlerdir. Onlar Allah'tan başkasına, yani Mesih'e kulluk ederler ve O'na başkasını ortak koşarlar; zira onlar O'nun üç olduğunu söylerler: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. Böylece denk olan üç ezeli zât ispat etmişlerdir. 'Onlar üç ezeli zât ispat ettiler' dememizin sebebi şudur: Çünkü onlar; Kelime uknumunun Mesih'in insanî tabiatına (nâsûtuna) büründüğünü, Rûhu'l-Kudüs uknumunun ise Meryem'in insanî tabiatına büründüğünü söylediler. Bu iki uknum müstakil iki zât olmasaydı, onlara Baba zâtından ayrılmak ve İsa ile Meryem'in nâsûtuna bürünmek caiz olmazdı. Müstakil üç zât ispat ettiklerinde ise şirk koşmuş oldular. Din adamlarını ve rahiplerini Allah'ı bırakıp rabler edinmelerine gelince, buna birkaç vecih delalet eder:

أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يُطِيعُونَهُمْ فِي التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْجُدُونَ لِأَحْبَارِهِمْ وَالثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: مِنْ مَذْهَبِهِمْ أَنَّ مَنْ صَارَ كَامِلًا فِي الرِّيَاضَةِ وَالْمُجَاهَدَةِ يَظْهَرُ فِيهِ أَثَرُ حُلُولِ اللَّاهُوتِ، فَيَقْدِرُ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، فَهُمْ وَإِنْ لَمْ يُطْلِقُوا عَلَيْهِ لَفْظَ الرَّبِّ/ إِلَّا أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا فِي حَقِّهِ مَعْنَى الرُّبُوبِيَّةِ وَالرَّابِعُ:

Birincisi: Onların helal kılma ve haram kılma hususunda onlara itaat etmeleridir. İkincisi: Din adamlarına secde ediyor olmalarıdır. Üçüncüsü: Ebû Müslim demiştir ki: Onların mezhebine göre riyazet ve mücahedede kâmil olan kimsede ilahlığın (lâhûtun) hulûlünün eseri zuhur eder; böylece o ölüleri diriltmeye, körü ve alacalıyı iyileştirmeye kadir olur. Dolayısıyla onlar ona Rab lafzını mutlak olarak vermeseler bile onun hakkında rubûbiyyet manasını ispat etmişlerdir. Dördüncüsü:

هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُطِيعُونَ أَحْبَارَهُمْ فِي الْمَعَاصِي، وَلَا مَعْنَى لِلرُّبُوبِيَّةِ إِلَّا ذَلِكَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٣] فَثَبَتَ أَنَّ النَّصَارَى جَمَعُوا بَيْنَ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ، وَكَانَ الْقَوْلُ بِبُطْلَانِ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ كَالْأَمْرِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ بَيْنَ جُمْهُورِ الْعُقَلَاءِ وَذَلِكَ، لِأَنَّ قَبْلَ الْمَسِيحِ مَا كَانَ الْمَعْبُودُ إِلَّا اللَّهَ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى الْأَمْرُ بَعْدَ ظُهُورِ الْمَسِيحِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَأَيْضًا الْقَوْلُ بِالشَّرِكَةِ بَاطِلٌ بِاتِّفَاقِ الْكُلِّ، وَأَيْضًا إِذَا كَانَ الْخَالِقُ وَالْمُنْعِمُ بِجَمِيعِ النِّعَمِ هُوَ اللَّهَ، وَجَبَ أَنْ لَا يُرْجَعَ فِي التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ وَالِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ إِلَّا إِلَيْهِ، دُونَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ، فَهَذَا هُوَ شَرْحُ هَذِهِ الأمور الثلاثة.

Onların din adamlarına günahlarda itaat etmeleridir; zira rabliğin bundan başka bir anlamı yoktur. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } [el-Câsiye 23] “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” kavlidir. Böylece Hristiyanların bu üç hususu bir araya getirdikleri sabit olmuştur. Bu üç hususun batıl olduğunu söylemek ise akıl sahiplerinin çoğunluğu arasında adeta üzerinde ittifak edilmiş bir meseledir. Zira Mesih'ten önce ibadet edilen sadece Allah idi; bu durumda Mesih'in zuhurundan sonra da işin bu minval üzere kalması gerekirdi. Ayrıca ortaklık iddiası herkesin ittifakıyla batıldır. Yine bütün nimetlerin yaratıcısı ve ihsan edicisi Allah olduğuna göre; helal kılmada, haram kılmada, boyun eğmede ve itaatte din adamlarına ve rahiplere değil, sadece O'na başvurulması gerekirdi. İşte bu üç meselenin açıklaması budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ وَالْمَعْنَى إِنْ أَبَوْا إِلَّا الْإِصْرَارَ، فَقُولُوا إِنَّا مُسْلِمُونَ، يَعْنِي أَظْهِرُوا أَنَّكُمْ عَلَى هذا الدين، لا تَكُونُوا فِي قَيْدِ أَنْ تَحْمِلُوا غَيْرَكُمْ عَلَيْهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } buyurdu; manası şudur: Eğer onlar ısrardan başka bir şeye yanaşmazlarsa, deyin ki: 'Biz Müslümanlarız.' Yani siz bu din üzere olduğunuzu açıkça bildirin; başkalarını bu dine zorlamak mecburiyetinde kalmayın.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 65]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) } “Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”

اعْلَمْ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ عَلَى دِينِنَا، وَالنَّصَارَى كَانُوا يَقُولُونَ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ عَلَى دِينِنَا، فَأَبْطَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِأَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ مَا أُنْزِلَا إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا؟.

Bil ki Yahudiler: 'İbrahim bizim dinimiz üzere idi' diyorlardı; Hristiyanlar da: 'İbrahim bizim dinimiz üzere idi' diyorlardı. Allah Teâlâ Tevrat ve İncil'in ancak ondan sonra indirildiğini belirterek onların bu iddiasını boşa çıkardı; öyleyse onun Yahudi ya da Hristiyan olması nasıl akla uygun olabilir?

فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا أَيْضًا لَازِمٌ عَلَيْكُمْ لِأَنَّكُمْ تَقُولُونَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، وَالْإِسْلَامُ إِنَّمَا أُنْزِلَ بَعْدَهُ بِزَمَانٍ طَوِيلٍ، فَإِنْ قُلْتُمْ إِنَّ الْمُرَادَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ فِي أُصُولِ الدِّينِ عَلَى الْمَذْهَبِ الَّذِي عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ الْآنَ، فَنَقُولُ:

Eğer: 'Bu durum sizin aleyhinize de geçerlidir; çünkü siz: 'İbrahim İslam dini üzere idi' diyorsunuz, oysa İslam da ondan uzun bir zaman sonra indirilmiştir. Şayet: 'Kastedilen, İbrahim'in dinin asıllarında şu an Müslümanların bulunduğu mezhep üzere olmasıdır' derseniz, biz de deriz ki:

فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ تَقُولَ الْيَهُودُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَهُودِيًّا بِمَعْنَى أَنَّهُ كَانَ عَلَى الدِّينِ الَّذِي عَلَيْهِ الْيَهُودُ، وَتَقُولُ النَّصَارَى إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ نَصْرَانِيًّا بِمَعْنَى أَنَّهُ كَانَ عَلَى الدِّينِ الَّذِي عَلَيْهِ النَّصَارَى، فَكَوْنُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ نَازِلَيْنِ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا بِهَذَا التَّفْسِيرِ، كَمَا أَنَّ كَوْنَ الْقُرْآنِ نَازِلًا بَعْدَهُ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ مُسْلِمًا.

Yahudilerin de: 'İbrahim, Yahudilerin üzerinde bulunduğu din üzereydi' anlamında Yahudi olduğunu; Hristiyanların da: 'İbrahim, Hristiyanların üzerinde bulunduğu din üzereydi' anlamında Hristiyan olduğunu söylemeleri neden caiz olmasın? Tevrat ve İncil'in İbrahim'den sonra inmiş olması, bu tefsire göre onun Yahudi veya Hristiyan olmasına engel teşkil etmediği gibi; Kur'an'ın ondan sonra inmiş olması da onun Müslüman olmasına engel değildir' denilirse;

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقُرْآنَ أَخْبَرَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا، وَلَيْسَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا، فَظَهَرَ الْفَرْقُ، ثُمَّ نَقُولُ: أَمَّا أَنَّ النَّصَارَى لَيْسُوا عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَالْأَمْرُ فِيهِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ الْمَسِيحَ مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ، فَمَا كَانَتْ عِبَادَتُهُ مَشْرُوعَةً فِي زَمَنِ/ إِبْرَاهِيمَ لَا مَحَالَةَ، فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ الْمَسِيحِ مُخَالِفَةً لِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ لَا مَحَالَةَ، وَأَمَّا أَنَّ الْيَهُودَ لَيْسُوا عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَ لِلَّهِ ﷾ تَكَالِيفُ عَلَى الْخَلْقِ قَبْلَ مَجِيءِ مُوسَى ﵇، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُوَصِّلَ لِتِلْكَ التَّكَالِيفِ إِلَى الْخَلْقِ وَاحِدٌ مِنَ الْبَشَرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ قَدْ كَانَ مُؤَيَّدًا بِالْمُعْجِزَاتِ، وَإِلَّا لَمْ يَجِبْ عَلَى الْخَلْقِ قَبُولُ تِلْكَ التَّكَالِيفِ مِنْهُ فَإِذَنْ قَدْ كَانَ قَبْلَ مَجِيءِ مُوسَى أَنْبِيَاءُ، وَكَانَتْ لَهُمْ شَرَائِعُ مُعَيَّنَةٌ، فَإِذَا جَاءَ مُوسَى فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ جَاءَ بِتَقْرِيرِ تِلْكَ الشَّرَائِعِ، أَوْ بِغَيْرِهِمَا فَإِنْ جَاءَ بِتَقْرِيرِهَا لَمْ يَكُنْ مُوسَى صَاحِبَ تِلْكَ الشَّرِيعَةِ، بَلْ كَانَ كَالْفَقِيهِ الْمُقَرِّرِ لِشَرْعِ مَنْ قَبْلَهُ، وَالْيَهُودُ لَا يَرْضَوْنَ بِذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ قَدْ جَاءَ بِشَرْعٍ آخَرَ سِوَى شَرْعِ مَنْ تَقَدَّمَهُ فَقَدْ قَالَ بِالنَّسْخِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ دِينُ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ جَوَازَ الْقَوْلِ بِالنَّسْخِ وَالْيَهُودُ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْيَهُودَ لَيْسُوا عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَبَطَلَ قَوْلُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ من الآية والله أعلم.

Cevap: Kur'an, İbrahim'in dosdoğru bir Müslüman (hanîfen müslimen) olduğunu haber vermiştir; Tevrat ve İncil'de ise İbrahim'in Yahudi ya da Hristiyan olduğuna dair bir bilgi yoktur. Böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır. Sonra deriz ki: Hristiyanların İbrahim'in milleti üzere olmadıklarına gelince, bu husus pek açıktır; çünkü Mesih, İbrahim zamanında mevcut değildi. Dolayısıyla ona ibadet edilmesi İbrahim zamanında muhakkak ki meşru değildi; bu sebeple Mesih'e ibadetle meşgul olmak muhakkak İbrahim'in milletine aykırıdır. Yahudilerin İbrahim'in milleti üzere olmadıklarına gelince; şüphesiz Musa -aleyhisselâm-'ın gelişinden önce de Allah [azze ve celle]'nin kulları üzerine yüklediği mükellefiyetler vardı. Şüphesiz bu mükellefiyetleri kullara ulaştıran kişi de insanlardan biriydi. Yine şüphesiz o insan da mucizelerle desteklenmişti; aksi takdirde kulların o mükellefiyetleri ondan kabul etmesi gerekmezdi. O halde Musa'nın gelişinden önce peygamberler vardı ve onların belirli şeriatları mevcuttu. Musa geldiğinde ya bu şeriatları teyit etmek için gelmiştir ya da bunlardan başkasıyla gelmiştir. Eğer onları teyit etmek için gelmişse Musa müstakil bir şeriat sahibi olamaz, bilakis kendisinden öncekilerin şeriatını teyit eden bir fakih gibi olurdu; oysa Yahudiler buna razı olmazlar. Şayet kendisinden öncekilerin şeriatından başka bir şeriatla gelmişse nesh (önceki hükmün kaldırılması) görüşünü kabul etmiş demektir. Böylece bütün peygamberlerin dininin neshin caiz olduğunu kabul etmek olduğu sabit olmuştur; Yahudiler ise bunu inkâr etmektedirler. Dolayısıyla Yahudilerin İbrahim'in milleti üzere olmadıkları sabit olmuş, Yahudi ve Hristiyanların İbrahim'in Yahudi veya Hristiyan olduğu yönündeki iddiaları boşa çıkmıştır. İşte ayetten murat edilen budur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٦ الى ٦٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 66-68]

هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦) مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)

{ هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦) مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨) } “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi. Şüphesiz insanların İbrahim'e en yakın olanı, elbette ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah ise müminlerin velisidir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız” kavli hakkında] ve bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ هَا أَنْتُمْ بِالْمَدِّ وَالْهَمْزَةِ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو بِغَيْرِ هَمْزٍ وَلَا مَدٍّ، إِلَّا بِقَدْرِ خُرُوجِ الْأَلِفِ السَّاكِنَةِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِالْهَمْزِ وَالْقَصْرِ عَلَى وَزْنِ صَنَعْتُمْ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِالْمَدِّ دُونَ

Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî; { هَا أَنْتُمْ } lafzını med ve hemze ile okumuşlardır. Nâfi‘ ve Ebû Amr; sakin elfin çıkış miktarı dışında hemzesiz ve medsiz okumuşlardır. İbn Kesîr; sana‘tum (صَنَعْتُمْ) vezninde hemzeli ve kasr ile okumuştur. İbn Âmir ise

الْهَمْزِ، فَمَنْ حَقَّقَ فَعَلَى الْأَصْلِ، لِأَنَّهُمَا حَرْفَانِ (هَا) وَ (أَنْتُمْ) وَمَنْ لَمْ/ يَمُدَّ وَلَمْ يَهْمِزْ فَلِلتَّخْفِيفِ مِنْ غَيْرِ إِخْلَالٍ.

hemzesiz med ile okumuştur. Tahkik ile okuyan asıl üzere okumuştur; çünkü bunlar iki kelimedir: (هَا) ve (أَنْتُمْ). Med yapmayan ve hemzesiz okuyan ise bir bozulma olmaksızın tahfif (hafifletme) için yapmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَصْلِ هَا أَنْتُمْ فَقِيلَ هَا تَنْبِيهٌ وَالْأَصْلُ أَنْتُمْ وَقِيلَ أَصْلُهُ (أَأَنْتُمْ) فَقُلِبَتِ الْهَمْزَةُ الْأُولَى هَاءً كَقَوْلِهِمْ هَرَقْتُ الْمَاءَ وَأَرَقْتُ وهؤُلاءِ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ وَأَصْلُهُ أُولَاءِ دَخَلَتْ عَلَيْهِ هَا التَّنْبِيهِ، وَفِيهِ لُغَتَانِ: الْقَصْرُ وَالْمَدُّ، فَإِنْ قِيلَ: أَيْنَ خَبَرُ أَنْتُمْ فِي قَوْلِهِ هَا أَنْتُمْ؟ قُلْنَا فِي ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ صاحب «الكشاف» ها للتنبيه وأَنْتُمْ مبتدأ وهؤُلاءِ خبره وحاجَجْتُمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى بِمَعْنَى: أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ الْأَشْخَاصُ الْحَمْقَى وَبَيَانُ حَمَاقَتِكُمْ وَقِلَّةِ عُقُولِكُمْ أَنَّكُمْ وَإِنْ جَادَلْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ؟ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَنْتُمْ مُبْتَدَأً، وَخَبَرُ هؤُلاءِ بِمَعْنَى أُولَاءِ عَلَى مَعْنَى الَّذِي وَمَا بَعْدَهُ صِلَةٌ لَهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ أَنْتُمْ مُبْتَدَأً وهؤُلاءِ عَطْفَ بَيَانٍ وحاجَجْتُمْ خَبَرَهُ وَتَقْدِيرُهُ: أَنْتُمْ يَا هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ.

İkinci Mesele: { هَا أَنْتُمْ } ifadesinin aslı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: 'hâ' (هَا) tenbih içindir, aslı ise 'entüm' (أَنْتُمْ)'dür. Yine denildi ki: Aslı (أَأَنْتُمْ) idi, tıpkı Arapların suyu döktüm anlamında (هَرَقْتُ الْمَاءَ) ve (أَرَقْتُ) demeleri gibi birinci hemze he harfine dönüştürüldü. { هؤُلاءِ } kelimesi ise kesre üzere mebnidir; aslı 'ülâi' (أُولَاءِ) olup başına tenbih 'hâ'sı girmiştir. Bunda kasr ve med olmak üzere iki lügat vardır. 'Peki { هَا أَنْتُمْ } kavlindeki 'entüm' (أَنْتُمْ) kelimesinin haberi nerededir?' denilirse, deriz ki: Üç vecih üzeredir: Birincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'hâ' (ها) tenbih için, 'entüm' (أَنْتُمْ) mübteda (özne), 'hâulâi' (هؤُلاءِ) onun haberidir. { حاجَجْتُمْ } ise birinci cümleyi açıklayan müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir; manası: Sizler o ahmak şahıslarsınız; ahmaklığınızın ve aklınızın azlığının beyanı ise şudur: Bilginiz olan şeyde tartıştıysanız bile, hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? İkincisi: 'entüm'ün (أَنْتُمْ) mübteda, 'hâulâi'nin (هؤُلاءِ) 'ellezî' (الَّذِي) manasında haber olması ve sonrasının da onun sılası olmasıdır. Üçüncüsü: 'entüm'ün mübteda, 'hâulâi'nin atf-ı beyan ve { حاجَجْتُمْ } ifadesinin haber olmasıdır. Takdiri ise şöyledir: 'Ey sizler, siz tartıştınız.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ هُوَ أَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ شَرِيعَةَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مُخَالِفَةٌ لِشَرِيعَةِ الْقُرْآنِ فَكَيْفَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَا عِلْمَ لَكُمْ بِهِ وَهُوَ ادِّعَاؤُكُمْ أَنَّ شَرِيعَةَ إِبْرَاهِيمَ كَانَتْ مُخَالِفَةً لِشَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﵇؟.

Üçüncü Mesele: { حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } kavlinden maksat şudur: Onlar Tevrat ve İncil şeriatının Kur'an şeriatına muhalif olduğunu iddia etmişlerdi. Peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan hususta, yani İbrahim'in şeriatının Muhammed -aleyhisselâm-'ın şeriatına muhalif olduğu iddianızda niçin tartışıyorsunuz?

ثُمَّ يُحْتَمَلُ فِي قَوْلِهِ هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ أَنَّهُ لَمْ يَصِفْهُمْ فِي الْعِلْمِ حَقِيقَةً وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّكُمْ تَسْتَجِيزُونَ مُحَاجَّتَهُ فِيمَا تَدَّعُونَ عِلْمَهُ، فَكَيْفَ تُحَاجُّونَهُ فِيمَا لَا عِلْمَ لَكُمْ بِهِ الْبَتَّةَ؟.

Ayrıca { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } kavlinde şu ihtimal de vardır: Onları hakiki manada ilim sahibi olmakla nitelememiş, bilakis: 'Siz bildiğinizi iddia ettiğiniz şeyde tartışmayı caiz görüyorsunuz; peki hakkında kesinlikle hiçbir bilginiz olmayan hususta onunla nasıl tartışıyorsunuz?' demek istemiştir.

ثُمَّ حَقَّقَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ كَيْفَ كَانَتْ حَالُ هَذِهِ الشَّرَائِعِ فِي الْمُخَالَفَةِ وَالْمُوَافَقَةِ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الْأَحْوَالِ.

Sonra bunu: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Oysa Allah bilir” yani bu şeriatların muhalefet ve muvafakat bakımından durumunun nasıl olduğunu bilir; { وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “siz ise bilmezsiniz” yani bu hallerin keyfiyetini bilmezsiniz kavliyle tahkik etmiştir.

ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى ذَلِكَ مُفَصَّلًا فَقَالَ: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا فَكَذَّبَهُمْ فِيمَا ادَّعَوْهُ مِنْ مُوَافَقَةٍ لَهُمَا.

Sonra Allah Teâlâ bunu tafsilatlı bir şekilde açıklayarak: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı” buyurmuş ve o ikisine muvafakat ettiğine dair iddialarında onları yalanlamıştır.

ثُمَّ قَالَ: وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُ الْحَنِيفِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Sonra: { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً } “fakat o, dosdoğru bir Müslümandı” buyurmuştur. Hanîf kelimesinin tefsiri Bakara Suresi'nde daha önce geçmişti.

ثُمَّ قَالَ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِكَوْنِ النَّصَارَى مُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِمْ بِإِلَهِيَّةِ الْمَسِيحِ وَبِكَوْنِ الْيَهُودِ مُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِمْ بِالتَّشْبِيهِ.

Sonra: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve müşriklerden de değildi” buyurmuştur. Bu ise Hristiyanların Mesih'in ilahlığı sözlerinde müşrik olduklarına, Yahudilerin de teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) sözlerinde müşrik olduklarına dair üstü kapalı bir tarizdir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُكُمْ إِبْرَاهِيمُ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ أَتُرِيدُونَ بِهِ الْمُوَافَقَةَ فِي الْأُصُولِ أَوْ فِي الْفُرُوعِ؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ لَمْ يَكُنْ مُخْتَصًّا بِدِينِ الْإِسْلَامِ بَلْ نَقْطَعُ بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ أَيْضًا عَلَى دِينِ الْيَهُودِ، أَعْنِي ذَلِكَ الدِّينَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى، فَكَانَ أَيْضًا عَلَى دِينِ النَّصَارَى، أَعْنِي تِلْكَ النَّصْرَانِيَّةَ الَّتِي جَاءَ بِهَا عِيسَى فَإِنَّ أَدْيَانَ الْأَنْبِيَاءِ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُخْتَلِفَةً فِي الْأُصُولِ، وَإِنْ أَرَدْتُمْ بِهِ الْمُوَافَقَةَ فِي الْفُرُوعِ، فَلَزِمَ أَنْ لَا يَكُونَ مُحَمَّدٌ ﵇ صَاحِبَ الشَّرْعِ الْبَتَّةَ، بَلْ كَانَ كَالْمُقَرِّرِ لِدِينِ غَيْرِهِ، وَأَيْضًا مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ التَّعَبُّدَ بِالْقُرْآنِ مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَانِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَتِلَاوَةُ الْقُرْآنِ مشروعة في صلاتنا وغير مَشْرُوعَةٍ فِي صَلَاتِهِمْ. قُلْنَا: جَازَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْمُوَافَقَةَ فِي الْأُصُولِ وَالْغَرَضُ/ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُ مَا كَانَ مُوَافِقًا فِي أُصُولِ الدِّينِ لِمَذْهَبِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي زَمَانِنَا هَذَا، وَجَازَ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ بِهِ الْفُرُوعُ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ نَسَخَ تِلْكَ الْفُرُوعَ بِشَرْعِ مُوسَى، ثُمَّ فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﷺ نَسَخَ شَرْعُ مُوسَى ﵇ الشَّرِيعَةَ الَّتِي كَانَتْ ثَابِتَةً فِي زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ مُحَمَّدٌ ﵇ صَاحِبَ الشَّرِيعَةِ ثُمَّ لَمَّا كَانَ غَالِبُ شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵇ مُوَافِقًا لِشَرْعِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَلَوْ وقعت المخالفة

Eğer: 'Sizin 'İbrahim İslam dini üzereydi' sözünüzle asıllardaki uygunluğu mu yoksa fürûattaki (ayrıntılardaki) uygunluğu mu kastediyorsunuz? Eğer birincisi ise bu sadece İslam dinine mahsus olmaz, bilakis biz kesin olarak biliriz ki İbrahim aynı zamanda Yahudilerin dini, yani Musa'nın getirdiği din üzere idi; aynı zamanda Hristiyanların dini, yani İsa'nın getirdiği o Hristiyanlık üzere idi. Çünkü peygamberlerin dinlerinin asıllarda farklı olması caiz değildir. Şayet bununla fürûattaki uygunluğu kastediyorsanız bu takdirde Muhammed -aleyhisselâm-'ın kesinlikle bir şeriat sahibi olmaması, bilakis başkasının dinini teyit eden biri gibi olması gerekir. Ayrıca zaruri olarak bilinmektedir ki Kur'an ile ibadet etmek İbrahim -aleyhisselâm- zamanında mevcut değildi; zira Kur'an tilaveti bizim namazımızda meşrudur, onların namazında ise meşru değildi' denilirse; Deriz ki: Bununla asıllardaki uygunluğun kastedilmiş olması caizdir ve bundan maksat, onun dinin asıllarında şu zamanımızdaki Yahudi ve Hristiyan olan kimselerin mezhebine uygun olmadığını açıklamaktır. Bununla fürûatın kastedildiğini söylemek de caizdir; zira Allah bu fürûatı Musa'nın şeriatı ile neshetmiş, sonra Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında Musa -aleyhisselâm-'ın şeriatı, İbrahim -aleyhisselâm- zamanında sabit olan şeriatı neshetmiştir. Bu takdire göre Muhammed -aleyhisselâm- şeriat sahibi olur. Sonra Muhammed -aleyhisselâm-'ın şeriatının çoğu İbrahim -aleyhisselâm-'ın şeriatına uygun olduğu için, bir aykırılık meydana gelse bile