وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أَيِ اكْتُبْنَا فِي جُمْلَةِ مَنْ شَهِدَ لَكَ بِالتَّوْحِيدِ وَلِأَنْبِيَائِكَ بِالتَّصْدِيقِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنَّهُمْ لَمَّا أَشْهَدُوا عِيسَى ﵇ عَلَى إِسْلَامِ أَنْفُسِهِمْ، حَيْثُ قَالُوا وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ فَقَدْ أَشْهَدُوا اللَّهَ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ تَأْكِيدًا لِلْأَمْرِ، وَتَقْوِيَةً لَهُ، وَأَيْضًا طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ مِثْلَ ثَوَابِ كُلِّ مُؤْمِنٍ شَهِدَ لِلَّهِ بِالتَّوْحِيدِ وَلِأَنْبِيَائِهِ بِالنُّبُوَّةِ.
Üçüncü görüş: { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz!”, yani: ‘Bizi sana tevhid ile, peygamberlerine de tasdik ile şahitlik edenlerin zümresine yaz!’ demektir. Bundan kastedilen şudur: Onlar İsa'yı -aleyhisselâm- { وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “bizim müslüman olduğumuza şahit ol!” diyerek kendi İslâmlarına şahit tuttuklarında, işi pekiştirmek ve güçlendirmek üzere Allah Teâlâ'yı da buna şahit kılmış oldular; ayrıca Allah'tan, Allah'a tevhid ile ve peygamberlerine nübüvvet ile şahitlik eden her müminin sevabının bir benzerini talep ettiler.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: إِنَّ قَوْلَهُ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ إِشَارَةٌ إِلَى أن كتاب الأبرار إنما يكون في السموات مَعَ الْمَلَائِكَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٨] فَإِذَا كَتَبَ اللَّهُ ذِكْرَهُمْ مَعَ الشَّاهِدِينَ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ ذِكْرُهُمْ مَشْهُورًا فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَعِنْدَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ.
Dördüncü görüş: Şüphesiz O'nun { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz!” sözü, iyilerin amel defterinin ancak meleklerle birlikte göklerde olduğuna bir işarettir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } [el-Mutaffifîn 18] “Hayır! İyilerin kitabı şüphesiz İlliyyîn'dedir.” Allah onların adını şahitlik eden müminlerle beraber yazınca, onların adı Mele-i A'lâ'da ve mukarreb meleklerin katında meşhur olur.
الْقَوْلُ الْخَامِسُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ [آل عمران: ١٨] فجعل أولو الْعِلْمِ مِنَ الشَّاهِدِينَ، وَقَرَنَ ذِكْرَهُمْ بِذِكْرِ نَفْسِهِ، وَذَلِكَ دَرَجَةٌ عَظِيمَةٌ، وَمَرْتَبَةٌ عَالِيَةٌ، فَقَالُوا: فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أَيِ اجْعَلْنَا مِنْ تِلْكَ الْفِرْقَةِ الَّذِينَ قَرَنْتَ ذِكْرَهُمْ بِذِكْرِكَ.
Beşinci görüş: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } [Âl-i İmrân 18] “Allah, melekler ve ilim sahipleri, O'ndan başka ilah olmadığına şahitlik etti.” Böylece ilim sahiplerini şahitlerden kılmış ve onların anılışını Kendi zikrine bitiştirmiştir. Bu ise büyük bir derece ve yüce bir mertebedir. Bu yüzden onlar: { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz!”, yani ‘Bizi, zikirlerini Kendi zikrine bitiştirdiğin o fırkadan kıl!’ demişlerdir.
وَالْقَوْلُ السَّادِسُ:
Altıncı görüş:
إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَمَّا سَأَلَ مُحَمَّدًا ﷺ عَنِ الْإِحْسَانِ فَقَالَ: «أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ»
Şüphesiz Cibril -aleyhisselâm- Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- ihsanı sorduğunda o: { أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ } “Allah'a O'nu görüyormuş gibi kulluk etmendir” buyurmuştur.
وَهَذَا غَايَةُ دَرَجَةِ الْعَبْدِ فِي الِاشْتِغَالِ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ فِي مَقَامِ الشُّهُودِ، لَا فِي مَقَامِ الْغَيْبَةِ، فَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ لَمَّا صَارُوا كَامِلِينَ فِي دَرَجَةِ الِاسْتِدْلَالِ أَرَادُوا التَّرَقِّيَ مِنْ مَقَامِ الِاسْتِدْلَالِ، إِلَى مَقَامِ الشُّهُودِ وَالْمُكَاشَفَةِ، فَقَالُوا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ.
Bu da kulun kullukla meşguliyetindeki en son derecedir; o da kulun gaybet makamında değil, şühûd (müşahede) makamında olmasıdır. İşte bu topluluk, istidlâl (delil getirme) derecesinde kamil hale gelince, istidlâl makamından şühûd ve mükaşefe makamına yükselmeyi arzu ettiler de { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz!” dediler.
الْقَوْلُ السَّابِعُ: إِنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ فِي مَقَامِ شُهُودِ الْحَقِّ لَمْ يُبَالِ بِمَا يَصِلُ إِلَيْهِ مِنَ الْمَشَاقِّ وَالْآلَامِ، فَلَمَّا قَبِلُوا مِنْ عِيسَى ﵇ أَنْ يَكُونُوا نَاصِرِينَ لَهُ، ذَابِّينَ عَنْهُ، قَالُوا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أَيِ اجْعَلْنَا مِمَّنْ يَكُونُ فِي شُهُودِ جَلَالِكَ، حَتَّى نَصِيرَ مُسْتَحْقِرِينَ لِكُلِّ مَا يَصِلُ إِلَيْنَا مِنَ الْمَشَاقِّ وَالْمَتَاعِبِ فَحِينَئِذٍ يَسْهُلُ عَلَيْنَا الْوَفَاءُ بِمَا الْتَزَمْنَاهُ مِنْ نُصْرَةِ رَسُولِكَ وَنَبِيِّكَ.
Yedinci görüş: Hakk'ın şühûdu makamında olan herkes, kendisine isabet eden meşakkat ve acılara aldırış etmez. Onlar İsa'dan -aleyhisselâm- ona yardımcı olmayı ve onu savunmayı üstlenince: { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz!”, yani: ‘Bizi Senin celâlinin şühûdunda olanlardan kıl ki, bize ulaşan bütün meşakkat ve sıkıntıları küçük görelim; böylece elçine ve peygamberine yardım hususunda üstlendiğimiz şeye vefa göstermek bize kolay gelsin!’ dediler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَصْلُ الْمَكْرِ فِي اللُّغَةِ، السَّعْيُ بِالْفَسَادِ فِي خُفْيَةٍ وَمُدَاجَاةٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ مَكْرُ اللَّيْلِ، وَأَمْكَرَ إِذَا أَظْلَمَ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْفَالِ: ٣٠] وَقَالَ: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ [يُوسُفَ: ١٠٢] وَقِيلَ أَصْلُهُ مِنَ اجْتِمَاعِ الْأَمْرِ وَإِحْكَامِهِ، وَمِنْهُ امْرَأَةٌ مَمْكُورَةٌ أَيْ مُجْتَمِعَةُ
Birinci Mesele: Mekr (مَكْر) kelimesinin dildeki aslı; gizlilik ve riyakarlıkla fesat çıkarmaya çalışmaktır. Zeccâc şöyle demiştir: Gece karardığında ‘mekru'l-leyl’ (مَكْرُ اللَّيْلِ) ve ‘emkere’ (أَمْكَرَ) denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Enfâl 30] “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” ve şöyle buyurmuştur: { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } [Yûsuf 102] “Onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen yanlarında değildin.” Bir görüşe göre ise aslı, işin derlenip toplanması ve sağlamlaştırılmasından gelir; nitekim derli toplu yapılı
الْخَلْقِ وَإِحْكَامُ الرَّأْيِ يُقَالُ لَهُ الْإِجْمَاعُ وَالْجَمْعُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ [يُونُسَ: ٧١] فَلَمَّا كَانَ الْمَكْرُ رَأْيًا مُحْكَمًا قَوِيًّا مَصُونًا عَنْ جِهَاتِ النَّقْصِ وَالْفُتُورِ، لَا جَرَمَ سُمِّيَ مَكْرًا.
kadına ‘imraetün memkûratün’ (امْرَأَةٌ مَمْكُورَةٌ) denir. Görüşün sağlamlaştırılmasına ‘icmâ’ (الْإِجْمَاعُ) ve ‘cem’’ (الْجَمْعُ) denir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ } [Yûnus 71] “Artık siz ve ortaklarınız işinizi kararlaştırıp toplayın” buyurmuştur. Mekr, noksanlık ve gevşeklik yönlerinden korunmuş, sağlam ve kuvvetli bir görüş olduğu için şüphesiz mekr diye isimlendirilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا مَكْرُهُمْ بِعِيسَى ﵇، فَهُوَ أَنَّهُمْ هَمُّوا بِقَتْلِهِ، وَأَمَّا مَكْرُ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ، فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَكْرُ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ هُوَ أَنَّهُ رَفَعَ عِيسَى ﵇ إِلَى السَّمَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ يَهُودَا مَلِكَ الْيَهُودِ، أَرَادَ قَتْلَ عِيسَى ﵇، وَكَانَ جِبْرِيلُ ﵇، لَا يُفَارِقُهُ سَاعَةً، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ/ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ [الْبَقَرَةِ: ٨٧] فَلَمَّا أَرَادُوا ذَلِكَ أَمَرَهُ جِبْرِيلُ ﵇ أَنْ يَدْخُلَ بَيْتًا فِيهِ رَوْزَنَةٌ، فَلَمَّا دَخَلُوا الْبَيْتَ أَخْرَجَهُ جِبْرِيلُ ﵇ مِنْ تِلْكَ الرَّوْزَنَةِ، وَكَانَ قَدْ أَلْقَى شَبَهَهُ عَلَى غَيْرِهِ، فَأُخِذَ وَصُلِبَ فَتَفَرَّقَ الْحَاضِرُونَ ثَلَاثَ فِرَقٍ، فِرْقَةٌ قَالَتْ: كَانَ اللَّهَ فِينَا فَذَهَبَ، وَأُخْرَى قَالَتْ: كَانَ ابْنَ اللَّهِ، وَالْأُخْرَى قَالَتْ: كَانَ عَبْدَ اللَّهِ وَرَسُولَهُ، فَأَكْرَمَهُ بِأَنْ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ، وَصَارَ لِكُلِّ فِرْقَةٍ جَمْعٌ فَظَهَرَتِ الْكَافِرَتَانِ عَلَى الْفِرْقَةِ الْمُؤْمِنَةِ إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ، وَفِي الْجُمْلَةِ، فَالْمُرَادُ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ بِهِمْ أَنْ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَمَا مَكَّنَهُمْ مِنْ إِيصَالِ الشَّرِّ إِلَيْهِ.
İkinci Mesele: Onların İsa'ya -aleyhisselâm- tuzak kurmasına gelince; bu, onu öldürmeye kastetmeleridir. Allah Teâlâ'nın onlara tuzak kurmasına gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın onlara tuzağı, İsa'yı -aleyhisselâm- göğe yükseltmesidir. Şöyle ki: Yahudilerin kralı Yehuda, İsa'yı -aleyhisselâm- öldürmek istedi. Cibril -aleyhisselâm- ise ondan bir an bile ayrılmıyordu; nitekim O'nun: { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } [el-Bakara 87] “Onu Ruhu'l-Kudüs ile destekledik” sözünün anlamı budur. Onlar bunu isteyince, Cibril -aleyhisselâm- ona penceresi olan bir eve girmesini emretti. Onlar eve girince Cibril -aleyhisselâm- onu o pencereden çıkardı ve benzerini bir başkasının üzerine atmıştı; böylece o kimse yakalanıp çarmıha gerildi. Orada bulunanlar üç fırkaya ayrıldı: Bir fırka: ‘O aramızdaki Allah idi, gitti’ dedi; diğeri: ‘O Allah'ın oğluydu’ dedi; öbürü ise: ‘O Allah'ın kulu ve elçisiydi’ dedi. Allah da onu göğe yükseltmekle ikram etti. Her fırkanın bir topluluğu oldu ve inkâr eden iki fırka, Allah Teâlâ Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- gönderinceye kadar mümin fırkaya üstün geldi. Özetle, Allah'ın onlara tuzağından maksat; onu göğe yükseltmesi ve ona kötülük ulaştırmalarına imkân vermemesidir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْحَوَارِيِّينَ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ، وَكَانُوا مُجْتَمِعِينَ فِي بَيْتٍ فَنَافَقَ رَجُلٌ مِنْهُمْ، وَدَلَّ الْيَهُودَ عَلَيْهِ، فَأَلْقَى اللَّهُ شَبَهَهُ عَلَيْهِ وَرَفَعَ عِيسَى، فَأَخَذُوا ذَلِكَ الْمُنَافِقَ الَّذِي كَانَ فِيهِمْ، وَقَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ عَلَى ظَنِّ أَنَّهُ عِيسَى ﵇، فَكَانَ ذَلِكَ هُوَ مَكْرَ اللَّهِ بِهِمْ.
İkinci vecih: Havariler on iki kişiydi ve bir evde toplanmışlardı. İçlerinden bir adam münafıklık yapıp Yahudileri onun bulunduğu yere yönlendirdi. Bunun üzerine Allah onun benzerini o adamın üzerine attı ve İsa'yı yükseltti. Onlar da içlerindeki o münafığı yakalayıp İsa -aleyhisselâm- olduğunu zannederek öldürdüler ve çarmıha gerdiler. İşte Allah'ın onlara tuzağı bu idi.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ الْيَهُودَ عَذَّبُوا الْحَوَارِيِّينَ بَعْدَ أَنْ رُفِعَ عِيسَى ﵇، فَشَمَّسُوهُمْ وَعَذَّبُوهُمْ، فَلَقُوا مِنْهُمُ الْجَهْدَ فَبَلَغَ ذَلِكَ مَلِكَ الرُّومِ، وَكَانَ مَلِكُ الْيَهُودِ مِنْ رَعِيَّتِهِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِمَّنْ تَحْتَ أَمْرِكَ كَانَ يُخْبِرُهُمْ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَرَاهُمْ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى وَإِبْرَاءَ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ فَقُتِلَ، فَقَالَ: لَوْ عَلِمْتُ ذَلِكَ لَحُلْتُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ، ثُمَّ بَعَثَ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ، فَانْتَزَعَهُمْ مِنْ أَيْدِيهِمْ وَسَأَلَهُمْ عَنْ عِيسَى ﵇، فَأَخْبَرُوهُ فَتَابَعَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ، وَأَنْزَلَ الْمَصْلُوبَ فَغَيَّبَهُ، وَأَخَذَ الْخَشَبَةَ فَأَكْرَمَهَا وَصَانَهَا، ثُمَّ غَزَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَتَلَ مِنْهُمْ خَلْقًا عَظِيمًا وَمِنْهُ ظَهَرَ أَصْلُ النَّصْرَانِيَّةِ فِي الرُّومِ، وَكَانَ اسْمُ هَذَا الْمَلِكِ طَبَارِيسَ، وَهُوَ صَارَ نَصْرَانِيًّا، إِلَّا أَنَّهُ مَا أَظْهَرَ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ جَاءَ بَعْدَهُ مَلِكٌ آخَرُ، يُقَالُ لَهُ: مَطْلِيسُ، وَغَزَا بَيْتَ الْمَقْدِسِ بَعْدَ ارْتِفَاعِ عِيسَى بِنَحْوٍ مِنْ أَرْبَعِينَ سَنَةً، فَقَتَلَ وَسَبَى وَلَمْ يَتْرُكْ فِي مَدِينَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ حَجَرًا عَلَى حَجَرٍ فَخَرَجَ عِنْدَ ذَلِكَ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ إِلَى الْحِجَازِ فَهَذَا كُلُّهُ مِمَّا جَازَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى تَكْذِيبِ الْمَسِيحِ وَالْهَمِّ بِقَتْلِهِ.
Üçüncü vecih: Muhammed b. İshâk, İsa -aleyhisselâm- yükseltildikten sonra Yahudilerin havarilere azap ettiğini, onları güneşte bekletip işkence ettiklerini ve onlardan büyük eziyet gördüklerini zikretmiştir. Bu durum Rum kralına ulaştı; Yahudilerin kralı da onun tebaasındandı. Ona: ‘Senin emrin altındakilerden İsrâiloğulları'ndan bir adam onlara Allah'ın elçisi olduğunu haber veriyor, onlara ölüleri diriltmeyi, doğuştan körü ve alacalıyı iyileştirmeyi gösteriyordu; fakat öldürüldü’ denildi. Bunun üzerine o: ‘Eğer bunu bilseydim onunla onların arasına girerdim’ dedi. Sonra havarilere [haber] gönderip onları ellerinden çekip kurtardı ve onlara İsa'yı -aleyhisselâm- sordu; onlar da ona haber verdiler. Böylece o onların dinine uydu, çarmıha gerileni indirip defnetti, ahşabı alıp ona hürmet gösterdi ve onu korudu. Sonra İsrâiloğulları'na savaş açıp onlardan pek çok kimseyi öldürdü; Rumlar arasında Hristiyanlığın aslı bundan zuhur etti. Bu kralın adı Tabâris (Tiberius) idi; o Hristiyan oldu ancak bunu açığa vurmadı. Sonra onun ardından Matlîs (Titus) denilen başka bir kral geldi; İsa'nın yükseltilişinden yaklaşık kırk sene sonra Beytülmakdis'e savaş açtı, öldürdü, esir aldı ve Beytülmakdis şehrinde taş üstünde taş bırakmadı. Bunun üzerine Kureyza ve Nadîr [kabileleri] Hicaz'a çıktılar. Bütün bunlar, Mesih'i yalanlamaları ve onu öldürmeye kastetmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'nın onlara verdiği cezalardandır.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَلَّطَ عَلَيْهِمْ مَلِكَ فَارِسَ حَتَّى قَتَلَهُمْ وَسَبَاهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ [الْإِسْرَاءِ: ٥] فَهَذَا هُوَ مَكْرُ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ.
Dördüncü görüş: Allah Teâlâ, onları öldürsün ve esir alsın diye Fars kralını onların üzerine musallat kıldı. Nitekim Allah Teâlâ: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } [el-İsrâ 5] “Üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” buyurmuştur. İşte Allah Teâlâ'nın onlara tuzağı budur.
الْقَوْلُ الْخَامِسُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ مَكَرُوا فِي إِخْفَاءِ أَمْرِهِ، وَإِبْطَالِ دِينِهِ وَمَكَرَ اللَّهُ بِهِمْ حَيْثُ أَعْلَى دِينَهُ وَأَظْهَرَ شَرِيعَتَهُ وَقَهَرَ بِالذُّلِّ وَالدَّنَاءَةِ أَعْدَاءَهُ وَهُمُ الْيَهُودُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Beşinci görüş: Maksadın; onların onun davasını gizleme ve dinini iptal etme hususunda tuzak kurmaları, Allah'ın da onun dinini yüceltmek, şeriatını açığa çıkarmak ve düşmanları olan Yahudileri zillet ve aşağılıkla kahretmek suretiyle onlara tuzak kurması olması muhtemeldir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَكْرُ عِبَارَةٌ عَنِ الِاحْتِيَالِ فِي إِيصَالِ الشَّرِّ، وَالِاحْتِيَالُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ فَصَارَ لَفْظُ الْمَكْرِ فِي حَقِّهِ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ وذكروا في تأويله وجوهاًأحدها: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى جَزَاءَ الْمَكْرِ بِالْمَكْرِ، كَقَوْلِهِ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] وَسَمَّى جَزَاءَ الْمُخَادَعَةِ بِالْمُخَادَعَةِ، وَجَزَاءَ الِاسْتِهْزَاءِ بِالِاسْتِهْزَاءِ وَالثَّانِي: أَنَّ مُعَامَلَةَ اللَّهِ مَعَهُمْ كَانَتْ شَبِيهَةً بِالْمَكْرِ فَسُمِّيَ بِذَلِكَ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَيْسَ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ، لِأَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّدْبِيرِ الْمُحْكَمِ الْكَامِلِ ثُمَّ اخْتَصَّ فِي الْعُرْفِ بِالتَّدْبِيرِ فِي إِيصَالِ/ الشَّرِّ إِلَى الْغَيْرِ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تعالى غير ممتنع والله أعلم.
Üçüncü Mesele: Mekr, şerri ulaştırmada hileye başvurmaktan ibarettir. Allah Teâlâ hakkında ise hile imkânsızdır. Dolayısıyla mekr lafzı O'nun hakkında müteşâbihâttan olmuştur. Bunun tevilinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ, O'nun: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [eş-Şûrâ 40] “Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür” sözünde olduğu gibi tuzağın cezasını tuzak olarak isimlendirmiştir; aldatmanın cezasını aldatma, alay etmenin cezasını da alay etme olarak isimlendirmiştir. İkincisi: Allah'ın onlara muamelesi tuzağa benziyordu, bu sebeple böyle isimlendirildi. Üçüncüsü: Bu lafız müteşâbihâttan değildir; çünkü o sağlam ve eksiksiz tedbirden ibarettir, daha sonra örfte başkasına şer ulaştırmadaki tedbire tahsis edilmiştir. Bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsız değildir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٥٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 55]
إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥)
{ إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } (55) “Hani Allah şöyle buyurmuştu: ‘Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettirecek olan, seni Kendime yükseltecek olan, seni inkâr edenlerden arındıracak olan ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde kılacak olan Benim. Sonra dönüşünüz ancak Banadır; ayrılığa düştüğünüz şeyler hakkında aranızda Ben hükmedeceğim.’”
[في قوله تعالى إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ إلى قوله تعالى يَوْمِ الْقِيامَةِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ } sözünden Allah Teâlâ'nın: { يَوْمِ الْقِيامَةِ } sözüne kadar olan kısım hakkında] Âyette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَامِلُ فِي إِذْ قَوْلُهُ وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ أَيْ وُجِدَ هَذَا الْمَكْرُ إِذْ قَالَ اللَّهُ هَذَا الْقَوْلَ، وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: ذَاكَ إِذْ قَالَ اللَّهُ.
Birinci Mesele: { إِذْ } lafzında amel eden (onu nasbeden) âmil, { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” sözüdür. Yani: ‘Allah bu sözü söylediğinde bu tuzak meydana geldi’ demektir. Bir görüşe göre takdiri: ‘Bu, Allah'ın söylediği vakittedir’ şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْتَرَفُوا بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَرَّفَ عِيسَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِصِفَاتٍ:
İkinci Mesele: Âlimler, Allah Teâlâ'nın bu ayette İsa'yı birtakım vasıflarla şereflendirdiğini ikrar etmişlerdir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ [الْمَائِدَةِ: ١١٧] وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ عَلَى طَرِيقَيْنِ أَحَدُهُمَا: إِجْرَاءُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا مِنْ غَيْرِ تَقْدِيمٍ، وَلَا تَأْخِيرٍ فِيهَا وَالثَّانِي: فَرْضُ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فِيهَا، أَمَّا الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ فَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: مَعْنَى قَوْلِهِ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ أَيْ مُتَمِّمٌ عُمُرَكَ، فَحِينَئِذٍ أَتَوَفَّاكَ، فَلَا أَتْرُكُهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوكَ، بَلْ أَنَا رَافِعُكَ إِلَى سَمَائِي، وَمُقَرِّبُكَ بِمَلَائِكَتِي، وَأَصُونُكَ عَنْ أَنْ يَتَمَكَّنُوا مِنْ قَتْلِكَ وَهَذَا تَأْوِيلٌ حَسَنٌ وَالثَّانِي: مُتَوَفِّيكَ أَيْ مُمِيتُكَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالُوا: وَالْمَقْصُودُ أَنْ لَا يَصِلَ أَعْدَاؤُهُ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى قَتْلِهِ ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَكْرَمَهُ بِأَنْ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: قَالَ وَهْبٌ: تُوُفِّيَ ثَلَاثَ سَاعَاتٍ، ثُمَّ رُفِعَ وَثَانِيهَا: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: تُوُفِّيَ سَبْعَ سَاعَاتٍ، ثُمَّ أَحْيَاهُ اللَّهُ وَرَفَعَهُ الثَّالِثُ: قَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: إِنَّهُ تَعَالَى تَوَفَّاهُ حِينَ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها [الزُّمَرِ: ٤٢] .
Birinci Vasıf: { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Şüphesiz seni vefat ettirecek olan Benim.” Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın ondan hikâyeten buyurduğu şu sözüdür: { فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } [el-Mâide 117] “Beni vefat ettirdiğinde onların üzerinde gözetleyici yalnız Sen idin.” Tevil ehli bu iki ayet hakkında iki yol üzere ihtilaf etmiştir: Birincisi; ayette takdim ve tehir yapmaksızın onu zahiri üzere icra etmektir. İkincisi; onda takdim ve tehir olduğunu farz etmektir. Birinci yola gelince; bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi: { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } sözünün anlamı: ‘Ömrünü tamamlayıcıyım, işte o zaman senin canını alırım; seni öldürmelerine meydan bırakmam, bilakis seni semama yükseltir, meleklerime yaklaştırır ve seni öldürmeye güç yetirmelerinden seni korurum’ demektir. Bu güzel bir tevildir. İkincisi: { مُتَوَفِّيكَ } yani ‘seni öldürücüyüm’ demektir. Bu İbn Abbâs ve Muhammed b. İshâk'tan rivayet edilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Maksat, Yahudilerden olan düşmanlarının onu öldürmeye muvaffak olamamasıdır; sonra bundan sonra onu semaya yükseltmekle ikram etmiştir. Sonra üç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi; Vehb: ‘Üç saat vefat etti, sonra yükseltildi’ demiştir. İkincisi; Muhammed b. İshâk: ‘Yedi saat vefat etti, sonra Allah onu diriltti ve yükseltti’ demiştir. Üçüncüsü; Rebî' b. Enes: ‘Allah Teâlâ onu semaya yükselttiği sırada vefat ettirdi (uyuttu)’ demiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } [ez-Zümer 42] “Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır].”
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ تُفِيدُ التَّرْتِيبَ فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ بِهِ هَذِهِ الْأَفْعَالَ، فَأَمَّا كَيْفَ يَفْعَلُ، وَمَتَى يَفْعَلُ، فَالْأَمْرُ فِيهِ مَوْقُوفٌ عَلَى الدَّلِيلِ، وَقَدْ ثَبَتَ الدَّلِيلُ أَنَّهُ حَيٌّ
Ayetin tevilinde dördüncü vecih: { مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ } sözündeki vav harfi tertip ifade etmez; dolayısıyla ayet, Allah Teâlâ'nın ona bu fiilleri yapacağına delalet eder. Bunu nasıl yapacağı ve ne zaman yapacağı hususu ise delile bağlıdır. Onun diri olduğuna dair delil ise sabit olmuştur
وَوَرَدَ الْخَبَرُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّهُ سَيَنْزِلُ وَيَقْتُلُ الدَّجَّالَ»
ve Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- { أَنَّهُ سَيَنْزِلُ وَيَقْتُلُ الدَّجَّالَ } “onun ineceği ve Deccal'i öldüreceği” haberi varid olmuştur.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَتَوَفَّاهُ بَعْدَ ذَلِكَ.
Sonra Allah Teâlâ bundan sonra onu vefat ettirecektir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: فِي التَّأْوِيلِ مَا قَالَهُ أَبُو بَكْرٍ الْوَاسِطِيُّ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ عَنْ شَهَوَاتِكَ وَحُظُوظِ نَفْسِكَ، ثُمَّ قَالَ: وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَصِرْ فَانِيًا عَمَّا سِوَى اللَّهِ لَا يَكُونُ لَهُ وُصُولٌ إِلَى مَقَامِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ، وَأَيْضًا فَعِيسَى لَمَّا رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ صَارَ حَالُهُ كَحَالِ الْمَلَائِكَةِ فِي زَوَالِ الشَّهْوَةِ، وَالْغَضَبِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ.
Tevilde beşinci vecih: Ebû Bekir el-Vâsıtî'nin söylediği görüştür; o da maksadın: ‘Seni şehvetlerinden ve nefsinin hazlarından vefat ettiriciyim (arındırıcıyım)’ olmasıdır. Sonra: { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselticiyim” buyurmuştur. Çünkü Allah'tan gayrısından fâni olmayan kimse için Allah'ın marifeti makamına bir vuslat söz konusu olamaz. Ayrıca İsa semaya yükseltilince hali, şehvet, öfke ve yerilmiş ahlakın zeval bulması hususunda meleklerin hali gibi olmuştur.
وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّ التَّوَفِّيَ أَخْذُ الشَّيْءِ وَافِيًا، وَلَمَّا عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَخْطُرُ بِبَالِهِ أَنَّ الَّذِي رَفَعَهُ اللَّهُ هُوَ رُوحُهُ لَا جَسَدُهُ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ رُفِعَ بِتَمَامِهِ إِلَى السَّمَاءِ بِرُوحِهِ وَبِجَسَدِهِ وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ
Altıncı vecih: Teveffî, bir şeyi tastamam (vâfî) almaktır. Allah, insanlardan bazılarının aklına Allah'ın yükselttiği şeyin bedeni değil sadece ruhu olduğu fikrinin geleceğini bildiği için, onun -aleyhisselâm- ruhu ve bedeniyle tastamam semaya yükseltildiğine delalet etsin diye bu kelamı zikretmiştir. Bu tevilin sıhhatine Allah Teâlâ'nın şu sözü delalet eder: { وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ
[النِّسَاءِ: ١١٣] .
} [en-Nisâ 113] “Sana hiçbir şeyle zarar veremezler.”
وَالْوَجْهُ السَّابِعُ: إِنِّي مُتَوَفِّيكَ أَيْ أَجْعَلُكَ كَالْمُتَوَفَّى لِأَنَّهُ إِذَا رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ وَانْقَطَعَ خَبَرُهُ وَأَثَرُهُ عَنِ الْأَرْضِ كَانَ كَالْمُتَوَفَّى، وَإِطْلَاقُ اسْمِ الشَّيْءِ عَلَى مَا يُشَابِهُهُ فِي أَكْثَرِ خَوَاصِّهِ وَصِفَاتِهِ جَائِزٌ حَسَنٌ.
Yedinci vecih: { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } yani: ‘Seni vefat etmiş gibi kılacağım’; çünkü o semaya yükseltilip haberi ve izi yeryüzünden kesilince vefat etmiş gibi olmuştur. Bir şeyin ismini, özelliklerinin ve sıfatlarının çoğunda ona benzeyen şeye vermek ise caiz ve güzeldir.
الْوَجْهُ الثَّامِنُ: أَنَّ التَّوَفِّيَ هُوَ الْقَبْضُ يُقَالُ: وَفَّانِي فُلَانٌ دَرَاهِمِي وَأَوْفَانِي وَتَوَفَّيْتُهَا مِنْهُ، كَمَا يُقَالُ: سَلَّمَ فُلَانٌ دَرَاهِمِي إِلَيَّ وَتَسَلَّمْتُهَا مِنْهُ، وَقَدْ يَكُونُ أَيْضًا تُوُفِّيَ بِمَعْنَى اسْتَوْفَى وَعَلَى كِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ كَانَ إِخْرَاجُهُ مِنَ
Sekizinci vecih: Teveffî kabzetmektir (tastamam teslim almaktır). Nitekim: ‘Filan kişi bana dirhemlerimi tastamam verdi (veffânî / evfânî), ben de onları ondan tastamam aldım (teveffeytühâ)’ denilir; tıpkı ‘Filan kişi dirhemlerimi bana teslim etti, ben de onları ondan teslim aldım’ denildiği gibi. Ayrıca teveffî, ‘istevfâ’ (hakkını tastamam aldı) anlamında da olabilir. Her iki ihtimale göre de onun
الْأَرْضِ وَإِصْعَادُهُ إِلَى السَّمَاءِ تَوَفِّيًا لَهُ.
yeryüzünden çıkarılıp semaya yükseltilmesi onun için bir teveffî olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ التَّوَفِّي عَيْنَ الرَّفْعِ إِلَيْهِ فَيَصِيرُ قَوْلُهُ وَرافِعُكَ إِلَيَّ تَكْرَارًا.
Eğer: ‘Bu veche göre teveffî, Kendisine yükseltmenin aynısı olur; dolayısıyla O'nun { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselticiyim” sözü bir tekrar haline gelir’ denilirse,
قُلْنَا: قَوْلُهُ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ التَّوَفِّي وَهُوَ جِنْسٌ تَحْتَهُ أَنْوَاعٌ بَعْضُهَا بِالْمَوْتِ وَبَعْضُهَا بِالْإِصْعَادِ إِلَى السَّمَاءِ، فَلَمَّا قَالَ بَعْدَهُ وَرافِعُكَ إِلَيَّ كَانَ هَذَا تَعْيِينًا لِلنَّوْعِ وَلَمْ يَكُنْ تَكْرَارًا.
biz deriz ki: O'nun { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Şüphesiz seni vefat ettirecek olan Benim” sözü teveffînin gerçekleştiğine delalet eder; o ise altında neviler bulunan bir cinstir: Bazısı ölümle, bazısı da semaya yükseltmekledir. Bundan sonra { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselticiyim” buyurunca bu, nevin tayini olmuş ve tekrar olmamıştır.
الْوَجْهُ التَّاسِعُ: أَنْ يُقَدَّرَ فِيهِ حَذْفُ الْمُضَافِ وَالتَّقْدِيرُ: مُتَوَفِّي عَمَلِكَ بِمَعْنَى مُسْتَوْفِي عَمَلِكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ أَيْ وَرَافِعُ عَمَلِكَ إِلَيَّ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى بَشَّرَهُ بِقَبُولِ طَاعَتِهِ وَأَعْمَالِهِ، وَعَرَّفَهُ أَنَّ مَا يَصِلُ إِلَيْهِ مِنَ الْمَتَاعِبِ وَالْمَشَاقِّ فِي تَمْشِيَةِ دِينِهِ وَإِظْهَارِ شَرِيعَتِهِ مِنَ الْأَعْدَاءِ فَهُوَ لَا يُضِيعُ أَجْرَهُ وَلَا يَهْدِمُ ثَوَابَهُ، فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى قَوْلِ مَنْ يُجْرِي الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا.
Dokuzuncu vecih: Onda bir muzaf hazfi takdir edilmesidir; takdiri de şöyledir: ‘Amelini tastamam alıcıyım’ anlamında ‘müteveffî amelike’ ve ‘amelini Kendime yükselticiyim’ anlamında { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } demektir. Bu, O'nun: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } [Fâtır 10] “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir” sözü gibidir. Bu ayetten maksat; Allah Teâlâ'nın ona, itaatini ve amellerini kabul edeceğini müjdelemesi ve dinini yürütmek ve şeriatını izhar etmek hususunda düşmanlardan kendisine ulaşan zahmet ve meşakkatlerin ecrini zayi etmeyeceğini, sevabını boşa çıkarmayacağını bildirmesidir. İşte bunlar, ayeti zahiri üzere icra edenlerin görüşüne göre zikredilen vecihlerin tamamıdır.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: لَا بُدَّ فِي الْآيَةِ مِنْ تَقْدِيمٍ وَتَأْخِيرٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُحْتَاجَ فِيهَا إِلَى تَقْدِيمٍ أَوْ تَأْخِيرٍ، قَالُوا إِنَّ قَوْلَهُ وَرافِعُكَ إِلَيَّ يَقْتَضِي أَنَّهُ رَفَعَهُ حَيًّا، وَالْوَاوُ لَا تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَقُولَ فِيهَا تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى: أَنِّي رَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمُتَوَفِّيكَ بَعْدَ إِنْزَالِي إِيَّاكَ فِي الدُّنْيَا، وَمِثْلُهُ مِنَ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.
İkinci yol: Bu, ayette takdim ve tehirden kaçınmak mümkün olmaksızın ayette mutlaka bir takdim ve tehir bulunması gerektiğini söyleyenlerin görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: O'nun { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselticiyim” sözü onu diri olarak yükselttiğini iktiza eder; vav harfi ise tertip iktiza etmez. Dolayısıyla onda takdim ve tehir olduğunu söylemekten başka bir yol kalmaz. Anlamı şudur: ‘Seni Kendime yükselticiyim, inkâr edenlerden seni arındırıcıyım ve seni dünyaya indirdikten sonra vefat ettiriciyim.’ Bunun gibi takdim ve tehirler Kur'an'da pek çoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوُجُوهَ الْكَثِيرَةَ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا تُغْنِي عَنِ الْتِزَامِ مُخَالَفَةِ الظَّاهِرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki, daha önce sunduğumuz pek çok vecih, zahire muhalefeti benimsemeye gerek bırakmamaktadır. En doğrusunu Allah bilir.
وَالْمُشَبِّهَةُ يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ المكان لله تعالى وأنه في المساء، وَقَدْ دَلَّلْنَا فِي الْمَوَاضِعِ الْكَثِيرَةِ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ تَعَالَى فِي الْمَكَانِ فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ/ عَلَى التَّأْوِيلِ، وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:
Müşebbihe, Allah Teâlâ'ya mekân ispat etme ve O'nun gökte olduğu hususunda bu ayete tutunmaktadır. Biz ise bu kitabın pek çok yerinde kesin delillerle Allah Teâlâ'nın bir mekânda olmasının imkânsız olduğunu ortaya koyduk. Bu yüzden lafzı tevile hamletmek vacip olmuştur; bu da birkaç vecihledir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ إِلَى مَحَلِّ كَرَامَتِي، وَجَعَلَ ذَلِكَ رَفْعًا إِلَيْهِ لِلتَّفْخِيمِ وَالتَّعْظِيمِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي [الصَّافَّاتِ: ٩٩] وَإِنَّمَا ذَهَبَ إِبْرَاهِيمُ ﷺ مِنَ الْعِرَاقِ إِلَى الشَّامِ وَقَدْ يَقُولُ السُّلْطَانُ: ارْفَعُوا هَذَا الْأَمْرَ إِلَى الْقَاضِي، وَقَدْ يُسَمَّى الْحُجَّاجُ زُوَّارَ اللَّهِ، وَيُسَمَّى الْمُجَاوِرُونَ جِيرَانَ اللَّهِ، وَالْمُرَادُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ التَّفْخِيمُ وَالتَّعْظِيمُ فَكَذَا هَاهُنَا.
Birinci vecih: Maksat: ‘Kerametimin (lütuf ve ikramımın) mahalline’ demektir; bunu tâzim ve yüceltme amacıyla Kendisine yükseltme olarak ifade etmiştir. Bunun benzeri O'nun: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } [es-Sâffât 99] “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum” sözüdür; oysa İbrahim -aleyhisselâm- yalnızca Irak'tan Şam'a gitmişti. Nitekim hükümdar da: ‘Bu işi kadıya yükseltin (götürün)’ der; hacılara ‘Allah'ın ziyaretçileri’, [Kâbe civarında] mücavir olanlara da ‘Allah'ın komşuları’ denilir. Bütün bunlardan maksat tâzim ve yüceltmedir; burada da böyledir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ وَرافِعُكَ إِلَيَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُرْفَعُ إِلَى مَكَانٍ لَا يَمْلِكُ الْحُكْمَ عَلَيْهِ فِيهِ غَيْرُ اللَّهِ لِأَنَّ فِي الْأَرْضِ قد يتولى الخلق أنواع الأحكام فأما السموات فَلَا حَاكِمَ هُنَاكَ فِي الْحَقِيقَةِ وَفِي الظَّاهِرِ إِلَّا اللَّهُ.
Tevilde ikinci vecih: O'nun { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselticiyim” sözünün anlamı; onun üzerinde Allah'tan başkasının hüküm sahibi olamayacağı bir mekâna yükseltilmesidir. Çünkü yeryüzünde yaratılmışlar çeşitli hükümlere sahip olabilirler; fakat semalarda hakikatte de zahirde de Allah'tan başka hâkim yoktur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ بِأَنَّ اللَّهَ فِي مَكَانٍ لَمْ يَكُنِ ارْتِفَاعُ عِيسَى إِلَى ذَلِكَ سَبَبًا لِانْتِفَاعِهِ وَفَرَحِهِ بَلْ إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِذَلِكَ لَوْ وَجَدَ هُنَاكَ مَطْلُوبَهُ مِنَ الثَّوَابِ وَالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ وَالرَّيْحَانِ، فَعَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ لَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ: وَرَافِعُكَ إِلَى مَحَلِّ ثَوَابِكَ وَمُجَازَاتِكَ، وَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ مَا ذَكَرْنَاهُ لَمْ يَبْقَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى إِثْبَاتِ الْمَكَانِ لِلَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü vecih: Allah'ın bir mekânda olduğu varsayılsa bile, İsa'nın oraya yükselmesi onun faydalanmasına ve sevinmesine sebep teşkil etmezdi; bilakis o bundan ancak orada arzuladığı sevabı, rahmeti, rahatlığı ve rızkı bulursa faydalanır. Dolayısıyla her iki görüşe göre de lafzı, maksadın: ‘Seni, sevabının ve mükâfatının mahalline yükselticiyim’ olduğuna hamletmek kaçınılmazdır. Zikrettiğimiz bu takdirin yapılması kaçınılmaz olunca, artık ayette Allah Teâlâ'ya mekân ispatına dair hiçbir delalet kalmaz.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِ عِيسَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَالْمَعْنَى مُخْرِجُكَ مِنْ بَيْنِهِمْ وَمُفَرِّقٌ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ، وَكَمَا عَظَّمَ شَأْنَهُ بِلَفْظِ الرَّفْعِ إِلَيْهِ أَخْبَرَ عَنْ مَعْنَى التَّخْلِيصِ بِلَفْظِ التَّطْهِيرِ وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي إِعْلَاءِ شَأْنِهِ وَتَعْظِيمِ مَنْصِبِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İsa'nın vasıflarından üçüncü vasıf: Allah Teâlâ'nın: { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve seni inkâr edenlerden arındıracak olan” sözüdür. Anlamı: ‘Seni onların arasından çıkarıcı ve seninle onlar arasını ayırıcıyım’ demektir. Kendisine yükseltme lafzıyla onun şanını yücelttiği gibi, kurtarma anlamını da arındırma (tathîr) lafzıyla haber vermiştir. Bütün bunlar, onun Allah Teâlâ katındaki şanını yüceltmede ve makamını tâzim etmede mübalağaya delalet eder.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى: الَّذِينَ اتَّبَعُوا دِينَ عِيسَى يَكُونُونَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِهِ، وَهُمُ الْيَهُودُ بِالْقَهْرِ وَالسُّلْطَانِ وَالِاسْتِعْلَاءِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ إخباراً عن ذل اليهود وإنهم يكونوا مَقْهُورِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَأَمَّا الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْمَسِيحَ ﵇ فَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِأَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَأَمَّا بَعْدَ الْإِسْلَامِ فَهُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَأَمَّا النَّصَارَى فَهُمْ وَإِنْ أَظْهَرُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ مُوَافَقَتَهُ فَهُمْ يُخَالِفُونَهُ أَشَدَّ الْمُخَالَفَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ صَرِيحَ الْعَقْلِ يَشْهَدُ أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يَرْضَى بِشَيْءٍ مِمَّا يَقُولُهُ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالُ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّا نَرَى أَنَّ دَوْلَةَ النَّصَارَى فِي الدُّنْيَا أَعْظَمُ وَأَقْوَى مِنْ أَمْرِ الْيَهُودِ فَلَا نَرَى فِي طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِ الدُّنْيَا مُلْكًا يَهُودِيًّا وَلَا بَلْدَةً مَمْلُوءَةً مِنَ الْيَهُودِ بَلْ يَكُونُونَ أَيْنَ كَانُوا بالذلة والمسكنة وَأَمَّا النَّصَارَى فَأَمْرُهُمْ بِخِلَافِ ذَلِكَ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْفَوْقِيَّةِ الْفَوْقِيَّةُ بِالْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ.
Dördüncü Vasıf: O'nun { وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde kılacak olan [Benim]” sözüdür. [Bunda] iki vecih vardır: Birincisi: Anlam şudur: İsa'nın dinine uyanlar, kıyamet gününe kadar kahretme, hâkimiyet ve üstünlükle onu inkâr edenlerin -ki onlar Yahudilerdir- üzerinde olacaklardır. Bu da Yahudilerin zilletine ve onların kıyamet gününe kadar mağlup kalacaklarına dair bir haber olur. Mesih'e -aleyhisselâm- uyanlara gelince; onlar onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna inanan kimselerdir; İslâm'dan sonra ise onlar Müslümanlardır. Hristiyanlara gelince; onlar kendilerinde ona muvafakat izhar etseler de ona en şiddetli biçimde muhalefet etmektedirler; zira sarih akıl onun -aleyhisselâm- bu cahillerin söylediği hiçbir şeye razı olmayacağına şahitlik eder. Bununla beraber biz dünyada Hristiyanların devletinin Yahudilerin durumundan daha büyük ve daha güçlü olduğunu görmekteyiz; zira dünyanın hiçbir köşesinde bir Yahudi hükümdarlığı ya da Yahudilerle dolu bir belde görmeyiz; bilakis onlar nerede olurlarsa olsunlar zillet ve meskenet içindedirler. Hristiyanların durumu ise bunun aksinedir. İkincisi: Bu üstünlükten maksat; hüccet ve delil ile olan üstünlüktür.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَفْعَهُ فِي قَوْلِهِ وَرافِعُكَ إِلَيَّ هُوَ الرِّفْعَةُ بِالدَّرَجَةِ وَالْمَنْقَبَةِ، لَا بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، كَمَا أَنَّ الْفَوْقِيَّةَ فِي هَذِهِ لَيْسَتْ بِالْمَكَانِ بَلْ بِالدَّرَجَةِ وَالرِّفْعَةِ.
Bil ki bu ayet, O'nun: { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni Kendime yükselticiyim” sözündeki yükseltmenin, mekân ve yön ile değil; derece ve fazilet bakımından bir yücelik olduğuna delalet eder; tıpkı bu ayetteki üstünlüğün mekân ile değil, derece ve yücelikle olması gibi.
أَمَّا قَوْلُهُ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى بَشَّرَ عِيسَى ﵇ بِأَنَّهُ يُعْطِيهِ فِي الدُّنْيَا تِلْكَ الْخَوَاصَّ الشَّرِيفَةَ، وَالدَّرَجَاتِ الرَّفِيعَةَ الْعَالِيَةَ، وَأَمَّا فِي الْقِيَامَةِ/ فَإِنَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ، وَبَيْنَ الْجَاحِدِينَ بِرِسَالَتِهِ، وَكَيْفِيَّةُ ذَلِكَ الْحُكْمِ مَا ذَكَرَهُ فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَقِيَ مِنْ مَبَاحِثِ هَذِهِ الْآيَةِ مَوْضِعٌ مُشْكِلٌ وَهُوَ أَنَّ نَصَّ الْقُرْآنِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى حِينَ رَفَعَهُ أَلْقَى شَبَهَهُ عَلَى غَيْرِهِ عَلَى مَا قَالَ:
O'nun { ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Sonra dönüşünüz ancak Banadır; ayrılığa düştüğünüz şeyler hakkında aranızda Ben hükmedeceğim” sözüne gelince; anlamı şudur: Allah Teâlâ İsa'ya -aleyhisselâm- dünyada o şerefli özellikleri ve yüce, yüksek dereceleri vereceğini müjdelemiştir; kıyamette ise ona iman edenlerle onun elçiliğini inkâr edenler arasında hüküm verecektir. Bu hükmün keyfiyeti ise bu ayetten sonraki ayette zikrettiği gibidir. Bu ayetin bahislerinden geriye müşkül bir husus kalmıştır ki o da şudur: Kur'an'ın nassı, Allah Teâlâ'nın onu yükselttiğinde benzerini bir başkasının üzerine attığına delalet etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur:
وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ [النِّسَاءِ: ١٥٧] وَالْأَخْبَارُ أَيْضًا وَارِدَةٌ بِذَلِكَ إِلَّا أَنَّ الرِّوَايَاتِ اخْتَلَفَتْ، فَتَارَةً يُرْوَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْقَى شَبَهَهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْدَاءِ الَّذِينَ دَلُّوا الْيَهُودَ عَلَى مَكَانِهِ حَتَّى قَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ، وَتَارَةً يُرْوَى أَنَّهُ ﵇ رَغَّبَ بَعْضَ خَوَاصِّ أَصْحَابِهِ فِي أن يلقي شبهه حَتَّى يُقْتَلَ مَكَانَهُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَكَيْفَمَا كَانَ فَفِي إِلْقَاءِ شَبَهِهِ عَلَى الْغَيْرِ إِشْكَالَاتٌ:
{ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } [en-Nisâ 157] “Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat [öldürdükleri adam] kendilerine [İsa'ya] benzer gösterildi.” Rivayetler de bu doğrultuda varid olmuştur; ancak rivayetler farklılık göstermiştir: Kâh Allah Teâlâ'nın, Yahudileri onun bulunduğu yere yönlendiren düşmanlardan bazısının üzerine onun benzerini attığı, böylece onu öldürüp çarmıha gerdikleri rivayet edilir; kâh onun -aleyhisselâm- kendi yerine öldürülmesi için benzerinin kendi üzerine atılması hususunda has ashabından birini teşvik ettiği rivayet edilir. Velhasıl durum her nasıl olursa olsun, benzerinin bir başkasının üzerine atılmasında birtakım müşkülatlar vardır:
الْإِشْكَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا إِلْقَاءَ شَبَهِ إِنْسَانٍ عَلَى إِنْسَانٍ آخَرَ لَزِمَ السَّفْسَطَةُ، فَإِنِّي إِذَا رَأَيْتُ وَلَدِي ثُمَّ رَأَيْتُهُ ثَانِيًا فَحِينَئِذٍ أُجَوِّزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الَّذِي رَأَيْتُهُ ثَانِيًا لَيْسَ بِوَلَدِي بَلْ هُوَ إِنْسَانٌ أُلْقِيَ شَبَهُهُ عَلَيْهِ وَحِينَئِذٍ يَرْتَفِعُ الْأَمَانُ عَلَى الْمَحْسُوسَاتِ، وَأَيْضًا فَالصَّحَابَةُ الَّذِينَ رَأَوْا مُحَمَّدًا ﷺ يَأْمُرُهُمْ وَيَنْهَاهُمْ وَجَبَ أَنْ لَا يَعْرِفُوا أَنَّهُ مُحَمَّدٌ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ أُلْقِيَ شَبَهُهُ عَلَى غَيْرِهِ وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى سُقُوطِ الشَّرَائِعِ، وَأَيْضًا فَمَدَارُ الْأَمْرِ فِي الْأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُخْبِرُ الْأَوَّلُ إِنَّمَا أَخْبَرَ عَنِ الْمَحْسُوسِ، فَإِذَا جَازَ وُقُوعُ الْغَلَطِ فِي الْمُبْصَرَاتِ كَانَ سُقُوطُ خَبَرِ الْمُتَوَاتِرِ أَوْلَى وَبِالْجُمْلَةِ فَفَتْحُ هَذَا الْبَابِ أَوَّلُهُ سَفْسَطَةٌ وَآخِرُهُ إِبْطَالُ النُّبُوَّاتِ بِالْكُلِّيَّةِ.
Birinci Müşkül: Eğer bir insanın benzerinin başka bir insanın üzerine atılmasını caiz görürsek sofizm (safsata / kuşkuculuk) gerekir. Zira ben çocuğumu görüp sonra onu ikinci kez gördüğümde, bu ikinci gördüğümün çocuğum olmayıp benzeri onun üzerine atılmış başka bir insan olmasını caiz görmüş olurum. Bu durumda ise duyulara olan güven ortadan kalkar. Ayrıca Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendilerine emrederken ve nehyederken gören sahâbîlerin, onun benzerinin bir başkasının üzerine atılmış olması ihtimalinden ötürü onun Muhammed olduğunu bilmemeleri gerekirdi ki bu da şeriatların düşmesine yol açar. Yine mütevâtir haberlerde işin dayanağı, ilk haber verenin mutlaka duyulur bir şeyden haber vermiş olmasıdır. Dolayısıyla görülen şeylerde yanılmanın vuku bulması caiz olunca, mütevâtir haberin düşmesi haydi haydi gerekir. Velhasıl bu kapının açılmasının başı safsata, sonu ise peygamberlikleri tamamen iptal etmektir.
وَالْإِشْكَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ أَمَرَ جِبْرِيلَ ﵇ بِأَنْ يَكُونَ مَعَهُ فِي أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ، هَكَذَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ [الْمَائِدَةِ: ١١٠] ثُمَّ إِنَّ طَرَفَ جَنَاحٍ وَاحِدٍ مِنْ أَجْنِحَةِ جِبْرِيلَ ﵇ كَانَ يَكْفِي الْعَالَمَ مِنَ الْبَشَرِ فَكَيْفَ لَمْ يَكْفِ فِي مَنْعِ أُولَئِكَ الْيَهُودِ عَنْهُ؟ وَأَيْضًا أَنَّهُ ﵇ لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى، وَإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، فَكَيْفَ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى إِمَاتَةِ أُولَئِكَ الْيَهُودِ الَّذِينَ قَصَدُوهُ بِالسُّوءِ وَعَلَى إِسْقَامِهِمْ وَإِلْقَاءِ الزَّمَانَةِ وَالْفَلَجِ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَصِيرُوا عَاجِزِينَ عَنِ التَّعَرُّضِ لَهُ؟.
İkinci Müşkül: Allah Teâlâ, Cibril'e -aleyhisselâm- hallerin çoğunda onunla beraber olmasını emretmişti; müfessirler O'nun: { إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } [el-Mâide 110] “Hani seni Ruhu'l-Kudüs ile desteklemiştim” sözünün tefsirinde böyle demişlerdir. Üstelik Cibril'in -aleyhisselâm- kanatlarından tek bir kanadın ucu bütün insanlık alemine yeterli gelirdi; öyleyse o Yahudileri ondan engellemede nasıl yetersiz kaldı? Ayrıca o -aleyhisselâm- ölüleri diriltmeye, doğuştan körü ve alacalıyı iyileştirmeye güç yetirirken, kendisine kötülük kasteden o Yahudileri öldürmeye, onları hasta etmeye, kötürüm ve felçli bırakmaya -böylece ona ilişmekten aciz kalsınlar diye- nasıl güç yetiremedi?
وَالْإِشْكَالُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَادِرًا عَلَى تَخْلِيصِهِ مِنْ أُولَئِكَ الْأَعْدَاءِ بِأَنْ يَرْفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَمَا الْفَائِدَةُ
Üçüncü Müşkül: Allah Teâlâ onu semaya yükseltmek suretiyle o düşmanlardan kurtarmaya kadir idi; öyleyse
فِي إِلْقَاءِ شَبَهِهِ عَلَى غَيْرِهِ، وَهَلْ فِيهِ إِلَّا إِلْقَاءُ مِسْكِينٍ فِي الْقَتْلِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ إِلَيْهِ؟.
benzerini bir başkasının üzerine atmadaki fayda nedir? Bunda zavallı birini hiçbir fayda olmaksızın ölüme atmaktan başka ne vardır?
وَالْإِشْكَالُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ إِذَا أُلْقِيَ شَبَهُهُ عَلَى غَيْرِهِ ثُمَّ إِنَّهُ رُفِعَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى السَّمَاءِ فَالْقَوْمُ اعْتَقَدُوا فِيهِ أَنَّهُ هُوَ عِيسَى مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ عِيسَى، فَهَذَا كَانَ إِلْقَاءً لَهُمْ فِي الْجَهْلِ وَالتَّلْبِيسِ، وَهَذَا لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Dördüncü Müşkül: Onun benzeri bir başkasının üzerine atılıp da sonra kendisi semaya yükseltilince, o topluluk onun İsa olmadığı halde İsa olduğuna inandılar. Bu ise onları cehalete ve şüpheye düşürmek olur; bu da Allah Teâlâ'nın hikmetine yakışmaz.
وَالْإِشْكَالُ الْخَامِسُ: أَنَّ النَّصَارَى عَلَى كَثْرَتِهِمْ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا وَشِدَّةِ مَحَبَّتِهِمْ لِلْمَسِيحِ ﵇، وَغُلُوِّهِمْ فِي أَمْرِهِ أَخْبَرُوا أَنَّهُمْ شَاهَدُوهُ مَقْتُولًا مَصْلُوبًا، فَلَوْ أَنْكَرْنَا ذَلِكَ كَانَ طَعْنًا فِيمَا ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ، وَالطَّعْنُ فِي التَّوَاتُرِ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَنُبُوَّةِ عِيسَى، بَلْ فِي وُجُودِهِمَا، وَوُجُودِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَكُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ.
Beşinci Müşkül: Hristiyanlar, yeryüzünün doğularında ve batılarında bu kadar çok olmalarına, Mesih'e -aleyhisselâm- duydukları aşırı sevgiye ve onun hakkındaki aşırılıklarına rağmen, onu öldürülmüş ve çarmıha gerilmiş olarak gördüklerini haber vermişlerdir. Şayet biz bunu inkâr edersek, bu tevatürle sabit olan şeye bir ta'n (itiraz) olur. Tevatüre ta'n etmek ise Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- peygamberliğine, İsa'nın peygamberliğine, hatta her ikisinin ve diğer bütün peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- varlığına ta'n etmeyi gerektirir ki bunların hepsi batıldır.
وَالْإِشْكَالُ السَّادِسُ: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ الْمَصْلُوبَ بَقِيَ حَيًّا زَمَانًا طَوِيلًا، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عِيسَى بَلْ كَانَ غَيْرَهُ لَأَظْهَرَ الْجَزَعَ، وَلَقَالَ: إِنِّي لَسْتُ بِعِيسَى بَلْ إِنَّمَا أَنَا غَيْرُهُ، وَلَبَالَغَ فِي تَعْرِيفِ هَذَا الْمَعْنَى، وَلَوْ ذُكِرَ ذَلِكَ لَاشْتَهَرَ عِنْدَ الْخَلْقِ هَذَا الْمَعْنَى، فَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عَلِمْنَا أَنْ لَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا فِي الْمَوْضِعِ مِنَ السُّؤَالَاتِ:
Altıncı Müşkül: Çarmıha gerilen kişinin uzun bir zaman hayatta kaldığı tevatürle sabittir. Eğer o kimse İsa olmayıp da bir başkası olsaydı, feryat edip sızlanır ve: 'Ben İsa değilim, bilakis ben başkasıyım' der ve bu durumu açıklamada son derece ısrarcı olurdu. Eğer bu zikredilseydi, bu durum insanlar arasında şöhret bulup yayılırdı. Bunlardan hiçbir şey bulunmadığına göre, meselenin sizin zikrettiğiniz gibi olmadığını anladık. İşte bu konudaki soruların toplamı bunlardır.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ كُلَّ مَنْ أَثْبَتَ الْقَادِرَ الْمُخْتَارَ، سَلَّمَ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ إِنْسَانًا آخَرَ عَلَى صُورَةِ زَيْدٍ مَثَلًا، ثُمَّ إِنَّ هَذَا التَّصْوِيرَ لَا يُوجِبُ الشَّكَّ الْمَذْكُورَ، فَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَا ذَكَرْتُمْ:
Birinciye cevap: Kâdir ve Muhtar [olan Allah]'ı kabul eden herkes, O Teâlâ'nın mesela Zeyd'in suretinde başka bir insan yaratmaya kādir olduğunu kabul etmiştir. Sonra bu suretlendirme, zikredilen şüpheyi gerektirmez. Dolayısıyla zikrettiğiniz husustaki söz de böyledir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَوْ دَفَعَ الْأَعْدَاءَ عَنْهُ أَوْ أَقْدَرَ اللَّهُ تَعَالَى عِيسَى ﵇ عَلَى دَفْعِ الْأَعْدَاءِ عَنْ نَفْسِهِ لَبَلَغَتْ مُعْجِزَتُهُ إِلَى حَدِّ الْإِلْجَاءِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ.
İkinciye cevap: Cibril -aleyhisselâm- düşmanları ondan defetseydi veya Allah Teâlâ İsa'yı -aleyhisselâm- düşmanları kendisinden defetmeye muktedir kılsaydı, onun mucizesi ilca (zorunluluk) sınırına ulaşırdı; bu ise caiz değildir.
وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنِ الْإِشْكَالِ الثَّالِثِ: فَإِنَّهُ تَعَالَى لَوْ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَمَا أَلْقَى شَبَهَهُ عَلَى الْغَيْرِ لَبَلَغَتْ تِلْكَ الْمُعْجِزَةُ إِلَى حَدِّ الْإِلْجَاءِ.
Üçüncü müşküle cevap da işte budur: Zira O Teâlâ, onu semaya yükseltip de benzerini bir başkasının üzerine atmasaydı, o mucize ilca sınırına ulaşırdı.
وَالْجَوَابُ عَنِ الرَّابِعِ: أَنَّ تَلَامِذَةَ عِيسَى كَانُوا حَاضِرِينَ، وَكَانُوا عَالِمِينَ بِكَيْفِيَّةِ الْوَاقِعَةِ، وَهُمْ كَانُوا يُزِيلُونَ ذَلِكَ التَّلْبِيسَ.
Dördüncüye cevap: İsa'nın havarileri hazır bulunuyorlardı ve hadisenin mahiyetini biliyorlardı; onlar bu şüpheyi gideriyorlardı.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْخَامِسِ: أَنَّ الْحَاضِرِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانُوا قَلِيلِينَ وَدُخُولُ الشُّبْهَةِ عَلَى الْجَمْعِ الْقَلِيلِ جَائِزٌ وَالتَّوَاتُرُ إِذَا انْتَهَى فِي آخِرِ الْأَمْرِ إِلَى الْجَمْعِ الْقَلِيلِ لَمْ يَكُنْ مُفِيدًا لِلْعِلْمِ.
Beşinciye cevap: O vakitte hazır bulunanlar az kimselerdi; az bir topluluğa ise şüphenin girmesi mümkündür. Tevatür işin nihayetinde az bir topluluğa dayandığında kesin bilgi ifade etmez.
وَالْجَوَابُ عَنِ السَّادِسِ: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الَّذِي أُلْقِيَ شَبَهُ عِيسَى ﵇ عَلَيْهِ كَانَ مُسْلِمًا وَقَبْلَ ذَلِكَ عَنْ عِيسَى جَائِزٌ أَنْ يَسْكُتَ عَنْ تَعْرِيفِ حَقِيقَةِ الْحَالِ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْأَسْئِلَةُ الَّتِي ذَكَرُوهَا أُمُورٌ تَتَطَرَّقُ الِاحْتِمَالَاتُ إِلَيْهَا مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَلَمَّا ثَبَتَ بِالْمُعْجِزِ الْقَاطِعِ صِدْقُ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ امْتَنَعَ صَيْرُورَةُ هَذِهِ الْأَسْئِلَةِ الْمُحْتَمَلَةِ مُعَارِضَةً لِلنَّصِّ القاطع، والله ولي الهداية.
Altıncıya cevap: Üzerine İsa'nın -aleyhisselâm- benzeri atılan kimsenin Müslüman olduğu ve bunu İsa adına kabul ettiği takdirde, o hadisede işin hakikatini açıklamaktan susması mümkündür. Velhasıl onların zikrettiği sorular, birtakım yönlerden ihtimallerin dahil olduğu hususlardır. Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- haber verdiği her şeydeki doğruluğu kesin mucize ile sabit olunca, bu ihtimalli soruların kesin nassa muarız olması imkânsız hale gelmiştir. Hidayetin sahibi Allah'tır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٥٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 56]
فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦)
{ فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada da ahirette de şiddetli bir azapla azap edeceğim ve onların hiçbir yardımcıları da olmayacaktır.” (56)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ [آل عمران: ٥٥] بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ مُفَصَّلًا مَا فِي ذَلِكَ الِاخْتِلَافِ، أَمَّا الِاخْتِلَافُ فَهُوَ أَنْ كَفَرَ قَوْمٌ وَآمَنَ آخَرُونَ، وَأَمَّا الْحُكْمُ فِيمَنْ كَفَرَ فَهُوَ/ أَنْ يُعَذِّبَهُ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَأَمَّا الْحُكْمُ فِيمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ الصَّالِحَاتِ، فَهُوَ أَنْ يُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ: { إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } [Âl-i İmrân 55] “Dönüşünüz banadır; aranızda ihtilaf edip durduğunuz şeyler hakkında hükmü ben vereceğim” buyurunca, bundan sonra bu ihtilafta ne olduğunu ayrıntılı olarak açıklamıştır. İhtilafa gelince o, bir topluluğun inkâr etmesi ve diğerlerinin iman etmesidir. İnkâr eden hakkındaki hükme gelince o, dünyada ve ahirette ona şiddetli bir azap ile azap etmesidir. İman edip salih ameller işleyenler hakkındaki hükme gelince, onların mükâfatlarını tastamam vermesidir. Ayette bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمَّا عَذَابُ الْكَافِرِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْقَتْلُ وَالسَّبْيُ وَمَا شَاكَلَهُ، حَتَّى لَوْ تَرَكَ الْكُفْرَ لَمْ يَحْسُنْ إِيقَاعُهُ بِهِ، فَذَلِكَ دَاخِلٌ فِي عَذَابِ الدُّنْيَا وَالثَّانِي: مَا يَلْحَقُ الْكَافِرَ مِنَ الْأَمْرَاضِ وَالْمَصَائِبِ، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ هَلْ هُوَ عِقَابٌ أَمْ لَا؟ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ عِقَابٌ فِي حَقِّ الْكَافِرِ، وَإِذَا وَقَعَ مِثْلُهُ لِلْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ عِقَابًا بَلْ يَكُونُ ابْتِلَاءً وَامْتِحَانًا، وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ مِثْلَ هَذَا إِذَا وَقَعَ لِلْكَافِرِ لَا يَكُونُ عِقَابًا بَلْ يَكُونُ أَيْضًا ابْتِلَاءً وَامْتِحَانًا، وَيَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى الْحُدُودِ التي تقام على النائب، فَإِنَّهَا لَا تَكُونُ عِقَابًا بَلِ امْتِحَانًا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى يَعِدُ الْكُلَّ بِالصَّبْرِ عَلَيْهَا وَالرِّضَا بِهَا وَالتَّسْلِيمِ لَهَا وَمَا هَذَا حَالُهُ لَا يَكُونُ عِقَابًا.
Birinci Mesele: Kâfirin dünyadaki azabına gelince bu iki yöndendir: Birincisi: Öldürülmek, esir edilmek ve benzeri şeylerdir; öyle ki kâfirliği bıraksaydı bunların ona uygulanması uygun olmazdı. İşte bu, dünya azabına dahildir. İkincisi: Kâfire isabet eden hastalıklar ve musibetlerdir. Bunların bir ceza olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Bu kâfir hakkında bir cezadır; müminin başına benzeri geldiğinde ise ceza olmayıp ibtila ve imtihan olur' demiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: 'Bunun benzeri kâfirin başına geldiğinde de ceza olmaz, bilakis o da bir ibtila ve imtihandır; tövbe eden kimseye uygulanan had cezaları mesabesindedir, zira onlar da bir ceza değil imtihandır. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın herkese bunlara sabretmeyi, bunlara razı olmayı ve teslimiyeti vadetmesidir; durumu böyle olan bir şey ise ceza olmaz.'
فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ سَلَّمْتُمْ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ عَذَابٌ لِلْكَافِرِ عَلَى كُفْرِهِ، وَهَذَا عَلَى خِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ [النَّحْلِ: ٦١] وَكَلِمَةُ (لَوْ) تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تُوجَدَ الْمُؤَاخَذَةُ فِي الدُّنْيَا، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [غَافِرٍ: ١٧] وَذَلِكَ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمُجَازَاةِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، لَا فِي الدُّنْيَا، قُلْنَا: الْآيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى حُصُولِ الْعِقَابِ فِي الدُّنْيَا خَاصَّةٌ، وَالْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا عَامَّةٌ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ.
Şayet: 'Siz birinci vecihte bunun küfründen dolayı kâfir için bir azap olduğunu kabul ettiniz; bu ise Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ } [en-Nahl 61] “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandırsaydı, onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” buyruğuna aykırıdır; zira lev (لَوْ) kelimesi bir şeyin yokluğu sebebiyle diğerinin de yokluğunu ifade eder, dolayısıyla dünyada cezalandırmanın bulunmaması gerekirdi. Ayrıca Allah Teâlâ: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } [Gâfir 17] “Bugün herkese kazandığının karşılığı verilir” buyurmuştur; bu da karşılık vermenin dünyada değil o günde gerçekleşmesini gerektirir' denilirse; deriz ki: Dünyada cezanın gerçekleştiğine delalet eden ayet hastır (özeldir), zikrettiğiniz ayetler ise âmdır (geneldir); has olan ise âm olana takdim edilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ وَصْفُ الْعَذَابِ بِالشِّدَّةِ، يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ عِقَابُ الْكَافِرِ فِي الدُّنْيَا أَشَدَّ، وَلَسْنَا نَجِدُ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْأَمْرَ تَارَةً يَكُونُ عَلَى الْكُفَّارِ وَأُخْرَى عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَلَا نَجِدُ بَيْنَ النَّاسِ تَفَاوُتًا.
İkinci Mesele: Bir söz sahibinin şöyle demesi mümkündür: Azabın şiddet ile nitelenmesi, kâfirin dünyadaki cezasının daha şiddetli olmasını gerektirir; oysa biz durumun böyle olduğunu görmüyoruz. Zira durum bazen kâfirlerin aleyhine, bazen de Müslümanların [aleyhine] olmaktadır ve insanlar arasında bir fark görmüyoruz.
قُلْنَا: بَلِ التَّفَاوُتُ مَوْجُودٌ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ الْآيَةَ فِي بَيَانِ أَمْرِ الْيَهُودِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِعِيسَى ﵇، وَنَرَى الذِّلَّةَ وَالْمَسْكَنَةَ لَازِمَةً لَهُمْ، فَزَالَ الْإِشْكَالُ.
Deriz ki: Bilakis dünyada da bu fark mevcuttur; çünkü ayet İsa'yı -aleyhisselâm- yalanlayan Yahudilerin durumunu açıklama hakkındadır ve biz zillet ile meskenetin onlara ayrılmaz bir şekilde yapıştığını görüyoruz; böylece müşkül ortadan kalkmış olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَصَفَ تَعَالَى هَذَا الْعَذَابَ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ مَنْ يَنْصُرُهُمْ وَيَدْفَعُ ذَلِكَ الْعَذَابَ عَنْهُمْ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ bu azabı, kendilerine yardım edecek ve bu azabı onlardan defedecek kimselerinin olmamasıyla nitelemiştir.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَدْ يَمْتَنِعُ عَلَى الْأَئِمَّةِ وَالْمُؤْمِنِينَ قَتْلُ الْكُفَّارِ بِسَبَبِ الْعَهْدِ وَعَقْدِ الذِّمَّةِ.
Şayet: 'Ahid ve zimmet akdi sebebiyle yöneticilerin ve müminlerin kâfirleri öldürmesi engellenmiş olmuyor mu?' denilirse;
قُلْنَا: الْمَانِعُ هُوَ الْعَهْدُ، وَلِذَلِكَ إِذَا زال العهد حل قتله.
Deriz ki: Engel olan şey ahiddir; bundan dolayı ahid ortadan kalktığında onun öldürülmesi helal olur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٥٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 57]
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧)
{ وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir. Allah zalimleri sevmez.” (57)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ فَيُوَفِّيهِمْ بِالْيَاءِ، يَعْنِي فَيُوَفِّيهِمُ اللَّهُ، وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ حَمْلًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ فَأَحْكُمُ، ... فَأُعَذِّبُهُمْ وَهُوَ الْأَوْلَى لِأَنَّهُ نَسَقُ الْكَلَامِ.
Birinci Mesele: Hafs, Âsım'dan [rivayetle] { فَيُوَفِّيهِمْ } kelimesini 'yâ' ile okumuştur; yani 'Allah onlara tastamam verecektir' anlamındadır. Diğerleri ise daha önce geçen { فَأَحْكُمُ } “hükmederim”, { فَأُعَذِّبُهُمْ } “onlara azap ederim” buyruklarına hamlederek 'nûn' ile [nüveffîhim şeklinde] okumuşlardır; sözün akışına uygun olan da budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ الَّذِينَ آمَنُوا، ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ خَارِجٌ عَنْ مُسَمَّى الْإِيمَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ هَذِهِ الدَّلَالَةِ مِرَارًا.
İkinci Mesele: [Allah Teâlâ] iman edenleri zikretmiş, sonra onları salih amel işleyenler olarak nitelemiştir. Bu da salih amelin imanın müsemmasından (tanımından/kapsamından) hariç olduğuna delalet eder; bu delaletin zikri daha önce defalarca geçmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْعَمَلَ عِلَّةٌ لِلْجَزَاءِ بِقَوْلِهِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ فَشَبَّهَهُمْ فِي عِبَادَتِهِمْ لِأَجْلِ طَلَبِ الثَّوَابِ بِالْمُسْتَأْجِرِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ أَيْضًا قَدْ تَقَدَّمَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Amelin mükâfatın illeti olduğunu söyleyenler: { فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ } “onların ücretlerini tastamam verecektir” buyruğunu delil getirmişler ve sevap talebi için ibadet etmelerinde onları ücretle tutulan kimseye benzetmişlerdir. Bu konudaki söz de daha önce geçmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ الْكُفْرَ وَالْمَعَاصِيَ، قَالُوا: لِأَنَّ مُرِيدَ الشَّيْءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُحِبًّا لَهُ، إِذَا كَانَ ذَلِكَ الشَّيْءُ مِنَ الْأَفْعَالِ وَإِنَّمَا تُخَالِفُ الْمَحَبَّةُ الْإِرَادَةَ إِذَا عُلِّقَتَا بِالْأَشْخَاصِ، فَقَدْ يُقَالُ: أُحِبُّ زَيْدًا، وَلَا يُقَالُ: أُرِيدُهُ، وَأَمَّا إِذَا عَلِقَتَا بِالْأَفْعَالِ: فَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ إِذَا اسْتُعْمِلَتَا
Dördüncü Mesele: Mu'tezile, { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” buyruğuyla Allah Teâlâ'nın küfrü ve günahları irade etmediğine delil getirmiştir. Şöyle demişlerdir: 'Çünkü bir şeyi irade eden kimsenin, şayet o şey fiillerden ise, mutlaka onu sevmesi de gerekir. Muhabbet ancak şahıslara taalluk ettiğinde iradeden farklı olur; nitekim 'Zeyd'i seviyorum' denir de 'onu irade ediyorum' denmez. Fiillere taalluk ettiğinde ise, lügatin hakikati üzere kullanıldıklarında ikisinin anlamı birdir.
عَلَى حَقِيقَةِ اللُّغَةِ، فَصَارَ قَوْلُهُ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ (لَا يُرِيدُ ظُلْمَ الظَّالِمِينَ) هَكَذَا قَرَّرَهُ الْقَاضِي، وَعِنْدَ أَصْحَابِنَا أَنَّ الْمَحَبَّةَ عِبَارَةٌ عَنْ إِرَادَةِ إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَيْهِ فَهُوَ تَعَالَى وَإِنْ أَرَادَ كُفْرَ الْكَافِرِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يُرِيدُ إِيصَالَ الثَّوَابِ إِلَيْهِ، وَهَذِهِ المسألة قد ذكرناها مراراً وأطواراً.
lügatin hakikati üzere [kullanıldıklarında]. Dolayısıyla O'nun { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” sözü, (zalimlerin zulmünü irade etmez) sözü mesabesinde olmuştur. Kādî bunu böyle temellendirmiştir. Bizim ashabımıza göre ise muhabbet, [bir kimseye] hayrın ulaştırılmasını irade etmekten ibarettir; dolayısıyla O Teâlâ, kâfirin küfrünü irade etmiş olsa bile ona sevap ulaştırmayı irade etmez. Biz bu meseleyi defalarca ve çeşitli yönleriyle zikretmiştik.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٥٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 58]
ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨)
{ ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } “İşte bu [anlatılanları] sana ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'den okuyoruz.” (58)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ نَبَأِ عِيسَى وَزَكَرِيَّا وَغَيْرِهِمَا، وهو مبتدأ، خبره نَتْلُوهُ ومِنَ الْآياتِ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِمَعْنَى الَّذِي، ونَتْلُوهُ صلته، ومِنَ الْآياتِ الْخَبَرُ.
Birinci Mesele: { ذلِكَ } “İşte bu” kelimesi, İsa, Zekeriyya ve diğerlerinin daha önce geçen haberlerine işarettir. O mübtedadır, haberi { نَتْلُوهُ } “okuyoruz” fiilidir; { مِنَ الْآياتِ } “ayetlerden” ifadesi ise haberden sonra gelen bir haber veya hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. { ذلِكَ } kelimesinin 'ellezî' (الَّذِي) manasında [sıla zamiri], { نَتْلُوهُ } fiilinin onun sılası, { مِنَ الْآياتِ } ifadesinin de haber olması caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: التِّلَاوَةُ وَالْقَصَصُ وَاحِدٌ فِي الْمَعْنَى، فَإِنَّ كُلًّا مِنْهُمَا يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى شَيْءٍ يُذْكَرُ بَعْضُهُ عَلَى إِثْرِ بَعْضٍ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ التِّلَاوَةَ إِلَى نَفْسِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي قَوْلِهِ نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى [الْقَصَصِ: ٣] وَأَضَافَ الْقَصَصَ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ [يُوسُفَ: ٣] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ تِلَاوَةَ الْمَلَكِ جَارِيَةً مَجْرَى تِلَاوَتِهِ ﷾، وَهَذَا تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ لِلْمَلَكِ، وَإِنَّمَا حَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّ تِلَاوَةَ جِبْرِيلَ ﷺ لَمَّا كَانَ بِأَمْرِهِ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ أَصْلًا أُضِيفَ ذَلِكَ إِلَيْهِ ﷾.
İkinci Mesele: Tilavet ile kasas (kıssa anlatma) mana bakımından birdir; çünkü her ikisinin de manası birbirinin peşi sıra zikredilen bir şeye racidir. Sonra Allah Teâlâ tilaveti bu ayette ve: { نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى } [el-Kasas 3] “Musa'nın haberinden sana okuyoruz” kavlinde kendi nefsine izafe etmiştir. Kıssa anlatmayı da kendi nefsine izafe ederek: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } [Yûsuf 3] “Sana en güzel kıssayı anlatıyoruz” buyurmuştur. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın, meleğin tilavetini kendi tilaveti -celle celâlüh- mesabesinde kıldığına delalet eder; bu ise melek için pek büyük bir şereftir. Bunun caiz olması, Cibril'in -aleyhisselâm- tilavetinin hiçbir farklılık olmaksızın O'nun emriyle olması sebebiyledir; bu yüzden O'na -celle celâlüh- izafe edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ مِنَ الْآياتِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ، أَنَّ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ مِنَ الْعَلَامَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ثُبُوتِ رِسَالَتِكَ، لِأَنَّهَا أَخْبَارٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا/ قَارِئٌ مِنْ كِتَابٍ أَوْ مَنْ يُوحَى إِلَيْهِ، فَظَاهِرٌ أَنَّكَ لَا تَكْتُبُ وَلَا تَقْرَأُ، فَبَقِيَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْوَحْيِ.
Üçüncü Mesele: O'nun { مِنَ الْآياتِ } “ayetlerden” sözünden maksadın, bunun Kur'an'ın ayetlerinden olduğu kastedilmiş olması muhtemeldir. Yine bundan maksadın, senin peygamberliğinin sübutuna delalet eden alametlerden olması da muhtemeldir; çünkü bunlar ancak kitaptan okuyan bir kimsenin yahut kendisine vahiy indirilen birinin bilebileceği haberlerdir. Senin ne yazdığın ne de okuduğun ise aşikârdır; geriye bunun vahiyden olduğu kalmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْقُرْآنُ وَفِي وَصْفِ الْقُرْآنِ بِكَوْنِهِ ذِكْرًا حَكِيمًا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بِمَعْنَى الْحَاكِمِ مِثْلُ الْقَدِيرِ وَالْعَلِيمِ، وَالْقُرْآنُ حَاكِمٌ بِمَعْنَى أَنَّ الْأَحْكَامَ تُسْتَفَادُ مِنْهُ وَالثَّانِي: مَعْنَاهُ ذُو الْحِكْمَةِ فِي تَأْلِيفِهِ وَنَظْمِهِ وَكَثْرَةِ عُلُومِهِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ بِمَعْنَى الْمُحْكَمِ، فَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفْعَلٍ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَهُوَ شَائِعٌ فِي اللُّغَةِ، لِأَنَّ حَكَمْتُ يَجْرِي مَجْرَى أَحْكَمْتُ فِي الْمَعْنَى، فَرُدَّ إِلَى الْأَصْلِ، وَمَعْنَى الْمُحْكَمِ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ أُحْكِمَ عَنْ تَطَرُّقِ وُجُوهِ الْخَلَلِ إِلَيْهِ قَالَ تَعَالَى: أُحْكِمَتْ آياتُهُ [هُودٍ: ١] وَالرَّابِعُ: أَنْ يُقَالَ الْقُرْآنُ لِكَثْرَةِ حِكَمِهِ إِنَّهُ يَنْطِقُ بِالْحِكْمَةِ، فَوُصِفَ بِكَوْنِهِ حَكِيمًا عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ.
Dördüncü Mesele: { وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } “ve hikmet dolu Zikir'den” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ondan maksat Kur'an'dır. Kur'an'ın hikmetli bir zikir olarak nitelenmesinde vecihler vardır: Birincisi: Kadîr ve Alîm gibi hâkim (hüküm verici) manasındadır; Kur'an hüküm vericidir, yani hükümler ondan elde edilir. İkincisi: Telifinde, nazmında ve ilimlerinin çokluğunda hikmet sahibi anlamındadır. Üçüncüsü: Muhkem manasındadır; 'faîl' vezni 'müf'al' manasındadır. Ezherî şöyle demiştir: 'Bu dilde yaygındır; zira 'hakemtü' manaca 'ahkemtü' mesabesindedir, dolayısıyla asla döndürülmüştür.' Kur'an'da muhkemin manası ise, kendisine kusur yönlerinin girmesinden yana sağlam kılınmış olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { أُحْكِمَتْ آياتُهُ } [Hûd 1] “Ayetleri muhkem kılınmış” buyurmuştur. Dördüncüsü: Hikmetlerinin çokluğundan ötürü Kur'an'ın hikmetle konuştuğu söylenir; bu yoruma göre de 'hakîm' olarak nitelenmiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالذِّكْرِ الْحَكِيمِ هَاهُنَا غَيْرُ الْقُرْآنِ، وَهُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ الَّذِي مِنْهُ نُقِلَتْ جَمِيعُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈، أَخْبَرَ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ هَذَا الْقَصَصَ مِمَّا كُتِبَ هُنَالِكَ، وَاللَّهُ أعلم بالصواب.
İkinci Görüş: Burada hikmetli zikir ile kastedilen Kur'an'dan başkasıdır; o da peygamberlere -aleyhimüsselâm- indirilen bütün kitapların kendisinden nakledildiği Levh-i Mahfuz'dur. Allah Teâlâ bu kıssaları orada yazılanlardan indirdiğini haber vermiştir. Doğruyu en iyi Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٥٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 59]
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩)
{ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi.” (59)
أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نزلت عند حضور وقد نَجْرَانَ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ شُبَهِهِمْ أَنْ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ، لَمَّا سَلَّمْتَ أَنَّهُ لَا أَبَ لَهُ مِنَ الْبَشَرِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَبُوهُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَقَالَ: إِنَّ آدَمَ مَا كَانَ لَهُ أَبٌ وَلَا أُمٌّ وَلَمْ يَلْزَمْ أَنْ يَكُونَ ابْنًا لِلَّهِ تَعَالَى، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي عِيسَى ﵇، هَذَا حَاصِلُ الْكَلَامِ، وَأَيْضًا إذا جاز أن
Müfessirler, bu ayetin Necran heyetinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelmesi sırasında indiği hususunda icma etmişlerdir. Onların şüphelerinden biri de şöyle demeleriydi: "Ey Muhammed! Madem onun insanlardan bir babası olmadığını kabul ettin, o halde babasının Allah Teâlâ olması gerekir." Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Şüphesiz Âdem'in ne bir babası ne de bir annesi vardı; buna rağmen Allah Teâlâ'nın oğlu olması gerekmedi. İsa aleyhisselâm hakkındaki söz de böyledir." Sözün özü budur. Ayrıca eğer caiz olursa...
يَخْلُقَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ مِنَ التُّرَابِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَخْلُقَ عِيسَى مِنْ دَمِ مَرْيَمَ؟ بَلْ هَذَا أَقْرَبُ إِلَى الْعَقْلِ، فَإِنَّ تَوَلُّدَ الْحَيَوَانِ مِنَ الدَّمِ الَّذِي يَجْتَمِعُ فِي رَحِمِ الْأُمِّ أَقْرَبُ مِنْ تَوَلُّدِهِ مِنَ التُّرَابِ الْيَابِسِ، هَذَا تَلْخِيصُ الْكَلَامِ.
Allah Teâlâ'nın Âdem'i topraktan yaratması caiz olduğuna göre, İsa'yı Meryem'in kanından yaratması niçin caiz olmasın? Bilakis bu akla daha yakındır; zira canlının anne rahminde toplanan kandan meydana gelmesi, kuru topraktan meydana gelmesinden [akla] daha yakındır. Sözün özeti budur.
ثُمَّ هَاهُنَا مَسَائِلُ:
Sonra burada bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ أَيْ صِفَتُهُ كَصِفَةِ آدَمَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [الرَّعْدِ: ٣٥] أَيْ صِفَةُ الْجَنَّةِ.
Birinci Mesele: { مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } “Allah katında İsa'nın misali, Âdem'in misali gibidir” ifadesi, yani onun sıfatı Âdem'in sıfatı gibidir demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } [er-Ra'd 35] “Muttakilere vadedilen cennetin misali” yani cennetin sıfatı sözüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ لَيْسَ بِصِلَةٍ لِآدَمَ وَلَا صِفَةٍ وَلَكِنَّهُ خَبَرٌ مُسْتَأْنَفٌ عَلَى جِهَةِ التَّفْسِيرِ بِحَالِ آدَمَ، قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا كَمَا تَقُولُ فِي الْكَلَامِ مَثَلُكَ كَمَثَلِ زَيْدٍ، تُرِيدُ أَنْ تُشَبِّهَهُ بِهِ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، ثُمَّ تُخْبِرُ بِقِصَّةِ زَيْدٍ فَتَقُولُ فَعَلَ كَذَا وَكَذَا.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Onu topraktan yarattı” kavli, Âdem için sıla da sıfat da değildir; bilakis Âdem'in halini tefsir etmek üzere [gelmiş] müstakil bir haberdir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu, konuşmada bir hususta birini diğerine benzetmek isteyerek 'Senin misalin Zeyd'in misali gibidir' deyip, sonra Zeyd'in kıssasını haber vererek 'Şöyle şöyle yaptı' demen gibidir.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعَقْلَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ وَالِدٍ أَوَّلَ، وإلا لزم أن يكون كل ولد مسبوق بِوَالِدٍ لَا إِلَى أَوَّلَ وَهُوَ مُحَالٌ، وَالْقُرْآنُ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْوَالِدَ الْأَوَّلَ هُوَ آدَمُ ﵇ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وقال:
Üçüncü Mesele: Bil ki akıl, insanlar için mutlaka ilk bir babanın bulunması gerektiğine delalet etmiştir; aksi takdirde her doğanın, öncesi olmaksızın bir babadan önce gelmesi gerekirdi ki bu muhaldir. Kur'an ise bu ilk babanın, bu ayette olduğu gibi Âdem -aleyhisselâm- olduğuna delalet etmiştir. Şöyle buyurmuştur:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها [النِّسَاءِ: ١] وَقَالَ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها [الْأَعْرَافِ: ١٨٩] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي كَيْفِيَّةِ خَلْقِ آدَمَ ﵇ وُجُوهًا كَثِيرَةً أَحَدُهَا: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ التُّرَابِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ الْمَاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً [الْفُرْقَانِ: ٥٤] وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ الطِّينِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ [السَّجْدَةِ: ٧، ٨] وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢، ١٣] الْخَامِسُ: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ [الصَّافَّاتِ: ١١] السَّادِسُ: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ صَلْصَالٍ قَالَ تَعَالَى: إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ [الْحِجْرِ: ٢٨] السَّابِعُ: أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ عَجَلٍ، قَالَ تَعَالَى: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٧] الثَّامِنُ: قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ [الْبَلَدِ: ٤] أَمَّا الْحُكَمَاءُ فَقَالُوا: إِنَّمَا خُلِقَ آدَمُ ﵇ مِنْ تُرَابٍ لوجوه: الأول: ليكون متواضعاً الثاني: ليكون ستاراًالثالث: لِيَكُونَ أَشَدَّ الْتِصَاقًا بِالْأَرْضِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِنَّمَا خُلِقَ لِخِلَافَةِ أَهْلِ الْأَرْضِ، قَالَ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَةِ: ٣٠] الرَّابِعُ: أَرَادَ إِظْهَارَ الْقُدْرَةِ فَخَلَقَ الشَّيَاطِينَ مِنَ النَّارِ الَّتِي هِيَ أَضْوَأُ الْأَجْرَامِ وَابْتَلَاهُمْ بِظُلُمَاتِ الضَّلَالَةِ، وَخَلَقَ الْمَلَائِكَةَ مِنَ الْهَوَاءِ الَّذِي هُوَ أَلْطَفُ الْأَجْرَامِ وَأَعْطَاهُمْ كَمَالَ الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَخَلَقَ آدَمَ ﵇ مِنَ التُّرَابِ الَّذِي هُوَ أَكْثَفُ الْأَجْرَامِ، ثُمَّ أَعْطَاهُ الْمَحَبَّةَ وَالْمَعْرِفَةَ وَالنُّورَ وَالْهِدَايَةَ، وَخَلَقَ السموات مِنْ أَمْوَاجِ مِيَاهِ الْبِحَارِ وَأَبْقَاهَا مُعَلَّقَةً فِي الْهَوَاءِ حَتَّى يَكُونَ خَلْقُهُ هَذِهِ الْأَجْرَامَ بُرْهَانًا بَاهِرًا وَدَلِيلًا ظَاهِرًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُدَبِّرُ بِغَيْرِ احْتِيَاجٍ، وَالْخَالِقُ بِلَا مِزَاجٍ وَعِلَاجٍ الْخَامِسُ:
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } [en-Nisâ 1] “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan Rabbinizden korkun”; ve: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها } [el-A'râf 189] “Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan eşini var eden O'dur” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ, Âdem'in -aleyhisselâm- yaratılış keyfiyeti hakkında pek çok vecih zikretmiştir: Birincisi: Bu ayette olduğu gibi topraktan yaratılmış olmasıdır. İkincisi: Sudan yaratılmış olmasıdır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً } [el-Furkân 54] “Sudan bir insan yaratıp onu nesep ve sıhriyet kılan O'dur.” Üçüncüsü: Balçıktan (tîn) yaratılmış olmasıdır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } [es-Secde 7-8] “O ki, yarattığı her şeyi güzel yapmış ve insanın yaratılışına çamurdan başlamıştır. Sonra onun neslini değersiz bir suyun özünden kılmıştır.” Dördüncüsü: Çamur özünden yaratılmış olmasıdır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ } [el-Mü'minûn 12-13] “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargahta bir nutfe kıldık.” Beşincisi: Yapışkan bir çamurdan yaratılmış olmasıdır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ } [es-Sâffât 11] “Şüphesiz biz onları cıvık bir çamurdan yarattık.” Altıncısı: Kuru balçıktan yaratılmış olmasıdır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } [el-Hicr 28] “Ben, şekillenmiş kara balçığın kuru çamurundan bir insan yaratacağım.” Yedincisi: Aceleden yaratılmış olmasıdır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } [el-Enbiyâ 37] “İnsan aceleden yaratılmıştır.” Sekizincisi: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ } [el-Beled 4] “Andolsun biz insanı bir meşakkat içinde yarattık.” Hükemâya gelince, onlar Âdem'in -aleyhisselâm- topraktan yaratılmasının birtakım hikmetleri olduğunu söylemişlerdir: Birincisi: Mütevazı olması için. İkincisi: Örtücü olması için. Üçüncüsü: Yeryüzüne daha sıkı bağlanması için; zira o yeryüzü ehline halife kılınmak için yaratılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [el-Bakara 30] “Şüphesiz ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurmuştur. Dördüncüsü: Kudretini izhar etmek istedi; böylece cisimlerin en ışıklısı olan ateşten şeytanları yarattı ve onları dalalet karanlıklarıyla imtihan etti. Cisimlerin en latifi olan havadan melekleri yarattı ve onlara tam bir güç ve kuvvet verdi. Cisimlerin en kesifi olan topraktan da Âdem'i -aleyhisselâm- yarattı, sonra ona muhabbet, marifet, nur ve hidayet verdi. Deniz sularının dalgalarından gökleri yarattı ve bu cisimleri yaratması, Allah Teâlâ'nın hiçbir şeye muhtaç olmaksızın tedbir eden, hiçbir karışım ve tedaviye muhtaç olmaksızın yaratan olduğuna apaçık bir bürhan ve zahir bir delil olsun diye onları havada asılı tuttu. Beşincisi:
خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ تُرَابٍ لِيَكُونَ مُطْفِئًا لِنَارِ الشَّهْوَةِ، وَالْغَضَبِ، وَالْحِرْصِ، فَإِنَّ هَذِهِ النِّيرَانَ لَا تُطْفَأُ إِلَّا بِالتُّرَابِ وَإِنَّمَا خَلَقَهُ مِنَ الْمَاءِ لِيَكُونَ صَافِيًا تَتَجَلَّى فِيهِ صُوَرُ الْأَشْيَاءِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى مَزَجَ بَيْنَ الْأَرْضِ وَالْمَاءِ لِيَمْتَزِجَ الْكَثِيفُ فَيَصِيرَ طِينًا وَهُوَ قَوْلُهُ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ ثُمَّ إِنَّهُ فِي الْمَرْتَبَةِ الرَّابِعَةِ قَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ وَالسُّلَالَةُ بِمَعْنَى الْمَفْعُولَةِ لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي تُسَلُّ مِنْ أَلْطَفِ أَجْزَاءِ الطِّينِ، ثُمَّ إِنَّهُ فِي الْمَرْتَبَةِ السَّادِسَةِ أَثْبَتَ لَهُ مِنَ الصِّفَاتِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ:
İnsan, şehvet, öfke ve hırs ateşini söndürücü olsun diye topraktan yaratılmıştır; zira bu ateşler ancak toprakla söndürülür. Eşyanın suretlerinin kendisinde tecelli edeceği berrak bir varlık olsun diye de sudan yaratılmıştır. Sonra Allah Teâlâ, kesif olan karışıp çamur haline gelsin diye toprak ile suyu birbirine karıştırdı; bu da O'nun: { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ } “Ben balçıktan bir insan yaratacağım” sözüdür. Sonra dördüncü mertebede: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } [el-Mü'minûn 12] “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” buyurdu. Sülâle, mef'ûle (çekilip çıkarılmış) anlamındadır; çünkü o, çamurun en latif cüzlerinden çekilip çıkarılandır. Sonra altıncı mertebede onun için sıfatlardan üç tür sabit kılmıştır:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ مِنْ صَلْصَالٍ وَالصَّلْصَالُ: الْيَابِسُ الَّذِي إِذَا حُرِّكَ تَصَلْصَلَ كَالْخَزَفِ الَّذِي يُسْمَعُ مِنْ دَاخِلِهِ صَوْتٌ.
Birincisi: Salsâl (kuru balçık) olmasıdır. Salsâl: Hareket ettirildiğinde çınlayan, içinden ses duyulan çanak çömlek gibi kuru olan şeydir.
وَالثَّانِي: الْحَمَأُ وَهُوَ الَّذِي اسْتَقَرَّ فِي الْمَاءِ مُدَّةً، وَتَغَيَّرَ لَوْنُهُ إِلَى السَّوَادِ. وَالثَّالِثُ: تَغَيُّرُ رَائِحَتِهِ قَالَ تَعَالَى: فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٩] أَيْ لَمْ يَتَغَيَّرْ.
İkincisi: Hame'dir; o da suda uzun süre kalıp rengi siyaha dönüşendir. Üçüncüsü: Kokusunun değişmesidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } [el-Bakara 259] “Yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamış/kokusu değişmemiş” yani değişmemiştir.
فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي التَّوْفِيقِ بَيْنَ الْآيَاتِ الْوَارِدَةِ فِي خَلْقِ آدَمَ ﵇.
Âdem'in -aleyhisselâm- yaratılışı hakkında varit olan ayetlerin arasını uzlaştırma konusundaki sözün tamamı budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ خَلْقُ آدَمَ مُتَقَدِّمًا عَلَى قَوْلِ اللَّهِ لَهُ كُنْ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ.
Dördüncü Mesele: Ayette bir müşkül vardır; o da Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” buyurmuş olmasıdır. Bu ise Âdem'in yaratılmasının, Allah'ın ona 'Ol!' demesinden önce olmasını gerektirir; bu ise caiz değildir.
وَأَجَابَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْخَلْقَ هُوَ التَّقْدِيرُ وَالتَّسْوِيَةُ، وَيَرْجِعُ مَعْنَاهُ إلى علم الله تعالى بكيفية وقوعه وإرادته لِإِيقَاعِهِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَخْصُوصِ وَكُلُّ ذَلِكَ مُتَقَدِّمٌ على وجود آدم ﵇ تقديماً مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ كُنْ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ إِدْخَالِهِ فِي الْوُجُودِ فَثَبَتَ أَنَّ خَلْقَ آدَمَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى قَوْلِهِ كُنْ.
Buna birtakım vecihlerle cevap verilmiştir: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Yaratmanın (halk) takdir etmek ve tesviye etmek olduğunu; manasının ise Allah Teâlâ'nın onun nasıl vuku bulacağına dair ilmine ve onu özel bir biçimde var etme iradesine raci olduğunu açıklamıştık. Bütün bunlar ise ezelden ebede bir öncelikle Âdem'in -aleyhisselâm- varlığından öncedir. O'nun 'Ol!' (kün) sözü ise onu varlık sahasına sokmaktan ibarettir. Böylece Âdem'in yaratılmasının (halkının), O'nun 'Ol!' sözünden önce olduğu sabit olmuştur.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ الْقَاضِي أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُ مِنَ الطِّينِ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ أَيْ أَحْيَاهُ كَمَا قَالَ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَإِنْ قِيلَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ خَلَقَهُ رَاجِعٌ إِلَى آدَمَ وَحِينَ كَانَ تُرَابًا لَمْ يَكُنْ آدَمُ ﵇ مَوْجُودًا.
İkinci Cevap: Kadı'nın da itimat ettiği görüş şudur: O Teâlâ onu çamurdan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi; yani: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } [el-Mü'minûn 14] “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” buyurduğu gibi onu diriltti. Şayet: 'O'nun { خَلَقَهُ } “onu yarattı” sözündeki zamir Âdem'e racidir; oysa o toprak iken Âdem -aleyhisselâm- mevcut değildi' denilirse;