Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَفْعَالِ الْقُلُوبِ، وَفِي أَفْعَالِ الْجَوَارِحِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى بَعْضَ التَّفَاصِيلِ أَرْدَفَهُ بِهَذَا الْكَلَامِ الذي يدل على أرفع الدرجات.

[hem] kalplerin fiillerinde [hem de] organların fiillerinde... Allah Teâlâ bazı ayrıntıları zikredince, onun ardına en yüksek derecelere delalet eden bu sözü eklemiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 47-48. Ayetler]

قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨)

{ قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) } “[Meryem]: ‘Rabbim! Bana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olur?’ dedi. [Allah da]: ‘İşte böyledir; Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiğinde ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir’ dedi. Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ إلى قوله تعالى كُنْ فَيَكُونُ] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّهَا إِنَّمَا قَالَتْ ذَلِكَ لِأَنَّ التَّبْشِيرَ بِهِ يَقْتَضِي التَّعَجُّبَ مِمَّا وَقَعَ عَلَى خِلَافِ الْعَادَةِ وَقَدْ قَرَّرْنَا مِثْلَهُ فِي قِصَّةِ زَكَرِيَّا ﵇، وَقَوْلُهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

[Allah Teâlâ'nın: { قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ } “[Meryem]: ‘Rabbim! Bana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olur?’ dedi” kavlinden Teâlâ'nın: { كُنْ فَيَكُونُ } “‘Ol!’ der, o da hemen oluverir” kavline kadar olan kısım hakkında]: Müfessirler şöyle demişlerdir: O, bunu ancak [çocukla] müjdelenmenin, alışılagelmişin dışında gerçekleşen şeye şaşırmayı gerektirmesinden ötürü söylemiştir. Bunun benzerini Zekeriyyâ'nın -aleyhisselâm- kıssasında da açıklamıştık. O'nun: { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işe hükmettiğinde ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir” kavlinin tefsiri ise Bakara Sûresi'nde geçmişti.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ، وَعَاصِمٌ وَيُعَلِّمُهُ بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بالنون، أما الياء فعطف على قوله يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَقَالَ الْمُبَرِّدُ عُطِفَ عَلَى يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ، وَكَذَا وَكَذَا وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَمَنْ قَرَأَ بِالنُّونِ قَالَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ أَنَّهَا:

Birinci Mesele: Nâfi‘ ve Âsım { وَيُعَلِّمُهُ } kelimesini ye (ي) ile okumuş, diğerleri ise nun (ن) ile [ve nuallimuhû şeklinde] okumuştur. Ye ile okunuşa gelince, bu O'nun: { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “dilediğini yaratır” kavline matuftur. el-Müberred ise bunun: { يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ } “sana bir kelimeyi müjdeliyor” kavline matuf olduğunu ve [takdirinin] “şöyle şöyle ve ona Kitab'ı öğretecektir” şeklinde olduğunu söylemiştir. Nun ile okuyan kimse ise ayetin takdirinin şöyle olduğunu söylemiştir:

قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ فَقَالَ لَهَا اللَّهُ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَهَذَا وَإِنْ كَانَ إِخْبَارًا عَلَى وَجْهِ الْمُغَايَبَةِ، فَقَالَ (وَنُعَلِّمُهُ لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ مَعْنَاهُ: كَذَلِكَ نَحْنُ نَخْلُقُ مَا نَشَاءُ وَنُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ } “[Meryem]: ‘Rabbim! Benim nasıl çocuğum olur?’ dedi”, Allah da ona: { كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “İşte böyledir; Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiğinde ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir” buyurdu. Bu, gâib (üçüncü şahıs) kipiyle bir haber verme olsa da [ardından] “ve Biz ona öğreteceğiz” buyurmuştur. Çünkü O'nun: { كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } kavlinin anlamı: “İşte böylece Biz dilediğimizi yaratırız ve ona Kitab'ı ve hikmeti öğretiriz” demektir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ أُمُورٌ أَرْبَعَةٌ مَعْطُوفٌ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ بِوَاوِ الْعَطْفِ، وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ:

İkinci Mesele: Bu ayette atıf vavı ile birbirine bağlanmış dört husus bulunmaktadır. Bana göre en uygun olanı şöyle denilmesidir:

الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ تَعْلِيمُ الْخَطِّ وَالْكِتَابَةِ، ثُمَّ الْمُرَادُ بِالْحِكْمَةِ تَعْلِيمُ الْعُلُومِ وَتَهْذِيبُ الْأَخْلَاقِ لِأَنَّ كَمَالُ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ وَمَجْمُوعُهُمَا هُوَ الْمُسَمَّى بِالْحِكْمَةِ، ثُمَّ بَعْدَ أَنْ صَارَ عَالِمًا بِالْخَطِّ وَالْكِتَابَةِ، وَمُحِيطًا بِالْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ وَالشَّرْعِيَّةِ، يُعَلِّمُهُ التَّوْرَاةَ، وَإِنَّمَا أُخِّرَ تَعْلِيمُ التَّوْرَاةِ عَنْ تَعْلِيمِ الْخَطِّ وَالْحِكْمَةِ، لِأَنَّ التَّوْرَاةَ كِتَابٌ إِلَهِيٌّ، وَفِيهِ أَسْرَارٌ عَظِيمَةٌ، وَالْإِنْسَانُ مَا لَمْ يَتَعَلَّمِ الْعُلُومَ الْكَثِيرَةَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَخُوضَ فِي الْبَحْثِ عَلَى أَسْرَارِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ، ثُمَّ قَالَ فِي الْمَرْتَبَةِ الرَّابِعَةِ وَالْإِنْجِيلَ، وَإِنَّمَا أُخِّرَ ذِكْرُ الْإِنْجِيلِ عَنْ ذِكْرِ التَّوْرَاةِ لِأَنَّ مَنْ تَعَلَّمَ الْخَطَّ، ثُمَّ تَعَلَّمَ عُلُومَ الْحَقِّ، ثُمَّ أَحَاطَ بِأَسْرَارِ الْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَقَدْ عَظُمَتْ دَرَجَتُهُ فِي الْعِلْمِ فَإِذَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ كِتَابًا آخَرَ وَأَوْقَفَهُ عَلَى أَسْرَارِهِ فَذَلِكَ هُوَ الْغَايَةُ الْقُصْوَى، وَالْمَرْتَبَةُ الْعُلْيَا فِي الْعِلْمِ، وَالْفَهْمِ وَالْإِحَاطَةِ بِالْأَسْرَارِ الْعَقْلِيَّةِ وَالشَّرْعِيَّةِ، وَالِاطْلَاعِ عَلَى الْحِكَمِ الْعُلْوِيَّةِ وَالسُّفْلِيَّةِ، فَهَذَا مَا عِنْدِي في ترتيب هذه الألفاظ الأربعة.

Kitab'tan maksat yazı ve kitabeti öğretmektir. Sonra hikmetten maksat ilimleri öğretmek ve ahlakı güzelleştirmektir; zira insanın kemali, hakkı bizzat kendisi için bilmesinde ve hayrı da onunla amel etmek için bilmesindedir ki bu ikisinin toplamı hikmet olarak adlandırılır. Sonra o yazı ve kitabeti bilen, aklî ve şer'î ilimleri ihata eden biri haline geldikten sonra ona Tevrat'ı öğretir. Tevrat'ın öğretilmesinin yazı ve hikmetin öğretilmesinden sonraya bırakılması ise şundandır: Çünkü Tevrat ilahî bir kitaptır ve onda büyük sırlar vardır; insan pek çok ilmi öğrenmedikçe ilahî kitapların sırlarını araştırmaya dalması mümkün olmaz. Sonra dördüncü mertebede: { وَالْإِنْجِيلَ } “ve İncil'i” buyurmuştur. İncil'in zikrinin Tevrat'ın zikrinden sonraya bırakılması da şundandır: Yazıyı öğrenen, ardından hakikat ilimlerini tahsil eden, sonra da Allah Teâlâ'nın kendisinden önceki peygamberlere indirdiği kitabın sırlarını ihata eden kimsenin ilimdeki derecesi pek büyük olur. Allah Teâlâ bundan sonra onun üzerine başka bir kitap indirir ve onu sırlarına vâkıf kılarsa, işte bu, ilimde, anlayışta, aklî ve şer'î sırları kavramada, ulvî ve süflî hikmetlere muttali olmada en nihai gaye ve en yüce mertebedir. Bu dört lafzın tertibi hakkında benim görüşüm budur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٤٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 49. Ayet]

وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)

{ وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩) } “Ve İsrailoğullarına bir elçi [kılar ve o der ki]: ‘Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayet (mucize) ile geldim: Ben sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer inananlar iseniz, şüphesiz bunda sizin için bir ibret (ayet) vardır.’”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وفيه مسائل:

Sonra Teâlâ: { وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ve İsrailoğullarına bir elçi [kılar ve o der ki]: ‘Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayet ile geldim’” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَنُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَنَبْعَثُهُ رَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، قَائِلًا أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَالْحَذْفُ حَسَنٌ إِذَا لَمْ يُفْضِ إِلَى الِاشْتِبَاهِ الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: الِاخْتِيَارُ عِنْدِي أَنَّ تَقْدِيرَهُ: وَيُكَلِّمُ النَّاسَ رَسُولًا، وَإِنَّمَا أَضْمَرْنَا ذَلِكَ لِقَوْلِهِ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ وَالْمَعْنَى:

Birinci Mesele: Bu ayette [farklı] vecihler vardır. Birincisi: Ayetin takdiri: “Ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretiriz ve onu: ‘Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayet ile geldim’ diyen bir elçi olarak İsrailoğullarına göndeririz” şeklindedir. İltibasa (karışıklığa) yol açmadığı takdirde hazif güzeldir. İkincisi: ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bana göre tercih edilen görüş, bunun takdirinin: ‘İnsanlarla bir elçi olarak konuşur’ şeklinde olmasıdır. Bunu da O'nun: { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } ‘Şüphesiz ben size geldim’ kavlinden ötürü takdir ettik.” Anlam şudur:

وَيُكَلِّمُهُمْ رَسُولًا بِأَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ، الثَّالِثُ: قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ الْوَاوَ زَائِدَةً، وَالتَّقْدِيرُ: وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ، وَالْإِنْجِيلَ رسولا إلى بني إسرائيل، قائلا: أنى قد جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ.

“Onlarla bir elçi olarak ‘Şüphesiz ben size geldim’ diyerek konuşur.” Üçüncüsü: el-Ahfeş şöyle demiştir: “Dilersen vav harfini zâid kabul edersin; bu durumda takdir: ‘Ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğreterek İsrailoğullarına: «Şüphesiz ben size bir ayet ile geldim» diyen bir elçi [yapar]’ şeklinde olur.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ رَسُولًا إِلَى كُلِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِخِلَافِ قَوْلِ بَعْضِ الْيَهُودِ إِنَّهُ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ مِنْهُمْ.

İkinci Mesele: Bu ayet, Yahudilerden bazılarının onun sadece kendilerinden belirli bir topluluğa gönderilmiş olduğu iddiasının aksine, onun -sallallâhu aleyhi ve sellem- bütün İsrailoğullarına gönderilmiş bir elçi olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْجِنْسُ لَا الْفَرْدُ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَدَّدَ هَاهُنَا أَنْوَاعًا مِنَ الْآيَاتِ، وَهِيَ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى، وَإِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ الْجِنْسَ لَا الْفَرْدَ.

Üçüncü Mesele: “Âyet”ten murat tek bir fert değil, cinstir; zira Teâlâ burada ayetlerin türlerini saymıştır ki bunlar: Ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek ve gayblardan haber vermektir. Dolayısıyla onun: { قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “size Rabbinizden bir ayet ile geldim” kavlinden murat ferd değil, cins olmuştur.

ثُمَّ قَالَ: أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ.

Sonra: { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ } “Ben sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir” buyurmuştur.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى هَاهُنَا خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ مِنْ مُعْجِزَاتِ عِيسَى ﵇:

Bil ki Teâlâ burada Îsâ'nın -aleyhisselâm- mucizelerinden beş türünü hikâye etmiştir:

النَّوْعُ الْأَوَّلُ مَا ذَكَرَهُ هَاهُنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci tür, burada bu ayette zikrettiğidir ve bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ أَنِّي بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ فَمَنْ فَتَحَ أَنِّي فَقَدْ جَعَلَهَا بَدَلًا مِنْ آيَةٍ كَأَنَّهُ قَالَ: وَجِئْتُكُمْ بِأَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ، وَمَنْ كَسَرَ فَلَهُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: الِاسْتِئْنَافُ وَقَطْعُ الْكَلَامِ مِمَّا قَبْلَهُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ فَسَّرَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ وَيَجُوزُ أَنْ يُفَسِّرَ الْجُمْلَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ بِمَا يَكُونُ عَلَى وَجْهِ الِابْتِدَاءِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الفتح: ٢٩] ثم فسّر الموعود بقوله لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَقَالَ: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] ثُمَّ فَسَّرَ الْمَثَلَ بِقَوْلِهِ. خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] وَهَذَا الْوَجْهُ أَحْسَنُ لِأَنَّهُ فِي الْمَعْنَى كَقِرَاءَةِ مَنْ فَتَحَ أَنِّي عَلَى جَعْلِهِ بَدَلًا مِنْ آيَةٍ.

Birinci Mesele: Hamza { أَنِّي } kelimesini hemzenin fethasıyla [ennî], Nâfi‘ ise hemzenin kesresiyle [innî] okumuştur. { أَنِّي } kelimesini fetha ile okuyan kimse onu { آيَةٍ } kelimesinden bedel kılmıştır; sanki o: “Size çamurdan yaratacağıma [dair bir ayet] ile geldim” demiştir. Kesre ile okuyana gelince bunun iki vechi vardır: Birincisi, istînâf (yeni bir başlangıç) olup kelamı öncesinden kesmektir. İkincisi ise ayeti: { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ } kavliyle tefsir etmiş olmasıdır. Önceki cümlenin ibtida (başlangıç) yoluyla gelen bir ifadeyle tefsir edilmesi caizdir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Fetih 29] “Allah, iman edip sâlih ameller işleyenlere vaatte bulunmuştur” buyurmuş, sonra vaat edileni: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “onlar için bir mağfiret vardır” kavliyle tefsir etmiştir. Yine: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } [Âl-i İmrân 59] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir” buyurmuş, sonra bu meseli: { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } [Âl-i İmrân 59] “Onu topraktan yarattı” kavliyle tefsir etmiştir. Bu vecih daha güzeldir; çünkü anlam bakımından { أَنِّي } kelimesini fethalı okuyup onu { آيَةٍ } kelimesinden bedel kılanın okuyuşu gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ أَيْ أُقَدِّرُ وَأُصَوِّرُ وَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢١] أَنَّ الْخَلْقَ هُوَ التَّقْدِيرُ وَلَا بَأْسَ بِأَنْ نَذْكُرَهُ هَاهُنَا أَيْضًا فَنَقُولُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالشِّعْرُ وَالِاسْتِشْهَادُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَآيَاتٌ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] أَيِ الْمُقَدِّرِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَكُونُ خَالِقًا بِمَعْنَى التَّكْوِينِ وَالْإِبْدَاعِ فَوَجَبَ تَفْسِيرُ كَوْنِهِ خَالِقًا بِالتَّقْدِيرِ وَالتَّسْوِيَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ لَفْظَ الْخَلْقِ يُطْلَقُ عَلَى الْكَذِبِ قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٣٧] وَفِي الْعَنْكَبُوتِ وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً [الْعَنْكَبُوتِ: ١٧] وَفِي سُورَةِ ص إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلاقٌ [ص: ٧] وَالْكَاذِبُ إِنَّمَا سُمِّيَ خَالِقًا لِأَنَّهُ يُقَدِّرُ الْكَذِبَ فِي خَاطِرِهِ وَيُصَوِّرُهُ وَثَالِثُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا وَهِيَ قَوْلُهُ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ أَيْ أُصَوِّرُ وَأُقَدِّرُ وَقَالَ تَعَالَى فِي الْمَائِدَةِ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ [الْمَائِدَةِ: ١١٠] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ هُوَ التَّصْوِيرُ وَالتَّقْدِيرُ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٩] وَقَوْلُهُ خَلَقَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَاضِي، فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ خَلَقَ عَلَى الْإِيجَادِ

İkinci Mesele: { أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ } “Çamurdan sizin için yaparım” yani takdir edip şekil veririm demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } [Bakara 21] “Ey insanlar! Sizi yaratan Rabbinize kulluk edin” kavlinin tefsirinde halk (خَلْق) kelimesinin takdir etmek olduğunu beyan etmiştik. Bunu burada da zikretmemizde bir beis yoktur; deriz ki: Kur'an, şiir ve istişhâd buna delalet etmektedir. Kur'an'a gelince, [buna delalet eden] birtakım ayetler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn 14] “Yaratanların (takdir edenlerin) en güzeli olan Allah pek yücedir” kavlidir, yani takdir edenlerin en güzelidir; çünkü kulun var etme ve icat etme anlamında yaratıcı olamayacağı sabit olmuştur. Dolayısıyla onun yaratıcı olmasını takdir etme ve düzenleme ile tefsir etmek vacip olmuştur. İkincisi: Halk lafzı yalan için de kullanılır. Teâlâ Şuarâ Sûresi'nde: { إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } [Şuarâ 137] “Bu, öncekilerin uydurmasından (âdetinden) başka bir şey değildir”, Ankebût Sûresi'nde: { وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } [Ankebût 17] “ve yalan uyduruyorsunuz” ve Sâd Sûresi'nde: { إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلاقٌ } [Sâd 7] “Bu, ancak bir uydurmadır” buyurmuştur. Yalancıya halk edici (uydurucu) denmesi, ancak yalanı zihninde takdir edip şekillendirmesinden ötürüdür. Üçüncüsü: Tefsirinde bulunduğumuz bu ayettir ki o da: { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ } “Ben sizin için çamurdan yaparım” kavlidir; yani şekil verir ve takdir ederim. Teâlâ Mâide Sûresi'nde de: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } [Mâide 110] “Hani çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıyordun” buyurmuştur. Bütün bunlar halk kelimesinin şekil verme ve takdir etme anlamına geldiğine delalet eder. Dördüncüsü: Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [Bakara 29] “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” kavlidir. O'nun: { خَلَقَ } “yarattı” kavli geçmiş zamana işarettir. Eğer O'nun: { خَلَقَ } kavlini icat etmeye

وَالْإِبْدَاعِ، لَكَانَ الْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ مَا فِي الْأَرْضِ فَهُوَ تَعَالَى قَدْ أَوْجَدَهُ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ، فَإِذَنْ وَجَبَ حَمْلُ الْخَلْقِ عَلَى التَّقْدِيرِ حَتَّى يَصِحَّ الْكَلَامُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّرَ فِي الْمَاضِي كُلَّ مَا وُجِدَ الْآنَ فِي الْأَرْضِ، وَأَمَّا الشِّعْرُ فَقَوْلُهُ:

ve var etmeye hamledersek anlam şöyle olurdu: Yeryüzünde olan her şeyi Teâlâ geçmiş zamanda var etmiştir. Bu ise ittifakla bâtıldır. O halde kelamın sahih olması için halk kelimesini takdir etmeye hamletmek vacip olmuştur ki bu da Teâlâ'nın şu anda yeryüzünde bulunan her şeyi geçmişte takdir etmiş olmasıdır. Şiire gelince, şairin şu sözüdür:

ولأنت تفري ما خلقت وبعض ... الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

“Sen biçtiğin (takdir ettiğin) şeyi kesip dikersin, kavmin bir kısmı ise ... biçer (ölçer) de sonra kesip dikemez.”

وَقَوْلُهُ:

Ve [şairin] şu sözüdür:

وَلَا يعطي بِأَيْدِي الْخَالِقِينَ وَلَا ... أَيْدِي الْخَوَالِقِ إِلَّا جَيِّدُ الْأُدُمِ

“Erkek dericilerin (ölçüp biçenlerin) ellerine de ... kadın dericilerin ellerine de ancak iyi deri verilir.”

وَأَمَّا الِاسْتِشْهَادُ: فَهُوَ أَنَّهُ يُقَالُ: خَلَقَ النَّعْلَ إِذَا قَدَّرَهَا وَسَوَّاهَا بِالْقِيَاسِ وَالْخَلَاقُ الْمِقْدَارُ مِنَ الْخَيْرِ، وَفُلَانٌ خَلِيقٌ بِكَذَا، أَيْ لَهُ هَذَا الْمِقْدَارُ مِنَ الِاسْتِحْقَاقِ، وَالصَّخْرَةُ الْخَلْقَاءُ الْمَلْسَاءُ، لِأَنَّ الْمَلَاسَةَ اسْتِوَاءٌ، وَفِي الْخُشُونَةِ اخْتِلَافٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخَلْقَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ وَالتَّسْوِيَةِ.

İstişhâda gelince: Ayakkabıyı ölçüp biçip kıyasla düzgünce kestiğinde halaka'n-na‘l (خَلَقَ النَّعْلَ) denir. Halâk (الْخَلَاقُ), hayırdan olan pay/miktardır. “Filan şuna halîktir (خَلِيقٌ)” denir; yani onun bu miktarda liyakati vardır. Düz ve pürüzsüz kayaya sahratun halkâ’ (الصَّخْرَةُ الْخَلْقَاءُ) denir; çünkü düzlük bir eşitliktir, pürüzlülükte ise farklılık vardır. Böylece halk kelimesinin takdir etmek ve düzeltip şekil vermekten ibaret olduğu sabit olmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي لَفْظِ الْخالِقُ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهُ عَلَى اللَّهِ فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ وَالتَّسْوِيَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الْخَالِقُ، لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الرَّعْدِ: ١٦] وَمِنْهُمْ مَنِ احْتَجَّ بِقَوْلِهِ هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ [فَاطِرٍ: ٣] وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ [فَاطِرٍ: ٣] فَالْمَعْنَى هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ مَوْصُوفٌ بِوَصْفِ كَوْنِهِ رَازِقًا مِنَ السَّمَاءِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ صِدْقِ قَوْلِنَا الْخَالِقُ الَّذِي يَكُونُ هَذَا شَأْنَهُ، لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ، صِدْقُ قَوْلِنَا إِنَّهُ لَا خَالِقَ إِلَّا اللَّهُ.

Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanlar Hâlik (الْخَالِق) lafzı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Abdillâh el-Basrî: “Bunun gerçek anlamda Allah'a ıtlak edilmesi caiz değildir; çünkü takdir etmek ve düzenlemek zan ve tahminden ibarettir, bu ise Allah hakkında imkânsızdır” demiştir. Bizim ashabımız (Eş'arîler) ise: “Yaratıcı (Hâlik) ancak Allah'tır” demişler ve buna Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } [Ra'd 16] “Allah her şeyin yaratıcısıdır” kavlini delil getirmişlerdir. Onlardan bazıları da O'nun: { هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ } [Fâtır 3] “Allah'tan başka size rızık veren bir yaratıcı var mı?” kavlini delil getirmişlerdir. Bu ise zayıftır; çünkü Teâlâ: { هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ } [Fâtır 3] “Allah'tan başka size gökten rızık veren bir yaratıcı var mı?” buyurmuştur. Anlam şudur: “Allah'tan başka, gökten rızık verme vasfıyla nitelenmiş bir yaratıcı var mı?” Durumu böyle olan yaratıcının yalnızca Allah olduğu sözümüzün doğruluğundan, Allah'tan başka hiçbir yaratıcı olmadığı sözümüzün doğruluğu zorunlu olarak çıkmaz.

وَأَجَابُوا عَنْ كَلَامِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بِأَنَّ التَّقْدِيرَ وَالتَّسْوِيَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْعِلْمِ وَالظَّنِّ لَكِنَّ الظَّنَّ وَإِنْ كَانَ مُحَالًا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَالْعِلْمُ ثَابِتٌ.

Ebû Abdillâh'ın sözüne ise şöyle cevap vermişlerdir: Takdir etmek ve düzenlemek ilim ve zandan ibarettir; zan Allah Teâlâ hakkında imkânsız olsa bile ilim sabittir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ مَعْنَاهُ: أُصَوِّرُ وَأُقَدِّرُ وَقَوْلُهُ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَالْهَيْئَةُ الصُّورَةُ الْمُهَيَّئَةُ مِنْ قَوْلِهِمْ هَيَّأْتُ الشيء إذا قَدَّرْتَهُ وَقَوْلُهُ فَأَنْفُخُ فِيهِ أَيْ فِي ذَلِكَ الطِّينِ الْمُصَوَّرِ وَقَوْلُهُ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunu bildiğinde deriz ki: { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ } kavlinin anlamı: “Şekil verir ve takdir ederim” demektir. O'nun: { كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } kavline gelince: Heyet, hazırlanmış surettir; nitekim bir şeyi takdir edip ölçtüğünde heyye'tü'ş-şey' (هَيَّأْتُ الشيء) denilmesinden gelir. O'nun: { فَأَنْفُخُ فِيهِ } kavli, yani “o şekillendirilmiş çamura [üflerim]” demektir. O'nun: { فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ } kavline gelince, bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ فَيَكُونُ طَائِرًا بِالْأَلِفِ عَلَى الْوَاحِدِ، وَالْبَاقُونَ طَيْراً عَلَى الْجَمْعِ، وَكَذَلِكَ فِي الْمَائِدَةِ وَالطَّيْرُ اسْمُ الْجِنْسِ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجَمْعِ.

Birinci Mesele: Nâfi‘ tekil olarak elif ile { فَيَكُونُ طَائِرًا } [feyekûnu tâiran] şeklinde okumuş, diğerleri ise çoğul olarak { طَيْراً } [tayran] şeklinde okumuştur; Mâide Sûresi'nde de böyledir. Kuş (الطَّيْر) ise hem tekile hem de çoğula delalet eden bir cins ismidir.

يُرْوَى أَنَّ عِيسَى ﵇ لَمَّا ادَّعَى النُّبُوَّةَ، وَأَظْهَرَ الْمُعْجِزَاتِ أَخَذُوا يَتَعَنَّتُونَ عَلَيْهِ وَطَالَبُوهُ بِخَلْقِ خُفَّاشٍ، فَأَخَذَ طِينًا وَصَوَّرَهُ، ثُمَّ نَفَخَ فِيهِ، فَإِذَا هُوَ يَطِيرُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، قَالَ وَهْبٌ: كَانَ يَطِيرُ مَا دَامَ النَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فَإِذَا غَابَ عَنْ أَعْيُنِهِمْ سَقَطَ مَيِّتًا، ثُمَّ اخْتَلَفَ النَّاسُ فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهُ لَمْ يَخْلُقْ غَيْرَ الْخُفَّاشِ، وَكَانَتْ قِرَاءَةُ نَافِعٍ عَلَيْهِ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ خَلَقَ أَنْوَاعًا مِنَ الطَّيْرِ وَكَانَتْ قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ عَلَيْهِ.

Rivayet edildiğine göre Îsâ -aleyhisselâm- peygamberlik davasında bulunup mucizeler gösterince ona güçlük çıkarmaya başladılar ve ondan bir yarasa yaratmasını istediler. O da çamur alıp onu şekillendirdi, sonra ona üfledi; bir de baktılar ki o gök ile yer arasında uçuyor. Vehb şöyle demiştir: İnsanlar ona baktığı sürece uçardı; gözlerinden kaybolduğunda ise ölü olarak düşerdi. Sonra insanlar ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, onun yarasadan başkasını yaratmadığını söylemiştir ki Nâfi'in kıraati buna göredir. Diğerleri ise kuş türlerinden çeşitli türler yarattığını söylemiştir ki diğer [kıraat imamlarının] kıraati de buna göredir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ جِسْمٌ رَقِيقٌ كَالرِّيحِ، وَلِذَلِكَ وَصَفَهَا بِالْفَتْحِ، ثُمَّ هَاهُنَا بَحْثٌ، وَهُوَ أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَوْدَعَ فِي نَفْسِ عِيسَى ﵇ خَاصِّيَّةً، بِحَيْثُ مَتَى نَفَخَ فِي شَيْءٍ كَانَ نَفْخُهُ فِيهِ مُوجِبًا لِصَيْرُورَةِ ذَلِكَ الشَّيْءِ حَيًّا، أَوْ يُقَالُ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلِ اللَّهُ تَعَالَى كَانَ يَخْلُقُ الْحَيَاةَ فِي ذَلِكَ الْجِسْمِ بِقُدْرَتِهِ عِنْدَ نَفْخَةِ عِيسَى ﵇ فِيهِ عَلَى سَبِيلِ إِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ، وَهَذَا الثَّانِي هُوَ الْحَقُّ لِقَوْلِهِ

İkinci Mesele: Bazı kelamcılar şöyle demiştir: Ayet, ruhun rüzgâr gibi latif bir cisim olduğuna delalet eder; bundan dolayı onu üfleme ile vasfetmiştir. Sonra burada bir inceleme vardır: Şöyle demek caiz midir: Teâlâ Îsâ'nın -aleyhisselâm- nefsine öyle bir hususiyet yerleştirmiştir ki o ne zaman bir şeye üflese onun üflemesi o şeyin canlı hale gelmesini gerektirirdi. Yoksa şöyle mi denilmelidir: Durum öyle değildir; bilakis Allah Teâlâ, mucizeleri izhar etme kabilinden Îsâ'nın -aleyhisselâm- ona üflemesi esnasında kendi kudretiyle o cisimde hayatı yaratmaktaydı. Hak olan bu ikinci [görüş]tür; çünkü Teâlâ:

تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] وَحُكِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ فِي مُنَاظَرَتِهِ مَعَ الْمَلِكِ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] فَلَوْ حَصَلَ لِغَيْرِهِ، هَذِهِ الصِّفَةُ لَبَطَلَ ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالُ.

{ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } [Mülk 2] “O, ölümü ve hayatı yaratandır” buyurmuştur. İbrâhîm'den -aleyhisselâm- de kral ile yaptığı münazarada: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } [Bakara 258] “Benim Rabbim dirilten ve öldürendir” dediği nakledilmiştir. Eğer O'ndan başkası için bu sıfat hasıl olsaydı o istidlal bâtıl olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقُرْآنُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ إِنَّمَا تَوَلَّدَ مِنْ نَفْخِ جِبْرِيلَ ﵇ فِي مَرْيَمَ وَجِبْرِيلُ ﷺ رُوحٌ مَحْضٌ وَرُوحَانِيٌّ مَحْضٌ فَلَا جَرَمَ كَانَتْ نَفْخَةُ عِيسَى/ ﵇ لِلْحَيَاةِ وَالرُّوحِ.

Üçüncü Mesele: Kur'an, onun -aleyhisselâm- ancak Cibrîl'in -aleyhisselâm- Meryem'e üflemesinden doğduğuna delalet etmiştir; Cibrîl -aleyhisselâm- ise sırf ruh ve sırf ruhanîdir. Bundan dolayı Îsâ'nın -aleyhisselâm- üflemesi hayat ve ruh için olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ بِإِذْنِ اللَّهِ مَعْنَاهُ بِتَكْوِينِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَخْلِيقِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٤] أَيْ إِلَّا بِأَنْ يُوجِدَ اللَّهُ الْمَوْتَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ عِيسَى ﵇ هَذَا الْقَيْدَ إِزَالَةً لِلشُّبْهَةِ، وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنِّي أَعْمَلُ هَذَا التَّصْوِيرَ، فَأَمَّا خَلْقُ الْحَيَاةِ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ إِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى يَدِ الرُّسُلِ.

Dördüncü Mesele: O'nun: { بِإِذْنِ اللَّهِ } kavlinin anlamı, Allah Teâlâ'nın var etmesi ve yaratmasıyladır; nitekim Allah Teâlâ: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân 145] “Hiçbir nefis Allah'ın izni olmadan ölmez” buyurmuştur; yani Allah ölümü var etmedikçe [ölmez]. Îsâ -aleyhisselâm- bu kaydı şüpheyi gidermek ve: “Ben bu şekillendirmeyi yapıyorum; hayatı yaratmaya gelince, o peygamberlerin eliyle mucizeleri izhar etme kabilinden Allah Teâlâ'dandır” hususuna dikkat çekmek için zikretmiştir.

وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي والثالث والرابع من المعجزات فهو قوله: وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ.

Mucizelerden ikinci, üçüncü ve dördüncü türe gelince; bu, O'nun: { وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ } “Körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim” kavlidir.

ذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ إِلَى أَنَّ الْأَكْمَهَ هُوَ الَّذِي وُلِدَ أَعْمَى، وَقَالَ الْخَلِيلُ وَغَيْرُهُ هُوَ الَّذِي عَمِيَ بَعْدَ أَنْ كَانَ بَصِيرًا، وَعَنْ مُجَاهِدٍ هُوَ الَّذِي لَا يُبْصِرُ بِاللَّيْلِ، وَيُقَالُ: إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ أَكْمَهُ غَيْرَ قَتَادَةَ بْنِ دِعَامَةَ السَّدُوسَيِّ صَاحِبِ «التَّفْسِيرِ» ،

Dilcilerin çoğu ekmeh (الْأَكْمَه) kelimesinin anadan doğma kör olan kimse olduğu görüşüne varmıştır. el-Halîl ve başkaları ise onun görürken sonradan kör olan kimse olduğunu söylemiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre o gece görmeyen kimsedir. Denilir ki: Bu ümmette “et-Tefsîr” sahibi Katâde b. Diâme es-Sedûsî'den başka ekmeh (doğuştan kör) kimse yoktu.

وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ رُبَّمَا اجْتَمَعَ عَلَيْهِ خَمْسُونَ أَلْفًا مِنَ الْمَرْضَى مَنْ أَطَاقَ مِنْهُمْ أَتَاهُ، وَمَنْ لَمْ يُطِقْ أَتَاهُ عِيسَى ﵇، وَمَا كَانَتْ مُدَاوَاتُهُ إِلَّا بِالدُّعَاءِ وَحْدَهُ،

Rivayet edildiğine göre onun -aleyhisselâm- etrafında bazen elli bin hasta toplanırdı; onlardan gücü yeten ona gelir, gücü yetmeyene ise Îsâ -aleyhisselâm- giderdi. Onun tedavisi de yalnızca duadan ibaretti.

قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ عِيسَى ﵇ يُحْيِي الْأَمْوَاتَ بِيَا حي يا قيوم وأحيا عاذر، وَكَانَ صَدِيقًا لَهُ، وَدَعَا سَامَ بْنَ نُوحٍ مِنْ قَبْرِهِ، فَخَرَجَ حَيًّا، وَمَرَّ عَلَى ابْنٍ مَيِّتٍ لِعَجُوزٍ فَدَعَا اللَّهَ، فَنَزَلَ عَنْ سَرِيرِهِ حَيًّا، وَرَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَوُلِدَ لَهُ، وَقَوْلُهُ بِإِذْنِ اللَّهِ رَفْعٌ لِتَوَهُّمِ مَنِ اعْتَقَدَ فِيهِ الإلهية.

el-Kelbî şöyle demiştir: Îsâ -aleyhisselâm- ölüleri “Yâ Hayyü yâ Kayyûm” diyerek diriltirdi. Kendisinin bir dostu olan Âzer'i diriltti. Sâm b. Nûh'u kabrinden çağırdı, o da diri olarak çıktı. Yaşlı bir kadının ölmüş olan oğluna rastladı ve Allah'a dua etti; o da tabutundan diri olarak indi, ailesine döndü ve çocuğu oldu. O'nun: { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” kavli ise onun hakkında ilahlık vehmeden kimsenin vehmini ortadan kaldırmaktır.

وأما النوع الخامس مِنَ الْمُعْجِزَاتِ إِخْبَارُهُ عَنِ الْغُيُوبِ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Mucizelerden beşinci türe, yani onun gayblardan haber vermesine gelince; bu, Allah Teâlâ'nın ondan naklen buyurduğu: { وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ } “Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ﵊ كَانَ مِنْ أَوَّلِ مَرَّةٍ يُخْبِرُ عَنِ الْغُيُوبِ، رَوَى السُّدِّيُّ: أَنَّهُ كَانَ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ، ثُمَّ يُخْبِرُهُمْ بِأَفْعَالِ آبَائِهِمْ وَأُمَّهَاتِهِمْ، وَكَانَ يُخْبِرُ الصَّبِيَّ بِأَنَّ أُمَّكَ قَدْ خَبَأَتْ لَكَ كَذَا فَيَرْجِعُ الصَّبِيُّ إِلَى أَهْلِهِ وَيَبْكِي إِلَى أَنْ يَأْخُذَ ذَلِكَ الشَّيْءَ ثُمَّ قَالُوا لِصِبْيَانِهِمْ: لَا تَلْعَبُوا مَعَ هَذَا السَّاحِرِ، وَجَمَعُوهُمْ فِي بَيْتٍ، فَجَاءَ عِيسَى ﵇ يَطْلُبُهُمْ، / فَقَالُوا لَهُ، لَيْسُوا فِي الْبَيْتِ، فَقَالَ: فَمَنْ فِي هَذَا الْبَيْتِ، قَالُوا: خَنَازِيرُ قَالَ عِيسَى ﵇ كَذَلِكَ يَكُونُونَ فَإِذَا هُمْ خَنَازِيرُ.

Birinci Mesele: Bu ayette iki görüş vardır: Birincisi: O -aleyhisselâm- ilk baştan beri gayblardan haber verirdi. es-Süddî şöyle rivayet etmiştir: O, çocuklarla oynar, sonra onlara anne ve babalarının yaptıklarını haber verirdi. Çocuğa: “Annen senin için şunu sakladı” derdi; çocuk da ailesine döner ve o şeyi alıncaya kadar ağlardı. Sonra [aileler] çocuklarına: “Bu büyücüyle oynamayın” dediler ve onları bir evde topladılar. Îsâ -aleyhisselâm- onları aramak üzere geldi. Ona: “Evde değiller” dediler. O: “Peki bu evde kim var?” dedi. “Domuzlar var” dediler. Îsâ -aleyhisselâm-: “Öyle olsunlar” dedi; bir de baktılar ki onlar domuz olmuşlar.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ الْغُيُوبِ إِنَّمَا ظَهَرَ وَقْتَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ نُهُوا عَنِ الِادِّخَارِ، فَكَانُوا يُخَزِّنُونَ وَيَدَّخِرُونَ، فَكَانَ عِيسَى ﵇ يُخْبِرُهُمْ بِذَلِكَ.

İkinci görüş: Gayblardan haber verme ancak mâide (sofra) indiği vakit ortaya çıkmıştır; zira kavim [yiyecek] biriktirmekten nehyedilmişti, onlar ise saklayıp biriktiriyorlardı. Îsâ -aleyhisselâm- da onlara bunu haber veriyordu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِخْبَارُ عَنِ الْغُيُوبِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُعْجِزَةٌ، وذلك لأن المنجمين الذين يدعون استخراج الخير لَا يُمْكِنُهُمْ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ سُؤَالٍ يَتَقَدَّمُ ثُمَّ يَسْتَعِينُونَ عِنْدَ ذَلِكَ بِآلَةٍ وَيَتَوَصَّلُونَ بِهَا إِلَى مَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الْكَوَاكِبِ، ثُمَّ

İkinci Mesele: Bu şekilde gayblardan haber vermek bir mucizedir. Çünkü gaybı çıkarmayı iddia eden müneccimler bunu ancak öncesinde bir soru sorulduğunda yapabilirler; sonra da bir aletten yardım alırlar ve onunla yıldızların hallerini bilmeye ulaşırlar, sonra da

يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّهُمْ يَغْلَطُونَ كَثِيرًا، فَأَمَّا الْإِخْبَارُ عَنِ الْغَيْبِ مِنْ غَيْرِ اسْتِعَانَةٍ بِآلَةٍ، وَلَا تَقَدُّمِ مَسْأَلَةٍ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ تعالى.

çokça yanıldıklarını itiraf ederler. Bir aletten yardım almaksızın ve önceden bir soru sorulmaksızın gaybdan haber vermek ise ancak Allah Teâlâ'dan bir vahiy ile olur.

ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ خَتَمَ كَلَامَهُ بِقَوْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَالْمَعْنَى إِنَّ فِي هَذِهِ الْخَمْسَةِ لَمُعْجِزَةً قَاهِرَةً قَوِيَّةً دَالَّةً عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي لِكُلِّ مَنْ آمَنَ بِدَلَائِلَ الْمُعْجِزَةِ فِي الْحَمْلِ عَلَى الصدق، بلى مَنْ أَنْكَرَ دَلَالَةَ أَصْلِ الْمُعْجِزِ عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي، وَهُمُ الْبَرَاهِمَةُ، فَإِنَّهُ لَا يَكْفِيهِ ظُهُورُ هَذِهِ الْآيَاتِ، أَمَّا مَنْ آمَنَ بِدَلَالَةِ الْمُعْجِزِ عَلَى الصِّدْقِ لَا يَبْقَى لَهُ فِي هَذِهِ المعجزات كلام ألبتة.

Sonra o -aleyhisselâm- sözünü: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inananlar iseniz, şüphesiz bunda sizin için bir ayet vardır” kavliyle bitirmiştir. Anlam şudur: Mucizenin delillerinin doğruluğa sevk ettiğine inanan herkes için bu beş şeyde iddia sahibinin doğruluğuna delalet eden kahredici, güçlü bir mucize vardır. Evet, mucizenin aslının iddia sahibinin doğruluğuna delaletini inkâr eden kimseye -ki onlar Berâhime'dir (Brahmanlar)- bu ayetlerin ortaya çıkması yetmez. Mucizenin doğruluğa delaletine inanan kimseye gelince, onun için bu mucizeler hakkında kesinlikle söyleyecek bir söz kalmaz.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٠ الى ٥١]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 50-51. Ayetler]

وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)

{ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak üzere [geldim]. Size Rabbinizden bir ayet getirdim; artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا بَيَّنَ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ كَوْنَهُ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ بِمَاذَا أُرْسِلَ وَهُوَ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ.

Bil ki o -aleyhisselâm- bu parlak mucizelerle Allah Teâlâ katından bir elçi olduğunu beyan edince, bundan sonra ne ile gönderildiğini beyan etmiştir ki bu iki husustur. Birincisi: { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak” kavlidir.

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا فِي قَوْلِهِ وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ [آل عمران: ٤٩] أَنَّ تَقْدِيرَهُ وَأَبْعَثُهُ رَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَائِلًا أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ فَقَوْلُهُ وَمُصَدِّقاً مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ وَالتَّقْدِيرُ: / وَأَبْعَثُهُ رَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَائِلًا أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ، وَإِنِّي بُعِثْتُ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَإِنَّمَا حَسُنَ حَذْفُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهَا.

Birinci Mesele: { وَرَسُولًا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ } [Âl-i İmrân 49] kavlinde bunun takdirinin: “Onu: ‘Şüphesiz ben size bir ayet ile geldim’ diyen bir elçi olarak İsrailoğullarına gönderirim” şeklinde olduğunu zikretmiştik. O'nun: { وَمُصَدِّقاً } kavli ise buna matuftur ve takdiri şöyledir: “Onu: ‘Şüphesiz ben size bir ayet ile geldim ve benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak gönderildim’ diyen bir elçi olarak İsrailoğullarına gönderirim.” Bu lafızların hazfedilmesi ise kelamın onlara delalet etmesinden ötürü güzel olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى كُلِّ نَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ مُصَدِّقًا لِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، لِأَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى ثُبُوتِ نُبُوَّتِهِمْ هُوَ الْمُعْجِزَةُ، فَكُلُّ مَنْ حَصَلَ لَهُ الْمُعْجِزُ، وَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّتِهِ، فَلِهَذَا قُلْنَا: بِأَنَّ عِيسَى ﵇ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُصَدِّقًا لِمُوسَى بِالتَّوْرَاةِ، وَلَعَلَّ مِنْ جُمْلَةِ الْأَغْرَاضِ فِي بَعْثَةِ عِيسَى ﵇ إِلَيْهِمْ تَقْرِيرُ التَّوْرَاةِ وَإِزَالَةُ شُبُهَاتِ الْمُنْكِرِينَ وَتَحْرِيفَاتِ الْجَاهِلِينَ.

İkinci Mesele: Bütün peygamberleri -aleyhimüsselâm- tasdik etmek her peygambere vaciptir. Çünkü onların peygamberliklerinin sübut bulmasının yolu mucizedir; dolayısıyla kendisinde mucize gerçekleşen herkesin peygamberliğini ikrar etmek vacip olur. İşte bu sebeple biz: İsa'nın -aleyhisselâm-, Tevrat konusunda Musa'yı tasdik edici olmasının vacip olduğunu söyledik. Belki de İsa'nın -aleyhisselâm- onlara gönderilmesindeki gayelerden biri, Tevrat'ı teyit etmek, inkârcıların şüphelerini ve cahillerin tahriflerini gidermektir.

وَأَمَّا الْمَقْصُودُ الثَّانِي: مِنْ بَعْثَةِ عِيسَى ﵇ قَوْلُهُ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ.

İsa'nın -aleyhisselâm- gönderilişinin ikinci maksadı ise O'nun: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak üzere [geldim]” kavlidir.

وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ يُقَالُ: هَذِهِ الْآيَةُ الْأَخِيرَةُ مُنَاقِضَةٌ لِمَا قَبْلَهَا لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْأَخِيرَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّهُ جَاءَ لِيُحِلَّ بَعْضَ الَّذِي كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِ فِي التَّوْرَاةِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ حُكْمُهُ بِخِلَافِ حُكْمِ التَّوْرَاةِ، وَهَذَا يُنَاقِضُ قَوْلَهُ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ.

Burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Bu son ayet, kendisinden öncekine çelişkilidir denilebilir; çünkü bu son ayet, Tevrat'ta kendilerine haram kılınmış olan şeylerin bir kısmını helal kılmak için geldiği hususunda sarihtir. Bu durum onun hükmünün Tevrat'ın hükmüne aykırı olmasını gerektirir, bu da O'nun: { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak” kavliyle çelişir.

وَالْجَوَابُ: إِنَّهُ لَا تَنَاقُضَ بَيْنَ الْكَلَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّصْدِيقَ بِالتَّوْرَاةِ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا اعْتِقَادُ أَنَّ كُلَّ مَا فِيهَا فَهُوَ حَقٌّ وَصَوَابٌ، وَإِذَا لَمْ يَكُنِ الثَّانِي مَذْكُورًا فِي التَّوْرَاةِ لَمْ يَكُنْ حُكْمُ عِيسَى بِتَحْلِيلِ مَا كَانَ مُحَرَّمًا فِيهَا، مُنَاقِضًا لِكَوْنِهِ مُصَدِّقًا بِالتَّوْرَاةِ، وَأَيْضًا إِذَا كَانَتِ الْبِشَارَةُ بِعِيسَى ﵇ مَوْجُودَةً فِي التَّوْرَاةِ لَمْ يَكُنْ مَجِيءُ عِيسَى ﵇ وَشَرْعِهِ مُنَاقِضًا لِلتَّوْرَاةِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ ﵇ مَا غَيَّرَ شَيْئًا مِنْ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ، قَالَ

Cevap şudur: Sözler arasında bir çelişki yoktur. Çünkü Tevrat'ı tasdik etmenin anlamı, onda bulunan her şeyin hak ve doğru olduğuna inanmaktan başka bir şey değildir. Bu ikinci husus Tevrat'ta zikredilmemiş olsaydı, İsa'nın orada haram olan bir şeyi helal kılma hükmü, onun Tevrat'ı tasdik edici olmasıyla çelişmezdi. Ayrıca İsa'ya -aleyhisselâm- dair müjde Tevrat'ta mevcut olduğuna göre, İsa'nın -aleyhisselâm- ve onun şeriatının gelişi Tevrat ile çelişmez. Sonra ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: O -aleyhisselâm- Tevrat'ın hükümlerinden hiçbir şeyi değiştirmemiştir.

وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: إِنَّ عِيسَى ﵇ كَانَ عَلَى شَرِيعَةِ مُوسَى ﵇ كَانَ يُقَرِّرُ السَّبْتَ وَيَسْتَقْبِلُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ إِنَّهُ فَسَّرَ قَوْلَهُ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ بِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْأَحْبَارَ كَانُوا قَدْ وَضَعُوا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ شَرَائِعَ بَاطِلَةً وَنَسَبُوهَا إِلَى مُوسَى، فَجَاءَ عِيسَى ﵇ وَرَفَعَهَا وَأَبْطَلَهَا وَأَعَادَ الْأَمْرَ إِلَى مَا كَانَ فِي زَمَنِ مُوسَى ﵇ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ حَرَّمَ بَعْضَ الْأَشْيَاءِ عَلَى الْيَهُودِ عُقُوبَةً لَهُمْ عَلَى بَعْضِ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ الْجِنَايَاتِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النِّسَاءِ: ١٦٠] ثُمَّ بَقِيَ ذَلِكَ التَّحْرِيمُ مُسْتَمِرًّا عَلَى الْيَهُودِ فَجَاءَ عِيسَى ﵇ وَرَفَعَ تِلْكَ التَّشْدِيدَاتِ عَنْهُمْ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ عِيسَى ﵇ رَفَعَ كَثِيرًا مِنْ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ قَادِحًا فِي كَوْنِهِ مُصَدِّقًا بِالتَّوْرَاةِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ وَرَفَعَ السَّبْتَ وَوَضَعَ الْأَحَدَ قَائِمًا مَقَامَهُ وَكَانَ مُحِقًّا فِي كُلِّ مَا عَمِلَ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ النَّاسِخَ وَالْمَنْسُوخَ كِلَاهُمَا حَقٌّ وَصِدْقٌ.

Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: İsa -aleyhisselâm- Musa'nın -aleyhisselâm- şeriatı üzereydi; cumartesi yasağını uygular ve Beytü'l-Makdis'e yönelirdi. Sonra o, { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak üzere [geldim]” kavlini iki vecihle tefsir etmiştir: Birincisi; ahbâr (Yahudi din adamları) kendi kafalarından batıl şeriatlar uydurmuşlar ve bunları Musa'ya nispet etmişlerdi. İsa -aleyhisselâm- gelerek bunları kaldırdı, iptal etti ve işi Musa -aleyhisselâm- zamanındaki haline döndürdü. İkincisi; Allah Teâlâ, Yahudilerin işledikleri bazı cinayetlerin cezası olarak onlara birtakım şeyleri haram kılmıştı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } [en-Nisâ 160] “Yahudilerin zulmü sebebiyle, kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık.” Sonra bu haram kılma Yahudiler üzerinde devam edip gitti; nihayet İsa -aleyhisselâm- gelip bu ağırlaştırılmış hükümleri onlardan kaldırdı. Diğerleri ise şöyle demiştir: İsa -aleyhisselâm- Tevrat'ın birçok hükmünü kaldırmıştır; açıkladığımız üzere bu durum onun Tevrat'ı tasdik edici olmasına halel getirmez. O, cumartesi yasağını kaldırmış ve onun yerine pazar gününü koymuştur; yaptığı her şeyde de hak üzereydi, zira açıkladığımız üzere nâsih de mensûh da hak ve doğrudur.

ثُمَّ قَالَ: وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنَّمَا أَعَادَهُ لِأَنَّ إِخْرَاجَ الْإِنْسَانِ عَنِ الْمَأْلُوفِ الْمُعْتَادِ مِنْ قَدِيمِ الزَّمَانِ عَسِرٌ فَأَعَادَ ذِكْرَ الْمُعْجِزَاتِ لِيَصِيرَ كَلَامُهُ نَاجِعًا فِي قُلُوبِهِمْ وَمُؤَثِّرًا فِي طِبَاعِهِمْ، ثُمَّ خَوَّفَهُمْ فَقَالَ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ لِأَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ مِنْ لَوَازِمِ تَقْوَى اللَّهِ تَعَالَى فَبَيَّنَ أَنَّهُ إِذَا لَزِمَكُمْ أَنْ تَتَّقُوا اللَّهَ لَزِمَكُمْ أَنْ تُطِيعُونِي فِيمَا آمُرُكُمْ بِهِ عَنْ رَبِّي، ثُمَّ إِنَّهُ خَتَمَ كَلَامَهُ بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ/ وَمَقْصُودُهُ إِظْهَارُ الْخُضُوعِ وَالِاعْتِرَافِ بِالْعُبُودِيَّةِ لِكَيْلَا يتقولوا عليه الباطل فيقولون: إنه إليه وَابْنُ إِلَهٍ لِأَنَّ إِقْرَارَهُ لِلَّهِ بِالْعُبُودِيَّةِ يَمْنَعُ مَا تَدَّعِيهِ جُهَّالُ النَّصَارَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: فَاعْبُدُوهُ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ رَبَّ الْخَلَائِقِ بِأَسْرِهِمْ وَجَبَ عَلَى الْكُلِّ أَنْ يَعْبُدُوهُ، ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ.

Sonra: { وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden bir ayet getirdim” buyurdu. Bunu tekrarlaması, insanı eskiden beri alışageldiği ve ünsiyet ettiği şeyden çıkarmanın zor olmasındandır; bu sebeple sözü onların kalplerine tesir etsin ve tabiatlarında etkili olsun diye mucizeleri anmayı tekrarladı. Sonra onları korkutarak: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin” buyurdu; çünkü Resûl'e itaat, Allah Teâlâ'ya takvanın gereklerindendir. Böylece, Allah'tan korkmanız gerekiyorsa, Rabbimden getirdiğim emirler konusunda bana itaat etmeniz de gerekir diye beyan etti. Sonra sözünü: { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” kavliyle bitirdi. Bundaki maksadı boyun eğmeyi ve kulluğu ikrar etmeyi açığa vurmaktır; ta ki O'na karşı batıl sözler uydurup: “O ilahtır ve ilahın oğludur” demesinler. Çünkü onun Allah'a kulluğu ikrar etmesi, Hristiyanların cahillerinin onun hakkında iddia ettikleri şeyleri meneder. Sonra: { فَاعْبُدُوهُ } “öyleyse O'na kulluk edin” buyurdu. Anlam şudur: O Teâlâ bütün yaratılmışların Rabbi olduğuna göre, hepsinin O'na kulluk etmesi vaciptir. Sonra bunu: { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur” kavliyle tekit etti.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٢ الى ٥٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), 52-54. Ayetler]

فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤)

{ فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤) } “İsa onlardaki inkârı hissedince: ‘Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?’ dedi. Havariler: ‘Biz Allah'ın [dininin] yardımcılarıyız, Allah'a iman ettik, bizim müslüman olduğumuza şahit ol!’ dediler. ‘Rabbimiz, indirdiğine iman ettik ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz!’ Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى بِشَارَةَ مَرْيَمَ بِوَلَدٍ مِثْلِ عِيسَى وَاسْتَقْصَى فِي بَيَانِ صِفَاتِهِ وَشَرْحِ مُعْجِزَاتِهِ وَتَرَكَ هَاهُنَا قِصَّةَ وِلَادَتِهِ، وَقَدْ ذَكَرَهَا فِي سُورَةِ مَرْيَمَ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ، شَرَعَ فِي بَيَانِ أَنَّ عِيسَى لَمَّا شَرَحَ لَهُمْ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ، وَأَظْهَرَ لَهُمْ تِلْكَ الدَّلَائِلَ فَهُمْ بِمَاذَا عَامَلُوهُ فَقَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, Meryem'e İsa gibi bir çocuğun müjdelenmesini nakledip onun sıfatlarını etraflıca açıklamayı ve mucizelerini şerh etmeyi bitirince -doğum kıssasını ise Meryem sûresinde etraflıca zikrettiği için burada bırakmıştır-, İsa'nın onlara o mucizeleri açıklayıp o delilleri gösterdiğinde onların ona nasıl muamele ettiklerini beyana başlayarak: { فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ } “İsa onlardaki [inkârı] hissedince” buyurdu. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِحْسَاسُ عِبَارَةٌ عَنْ وِجْدَانِ الشَّيْءِ بِالْحَاسَّةِ وَهَاهُنَا وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُجْرَى اللَّفْظُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ تَكَلَّمُوا بِالْكُفْرِ، فَأَحَسَّ ذَلِكَ بِأُذُنِهِ وَالثَّانِي: أَنْ نَحْمِلَهُ عَلَى التَّأْوِيلِ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ عَرَفَ مِنْهُمْ إِصْرَارَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَعَزْمَهُمْ عَلَى قَتْلِهِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ عِلْمًا لَا شُبْهَةَ فِيهِ، مِثْلَ الْعِلْمِ الْحَاصِلِ مِنَ الْحَوَاسِّ، لَا جَرَمَ عَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ الْعِلْمِ الإحساس.

Birinci Mesele: İhsas (hissetmek), bir şeyi duyu organıyla algılamaktan ibarettir. Burada iki vecih vardır: Birincisi; lafzın zahirine hamledilmesidir ki bu da onların küfür sözleri sarf etmeleri ve onun da bunu kulağıyla işitmesidir. İkincisi; onu tevile hamletmemizdir ki maksat, onların küfürdeki ısrarlarını ve onu öldürme azimlerini bilmesidir. Bu bilgi, tıpkı duyulardan elde edilen bilgi gibi içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir bilgi olunca, şüphesiz bu bilgi ihsas (hissetme) lafzıyla ifade edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي بِهِ ظَهَرَ كُفْرُهُمْ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَعَثَهُ رَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَهُمْ وَدَعَاهُمْ إِلَى دِينِ اللَّهِ فَتَمَرَّدُوا وَعَصَوْا فَخَافَهُمْ وَاخْتَفَى عَنْهُمْ، وَكَانَ أَمْرُ عِيسَى ﵇ فِي قَوْمِهِ كَأَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُوَ بِمَكَّةَ فَكَانَ مُسْتَضْعَفًا، وَكَانَ يَخْتَفِي مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمَا اخْتَفَى النَّبِيُّ ﷺ فِي

İkinci Mesele: Onların küfrünün kendisiyle açığa çıktığı sebep hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf ettiler: Birincisi; Süddî şöyle demiştir: Allah Teâlâ onu İsrailoğullarına elçi olarak gönderince, onlara gelip Allah'ın dinine davet etti; onlar ise serkeşlik edip isyan ettiler. Bunun üzerine onlardan korktu ve onlardan gizlendi. İsa'nın -aleyhisselâm- kavmi arasındaki durumu, Muhammed'in ﷺ Mekke'deki durumu gibiydi; zayıf düşürülmüştü ve Peygamber'in ﷺ mağarada gizlendiği gibi o da İsrailoğullarından gizleniyordu.

الْغَارِ، وَفِي مَنَازِلِ مَنْ آمَنَ بِهِ لَمَّا أَرَادُوا قَتْلَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵊ خَرَجَ مَعَ أُمِّهِ يَسِيحَانِ فِي الْأَرْضِ، فَاتُّفِقَ أَنَّهُ/ نَزَلَ فِي قَرْيَةٍ عَلَى رَجُلٍ فَأَحْسَنَ ذَلِكَ الرَّجُلُ ضِيَافَتَهُ وَكَانَ فِي تِلْكَ الْمَدِينَةِ مَلِكٌ جَبَّارٌ فَجَاءَ ذَلِكَ الرَّجُلُ يَوْمًا حَزِينًا، فَسَأَلَهُ عِيسَى عَنِ السَّبَبِ فَقَالَ: مَلِكُ هَذِهِ الْمَدِينَةِ رَجُلٌ جَبَّارٌ وَمِنْ عَادَتِهِ أَنَّهُ جَعَلَ عَلَى كُلِّ رَجُلٍ مِنَّا يَوْمًا يُطْعِمُهُ وَيَسْقِيهِ هُوَ وَجُنُودَهُ، وَهَذَا الْيَوْمُ نَوْبَتِي وَالْأَمْرُ مُتَعَذِّرٌ عَلَيَّ، فَلَمَّا سَمِعَتْ مَرْيَمُ ﵍ ذَلِكَ، قَالَتْ: يَا بُنَيَّ ادْعُ اللَّهَ لِيَكْفِيَ ذَلِكَ، فَقَالَ: يَا أُمَّاهُ إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ كَانَ شر، فَقَالَتْ: قَدْ أَحْسَنَ وَأَكْرَمَ وَلَا بُدَّ مِنْ إِكْرَامِهِ فَقَالَ عِيسَى ﵇: إِذَا قَرُبَ مَجِيءُ الْمَلِكِ فَامْلَأْ قُدُورَكَ وَخَوَابِيَكَ مَاءً ثُمَّ أَعْلِمْنِي، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ دَعَا اللَّهَ تَعَالَى فَتَحَوَّلَ مَا فِي الْقُدُورِ طَبِيخًا، وَمَا فِي الْخَوَابِي خَمْرًا، فَلَمَّا جَاءَهُ الْمَلِكُ أَكَلَ وَشَرِبَ وَسَأَلَهُ مِنْ أَيْنَ هَذَا الْخَمْرُ؟ فَتَعَلَّلَ الرَّجُلُ فِي الْجَوَابِ فَلَمْ يَزَلِ الْمَلِكُ يُطَالِبُهُ بِذَلِكَ حَتَّى أَخْبَرَهُ بِالْوَاقِعَةِ فَقَالَ: إِنَّ مَنْ دَعَا اللَّهَ حَتَّى جَعَلَ الْمَاءَ خَمْرًا إِذَا دَعَا أَنْ يُحْيِيَ اللَّهُ تَعَالَى وَلَدِي لَا بُدَّ وَأَنْ يُجَابَ، وَكَانَ ابْنُهُ قَدْ مَاتَ قَبْلَ ذَلِكَ بِأَيَّامٍ، فَدَعَا عِيسَى ﵇ وَطَلَبَ منه ذلك، فقال عيسى: لا نفعل، فَإِنَّهُ إِنْ عَاشَ كَانَ شَرًّا، فَقَالَ: مَا أُبَالِي مَا كَانَ إِذَا رَأَيْتُهُ، وَإِنْ أَحْيَيْتَهُ تَرَكْتُكَ عَلَى مَا تَفْعَلُ، فَدَعَا اللَّهَ عِيسَى، فَعَاشَ الْغُلَامُ، فَلَمَّا رَآهُ أَهْلُ مَمْلَكَتِهِ قَدْ عَاشَ تَبَادَرُوا بِالسِّلَاحِ وَاقْتَتَلُوا، وَصَارَ أَمْرُ عِيسَى ﵇ مَشْهُورًا فِي الْخَلْقِ، وَقَصَدَ الْيَهُودُ قَتْلَهُ، وَأَظْهَرُوا الطَّعْنَ فِيهِ وَالْكُفْرَ بِهِ.

[Onu] öldürmek istediklerinde, ona iman edenlerin evlerinde [de gizlenmişti]. Sonra o -aleyhisselâm- annesiyle birlikte yeryüzünde seyahat ederek yola çıktı. İttifak bu ya, bir köyde bir adama misafir oldu ve o adam ona güzelce ziyafet verdi. O şehirde zorba bir kral vardı. Bir gün o adam üzgün olarak geldi. İsa ona sebebini sorunca şöyle dedi: ‘Bu şehrin kralı zorba bir adamdır ve her birimize, kendisini ve ordularını yedirip içireceği bir gün tayin etmesi onun adetidir. Bugün benim nöbetimdir ve bu iş benim için imkânsızdır.’ Meryem -aleyhasselâm- bunu duyunca: ‘Oğulcuğum, bu işe yetmesi için Allah'a dua et’ dedi. İsa: ‘Anneciğim, şayet bunu yaparsam bir şer ortaya çıkar’ dedi. Meryem: ‘O iyilik yaptı ve ikramda bulundu, ona ikram etmek şarttır’ dedi. İsa -aleyhisselâm-: ‘Kralın gelişi yaklaştığında tencerelerini ve küplerini su ile doldur, sonra bana haber ver’ dedi. Adam bunu yapınca [İsa] Allah Teâlâ'ya dua etti; tencerelerdeki yemek, küplerdeki ise şarap haline geldi. Kral gelip yedi, içti ve adama: ‘Bu şarap nereden?’ diye sordu. Adam cevap verirken bahaneler öne sürdü, fakat kral olayı haber verinceye kadar onu sorgulamaya devam etti. Kral: ‘Suyu şarap yapacak kadar Allah'a dua eden kimse, Allah Teâlâ'nın oğlumu diriltmesi için dua ederse şüphesiz kabul olunur’ dedi; oğlu bundan birkaç gün önce ölmüştü. İsa'yı -aleyhisselâm- çağırdı ve ondan bunu talep etti. İsa: ‘Bunu yapmayız, zira o yaşarsa şer olur’ dedi. Kral: ‘Onu gördüğüm takdirde ne olacağına aldırmam; eğer onu diriltirsen seni dilediğini yapmak üzere serbest bırakırım’ dedi. İsa Allah'a dua etti ve çocuk dirildi. Krallığının ahalisi çocuğun dirildiğini görünce silahlara sarıldılar ve birbirleriyle savaştılar. Böylece İsa'nın -aleyhisselâm- durumu insanlar arasında meşhur oldu; Yahudiler onu öldürmeyi kastettiler, ona dil uzatmayı ve onu inkâr etmeyi açığa vurdular.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا عَارِفِينَ بِأَنَّهُ هُوَ الْمَسِيحُ الْمُبَشَّرُ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ، وَأَنَّهُ يَنْسَخُ دِينَهُمْ، فَكَانُوا مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ طَاعِنِينَ فِيهِ، طَالِبِينَ قَتْلَهُ، فَلَمَّا أَظْهَرَ الدَّعْوَةَ اشْتَدَّ غَضَبُهُمْ، وَأَخَذُوا فِي إِيذَائِهِ وَإِيحَاشِهِ وَطَلَبُوا قَتْلَهُ.

İkinci Görüş: Yahudiler onun Tevrat'ta müjdelenen Mesih olduğunu ve dinlerini neshedeceğini biliyorlardı. Bu sebeple işin başından beri onu ayıplıyor ve öldürmesini istiyorlardı. Davetini açığa vurunca öfkeleri şiddetlendi, ona eziyet etmeye, onu tedirgin etmeye başladılar ve onu öldürmek istediler.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّ عِيسَى ﵇ ظَنَّ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ دَعَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ أَنَّهُمْ لَا يؤمنون به وأن دعوته لا تنجح فِيهِمْ فَأَحَبَّ أَنْ يَمْتَحِنَهُمْ لِيَتَحَقَّقَ مَا ظَنَّهُ بِهِمْ فَقَالَ لَهُمْ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ فَمَا أَجَابَهُ إِلَّا الْحَوَارِيُّونَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَحَسَّ بِأَنَّ مَنْ سِوَى الْحَوَارِيِّينَ كَافِرُونَ مُصِرُّونَ عَلَى إِنْكَارِ دِينِهِ وَطَلَبِ قَتْلِهِ.

Üçüncü Görüş: İsa -aleyhisselâm-, imana davet ettiği kavminin kendisine iman etmeyeceklerini ve davetinin onlarda başarıya ulaşmayacağını zannetti. Onlar hakkındaki bu zannını tahakkuk ettirmek için onları imtihan etmek istedi ve onlara: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?” dedi. Ona ancak havariler cevap verdi. İşte o zaman, havarilerden başkalarının kâfir olduklarını, onun dinini inkârda ve onu öldürmeyi talep etmekte ısrarcı bulunduklarını hissetti.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “[İsa:] ‘Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?’ dedi” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ عِيسَى ﵇ لَمَّا دَعَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى الدِّينِ، وَتَمَرَّدُوا عَلَيْهِ فَرَّ مِنْهُمْ وَأَخَذَ يَسِيحُ فِي الْأَرْضِ فَمَرَّ بِجَمَاعَةٍ مِنْ صَيَّادِي السَّمَكِ، وَكَانَ فِيهِمْ شَمْعُونُ وَيَعْقُوبُ وَيُوحَنَّا ابْنَا زَيْدِي وَهُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْحَوَارِيِّينَ الِاثْنَيْ عَشَرَ فَقَالَ عِيسَى ﵇: الْآنَ تَصِيدُ السَّمَكَ، فَإِنْ تَبِعْتَنِي صِرْتَ بِحَيْثُ تَصِيدُ النَّاسُ لِحَيَاةِ الْأَبَدِ، فَطَلَبُوا مِنْهُ الْمُعْجِزَةَ، وَكَانَ شَمْعُونُ قَدْ رَمَى شَبَكَتَهُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ فِي الْمَاءِ فَمَا اصْطَادَ شَيْئًا فَأَمَرَهُ عِيسَى بِإِلْقَاءِ شَبَكَتِهِ فِي الْمَاءِ مَرَّةً أُخْرَى، فَاجْتَمَعَ فِي تِلْكَ الشَّبَكَةِ مِنَ السَّمَكِ مَا كَادَتْ تَتَمَزَّقُ مِنْهُ، وَاسْتَعَانُوا بأهل سفينة أخرى، وملئوا السَّفِينَتَيْنِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ آمَنُوا بِعِيسَى ﵇.

Birinci Mesele: Ayet hakkında görüşler vardır. Birincisi: İsa -aleyhisselâm- İsrailoğullarını dine davet edip onlar da ona serkeşlik edince, onlardan kaçtı ve yeryüzünde seyahat etmeye başladı. Bir grup balık avcısına rastladı; aralarında Şem'un ile Zeydi'nin iki oğlu Yakub ve Yuhanna da vardı ki bunlar on iki havaridendir. İsa -aleyhisselâm-: ‘Şimdi balık avlıyorsunuz; eğer bana uyarsanız ebedî hayat için insanları avlayacak hale gelirsiniz’ dedi. Onlar kendisinden bir mucize istediler. Şem'un o gece ağını suya atmış fakat hiçbir şey tutamamıştı. İsa ona ağını suya bir kez daha atmasını emretti. O ağda, neredeyse yırtılacak kadar balık toplandı. Diğer bir geminin ehlinden yardım istediler ve iki gemiyi de doldurdular. İşte o anda İsa'ya -aleyhisselâm- iman ettiler.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ إِنَّمَا كَانَ فِي آخِرِ أَمْرِهِ حِينَ اجْتَمَعَ الْيَهُودُ عَلَيْهِ طَلَبًا لِقَتْلِهِ، ثُمَّ هَاهُنَا احْتِمَالَاتٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا طَلَبُوهُ لِلْقَتْلِ وَكَانَ هُوَ فِي الْهَرَبِ عَنْهُمْ قَالَ لِأُولَئِكَ الِاثْنَيْ عَشَرَ مِنَ الْحَوَارِيِّينَ:

İkinci Görüş: O'nun: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?” kavli, ancak Yahudilerin onu öldürmek üzere aleyhinde toplandıkları son zamanlarında olmuştur. Sonra burada ihtimaller vardır: Birincisi; Yahudiler onu öldürmek isteyip kendisi de onlardan kaçarken, o on iki havariye şöyle demiştir:

أَيُّكُمْ يُحِبُّ أَنْ يَكُونَ رَفِيقِي فِي الْجَنَّةِ عَلَى أَنْ يُلْقَى عَلَيْهِ شَبَهِي فَيُقْتَلَ مَكَانِي؟.

“Benim suretim kendisine verilip benim yerime öldürülmek üzere cennette arkadaşım olmayı hanginiz ister?”

فَأَجَابَهُ إِلَى ذَلِكَ بَعْضُهُمْ وَفِيمَا تَذْكُرُهُ النَّصَارَى فِي إِنْجِيلِهِمْ: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا أَخَذُوا عِيسَى سَلَّ شَمْعُونُ سَيْفَهُ فَضَرَبَ بِهِ عَبْدًا كَانَ فِيهِمْ لِرَجُلٍ مِنَ الْأَحْبَارِ عَظِيمٍ فَرَمَى بِأُذُنِهِ، فَقَالَ لَهُ عِيسَى: حَسْبُكَ ثُمَّ أَخَذَ أُذُنَ الْعَبْدِ فَرَدَّهَا إِلَى مَوْضِعِهَا، فَصَارَتْ كَمَا كَانَتْ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ طَلَبِ النُّصْرَةِ إِقْدَامُهُمْ عَلَى دَفْعِ الشَّرِّ عنه.

Onlardan biri buna olumlu cevap verdi. Hristiyanların İncillerinde zikrettiklerine göre ise: Yahudiler İsa'yı yakaladıklarında Şem'un kılıcını çekip aralarındaki büyük ahbârlardan birinin kölesine vurdu ve kulağını kopardı. İsa ona: ‘Yeter!’ dedi, sonra kölenin kulağını alıp yerine koydu ve kulak eski haline döndü. Hâsılı, yardım talebinden maksat, onların şerri kendisinden defetmeye girişmeleridir.

وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى الْقِتَالِ مَعَ الْقَوْمِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةٍ أُخْرَى فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ [الصَّفِّ: ١٤] .

İkinci İhtimal: Allah Teâlâ'nın başka bir sûredeki: { فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ } [es-Saf 14] “İsrailoğullarından bir grup iman etti, bir grup da inkâr etti. Biz de iman edenleri düşmanlarına karşı destekledik, böylece üstün geldiler” kavli sebebiyle onları o kavimle savaşmaya çağırmış olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ إِلَى اللَّهِ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ: مَنْ أَنْصَارِي حَالَ ذَهَابِي إِلَى اللَّهِ أَوْ حَالَ الْتِجَائِي إِلَى اللَّهِ وَالثَّانِي: التَّقْدِيرُ: مَنْ أَنْصَارِي إِلَى أَنْ أُبَيِّنَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِلَى أَنْ أُظْهِرَ دِينَهُ وَيَكُونُ إِلَى هَاهُنَا غَايَةً كَأَنَّهُ أَرَادَ مَنْ يَثْبُتُ عَلَى نُصْرَتِي إِلَى أَنْ تَتِمَّ دَعْوَتِي، وَيَظْهَرَ أَمْرُ اللَّهِ تَعَالَى الثَّالِثُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ إِلَى هَاهُنَا بِمَعْنَى مَعَ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ [النِّسَاءِ: ٢] أَيْ مَعَهَا،

İkinci Mesele: O'nun: { إِلَى اللَّهِ } kavlinde vecihler vardır: Birincisi; takdir şöyledir: ‘Allah'a gidişim esnasında veya Allah'a sığınışım halinde benim yardımcılarım kimlerdir?’ İkincisi; takdir şöyledir: ‘Allah Teâlâ'nın emrini beyan edinceye ve O'nun dinini üstün kılıncaya kadar benim yardımcılarım kimlerdir?’ Buradaki ‘ilâ’ gaye (bitiş) bildirir; sanki ‘Davetim tamamlanıncaya ve Allah Teâlâ'nın emri açığa çıkıncaya kadar bana yardımda kim sebat edecek?’ demek istemiştir. Üçüncüsü; dilcilerin çoğunluğu buradaki ‘ilâ’ edatının ‘mea’ (ile/birlikte) anlamında olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } [en-Nisâ 2] “Onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” yani onlarla birlikte [yemeyin] buyurmuştur.

وَقَالَ ﷺ: «الذَّوْدُ إِلَى الذَّوْدِ إِبِلٌ»

Peygamber ﷺ de: “Küçük deve grubu [diğer bir] küçük deve grubuna [katılınca] deve sürüsü olur” buyurmuştur,

أَيْ مَعَ الذَّوْدِ.

yani deve grubu ile birlikte [katılınca].

قَالَ الزَّجَّاجُ: كَلِمَةُ إِلَى لَيْسَتْ بِمَعْنَى مَعَ فَإِنَّكَ لَوْ قُلْتَ ذَهَبَ زَيْدٌ إِلَى عَمْرٍو لَمْ يَجُزْ أَنْ تَقُولَ: ذَهَبَ زَيْدٌ مَعَ عَمْرٍو لِأَنَّ (إِلَى) تُفِيدُ الْغَايَةَ وَ (مَعَ) تُفِيدُ ضَمَّ الشَّيْءِ إِلَى الشَّيْءِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِنَا إِنَّ (إِلَى) هَاهُنَا بِمَعْنَى (مَعَ) هُوَ أَنَّهُ يُفِيدُ فَائِدَتَهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُرَادَ مَنْ يُضِيفُ نُصْرَتَهُ إِلَى نُصْرَةِ اللَّهِ إِيَّايَ وَكَذَلِكَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ [النِّسَاءِ: ٢] أَيْ لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ مَضْمُومَةً إِلَى أَمْوَالِكُمْ، وَكَذَلِكَ

Zeccâc şöyle demiştir: ‘İlâ’ kelimesi ‘mea’ anlamında değildir; çünkü sen ‘Zeyd Amr'a gitti (zehebe Zeydün ilâ Amrin)’ dediğinde, ‘Zeyd Amr ile gitti (zehebe Zeydün mea Amrin)’ demen caiz olmaz. Çünkü ‘ilâ’ gaye (son nokta) bildirir, ‘mea’ ise bir şeyi bir şeye eklemeyi bildirir. Bilakis bizim ‘buradaki ilâ, mea anlamındadır’ sözümüzden maksat, onun şu cihetten onun faydasını sağlamasıdır: Maksat, ‘Allah'ın bana olan yardımına kendi yardımını kim ekleyecek?’ demektir. Nitekim O'nun: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } [en-Nisâ 2] “Onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” kavlinden maksat da: ‘Onların mallarını kendi mallarınıza katılmış olarak yemeyin’ demektir. Yine aynı şekilde,

قَوْلُهُ ﵇: «الذَّوْدُ إِلَى الذَّوْدِ إِبِلٌ»

Peygamber'in -aleyhisselâm-: “Küçük deve grubu [diğer bir] küçük deve grubuna [katılınca] deve sürüsü olur” kavlinin

مَعْنَاهُ: الذَّوْدُ مَضْمُومًا إِلَى الذَّوْدِ إِبِلٌ وَالرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَنْ أَنْصَارِي فِيمَا يَكُونُ قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ وَوَسِيلَةً إِلَيْهِ،

anlamı: ‘Küçük deve grubu diğer küçük deve grubuna katıldığında deve sürüsü olur’ demektir. Dördüncüsü; anlamın ‘Allah'a yakınlık ve O'na vesile olacak hususta benim yardımcılarım kimlerdir?’ şeklinde olmasıdır.

وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَقُولُ إِذَا ضَحَّى «اللَّهُمَّ مِنْكَ وَإِلَيْكَ»

Hadiste geldiğine göre Peygamber ﷺ kurban kestiğinde: “Allahım, Sen'dendir ve Sana'dır” derdi,

أَيْ تَقَرُّبًا إِلَيْكَ، وَيَقُولَ الرجل لغيره عند دعائه إياته (إِلَيَّ) أَيِ انْضَمَّ إِلَيَّ، فَكَذَا هَاهُنَا الْمَعْنَى مَنْ أَنْصَارِي فِيمَا يَكُونُ قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْخَامِسُ:

yani ‘Sana yakınlaşmak içindir’. Kişi başkasını kendisine davet ederken ‘bana gel (ileyye)’ der ki bu ‘bana katıl’ demektir. İşte burada da anlam böyledir: ‘Allah Teâlâ'ya yakınlık vesilesi olacak şeyde benim yardımcılarım kimlerdir?’ Beşincisi;

أَنْ يَكُونَ (إِلَى) بِمَعْنَى اللَّامِ كَأَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَنْصَارِي لِلَّهِ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ [يُونُسَ: ٣٥] وَالسَّادِسُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: مَنْ أَنْصَارِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَ (إِلَى) بِمَعْنَى (فِي) جَائِزٌ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ.

‘ilâ’ edatının lâm harfi cerri anlamında olmasıdır; sanki o: ‘Allah için benim yardımcılarım kimlerdir?’ demiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ } [Yûnus 35] “De ki: Ortaklarınızdan hakka ileten var mı? De ki: Allah hakka iletir.” Altıncısı; ayetin takdiri: ‘Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?’ şeklindedir. ‘İlâ’ edatının ‘fî’ (içinde/yolunda) anlamında olması caizdir ve bu Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüdür.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Havariler: ‘Biz Allah'ın [dininin] yardımcılarıyız’ dediler” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي لَفْظِ (الْحَوَارِيِّ) وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَوَارِيَّ اسْمٌ مَوْضُوعٌ/ لِخَاصَّةِ الرَّجُلِ، وَخَالِصَتِهِ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلدَّقِيقِ حُوَّارَى، لِأَنَّهُ هُوَ الْخَالِصُ مِنْهُ،

Birinci Mesele: ‘Havâriyy’ lafzı hakkında vecihler zikretmişlerdir: Birincisi; Havâriyy, bir kimsenin en yakını ve en samimi has dostu için vaz edilmiş bir isimdir. Nitekim unun en saf ve temiz kısmına da bu sebeple ‘huvvârâ’ denilir.

وَقَالَ ﷺ لِلزُّبَيْرِ: «إِنَّهُ ابْنُ عَمَّتِي، وَحَوَارِيَّ مِنْ أُمَّتِي»

Peygamber ﷺ Zübeyr hakkında şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz o halamın oğludur ve ümmetimden benim havarimdir.”

وَالْحَوَارِيَّاتُ مِنَ النساء النفيات الْأَلْوَانِ وَالْجُلُودِ، فَعَلَى هَذَا الْحَوَارِيُّونَ هُمْ صَفْوَةُ الأنبياء الذي خَلَصُوا وَأَخْلَصُوا فِي التَّصْدِيقِ بِهِمْ وَفِي نُصْرَتِهِمْ.

Kadınlardan tenleri ve ten renkleri tertemiz olanlara da ‘havâriyyât’ denir. Buna göre havariler, peygamberlerin, onları tasdikte ve onlara yardımda samimi ve ihlaslı olan seçkin kimseleridir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: الْحَوَارِيُّ أَصْلُهُ مِنَ الْحَوَرِ، وَهُوَ شِدَّةُ الْبَيَاضِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلدَّقِيقِ حُوَّارَى، وَمِنْهُ الْأَحْوَرُ، وَالْحَوَرُ نَقَاءُ بَيَاضِ الْعَيْنِ، وَحَوَّرْتُ الثِّيَابَ: بَيَّضْتُهَا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ أُولَئِكَ لِمَ سُمُّوا بِهَذَا الِاسْمِ؟

İkinci Görüş: Havâriyy kelimesinin aslı ‘haver’den gelir ki o da aşırı beyazlıktır. Nitekim una ‘huvvârâ’ denmesi bundandır; ‘ahver’ kelimesi de bundandır; haver ise göz akının berraklığıdır. ‘Elbiseyi haverleştirdim (havvertü's-siyâbe)’ demek, ‘onu beyazlattım’ demektir. Bu görüşe göre, onların niçin bu isimle isimlendirildikleri hususunda ihtilaf ettiler.

فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لِبَيَاضِ ثِيَابِهِمْ، وَقِيلَ كَانُوا قَصَّارِينَ، يُبَيِّضُونَ الثِّيَابَ، وَقِيلَ لِأَنَّ قُلُوبَهُمْ كَانَتْ نَقِيَّةً طَاهِرَةً مِنْ كُلِّ نِفَاقٍ وَرِيبَةٍ فَسُمُّوا بِذَلِكَ مَدْحًا لَهُمْ، وَإِشَارَةً إِلَى نَقَاءِ قُلُوبِهِمْ، كَالثَّوْبِ الْأَبْيَضِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ نَقِيُّ الْجَيْبِ، طَاهِرُ الذَّيْلِ، إِذَا كَانَ بَعِيدًا عَنِ الْأَفْعَالِ الذَّمِيمَةِ، وَفُلَانٌ دَنِسُ الثِّيَابِ: إِذَا كَانَ مُقْدِمًا عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي.

Saîd b. Cübeyr: ‘Elbiselerinin beyazlığından ötürüdür’ demiştir. Onların elbiseleri beyazlatan çamaşırcılar (kassâr) olduğu da söylenmiştir. Yine onların kalplerinin her türlü nifak ve şüpheden arı ve tertemiz olması sebebiyle, onları övmek ve beyaz bir elbise gibi kalplerinin temizliğine işaret etmek üzere bu şekilde isimlendirildikleri de söylenmiştir. Bu durum, yerilmiş fiillerden uzak duran kimse hakkında: ‘Falanca kişinin yakası temiz, eteği paktır’ denilmesine ve yakışıksız işlere girişen kimse hakkında da: ‘Falancanın elbiseleri kirlidir’ denilmesine benzer.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الضَّحَّاكُ: مَرَّ عِيسَى ﵇ بِقَوْمٍ مِنَ الَّذِينَ كَانُوا يَغْسِلُونَ الثِّيَابَ، فَدَعَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ فَآمَنُوا، وَالَّذِي يَغْسِلُ الثِّيَابَ يُسَمَّى بِلُغَةِ النَّبْطِ هَوَارِيَّ، وَهُوَ الْقَصَّارُ فَعُرِّبَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ فَصَارَتْ حواري، وقال

Üçüncü Görüş: Dahhâk şöyle demiştir: İsa -aleyhisselâm- çamaşır yıkayan bir topluluğa uğradı, onları imana davet etti ve onlar da iman ettiler. Nabatî dilinde çamaşır yıkayan kimseye ‘hevârî’ denir ki o kassârdır (çamaşırcı). Bu lafız Arapçalaştırılarak ‘havâriyy’ olmuştur.

مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: الْحَوَارِيُّونَ: هُمُ الْقَصَّارُونَ، وَإِذَا عَرَفْتَ أَصْلَ هَذَا اللَّفْظِ فَقَدْ صَارَ بِعُرْفِ الِاسْتِعْمَالِ دَلِيلًا عَلَى خَوَاصِّ الرَّجُلِ وَبِطَانَتِهِ.

Mukâtil b. Süleyman ise şöyle demiştir: Havariler çamaşırcılardır. Bu lafzın aslını öğrendiğinde [anlarsın ki], o kullanım örfünde kişinin yakın dostlarına ve sırdaşlarına delalet eden bir kelime haline gelmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَؤُلَاءِ الْحَوَارِيِّينَ مَنْ كَانُوا؟.

İkinci Mesele: Bu havarilerin kimler olduğu hususunda ihtilaf ettiler.

فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ ﵇ مَرَّ بِهِمْ وَهُمْ يَصْطَادُونَ السَّمَكَ فَقَالَ لَهُمْ «تَعَالَوْا نَصْطَادُ النَّاسَ» قَالُوا: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: «أَنَا عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ، عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ» فَطَلَبُوا مِنْهُ الْمُعْجِزَ عَلَى مَا قَالَ فَلَمَّا أَظْهَرَ الْمُعْجِزَ آمَنُوا بِهِ، فَهُمُ الْحَوَارِيُّونَ.

Birinci Görüş: O -aleyhisselâm- balık avlarlarken onların yanına uğradı ve kendilerine: ‘Gelin insanları avlayalım’ dedi. Onlar: ‘Sen kimsin?’ dediler. O: ‘Ben Meryem oğlu İsa'yım; Allah'ın kulu ve elçisiyim’ dedi. Söylediği söze dair ondan mucize istediler. O mucize gösterince ona iman ettiler; işte havariler bunlardır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالُوا: سَلَّمَتْهُ أُمُّهُ إِلَى صَبَّاغٍ، فَكَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُعَلِّمَهُ شَيْئًا كَانَ هُوَ أَعْلَمَ بِهِ مِنْهُ وَأَرَادَ الصَّبَّاغُ أَنْ يَغِيبَ لِبَعْضِ مُهِمَّاتِهِ، فَقَالَ لَهُ: هَاهُنَا ثِيَابٌ مُخْتَلِفَةٌ، وَقَدْ عَلَّمْتُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ عَلَامَةً مُعَيَّنَةً، فَاصْبُغْهَا بِتِلْكَ الْأَلْوَانِ، بِحَيْثُ يَتِمُّ الْمَقْصُودُ عِنْدَ رُجُوعِي، ثُمَّ غَابَ فَطَبَخَ عِيسَى ﵇ جُبًّا وَاحِدًا، وَجَعَلَ الْجَمِيعَ فِيهِ وَقَالَ: «كُونِي بِإِذْنِ اللَّهِ كَمَا أُرِيدُ» فَرَجَعَ الصَّبَّاغُ فَأَخْبَرَهُ بِمَا فَعَلَ فَقَالَ: قَدْ أَفْسَدْتَ عَلَيَّ الثِّيَابَ، قَالَ: «قُمْ فَانْظُرْ» فَكَانَ يُخْرِجُ ثَوْبًا أَحْمَرَ، وَثَوْبًا أَخْضَرَ، وَثَوْبًا أَصْفَرَ كَمَا كَانَ يُرِيدُ، إِلَى أَنْ أَخْرَجَ الْجَمِيعَ عَلَى الْأَلْوَانِ الَّتِي أَرَادَهَا، فَتَعَجَّبَ الْحَاضِرُونَ مِنْهُ، وَآمَنُوا بِهِ فَهُمُ الْحَوَارِيُّونَ.

İkinci Görüş: Şöyle dediler: Annesi onu bir boyacıya teslim etmişti. Boyacı ona ne zaman bir şey öğretmek istese, o bunu boyacıdan daha iyi biliyordu. Boyacı bazı önemli işleri için bir yere ayrılmak istedi ve ona şöyle dedi: ‘Burada çeşitli elbiseler var, her birinin üzerine belirli bir işaret koydum; bunları o renklere boya ki ben döndüğümde maksat hasıl olsun.’ Sonra ayrıldı. İsa -aleyhisselâm- tek bir boya küpü kaynattı, elbiselerin hepsini onun içine koydu ve: ‘Allah'ın izniyle dilediğim gibi olun!’ dedi. Boyacı dönünce [İsa] ona ne yaptığını haber verdi; boyacı: ‘Elbiselerimi mahvettin!’ dedi. İsa: ‘Kalk da bak’ dedi. Boyacı, tam istediği gibi bir kırmızı elbise, bir yeşil elbise, bir sarı elbise çıkarıyordu; nihayet hepsini dilediği renklerde çıkardı. Orada bulunanlar onun bu haline hayran kaldılar ve ona iman ettiler; işte havariler bunlardır.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: كَانُوا الْحَوَارِيُّونَ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا اتَّبَعُوا عِيسَى ﵇، وَكَانُوا إِذَا قَالُوا: يَا رُوحَ اللَّهِ جُعْنَا، فَيَضْرِبُ بِيَدِهِ إِلَى الْأَرْضِ، فَيَخْرُجُ لِكُلِّ وَاحِدٍ رَغِيفَانِ، وَإِذَا عَطِشُوا قَالُوا يَا رُوحَ اللَّهِ: عَطِشْنَا، فَيَضْرِبُ بِيَدِهِ إِلَى الْأَرْضِ، فَيَخْرُجُ الْمَاءُ فَيَشْرَبُونَ، فَقَالُوا: مَنْ أَفْضَلُ مِنَّا إِذَا شِئْنَا أَطْعَمْتَنَا، وَإِذَا شِئْنَا سَقَيْتَنَا، وَقَدْ آمَنَّا بِكَ فَقَالَ:

Üçüncü Görüş: Havariler, İsa'ya -aleyhisselâm- uyan on iki adamdı. Onlar: ‘Ey Ruhullah, acıktık!’ dediklerinde, elini yere vurur ve her biri için ikişer ekmek çıkardı. Susadıklarında: ‘Ey Ruhullah, susadık!’ derlerdi; elini yere vurur, su çıkar ve içerlerdi. Bunun üzerine: ‘Dilediğimizde bizi doyuruyorsun, dilediğimizde bize su içiriyorsun ve sana iman etmiş bulunuyoruz; bizden daha faziletli kim vardır?’ dediler. Bunun üzerine [İsa]:

«أَفْضَلُ مِنْكُمْ مَنْ يَعْمَلُ بِيَدِهِ، وَيَأْكُلُ مِنْ/ كَسْبِهِ» فَصَارُوا يَغْسِلُونَ الثِّيَابَ بِالْكِرَاءِ، فَسُمُّوا حَوَارِيِّينَ.

‘Sizden daha faziletli olan, kendi eliyle çalışıp kazancından yiyendir’ buyurdu. Bunun üzerine ücret karşılığında çamaşır yıkamaya başladılar ve bu yüzden havariyyûn (çamaşırcılar/havariler) diye isimlendirildiler.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا مُلُوكًا قَالُوا وَذَلِكَ أَنَّ وَاحِدًا مِنَ الْمُلُوكِ صَنَعَ طَعَامًا، وَجَمَعَ النَّاسَ عَلَيْهِ، وَكَانَ عِيسَى ﵇ عَلَى قَصْعَةٍ مِنْهَا، فَكَانَتِ الْقَصْعَةُ لَا تَنْقُصُ، فَذَكَرُوا هَذِهِ الْوَاقِعَةَ لِذَلِكَ الْمَلِكَ، فَقَالَ: تَعْرِفُونَهُ، قَالُوا:

Dördüncü Görüş: Onların krallar olduklarıdır. Şöyle dediler: Krallardan biri bir yemek hazırlatıp insanları bu yemekte topladı. İsa -aleyhisselâm- da bir yemek çanağının başındaydı ve o çanaktaki yemek hiç azalmıyordu. Bu hadiseyi o krala anlattılar. Kral: ‘Onu tanıyor musunuz?’ dedi. Onlar:

نَعَمْ، فَذَهَبُوا بِعِيسَى ﵇، قَالَ: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: أَنَا عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ، قَالَ فَإِنِّي أَتْرُكُ مُلْكِي وَأَتْبَعُكَ فَتَبِعَهُ ذَلِكَ الْمَلِكُ مَعَ أَقَارِبِهِ، فَأُولَئِكَ هُمُ الْحَوَارِيُّونَ قَالَ الْقَفَّالُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ هَؤُلَاءِ الْحَوَارِيِّينَ الِاثْنَيْ عَشَرَ مِنَ الْمُلُوكِ، وَبَعْضُهُمْ مِنْ صَيَّادِي السَّمَكِ، وَبَعْضُهُمْ مِنَ الْقَصَّارِينَ، وَالْكُلُّ سُمُّوا بِالْحَوَارِيِّينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَنْصَارَ عِيسَى ﵇، وَأَعْوَانَهُ، وَالْمُخْلِصِينَ فِي مَحَبَّتِهِ، وَطَاعَتِهِ، وَخِدْمَتِهِ.

‘Evet’ dediler ve İsa'yı -aleyhisselâm- getirdiler. Kral: ‘Sen kimsin?’ dedi. O: ‘Ben Meryem oğlu İsa'yım’ dedi. Kral: ‘O halde ben krallığımı bırakıp sana uyuyorum’ dedi. O kral akrabalarıyla birlikte ona uydu; işte onlar havarilerdir. Kaffâl şöyle demiştir: Bu on iki havarinin bazısının krallardan, bazısının balık avcılarından, bazısının da çamaşırcılardan olması caizdir. Hepsi havariler diye isimlendirilmiştir; çünkü onlar İsa'nın -aleyhisselâm- yardımcıları, destekçileri, onu sevmede, ona itaatte ve ona hizmette ihlaslı olan kimselerdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ أَيْ نَحْنُ أَنْصَارُ دِينِ اللَّهِ وَأَنْصَارُ أَنْبِيَائِهِ، لِأَنَّ نُصْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْحَقِيقَةِ مُحَالٌ، فَالْمُرَادُ مِنْهُ مَا ذَكَرْنَاهُ.

Üçüncü Mesele: { نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } kavlinden maksat: ‘Biz Allah'ın dininin ve O'nun peygamberlerinin yardımcılarıyız’ demektir. Çünkü hakikatte Allah Teâlâ'ya yardım etmek imkânsızdır; dolayısıyla bundan maksat zikrettiğimiz şeydir.

أَمَّا قَوْلُهُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى ذِكْرِ الْعِلَّةِ، وَالْمَعْنَى يَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَكُونَ مِنْ أَنْصَارِ اللَّهِ، لِأَجْلِ أَنَّا آمَنَّا بِاللَّهِ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ يُوجِبُ نُصْرَةَ دِينِ اللَّهِ، وَالذَّبَّ عَنْ أَوْلِيَائِهِ، وَالْمُحَارَبَةَ مَعَ أَعْدَائِهِ.

{ آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a iman ettik” kavline gelince; bu, illet zikretme makamındadır. Anlam şudur: Biz Allah'a iman ettiğimiz için Allah'ın yardımcıları olmamız vaciptir; zira Allah'a iman, Allah'ın dinine yardım etmeyi, O'nun dostlarını savunmayı ve O'nun düşmanlarıyla savaşmayı gerektirir.

ثُمَّ قَالُوا: وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِشْهَادَهُمْ عِيسَى ﵇ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، إِشْهَادٌ لِلَّهِ تَعَالَى أَيْضًا، ثُمَّ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ وَاشْهَدْ أَنَّا مُنْقَادُونَ لِمَا تُرِيدُهُ مِنَّا فِي نُصْرَتِكَ، وَالذَّبِّ عَنْكَ، مُسْتَسْلِمُونَ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ إِقْرَارٌ مِنْهُمْ بِأَنَّ دِينَهُمُ الْإِسْلَامُ، وَأَنَّهُ دِينُ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ.

Sonra: { وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “bizim müslüman olduğumuza şahit ol!” dediler. Çünkü onların İsa'yı -aleyhisselâm- kendilerine şahit tutmaları, aynı zamanda Allah Teâlâ'yı da şahit tutmaktır. Sonra bunda iki görüş vardır: Birincisi; maksat: ‘Sana yardım etme ve seni savunma hususunda bizden istediğin şeye boyun eğdiğimize, bu konuda Allah Teâlâ'nın emrine teslim olduğumuza şahit ol!’ demektir. İkincisi; bu, onların dinlerinin İslâm olduğunu ve İslâm'ın bütün peygamberlerin -salavâtullâhi aleyhim- dini olduğunu ikrar etmeleridir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا أَشْهَدُوا عِيسَى ﵇ عَلَى إِيمَانِهِمْ، وَعَلَى إِسْلَامِهِمْ تَضَرَّعُوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالُوا:

Bil ki onlar, İsa'yı -aleyhisselâm- imanlarına ve İslâmlarına şahit tutunca, Allah Teâlâ'ya tazarru ile yalvarıp şöyle dediler:

رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ آمَنُوا بِاللَّهِ حِينَ قَالُوا: فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ آمَنَّا بِاللَّهِ ثُمَّ آمَنُوا بِكُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى حَيْثُ قَالُوا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَآمَنُوا بِرَسُولِ اللَّهِ حَيْثُ، قَالُوا وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَعِنْدَ ذَلِكَ طَلَبُوا الزُّلْفَةَ وَالثَّوَابَ، فَقَالُوا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ لِلشَّاهِدِينَ فَضْلٌ يَزِيدُ عَلَى فَضْلِ الْحَوَارِيِّينَ، وَيَفْضُلُ عَلَى دَرَجَتِهِ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمَخْصُوصُونَ بِأَدَاءِ الشَّهَادَةِ قَالَ اللَّهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] الثَّانِي: وَهُوَ مَنْقُولٌ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أَيِ اكْتُبْنَا فِي زُمْرَةِ الْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّ كُلَّ نبي شاهد لقومه قال الله تعالى: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [الأعراف: ٦] .

{ رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “‘Rabbimiz, indirdiğine iman ettik ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz!’” Çünkü o topluluk, önceki ayette: { آمَنَّا بِاللَّهِ } dediklerinde Allah'a iman ettiler; sonra { آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ } dediklerinde Allah Teâlâ'nın kitaplarına iman ettiler; ve { وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ } dediklerinde de Allah'ın elçisine iman ettiler. İşte o zaman yakınlık ve sevap talep ederek: { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “artık bizi şahitlerle beraber yaz!” dediler. Bu durum, şahitlerin havarilerin faziletinden daha üstün bir fazilete ve derecelerinden daha üstün bir dereceye sahip olmalarını gerektirir; çünkü şahitlik ifa etmekle hususi kılınanlar onlardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } [el-Bakara 143] “İşte böylece sizi, insanlara şahit olasınız ve Peygamber de size şahit olsun diye vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık.” İkincisi -ki bu İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir-: { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } yani: ‘Bizi peygamberler zümresinde yaz’; çünkü her peygamber kendi kavmine bir şahittir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } [el-A'râf 6] “Elbette kendilerine elçi gönderilenleri hesaba çekeceğiz ve elbette gönderilen peygamberleri de hesaba çekeceğiz.”

وقد أجاب الله دُعَاءَهُمْ وَجَعَلَهُمْ أَنْبِيَاءَ وَرُسُلًا، فَأَحْيَوُا الْمَوْتَى، وَصَنَعُوا كُلَّ مَا صَنَعَ عِيسَى ﵇.

Allah onların dualarına icabet etmiş ve onları peygamberler ve elçiler kılmıştır; böylece ölüleri diriltmişler ve İsa'nın -aleyhisselâm- yaptığı her şeyi yapmışlardır.