[في قوله تعالى وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } “Hani melekler: ‘Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti’ demişlerdi” buyruğuna dair] ve bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: عَامِلُ الْإِعْرَابِ هَاهُنَا فِي إِذْ هُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ [آل عمران: ٣٥] من قوله السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ثُمَّ عُطِفَ عَلَيْهِ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ وَقِيلَ: تَقْدِيرُهُ وَاذْكُرْ إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ.
Birinci Mesele: Buradaki { إِذْ } lafzındaki irap âmili, O'nun: { إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ } “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti...” [Âl-i İmrân 35] buyruğundaki { السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir” ifadesinde zikrettiğimiz şeydir; sonra { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti” ifadesi ona atfedilmiştir. Takdirinin “Meleklerin dediği vakti de hatırla” şeklinde olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا الْمُرَادُ بِالْمَلَائِكَةِ هَاهُنَا جِبْرِيلُ وَحْدَهُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النَّحْلِ: ٢] يَعْنِي جِبْرِيلَ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ عُدُولًا عَنِ الظَّاهِرِ إِلَّا أَنَّهُ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، لِأَنَّ/ سُورَةَ مَرْيَمَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ مَعَ مَرْيَمَ ﵍ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇، وَهُوَ قَوْلُهُ فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا
İkinci Mesele: Dediler ki: Burada meleklerden maksat yalnızca Cibrîl'dir. Bu tıpkı O'nun: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } “Kendi emrinden olan ruh ile melekleri indirir” [Nahl 2] yani Cibrîl'i [indirir] buyruğu gibidir. Bu [yorum], her ne kadar zahirden bir sapma olsa da ona başvurmak zorunludur; çünkü Meryem Suresi, Meryem -aleyhasselâm- ile konuşanın Cibrîl -aleyhisselâm- olduğuna delalet etmiştir; o da O'nun şu buyruğudur: { فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا }
[مَرْيَمَ: ١٧] .
“Biz de ona ruhumuzu gönderdik; o, kendisine tastamam bir insan şeklinde göründü” [Meryem 17].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَرْيَمَ ﵍ مَا كَانَتْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى [يُوسُفَ: ١٠٩] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ إِرْسَالُ جِبْرِيلَ ﵇ إِلَيْهَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ كَرَامَةً لَهَا، وَهُوَ مَذْهَبُ مَنْ يُجَوِّزُ كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ، أَوْ إِرْهَاصًا لِعِيسَى ﵇، وَذَلِكَ جَائِزٌ عِنْدَنَا، وَعِنْدَ الْكَعْبِيِّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، أَوْ مُعْجِزَةً لِزَكَرِيَّاءُ ﵇، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ كَانَ عَلَى سَبِيلِ النَّفْثِ فِي الرُّوعِ وَالْإِلْهَامِ وَالْإِلْقَاءِ فِي الْقَلْبِ، كَمَا كَانَ فِي حَقِّ أُمِّ مُوسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى [الْقَصَصِ: ٧] .
Üçüncü Mesele: Bil ki Meryem -aleyhasselâm-, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرى } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [peygamber olarak] göndermedik” [Yûsuf 109] buyruğu sebebiyle peygamberlerden değildi. Durum böyle olunca, Cibrîl'in -aleyhisselâm- ona gönderilmesi ya evliyanın kerametlerini caiz görenlerin mezhebine göre onun için bir keramet, ya bizim katımızda ve Mu'tezile'den el-Ka'bî'nin katında caiz olduğu üzere Îsâ -aleyhisselâm- için bir irhas (peygamberlik öncesi harikulade hal) ya da Mu'tezile cumhurunun görüşü üzere Zekeriyyâ -aleyhisselâm- için bir mucizedir. İnsanlardan bazıları da şöyle demiştir: Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى } “Mûsâ'nın annesine vahyettik” [Kasas 7] buyruğunda Mûsâ'nın annesi -aleyhasselâm- hakkında olduğu gibi, bu da kalbe üfleme, ilham etme ve kalbe ilka etme kabilindendi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَوَّلًا: هُوَ الِاصْطِفَاءُ، وَثَانِيًا: التَّطْهِيرُ، وَثَالِثًا: الِاصْطِفَاءُ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاصْطِفَاءُ أَوَّلًا مِنْ الِاصْطِفَاءِ الثَّانِي، لَمَّا أَنَّ التَّصْرِيحَ بِالتَّكْرِيرِ غَيْرُ لَائِقٍ، فَلَا بُدَّ مِنْ صَرْفِ الِاصْطِفَاءِ الْأَوَّلِ إِلَى مَا اتَّفَقَ لَهَا مِنَ الْأُمُورِ الْحَسَنَةِ فِي أَوَّلِ عُمُرِهَا، وَالِاصْطِفَاءُ الثَّانِي إِلَى مَا اتَّفَقَ لَهَا فِي آخِرِ عُمُرِهَا.
Dördüncü Mesele: Bil ki bu ayette ilk olarak seçilme (ıstıfâ), ikinci olarak tertemiz kılınma (tathîr) ve üçüncü olarak da âlemlerin kadınlarına üstün kılınarak seçilme zikredilmiştir. Birinci seçilmenin ikinci seçilmenin aynısı olması caiz değildir; zira açıkça tekrar etmek [belâgate] uygun düşmez. Bu sebeple birinci seçilmeyi ömrünün ilk döneminde onun başına gelen güzel durumlara, ikinci seçilmeyi ise ömrünün son döneminde onun başına gelen durumlara hamletmek zorunludur.
النَّوْعُ الْأَوَّلُ مِنَ الِاصْطِفَاءِ: فَهُوَ أُمُورٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَبِلَ تَحْرِيرَهَا مَعَ أَنَّهَا كَانَتْ أُنْثَى وَلَمْ يَحْصُلْ مِثْلُ هَذَا الْمَعْنَى لِغَيْرِهَا مِنَ الْإِنَاثِ وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ أُمَّهَا لَمَّا وَضَعَتْهَا مَا غَذَّتْهَا طَرْفَةَ عَيْنٍ، بَلْ أَلْقَتْهَا إِلَى زَكَرِيَّا، وَكَانَ رِزْقُهَا يَأْتِيهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى فَرَّغَهَا لِعِبَادَتِهِ، وَخَصَّهَا فِي هَذَا الْمَعْنَى بِأَنْوَاعِ اللُّطْفِ وَالْهِدَايَةِ وَالْعِصْمَةِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ كَفَاهَا أَمْرَ مَعِيشَتِهَا، فَكَانَ يَأْتِيهَا رِزْقُهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Seçilmenin (ıstıfâ) birinci türü birtakım hususlardır: Birincisi: Teâlâ, kız çocuğu olmasına rağmen onun adanmasını kabul etmiştir; oysa diğer kız çocukları için böyle bir mana gerçekleşmemiştir. İkincisi: Hasan demiştir ki: Annesi onu doğurduğunda göz açıp kapayıncaya kadar bile onu emzirmedi; aksine onu Zekeriyyâ'ya bıraktı ve onun rızkı kendisine cennetten gelirdi. Üçüncüsü: Teâlâ onu kendi ibadeti için ayırmış ve bu hususta onu çeşitli lütuflar, hidayet ve ismet ile mümtaz kılmıştır. Dördüncüsü: Onun geçim işini bizzat üstlenmiştir; öyle ki Allah Teâlâ'nın bildirdiği üzere rızkı Allah katından ona gelirdi:
أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَسْمَعَهَا كَلَامَ الْمَلَائِكَةِ شِفَاهًا، وَلَمْ يَتَّفِقْ ذَلِكَ لِأُنْثَى غَيْرِهَا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الِاصْطِفَاءِ الْأَوَّلِ، وَأَمَّا التَّطْهِيرُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى طَهَّرَهَا عَنِ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً [الْأَحْزَابِ: ٣٣] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى طَهَّرَهَا عَنْ مَسِيسِ الرِّجَالِ وَثَالِثُهَا: طَهَّرَهَا عَنِ الْحَيْضِ، قَالُوا: كَانَتْ مَرْيَمُ لَا تَحِيضُ وَرَابِعُهَا: وَطَهَّرَكِ مِنَ الْأَفْعَالِ الذَّمِيمَةِ، وَالْعَادَاتِ الْقَبِيحَةِ وَخَامِسُهَا: وَطَهَّرَكِ عَنْ مَقَالَةِ الْيَهُودِ وَتُهْمَتِهِمْ وَكَذِبِهِمْ.
{ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “‘Bu sana nereden [geldi]?’ [Zekeriyyâ'ya]: ‘O, Allah katındandır’ dedi” [Âl-i İmrân 37]. Beşincisi: Teâlâ, meleklerin sözünü bizzat vasıtasız olarak ona işittirmiştir; bu durum onun dışındaki hiçbir kadına nasip olmamıştır. İşte birinci seçilmeden maksat budur. Tertemiz kılınmaya (tathîr) gelince, bunda birtakım yönler vardır: Birincisi: Teâlâ onu küfürden ve günahtan tertemiz kılmıştır; bu, Teâlâ'nın Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- eşleri hakkındaki: { وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “ve sizi tertemiz kılsın” [Ahzâb 33] buyruğu gibidir. İkincisi: Teâlâ onu erkeklerin dokunmasından tertemiz kılmıştır. Üçüncüsü: Onu hayızdan tertemiz kılmıştır; dediler ki: Meryem hayız görmezdi. Dördüncüsü: “Ve seni yerilmiş fiillerden ve çirkin adetlerden tertemiz kıldı.” Beşincisi: “Ve seni Yahudilerin sözlerinden, iftiralarından ve yalanlarından tertemiz kıldı.”
وَأَمَّا الِاصْطِفَاءُ الثَّانِي: فَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى وَهَبَ لَهَا عِيسَى ﵇ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، وَأَنْطَقَ عِيسَى حَالَ انْفِصَالِهِ مِنْهَا حَتَّى شَهِدَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى بَرَاءَتِهَا عَنِ التُّهْمَةِ، وَجَعَلَهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الثَّلَاثَةِ.
İkinci seçilmeye gelince: Maksat; Teâlâ'nın ona babasız olarak Îsâ'yı -aleyhisselâm- bağışlaması, kendisinden ayrıldığı (doğduğu) anda iftiradan beri olduğuna delalet eden şeylere tanıklık etmesi için Îsâ'yı konuşturması ve onu da oğlunu da âlemler için bir ayet (ibret/mucize) kılmasıdır. İşte bu üç lafızdan kastedilen mana budur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ:
Beşinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «حَسْبُكَ مِنْ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ أَرْبَعٌ: مَرْيَمُ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ، وَخَدِيجَةُ، وَفَاطِمَةُ عَلَيْهِنَّ السَّلَامُ»
Rivayet edildiğine göre Peygamber -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: “Âlemlerin kadınlarından [örnek olarak] sana dört tanesi yeter: Meryem, Firavun'un karısı Âsiye, Hatice ve Fâtıma -aleyhinnesselâm-.”
فَقِيلَ هَذَا الْحَدِيثُ دَلَّ عَلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَ أفضل من النساء، وهذه الآي دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَرْيَمَ ﵍ أَفْضَلُ مِنَ الْكُلِّ، وَقَوْلُ مَنْ/ قَالَ الْمُرَادُ إِنَّهَا مُصْطَفَاةٌ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهَا، فَهَذَا تَرَكَ الظَّاهِرَ.
Denildi ki: Bu hadis bu dört kadının diğer kadınlardan daha faziletli olduğuna delalet etmiştir; bu ayetler ise Meryem'in -aleyhasselâm- hepsinden daha faziletli olduğuna delalet etmiştir. “Maksat, onun kendi zamanının âlemlerine üstün kılınıp seçilmiş olmasıdır” diyen kimsenin sözü ise zahiri terk etmektir.
ثم قال تعالى: يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْقُنُوتِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Sonra Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي } “Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et.” Kunûtun tefsiri, Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] وَبِالْجُمْلَةِ فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهَا مَخْصُوصَةٌ بِمَزِيدِ الْمَوَاهِبِ وَالْعَطَايَا مِنَ اللَّهِ أَوْجَبَ عَلَيْهَا مَزِيدَ الطَّاعَاتِ، شُكْرًا لِتِلْكَ النِّعَمِ السَّنِيَّةِ، وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
{ وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “ve saygı ve bağlılıkla Allah'ın huzurunda divan durun” [Bakara 238]. Özetle; Teâlâ, onun Allah tarafından daha fazla bağış ve ihsanlara mazhar kılındığını beyan edince, bu yüce nimetlere şükür olarak ona daha fazla itaati vacip kıldı. Ayette [bazı] sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قُدِّمَ ذِكْرُ السُّجُودِ عَلَى ذِكْرِ الرُّكُوعِ؟.
Birinci Soru: Secdenin zikri, rükûun zikrinden niçin öne geçirilmiştir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَاوَ تُفِيدُ الِاشْتِرَاكَ وَلَا تُفِيدُ التَّرْتِيبَ الثَّانِي: أَنَّ غَايَةَ قُرْبِ الْعَبْدِ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ سَاجِدًا
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Vâv harfi birliktelik bildirir, sıra (tertip) bildirmez. İkincisi: Kulun Allah'a en yakın olduğu an, secde halinde olduğu andır.
قَالَ ﵊: «أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ إِذَا سَجَدَ»
Peygamber -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: “Kulun Rabbine en yakın olduğu an, secde ettiği andır.”
فَلَمَّا كَانَ السُّجُودُ مُخْتَصًّا بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الرُّتْبَةِ وَالْفَضِيلَةِ لَا جَرَمَ قَدَّمَهُ عَلَى سَائِرِ الطَّاعَاتِ.
Secde bu tür bir mertebe ve fazilete sahip olunca, şüphesiz onu diğer itaatlerin önüne geçirmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُهَا بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى السُّجُودِ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ، وَأَمَّا الصَّلَاةُ فَإِنَّهَا تَأْتِي بِهَا فِي أَوْقَاتِهَا الْمُعَيَّنَةِ لَهَا وَالثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: قَوْلُهُ تَعَالَى: اقْنُتِي أَمْرٌ بِالْعِبَادَةِ على العموم، ثم قال بعد ذلك اسْجُدِي وَارْكَعِي يَعْنِي اسْتَعْمِلِي السُّجُودَ فِي وَقْتِهِ اللَّائِقِ بِهِ، وَاسْتَعْمِلِي الرُّكُوعَ فِي وَقْتِهِ اللَّائِقِ بِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ يُقَدَّمُ السُّجُودُ عَلَى الرُّكُوعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ الرَّابِعُ: أَنَّ الصَّلَاةَ تُسَمَّى سُجُودًا كَمَا قِيلَ فِي قَوْلِهِ وَأَدْبارَ السُّجُودِ [ق: ٤٠]
Sonra: { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “ve rükû edenlerle birlikte rükû et” buyurmuştur ki bu namaz emrine bir işarettir. Sanki Teâlâ ona vakitlerin çoğunda secdeye devam etmesini emretmektedir; namaza gelince, onu kendisi için belirlenmiş vakitlerinde yerine getirir. Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî demiştir ki: Allah Teâlâ'nın: { اقْنُتِي } “divan dur” buyruğu genel anlamda ibadet emridir; sonra bundan sonra: { اسْجُدِي وَارْكَعِي } “secde et ve rükû et” buyurmuştur. Yani “Secdeyi ona uygun vaktinde uygula, rükûu da ona uygun vaktinde uygula; maksat ikisini bir araya getirmek, sonra da secdeyi rükûun önüne geçirmek değildir.” En doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: O'nun: { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “ve secdelerin ardından” [Kâf 40] buyruğunda denildiği gibi namaza secde adı verilir.
وَفِي الْحَدِيثِ «إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Biriniz mescide girdiğinde iki secde (iki rekât namaz) kılsın.”
وَأَيْضًا الْمَسْجِدُ سُمِّيَ بِاسْمٍ مُشْتَقٍّ مِنَ السُّجُودِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ مَوْضِعُ الصَّلَاةِ، وَأَيْضًا أَشْرَفُ أَجْزَاءِ الصَّلَاةِ السُّجُودُ وَتَسْمِيَةُ الشَّيْءِ بَاسْمِ أَشْرَفِ أَجْزَائِهِ نَوْعٌ مَشْهُورٌ فِي المجاز.
Ayrıca mescid (secde yeri), secdeden türetilmiş bir isimle adlandırılmıştır ve ondan maksat namaz kılınan yerdir. Keza namazın en şerefli cüzü secdedir; bir şeyi en şerefli cüzünün ismiyle adlandırmak ise mecazda meşhur bir türdür.
إذا ثبت هذا فنقول قوله يا مَرْيَمُ اقْنُتِي مَعْنَاهُ: يَا مَرْيَمُ قُومِي، وَقَوْلُهُ وَاسْجُدِي أَيْ صَلِّي فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا السُّجُودِ الصَّلَاةَ، ثُمَّ قَالَ: وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَمْرًا لَهَا بِالصَّلَاةِ بِالْجَمَاعَةِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ وَاسْجُدِي أَمْرًا بِالصَّلَاةِ حَالَ الِانْفِرَادِ، وَقَوْلُهُ وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ أَمْرًا بِالصَّلَاةِ فِي الْجَمَاعَةِ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الرُّكُوعِ التَّوَاضُعَ وَيَكُونُ قَوْلُهُ وَاسْجُدِي أَمْرًا ظَاهِرًا بِالصَّلَاةِ، وَقَوْلُهُ وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { يا مَرْيَمُ اقْنُتِي } “Ey Meryem! Divan dur” buyruğunun anlamı: “Ey Meryem, kıyama dur”; { وَاسْجُدِي } “ve secde et” buyruğunun anlamı ise “namaz kıl” demektir. Dolayısıyla bu secdeden maksat namaz olmaktadır. Sonra: { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “ve rükû edenlerle birlikte rükû et” buyurmuştur. Bu ya ona cemaatle namaz kılmasını emretmektir —ki bu durumda { وَاسْجُدِي } buyruğu yalnız başına namaz kılma emri, { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } buyruğu ise cemaat içinde namaz kılma emri olur— ya da rükûdan maksat tevazu göstermektir ve { وَاسْجُدِي } buyruğu açıkça namaz kılma emri, { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } buyruğu ise
أَمْرًا بِالْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ بِالْقَلْبِ.
kalple boyun eğme ve huşû duyma emri olur.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ فِي الْجَوَابِ: لَعَلَّهُ كَانَ السُّجُودُ فِي ذَلِكَ الدِّينِ مُتَقَدِّمًا عَلَى الرُّكُوعِ.
Cevaptaki beşinci yön: Muhtemelen o dinde secde rükûdan önce gelmekteydi.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَمَّا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ.
İkinci Soru: O'nun: { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Ve rükû edenlerle birlikte rükû et” buyruğundan maksat nedir?
وَالْجَوَابُ: قِيلَ مَعْنَاهُ: افْعَلِي كَفِعْلِهِمْ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ الصَّلَاةُ فِي الْجَمَاعَةِ كَانَتْ مَأْمُورَةً بِأَنْ تُصَلِّيَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ مَعَ الْمُجَاوِرِينَ فِيهِ، وَإِنْ كَانَتْ لَا تَخْتَلِطُ بِهِمْ.
Cevap: “Onların yaptığı gibi yap” anlamında olduğu söylenmiştir. Ondan maksadın cemaatle namaz kılmak olduğu da söylenmiştir; nitekim o, onlara karışmasa da Beytü'l-Makdis'te ikamet edenlerle (mücavirlerle) birlikte namaz kılmakla emrolunmuştu.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ لَمْ يَقُلْ وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعَاتِ؟
Üçüncü Soru: Niçin “Rükû eden kadınlarla birlikte rükû et” (ve'rke'î mea'r-râkiât) demedi?
وَالْجَوَابُ لِأَنَّ الِاقْتِدَاءَ بِالرِّجَالِ حَالَ الِاخْتِفَاءِ مِنَ الرِّجَالِ أَفْضَلُ مِنَ الِاقْتِدَاءِ بِالنِّسَاءِ.
Cevap: Çünkü erkeklerden gizlenme halindeyken erkeklere uymak, kadınlara uymaktan daha faziletlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: لَمَّا ذَكَرَتِ الْمَلَائِكَةُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ مَعَ مَرْيَمَ ﵍ شِفَاهًا، / قَامَتْ مَرْيَمُ فِي الصَّلَاةِ حَتَّى وَرِمَتْ قَدَمَاهَا وَسَالَ الدَّمُ وَالْقَيْحُ مِنْ قَدَمَيْهَا.
Bil ki müfessirler şöyle demişlerdir: Melekler bu sözleri Meryem'e -aleyhasselâm- vasıtasız olarak söylediğinde, Meryem namazda öyle bir kıyama durdu ki ayakları şişti, ayaklarından kan ve irin aktı.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٤٤]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), 44. Âyet]
ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤)
{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤) } “Bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; çekiştikleri sırada da sen onların yanında değildin (44).”
[قَوْلُهُ تَعَالَى ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. ... Sen onların yanında değildin” buyruğuna dair] ve bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي مَضَى ذِكْرُهُ من حديث حنة وزكريا ويحيى وعيسى ابن مَرْيَمَ، إِنَّمَا هُوَ مِنْ إِخْبَارِ الْغَيْبِ فَلَا يُمْكِنُكَ أَنْ تَعْلَمَهُ إِلَّا بِالْوَحْيِ.
Birinci Mesele: { ذلِكَ } “Bunlar” lafzı daha önce geçenlere bir işarettir. Manası şudur: Hanne, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Meryem oğlu Îsâ kıssasından daha önce zikri geçenler ancak gayb haberlerindendir; binaenaleyh senin bunu vahiy olmaksızın bilmen mümkün değildir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ نُفِيَتْ هَذِهِ الْمُشَاهَدَةُ، وَانْتِفَاؤُهَا مَعْلُومٌ بِغَيْرِ شُبْهَةٍ، وَتُرِكَ نَفْيُ اسْتِمَاعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِنْ حُفَّاظِهَا وَهُوَ مَوْهُومٌ؟.
Eğer: “Bu bizzat görme (müşahede) durumunun bulunmadığı şüphesiz biçimde bilindiği halde niçin [bu görme durumu] nefyedilmiş de akla gelmesi muhtemel olan bu şeyleri onları ezberinde tutanlardan işitme ihtimalinin nefyi terk edilmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: كَانَ مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ عِلْمًا يَقِينِيًّا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاعِ وَالْقِرَاءَةِ، وَكَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْوَحْيِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْمُشَاهَدَةُ، وَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ فِي غَايَةِ الِاسْتِبْعَادِ إِلَّا أَنَّهَا نُفِيَتْ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ بِالْمُنْكِرِينَ لِلْوَحْيِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّهُ لَا سَمَاعٌ وَلَا قِرَاءَةٌ، وَنَظِيرُهُ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ [الْقَصَصِ: ٤٤] ، وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ [الْقَصَصِ: ٤٦] وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ [يُوسُفَ: ١٠٢] وما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا [هُودٍ: ٤٩] .
Biz deriz ki: Onun işitme ve okuma ehlinden olmadığı onların katında kesin bir bilgiyle biliniyordu; onlar ise vahyi inkâr ediyorlardı. Dolayısıyla geriye sadece bizzat görme [ihtimali] kalıyordu. Bu ise son derece uzak bir ihtimal olmasına rağmen, onun ne işittiğini ne de okuduğunu bildikleri halde vahyi inkâr edenlerle alay etmek (tehekküm) maksadıyla nefyedilmiştir. Bunun benzeri: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Batı tarafında değildin” [Kasas 44], { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ } “Tûr'un yanında da değildin” [Kasas 46], { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } “Onlar işlerine karar verdikleri vakit sen yanlarında değildin” [Yûsuf 102] ve { وما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا } “Bundan önce onları ne sen biliyordun ne de kavmin” [Hûd 49] ayetleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِنْبَاءُ: الْإِخْبَارُ عَمَّا غَابَ عَنْكَ، وَأَمَّا الْإِيحَاءُ فَقَدْ وَرَدَ الْكِتَابُ بِهِ عَلَى مَعَانٍ مُخْتَلِفَةٍ، يَجْمَعُهَا تَعْرِيفُ الْمُوحَى إِلَيْهِ بِأَمْرٍ خَفِيٍّ مِنْ إِشَارَةٍ أَوْ كِتَابَةٍ أَوْ غَيْرِهِمَا، وَبِهَذَا التَّفْسِيرِ يُعَدُّ الْإِلْهَامُ وَحْيًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [النَّحْلِ: ٦٨] وَقَالَ في الشياطين لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ [الأنعام: ١٢١] وَقَالَ: فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَمَ: ١١] فَلَمَّا كَانَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَلْقَى هَذِهِ الْأَشْيَاءَ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ بِوَاسِطَةِ جِبْرِيلَ ﵇ بِحَيْثُ يَخْفَى ذَلِكَ عَلَى غَيْرِهِ سَمَّاهُ وَحْيًا.
İkinci Mesele: İnbâ (إِنْبَاء), senden gizli kalan bir şeyi haber vermektir. İhâya (vahyetmeye) gelince; Kitap'ta farklı anlamlarda gelmiştir. Bunların ortak noktası, kendisine vahyedilen kimseye işaret, yazı veya başka bir yolla gizli bir hususun bildirilmesidir. Bu tefsire göre ilham da vahiy sayılır; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bala arısına vahyetti (ilham etti)” [Nahl 68] buyurmuş, şeytanlar hakkında: { لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “dostlarına mutlaka fısıldarlar (vahyederler)” [En'âm 121] buyurmuş ve: { فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “[Zekeriyyâ] onlara: ‘Sabah akşam tesbih edin’ diye işaret etti (vahyetti)” [Meryem 11] buyurmuştur. Allah Sübhânehu bu hususları başkalarından gizli kalacak şekilde Cibrîl -aleyhisselâm- vasıtasıyla Resûl'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- ilka edince, bunu vahiy olarak isimlendirmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken” buyruğuna gelince, bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تِلْكَ الْأَقْلَامِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِالْأَقْلَامِ الَّتِي كَانُوا يَكْتُبُونَ بِهَا التَّوْرَاةَ وَسَائِرَ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ الْقِرَاعُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ جَرَى قَلَمُهُ عَلَى عَكْسِ جَرْيِ الْمَاءِ فَالْحَقُّ مَعَهُ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ صَارَ قَلَمُ زَكَرِيَّا كَذَلِكَ فَسَلَّمُوا الْأَمْرَ لَهُ وَهَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ أَلْقَوْا عِصِيَّهُمْ فِي الْمَاءِ الْجَارِي جَرَتْ عَصَا زكريا على
Birinci Mesele: Bu kalemler hakkında birtakım yönler zikretmişlerdir: Birincisi: Kalemlerden maksat, kendisiyle Tevrat'ı ve Allah Teâlâ'nın diğer kitaplarını yazdıkları kalemlerdir. Kura, kalemi suyun akışının tersine yüzen kimsenin hak sahibi olması şartı üzerineydi. Bunu yaptıklarında Zekeriyyâ'nın kalemi bu şekilde oldu ve işi ona teslim ettiler. Çoğunluğun görüşü budur. İkincisi: Onlar asalarını akan suya attılar; Zekeriyyâ'nın asası
ضد جرية الماء فغلبهم، هذا قَوْلُ الرَّبِيعِ وَالثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: مَعْنَى يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ مِمَّا كَانَتِ الْأُمَمُ تَفْعَلُهُ مِنَ الْمُسَاهَمَةِ عِنْدَ التَّنَازُعِ فَيَطْرَحُونَ مِنْهَا مَا يَكْتُبُونَ عَلَيْهَا أَسْمَاءَهُمْ فَمَنْ خَرَجَ لَهُ السَّهْمُ سُلِّمَ لَهُ الْأَمْرُ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَساهَمَ/ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ
suyun akışının tersine yüzdü ve onlara galip geldi. Bu, Rebî'in görüşüdür. Üçüncüsü: Ebû Müslim demiştir ki: { يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ } “Kalemlerini atarlar” ifadesinin anlamı, ümmetlerin çekişme anında kura çekmek (müsâheme) için yaptıkları uygulamadandır; üzerlerine isimlerini yazdıkları şeyleri atarlar, kime ok (pay) çıkarsa iş ona teslim edilirdi. Nitekim Allah Teâlâ: { فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ }
[الصَّافَّاتِ: ١٤١] وَهُوَ شَبِيهٌ بِأَمْرِ الْقِدَاحِ الَّتِي تَتَقَاسَمُ بِهَا الْعَرَبُ لَحْمَ الْجَزُورِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ هَذِهِ السِّهَامُ أَقْلَامًا لِأَنَّهَا تُقَلَّمُ وَتُبْرَى، وَكُلُّ مَا قَطَعْتَ مِنْهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ فَقَدْ قَلَّمْتَهُ، وَلِهَذَا السَّبَبِ يُسَمَّى مَا يُكْتَبُ بِهِ قَلَمًا.
“Kura çekmişti de kaybedenlerden olmuştu” [Sâffât 141] buyurmuştur. Bu, Arapların kesilen devenin etini bölüştürmek için kullandıkları kumar okları (kıdâh) meselesine benzer. Bu oklara kalem denmesinin sebebi ise yontulup uçlarının açılmasıdır; zira bir şeyden parça parça kestiğin her durumda onu yontmuş (kalemlemiş) olursun. İşte bu sebepten dolayı kendisiyle yazı yazılan şeye de kalem adı verilmiştir.
قَالَ الْقَاضِي: وُقُوعُ لَفْظِ الْقَلَمِ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا نَظَرًا إِلَى أَصْلِ الِاشْتِقَاقِ، إِلَّا أَنَّ الْعُرْفَ أَوْجَبَ اخْتِصَاصَ الْقَلَمِ بِهَذَا الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ، فَوَجَبَ حَمْلُ لَفْظِ الْقَلَمِ عَلَيْهِ.
Kâdı demiştir ki: Kalem lafzının bu şeylere verilmesi, iştikakın aslına bakıldığında her ne kadar doğru olsa da, örf kalemin yazı yazılan bu nesneye has kılınmasını gerektirmiştir; binaenaleyh kalem lafzını ona hamletmek vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ فِي شَيْءٍ عَلَى وَجْهٍ يَظْهَرُ بِهِ امْتِيَازُ بَعْضِهِمْ عَنِ الْبَعْضِ فِي اسْتِحْقَاقِ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ، وَإِمَّا لَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى كَيْفِيَّةِ ذَلِكَ الْإِلْقَاءِ، إِلَّا أَنَّهُ رُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُلْقُونَهَا فِي الْمَاءِ بِشَرْطِ أَنَّ مَنْ جَرَى قَلَمُهُ عَلَى خِلَافِ جَرْيِ الْمَاءِ فَالْيَدُ لَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ حَصَلَ هَذَا الْمَعْنَى لِزَكَرِيَّا ﵇، فَلَا جَرَمَ صَارَ هُوَ أَوْلَى بِكَفَالَتِهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Ayetin zahiri, onların o talep edilen husustaki hak sahipliğinde bazılarının bazılarından ayırt edilmesinin ortaya çıkacağı bir şekilde kalemlerini bir şeye attıklarına delalet eder. Fakat bu atışın nasıl olduğuna dair bir delalet yoktur. Ne var ki rivayette, kalemi suyun akışının aksine yüzen kimsenin hak sahibi olması şartıyla onları suya attıkları, sonra bu durumun Zekeriyyâ -aleyhisselâm- için gerçekleştiği, bu sebeple onun bakımına en layık kişinin o olduğu nakledilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ رَغِبُوا فِي كَفَالَتِهَا حَتَّى أَدَّتْهُمْ تِلْكَ الرَّغْبَةُ إِلَى الْمُنَازَعَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ عِمْرَانَ أَبَاهَا كَانَ رَئِيسًا لَهُمْ وَمُقَدَّمًا عَلَيْهِمْ، فَلِأَجْلِ حَقِّ أَبِيهَا رَغِبُوا فِي كَفَالَتِهَا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ أُمَّهَا حَرَّرَتْهَا لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِخِدْمَةِ بَيْتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ حَرَصُوا عَلَى التَّكَفُّلِ بِهَا، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ لِأَنَّ فِي الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ كَانَ بَيَانُ أَمْرِهَا وَأَمْرِ عِيسَى ﵇ حَاصِلًا فَتَقَرَّبُوا لِهَذَا السَّبَبِ حَتَّى اخْتَصَمُوا.
Üçüncü Mesele: Bu rağbetin kendilerini münakaşaya kadar sürüklediği, Meryem'in bakımını üstlenmeyi arzulama sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları dedi ki: Babası İmrân onların reisi ve önderiydi; babasının hakkından ötürü onun bakımını üstlenmeye rağbet ettiler. Bazıları dedi ki: Annesi onu Allah Teâlâ'ya ibadet ve Allah Teâlâ'nın Beyt'ine hizmet için adamıştı; bu sebeple onu üstlenmeye hırs gösterdiler. Diğerleri ise şöyle dedi: Aksine, ilahi kitaplarda onun durumu ve Îsâ'nın -aleyhisselâm- durumu beyan edilmişti; bu sebeple [Allah'a] yakınlaşmak istediler, hatta çekiştiler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ أُولَئِكَ الْمُخْتَصِمِينَ مَنْ كَانُوا؟ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانُوا هُمْ خَدَمَةَ الْبَيْتِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْعُلَمَاءُ وَالْأَحْبَارُ وَكُتَّابُ الْوَحْيِ، وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُمْ كَانُوا مِنَ الْخَوَاصِّ وَأَهْلِ الْفَضْلِ فِي الدِّينِ وَالرَّغْبَةِ فِي الطَّرِيقِ.
Dördüncü Mesele: O çeki интерфейşenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, “Onlar Beyt'in hizmetçileriydi” demiş; kimi de “Aksine onlar âlimler, din bilginleri (ahbâr) ve vahiy kâtipleriydi” demiştir. Hiç şüphe yok ki onlar havastan, dinde fazilet sahibi ve yola rağbet eden kimselerdendi.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ فَفِيهِ حَذْفٌ وَالتَّقْدِيرُ: يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ لِيَنْظُرُوا أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَإِنَّمَا حَسُنَ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا.
O'nun: { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himayesine alacak” sözüne gelince, burada bir hazif (düşme) vardır ve takdiri şöyledir: “Meryem'i hangisinin himayesine alacağını görmek için kalemlerini atarlarken.” Bilindiği için [bu ifadenin hazfedilmesi] güzel olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ فَالْمَعْنَى وَمَا كُنْتَ هُنَاكَ إِذْ يَتَقَارَعُونَ عَلَى التَّكَفُّلِ بِهَا وَإِذْ يَخْتَصِمُونَ بِسَبَبِهَا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا الِاخْتِصَامِ مَا كَانَ قَبْلَ الْإِقْرَاعِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اخْتِصَامًا آخَرَ حَصَلَ بَعْدَ الْإِقْرَاعِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ شِدَّةُ رَغْبَتِهِمْ فِي التَّكَفُّلِ بِشَأْنِهَا، وَالْقِيَامِ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهَا، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِدُعَاءِ أُمِّهَا حَيْثُ قَالَتْ فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٥] وَقَالَتْ إِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [آلِ عمران: ٣٦] .
O'nun: { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “Çekiştikleri sırada da sen onların yanında değildin” buyruğuna gelince; mana şudur: “Onun bakımını üstlenmek için kura çekerlerken ve onun yüzünden çekiştikleri sırada sen orada değildin.” Bu çekişmeden maksadın kura çekilmesinden önceki durum olması muhtemel olduğu gibi, kura çekildikten sonra gerçekleşen başka bir çekişme olması da muhtemeldir. Özetle ayetten maksat; annesinin: { فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Benden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işiten, hakkıyla bilensin” [Âl-i İmrân 35] ve { إِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum” [Âl-i İmrân 36] dualarından ötürü, onların Meryem'in bakımını üstlenmeye ve onun mühim işlerini çekip çevirmeye yönelik aşırı rağbetleridir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), 45-46. Âyetler]
إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦)
{ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) } “Hani melekler: ‘Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor; onun adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır (45). Beşikte de yetişkin iken de insanlarla konuşur ve sâlihlerdendir’ demişlerdi (46).”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ حَالَ مَرْيَمَ ﵍، فِي أَوَّلِ أَمْرِهَا وَفِي آخِرِ أَمْرِهَا وَشَرَحَ كَيْفِيَّةَ وِلَادَتِهَا لِعِيسَى ﵇، فَقَالَ: إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki Teâlâ, Meryem'in -aleyhasselâm- ömrünün ilk dönemindeki ve son dönemindeki durumunu açıklayıp onun Îsâ'yı -aleyhisselâm- nasıl doğurduğunu beyan edince: { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْعَامِلِ فِي إِذْ قِيلَ: الْعَامِلُ فِيهِ. وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ، وَقِيلَ:
Birinci Mesele: { إِذْ } lafzındaki âmil konusunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Ondaki âmil [şudur]: “Meleklerin dediği vakit de sen onların yanında değildin.” Şöyle de denilmiştir:
يَخْتَصِمُونَ إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى إِذْ الْأُولَى فِي قوله إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ وَقِيلَ التَّقْدِيرُ:
“Meleklerin dediği vakit çekiştikleri sırada da...” [anlamındadır]. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz bu, { إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ } “Hani İmrân'ın karısı demişti” buyruğundaki birinci { إِذْ } lafzına matuftur. Şöyle de takdir edilmiştir:
إِنَّ مَا وَصَفْتُهُ مِنْ أُمُورِ زَكَرِيَّا، وَهِبَةِ اللَّهِ لَهُ يَحْيَى كَانَ إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ، وَأَمَّا أَبُو عُبَيْدَةَ: فَإِنَّهُ يَجْرِي فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى مَذْهَبٍ لَهُ مَعْرُوفٍ، وَهُوَ أَنَّ (إِذْ) صِلَةٌ فِي الْكَلَامِ وَزِيَادَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فِيهِمَا بَعْضُ الضَّعْفِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَرْيَمَ حَالَ مَا كَانُوا يُلْقُونَ الْأَقْلَامَ وَحَالَ مَا كَانُوا يَخْتَصِمُونَ مَا بَلَغَتِ الْجِدَّ الَّذِي تُبَشَّرُ فِيهِ بِعِيسَى ﵇، إِلَّا قَوْلَ الْحَسَنِ: فَإِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا كَانَتْ عَاقِلَةً فِي حَالِ الصِّغَرِ، فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْ كَرَامَاتِهَا، فَإِنْ صَحَّ ذَلِكَ جَازَ فِي تِلْكَ الْحَالِ أَنْ يَرِدَ عَلَيْهَا الْبُشْرَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَإِلَّا فَلَا بُدَّ مِنْ تَأَخُّرِ هَذِهِ الْبُشْرَى إِلَى حِينِ الْعَقْلِ، وَمِنْهُمْ مَنْ تَكَلَّفَ الْجَوَابَ، فَقَالَ: يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الِاخْتِصَامُ وَالْبُشْرَى وَقَعَا فِي زَمَانٍ وَاسِعٍ، كَمَا تَقُولُ لَقِيتُهُ فِي سَنَةِ كَذَا، وَهَذَا الْجَوَابُ بَعِيدٌ وَالْأَصْوَبُ هُوَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ، وَالرَّابِعُ، أَمَّا قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ: فَقَدْ عَرَفْتَ ضَعْفَهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
“Zekeriyyâ'nın işlerinden ve Allah'ın ona Yahyâ'yı bağışlamasından anlattığım şeyler, meleklerin: ‘Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni müjdeliyor’ dediği vakitte idi.” Ebû Ubeyde'ye gelince; o bu konuda kendine has bilinen bir mezhep üzere yürümekte olup o da { إِذْ } lafzının kelamda sıla (ilave/zâid) oluşudur. Bil ki ilk iki görüşte bir zayıflık vardır; zira Meryem, onların kalemleri attıkları ve çekiştikleri sırada henüz Îsâ -aleyhisselâm- ile müjdelenebileceği bir yaşa/olgunluğa erişmemişti. Ancak Hasen'in görüşü müstesnadır; çünkü o, Meryem'in küçüklüğünde akıl baliğ olduğunu, bunun da onun kerametlerinden olduğunu söylemektedir. Eğer bu doğruysa, o durumda meleğin müjdesinin ona gelmesi caiz olur; aksi takdirde bu müjdenin akıl çağına kadar gecikmesi zorunludur. Onlardan kimisi zoraki bir cevap vererek şöyle demiştir: Çekişme ve müjdenin, tıpkı “Onunla falan yılda karşılaştım” demen gibi geniş bir zaman diliminde vuku bulduğunu söylemek muhtemeldir. Bu cevap uzaktır; en doğru olanı üçüncü ve dördüncü vecihtir. Ebû Ubeyde'nin sözüne gelince, onun zayıflığını zaten öğrenmiş bulunmaktasın. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يُفِيدُ الْجَمْعَ إِلَّا أَنَّ الْمَشْهُورَ أَنَّ ذَلِكَ الْمُنَادِي كَانَ جِبْرِيلَ ﵇، وَقَدْ قَرَّرْنَاهُ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَأَمَّا الْبِشَارَةُ فَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥] .
İkinci Mesele: { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti” kavlinin zahiri çoğul ifade etmektedir; ne var ki meşhur olan, o seslenenin Cibrîl -aleyhisselâm- olduğudur. Bunu daha önce ortaya koymuştuk. Müjdeye gelince; onun tefsirini Bakara Sûresi'nde: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip sâlih amel işleyenleri müjdele” [Bakara 25] kavlinde zikretmiştik.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِكَلِمَةٍ مِنْهُ فَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَ الْكَلِمَةِ مِنْ وُجُوهٍ وَأَلْيَقُهَا بِهَذَا الْمَوْضِعِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ عُلُوقٍ وَإِنْ كَانَ مَخْلُوقًا بِوَاسِطَةِ الْكَلِمَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ كُنْ إِلَّا أَنَّ مَا هُوَ السَّبَبُ الْمُتَعَارَفُ كَانَ مَفْقُودًا فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ وَهُوَ الْأَبُ، فَلَا جَرَمَ كَانَ إِضَافَةُ حُدُوثِهِ إلى الكلمة أكل وَأَتَمَّ فَجُعِلَ بِهَذَا التَّأْوِيلِ كَأَنَّهُ نَفْسُ الْكَلِمَةِ كَمَا أَنَّ مَنْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْجُودُ وَالْكَرَمُ وَالْإِقْبَالُ يُقَالُ فِيهِ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ إِنَّهُ نَفْسُ الْجُودِ، وَمَحْضُ الْكَرَمِ، وَصَرِيحُ الْإِقْبَالِ، فَكَذَا هَاهُنَا.
Yüce Allah'ın: { بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Kendisinden bir kelime ile” buyruğuna gelince; kelime lafzının tefsirini çeşitli yönlerden zikretmiştik. Bu makama en uygun olanı iki vecihtir: Birincisi: Her ne kadar her döl tutma { كُنْ } “Ol” kelimesi vasıtasıyla yaratılmış olsa da, Îsâ -aleyhisselâm- hakkında örfen bilinen sebep, yani baba mevcut değildi. Dolayısıyla onun meydana gelişinin kelimeye izafe edilmesi daha kâmil ve daha tam oldu. Bu teville, sanki cömertlik, kerem ve ikbali galip gelen kimse hakkında mübalağa yoluyla “O cömertliğin ta kendisidir, sırf keremdir ve açık bir ikbaldir” denildiği gibi, bizzat kelimenin kendisi kılınmıştır. İşte burada da böyledir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ السُّلْطَانَ الْعَادِلَ قَدْ يُوصَفُ بِأَنَّهُ ظِلُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَبِأَنَّهُ نُورُ اللَّهِ لِمَا/ أَنَّهُ سَبَبٌ لِظُهُورِ ظِلِّ الْعَدْلِ، وَنُورِ الْإِحْسَانِ، فَكَذَلِكَ كَانَ عِيسَى ﵇ سَبَبًا لِظُهُورِ كَلَامِ اللَّهِ ﷿ بِسَبَبِ كَثْرَةِ بَيَانَاتِهِ وَإِزَالَةِ الشُّبَهَاتِ وَالتَّحْرِيفَاتِ عَنْهُ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُسَمَّى بِكَلِمَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ.
İkinci vecih: Âdil hükümdar, adaletin gölgesinin ve ihsanın nurunun zuhuruna sebep olduğu için yeryüzünde “Allah'ın gölgesi” ve “Allah'ın nuru” olarak vasfedilebilir. Aynen öyle de Îsâ -aleyhisselâm-, beyanlarının çokluğu, şüpheleri ve tahrifleri gidermesi sebebiyle Allah Teâlâ'nın kelamının zuhuruna bir sebep olmuştur. Dolayısıyla bu tevile göre onun “Allah Teâlâ'nın kelimesi” diye isimlendirilmesi uzak değildir.
فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ حُدُوثَ الشَّخْصِ مِنْ غَيْرِ نُطْفَةِ الْأَبِ مُمْكِنٌ قُلْنَا: أَمَّا عَلَى أُصُولِ الْمُسْلِمِينَ فَالْأَمْرُ فِيهِ ظَاهِرٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ تَرْكِيبَ الْأَجْسَامِ وَتَأْلِيفَهَا عَلَى وَجْهٍ يَحْصُلُ فِيهَا الْحَيَاةُ وَالْفَهْمُ، وَالنُّطْقُ أَمْرٌ مُمْكِنٌ، وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الْمُمْكِنَاتِ بِأَسْرِهَا، وَكَانَ ﷾ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِ الشَّخْصِ، لَا مِنْ نُطْفَةِ الْأَبِ، وَإِذَا ثَبَتَ الْإِمْكَانُ، ثُمَّ إِنَّ الْمُعْجِزَ قَامَ عَلَى صِدْقِ النَّبِيِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صَادِقًا، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِ ذَلِكَ الْمُمْكِنِ، وَالصَّادِقُ إِذَا أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِ الْمُمْكِنِ وَجَبَ الْقَطْعُ بِكَوْنِهِ كَذَلِكَ، فَثَبَتَ صِحَّةُ مَا ذَكَرْنَاهُ الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] فَلَمَّا لَمْ يَبْعُدْ تَخْلِيقُ آدَمَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ فَلَأَنْ لَا يَبْعُدَ تَخْلِيقُ عِيسَى مِنْ غَيْرِ أَبٍ كَانَ أَوْلَى وَهَذِهِ حُجَّةٌ ظَاهِرَةٌ، وَأَمَّا عَلَى أُصُولِ الْفَلَاسِفَةِ فَالْأَمْرُ فِي تَجْوِيزِهِ ظَاهِرٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْفَلَاسِفَةَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ حُدُوثُ الْإِنْسَانِ عَلَى سَبِيلِ التَّوَالُدِ مِنْ غَيْرِ تَوَلُّدٍ قَالُوا:
Eğer: “Bir şahsın babanın nutfesi olmaksızın meydana gelmesinin mümkün olduğunu neye dayanarak söylediniz?” denilirse, deriz ki: Müslümanların usulüne göre bu mesele gayet açıktır ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Bedenlerin, içlerinde hayat, anlama ve konuşmanın hasıl olacağı bir biçimde terkip ve telif edilmesi mümkün bir iştir. Yüce Allah'ın bütün mümkünlere kādir olduğu sabit olmuştur; O -azze ve celle- bir şahsı babanın nutfesi olmaksızın var etmeye kādirdir. İmkân sabit olduktan sonra peygamberin doğruluğuna dair mucize de ikame edilmiştir, dolayısıyla onun doğru sözlü olması vaciptir. Sonra o, bu mümkün durumun vuku bulduğunu haber vermiştir. Doğru sözlü kimse mümkün olan bir şeyin vukuunu haber verdiğinde, onun öyle olduğuna kesin olarak inanmak vacip olur. Böylece zikrettiğimiz şeyin sıhhati sabit olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikrettiğidir: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir” [Âl-i İmrân 59]. Âdem'in babasız yaratılması uzak görülmediğine göre, Îsâ'nın babasız yaratılmasının uzak görülmemesi evleviyetle gereklidir. Bu apaçık bir delildir. Filozofların usulüne göre de bunun caizliği açıktır ve buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Filozoflar, insanın tenasül (baba-oğul ilişkisi) olmaksızın bir tevellüt yoluyla meydana gelmesinin imkânsız olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Dediler ki:
لِأَنَّ بَدَنَ الْإِنْسَانِ إِنَّمَا اسْتَعَدَّ لِقَبُولِ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ الَّتِي تُدَبَّرُ بِوَاسِطَةِ حُصُولِ الْمِزَاجِ الْمَخْصُوصِ فِي ذَلِكَ الْبَدَنِ، وَذَلِكَ الْمِزَاجُ إِنَّمَا جُعِلَ لِامْتِزَاجِ الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ عَلَى قَدْرٍ مُعَيَّنٍ فِي مُدَّةٍ مُعَيَّنَةٍ، فَحُصُولُ أَجْزَاءِ الْعَنَاصِرِ عَلَى ذَلِكَ الْقَدْرِ الَّذِي يُنَاسِبُ بَدَنَ الْإِنْسَانِ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ وَامْتِزَاجُهَا غَيْرُ مُمْتَنِعٍ، فَامْتِزَاجُهَا يَكُونُ عِنْدَ حُدُوثِ الْكَيْفِيَّةِ الْمِزَاجِيَّةِ
“Çünkü insan bedeni, ancak o bedende özel mizacın hasıl olması vasıtasıyla yönetilen nâtık nefsi kabul etmeye istidat kazanır. O mizaç ise ancak dört unsurun belirli bir müddet içinde belirli bir ölçüde karışmasıyla meydana getirilir. Unsur parçalarının insan bedenine uygun düşen o ölçüde bulunması imkânsız değildir ve onların karışması da imkânsız değildir. Mizaca ait keyfiyetin meydana gelmesi anında onların karışması
وَاجِبًا، وَعِنْدَ حُدُوثِ الْكَيْفِيَّةِ الْمِزَاجِيَّةِ يَكُونُ تَعَلُّقُ النَّفْسِ بِذَلِكَ الْبَدَنِ وَاجِبًا، فَثَبَتَ أَنَّ حُدُوثَ الْإِنْسَانِ عَلَى سَبِيلِ التَّوَلُّدِ مَعْقُولٌ مُمْكِنٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَحُدُوثُ الْإِنْسَانِ لَا عَنِ الْأَبِ أَوْلَى بِالْجَوَازِ وَالْإِمْكَانِ.
vacip olur; mizaca ait keyfiyet meydana geldiğinde ise nefsin o bedene taalluk etmesi vacip olur. Böylece insanın tevellüt yoluyla meydana gelmesinin makul ve mümkün olduğu sabit olmuştur. Durum böyle olunca, insanın babasız meydana gelmesi caizlik ve imkân bakımından daha evladır.”
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّا نُشَاهِدُ حُدُوثَ كَثِيرٍ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى سَبِيلِ التَّوَلُّدِ، كَتَوَلُّدِ الْفَأْرِ عَنِ الْمَدَرِ، وَالْحَيَّاتِ عَنِ الشَّعْرِ، وَالْعَقَارِبِ عَنِ الْبَاذَرُوجِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَتَوَلُّدُ الْوَلَدِ لَا عَنِ الْأَبِ أَوْلَى أَنْ لَا يَكُونَ مُمْتَنِعًا.
İkinci vecih: Biz birçok hayvanın tevellüt yoluyla meydana geldiğini müşahede etmekteyiz; farenin çamurdan, yılanların kıldan, akreplerin fesleğenden tevellüt etmesi gibi. Durum böyle olunca, çocuğun babasız tevellüt etmesinin imkânsız olmaması daha evladır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ التَّخَيُّلَاتِ الذِّهْنِيَّةَ كَثِيرًا مَا تَكُونُ أَسْبَابًا لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ الْكَثِيرَةِ لَيْسَ أَنَّ تَصَوُّرَ الْمُنَافِي يُوجِبُ حُصُولَ كَيْفِيَّةِ الْغَضَبِ، وَيُوجِبُ حُصُولَ السُّخُونَةِ الشَّدِيدَةِ فِي الْبَدَنِ أَلَيْسَ اللَّوْحُ الطَّوِيلُ إِذَا كَانَ مَوْضُوعًا عَلَى الْأَرْضِ قَدَرَ الْإِنْسَانُ عَلَى الْمَشْيِ عَلَيْهِ وَلَوْ جُعِلَ كَالْقَنْطَرَةِ عَلَى وَهْدَةٍ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْمَشْيِ عَلَيْهِ، بَلْ كُلَّمَا مَشَى عَلَيْهِ يَسْقُطُ وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ تَصَوُّرَ السُّقُوطِ يُوجِبُ حُصُولَ السُّقُوطِ، وَقَدْ ذَكَرُوا فِي «كُتُبِ الْفَلْسَفَةِ» أَمْثِلَةً كَثِيرَةً لِهَذَا الْبَابِ، وَجَعَلُوهَا كَالْأَصْلِ فِي بَيَانِ جَوَازِ الْمُعْجِزَاتِ وَالْكَرَامَاتِ، فَمَا الْمَانِعُ مِنْ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَمَّا تَخَيَّلَتْ صُورَتَهُ ﵇ كَفَى ذَلِكَ فِي عُلُوقِ الْوَلَدِ فِي رَحِمِهَا. وَإِذَا كَانَ كُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُمْكِنًا مُحْتَمَلًا كَانَ الْقَوْلُ/ بِحُدُوثِ عِيسَى ﵇ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ الْأَبِ قَوْلًا غَيْرَ مُمْتَنِعٍ، وَلَوْ أَنَّكَ طَالَبْتَ جَمِيعَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ مِنْ أَرْبَابِ الطَّبَائِعِ وَالطِّبِّ وَالْفَلْسَفَةِ عَلَى إِقَامَةِ حُجَّةٍ إِقْنَاعِيَّةٍ فِي امْتِنَاعِ حُدُوثِ الْوَلَدِ مِنْ غَيْرِ الْأَبِ لَمْ يَجِدُوا إِلَيْهِ سبيلًا إلا الرجوع إلا اسْتِقْرَاءِ الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ، وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْفَلَاسِفَةِ عَلَى أَنَّ مِثْلَ هَذَا الِاسْتِقْرَاءِ لَا يُفِيدُ الظَّنَّ الْقَوِيَّ فَضْلًا عَنِ الْعِلْمِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مُمْكِنٌ فَلَمَّا أُخْبِرَ الْعِبَادُ عَنْ وُقُوعِهِ وَجَبَ الْجَزْمُ بِهِ وَالْقَطْعُ بِصِحَّتِهِ.
Üçüncü vecih: Zihinsel tahayyüller çoğu zaman birçok hadisenin meydana gelmesine sebep olur. Zıddın tasavvuru öfke keyfiyetinin ve bedende şiddetli bir sıcaklığın hasıl olmasını gerektirmez mi? Yere konulmuş uzun bir kalasın üzerinde insan yürümeye kādirdir; fakat o kalas bir çukur üzerine köprü gibi konulsa onun üzerinde yürümeye kādir olamaz, bilakis onun üzerinde her yürüdüğünde düşer. Bu ancak düşme tasavvurunun düşmeyi intaç etmesinden dolayıdır. “Felsefe kitaplarında” bu konuya dair pek çok örnek zikretmişler ve bunları mucize ile kerametlerin caizliğini beyan etmede bir asıl/dayanak kılmışlardır. Öyleyse Meryem'in, onun -aleyhisselâm- suretini tahayyül ettiği vakit bunun çocuğun rahminde döl tutması için yeterli olduğunu söylemeye ne engel vardır? Bütün bu vecihler mümkün ve muhtemel olunca, Îsâ'nın -aleyhisselâm- babanın vasıtası olmaksızın meydana geldiğini söylemek imkânsız olmayan bir sözdür. Şayet tabiat, tıp ve felsefe erbabından olan geçmiş ve gelecek herkesi, çocuğun babasız meydana gelmesinin imkânsızlığına dair ikna edici bir delil getirmeye çağırsan, örf ve âdetin istikrasına (tümevarımına) dönmekten başka bir yol bulamazlar. Filozof âlimler ise böyle bir istikranın, ilmi bir yana bırak, kuvvetli zannı bile ifade etmediği hususunda ittifak etmişlerdir. Böylece bunun mümkün bir iş olduğunu anladık. Kullara bunun vuku bulduğu haber verilince de buna kesin olarak inanmak ve doğruluğunu kat'i kabul etmek vacip olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِكَلِمَةٍ مِنْهُ فَلَفْظَةُ (مِنْ) لَيْسَتْ لِلتَّبْعِيضِ هَاهُنَا إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى مُتَجَزِّئًا مُتَبَعِّضًا مُتَحَمِّلًا لِلِاجْتِمَاعِ وَالِافْتِرَاقِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ وَتَعَالَى اللَّهُ عَنْهُ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْ كَلِمَةِ (مِنْ) هَاهُنَا ابْتِدَاءُ الْغَايَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ لَمَّا لَمْ تَكُنْ وَاسِطَةُ الْأَبِ مَوْجُودَةً صَارَ تَأْثِيرُ كَلِمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَكْوِينِهِ وَتَخْلِيقِهِ أَكْمَلَ وَأَظْهَرَ فَكَانَ كَوْنُهُ كَلِمَةَ اللَّهَ مَبْدَأً لِظُهُورِهِ وَلِحُدُوثِهِ أَكْمَلَ فَكَانَ الْمَعْنَى لَفْظَ مَا ذَكَرْنَاهُ لَا مَا يَتَوَهَّمُهُ النَّصَارَى وَالْحُلُولِيَّةُ.
Allah Teâlâ'nın: { بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Kendisinden bir kelime ile” buyruğuna gelince; buradaki “min” (مِنْ) lafzı teb'îz (kısmiyet) için değildir; zira öyle olsaydı, Allah Teâlâ cüzlere ayrılan, bölünen, birleşmeyi ve ayrışmayı kabul eden bir varlık olurdu. Böyle olan herkes ise sonradan yaratılmıştır (muhdestir); Allah Teâlâ bundan münezzehtir. Bilakis buradaki “min” kelimesinden murat ibtidâ-i gāyedir (başlangıç noktasıdır). Çünkü Îsâ -aleyhisselâm- hakkında babanın vasıtası bulunmadığı için Allah Teâlâ'nın kelimesinin onun tekvin ve yaratılışındaki tesiri daha kâmil ve daha zâhir olmuştur. Dolayısıyla onun Allah'ın kelimesi oluşu, zuhurunun ve meydana gelişinin başlangıcı bakımından daha kâmil olmuştur. Anlam, Hristiyanların ve hulûl ehlinin vehmettiği değil, bizim zikrettiğimiz ifadedir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Yüce Allah'ın: { اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “Onun adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir” buyruğuna gelince; bunda bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْمَسِيحُ: هَلْ هُوَ اسْمٌ مُشْتَقٌّ، أَوْ مَوْضُوعٌ؟.
Birinci Soru: “el-Mesîh” müştak (türemiş) bir isim midir, yoksa mevzû (özel konulmuş türememiş) bir isim midir?
وَالْجَوَابُ: فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَاللَّيْثُ: أَصْلُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مَشِيحًا، فَعَرَّبَتْهُ الْعَرَبُ وَغَيَّرُوا لَفْظَهُ، وَعِيسَى: أَصْلُهُ يَشُوعُ كَمَا قَالُوا فِي مُوسَى: أَصْلُهُ مُوشَى، أَوْ مِيشَا بِالْعِبْرَانِيَّةِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يَكُونُ لَهُ اشْتِقَاقٌ.
Cevap: Bunda iki görüş vardır. Birincisi: Ebû Ubeyde ve el-Leys dediler ki: Aslı İbranicede “Meşîhâ”dır; Araplar onu arapçalaştırmış ve lafzını değiştirmişlerdir. “Îsâ”nın aslı ise “Yeşû”dur; nitekim “Mûsâ” hakkında da aslı İbranicede “Mûşâ” veya “Mîşâ”dır demişlerdir. Bu görüşe göre onun bir iştikakı (türemişliği) yoktur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ، ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا سُمِّيَ عِيسَى ﵇ مَسِيحًا، لِأَنَّهُ مَا كان يمسح بيده ذا عاهة، إلا برىء مِنْ مَرَضِهِ الثَّانِي: قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: سُمِّيَ مَسِيحًا لِأَنَّهُ كَانَ يَمْسَحُ الْأَرْضَ أَيْ يَقْطَعُهَا، وَمِنْهُ مِسَاحَةُ أَقْسَامِ الْأَرْضِ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لِعِيسَى مَسِّيحٌ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى الْمُبَالَغَةِ كَمَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ فَسِّيقٌ وَشَرِّيبٌ الثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ مَسِيحًا، لِأَنَّهُ كَانَ يَمْسَحُ رَأْسَ الْيَتَامَى لِلَّهِ تَعَالَى، فَعَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ: هُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى: فَاعِلٍ، كَرَحِيمٍ بِمَعْنَى: رَاحِمٍ الرَّابِعُ: أَنَّهُ مُسِحَ مِنَ الْأَوْزَارِ وَالْآثَامِ وَالْخَامِسُ: سُمِّيَ مَسِيحًا لِأَنَّهُ مَا كَانَ فِي قَدَمِهِ خَمْصٌ، فَكَانَ مَمْسُوحَ الْقَدَمَيْنِ وَالسَّادِسُ: سُمِّيَ مَسِيحًا لِأَنَّهُ كَانَ مَمْسُوحًا بِدُهْنٍ طَاهِرٍ مُبَارَكٍ يُمْسَحُ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، وَلَا يُمْسَحُ بِهِ غَيْرُهُمْ، ثُمَّ قَالُوا: وَهَذَا الدُّهْنُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تعالى
İkinci görüş: Onun türemiş (müştak) olduğudur; ekseriyet bu görüştedir. Sonra bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs dedi ki: Îsâ'ya -aleyhisselâm- Mesîh denilmesi, ancak eliyle bir sakata veya hastaya dokunduğunda onun hastalığından iyileşmesi sebebiyledir. İkincisi: Ahmed b. Yahyâ dedi ki: Yeryüzünü meshettiği, yani baştan başa katettiği için Mesîh diye isimlendirilmiştir; arazinin kısımlarını ölçmeye (mesaha) de buradan denilmiştir. Bu manaya göre, mübalağa için tıpkı adama “fassîk” (çok fasık) ve “şerrîb” (çok içen) denildiği gibi, Îsâ için şeddeli olarak “Messîh” denilmesi caizdir. Üçüncüsü: O, Allah rızası için yetimlerin başını meshettiği için Mesîh idi. Bu görüşlere göre o, “rahîm”in “râhim” (merhamet eden) manasında olması gibi “fâil” manasında “faîl” veznindedir. Dördüncüsü: Günahlardan ve veballerden arındırılmış (meshedilmiş) olmasıdır. Beşincisi: Ayağının altında çukurluk (kavis) bulunmadığı, iki ayağının tabanı da düz (memsûh) olduğu için Mesîh diye isimlendirilmiştir. Altıncısı: Sadece peygamberlerin meshedildiği, başkalarının ise meshedilmediği tertemiz ve mübarek bir yağla meshedilmiş olduğu için Mesîh diye isimlendirilmiştir. Sonra dediler ki: Allah Teâlâ'nın bu yağı,
جَعَلَهُ عَلَامَةً حَتَّى تَعْرِفَ الْمَلَائِكَةُ أَنَّ كُلَّ مَنْ مُسِحَ بِهِ وَقْتَ الْوِلَادَةِ فَإِنَّهُ يَكُونُ نبياًالسابع: سُمِّيَ مَسِيحًا لِأَنَّهُ مَسَحَهُ جِبْرِيلُ ﷺ بِجَنَاحِهِ وَقْتَ وِلَادَتِهِ لِيَكُونَ ذَلِكَ صَوْنًا لَهُ عَنْ مَسِّ الشَّيْطَانِ الثَّامِنُ: سُمِّيَ مَسِيحًا لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ مَمْسُوحًا بِالدُّهْنِ، وَعَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ يَكُونُ الْمَسِيحُ، بِمَعْنَى: الْمَمْسُوحِ، فَعِيلٌ بِمَعْنَى: مَفْعُولٍ. قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ الْمَسِيحُ: الْمَلَكُ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: الْمَسِيحُ الصِّدِّيقُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَلَعَلَّهُمَا قَالَا ذَلِكَ مِنْ جِهَةِ كَوْنِهِ مَدْحًا/ لَا لِدَلَالَةِ اللُّغَةِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الْمَسِيحُ الدَّجَّالُ فَإِنَّمَا سُمِّيَ مَسِيحًا لِأَحَدِ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: لِأَنَّهُ مَمْسُوحُ أَحَدِ الْعَيْنَيْنِ وَالثَّانِي:
doğumu anında kendisiyle meshedilen herkesin peygamber olacağını meleklerin bilmesi için bir alamet kılmış olması caizdir. Yedincisi: Doğumu anında şeytanın dokunmasından korunması için Cibrîl'in -aleyhisselâm- onu kanadıyla meshetmesi sebebiyle Mesîh diye isimlendirilmiştir. Sekizincisi: Annesinin karnından yağla meshedilmiş olarak çıktığı için Mesîh diye isimlendirilmiştir. Bu görüşlere göre Mesîh “memsûh” manasındadır; yani “mef'ûl” manasında “faîl” veznindedir. Ebû Amr b. el-Alâ: “Mesîh, melik demektir” demiştir. En-Nehaî ise: “Mesîh, sıddîk demektir” demiştir. Allah en iyisini bilir. Muhtemelen onlar bunu lügatin delaletinden ötürü değil, bir övgü olması cihetiyle söylemişlerdir. Mesîh Deccâl'e gelince; o ancak iki vecihten biri dolayısıyla Mesîh diye isimlendirilmiştir: Birincisi: Bir gözü kör (silik/memsûh) olduğu için. İkincisi:
أَنَّهُ يَمْسَحُ الْأَرْضَ أَيْ: يَقْطَعُهَا فِي الْمُدَّةِ الْقَلِيلَةِ، قَالُوا: وَلِهَذَا قِيلَ لَهُ: دَجَّالٌ لِضَرْبِهِ فِي الْأَرْضِ، وَقَطْعِهِ أَكْثَرَ نَوَاحِيهَا، يُقَالُ: قَدْ دَجَلَ الدَّجَّالُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ، وَقِيلَ: سُمِّيَ دَجَّالًا مِنْ قَوْلِهِ: دَجَّلَ الرَّجُلُ إِذَا مَوَّهَ وَلَبَّسَ.
Yeryüzünü meshettiği, yani kısa bir sürede katettiği içindir. Dediler ki: Yeryüzünü dolaşması ve onun birçok bölgesini katetmesi sebebiyle ona deccâl denilmiştir; bunu yaptığı zaman “kad decele'd-deccâlü” denilir. Şöyle de denilmiştir: Bir kimse aldattığı ve gerçeği örttüğü zaman söylenen “decceler-racülü” sözünden mülhem deccâl olarak isimlendirilmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْمَسِيحُ كَانَ كَاللَّقَبِ لَهُ، وَعِيسَى كَالِاسْمِ فَلِمَ قُدِّمَ اللَّقَبُ عَلَى الِاسْمِ؟.
İkinci Soru: Mesîh onun için lakap, Îsâ ise isim gibi idi; öyleyse lakap niçin ismin önüne geçirilmiştir?
الْجَوَابُ: أَنَّ الْمَسِيحَ كَاللَّقَبِ الَّذِي يُفِيدُ كَوْنَهُ شَرِيفًا رَفِيعَ الدَّرَجَةِ، مِثْلَ الصِّدِّيقِ وَالْفَارُوقِ فَذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَوَّلًا بِلَقَبِهِ لِيُفِيدَ عُلُوَّ دَرَجَتِهِ، ثُمَّ ذَكَرَهُ بِاسْمِهِ الْخَاصِّ.
Cevap: Mesîh, tıpkı es-Sıddîk ve el-Fârûk gibi onun şerefli ve derecesinin yüce olduğunu ifade eden bir lakap gibidir. Bu yüzden Allah Teâlâ onun derecesinin yüceliğini bildirmek için önce lakabıyla zikretmiş, sonra da özel ismiyle zikretmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَالْخِطَابُ مَعَ مَرْيَمَ؟.
Üçüncü Soru: Hitap Meryem'e yönelik olduğu halde niçin “Meryem oğlu Îsâ” demiştir?
الْجَوَابُ: لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ يُنْسَبُونَ إِلَى الْآبَاءِ لَا إِلَى الْأُمَّهَاتِ، فَلَمَّا نَسَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْأُمِّ دُونَ الْأَبِ، كَانَ ذَلِكَ إِعْلَامًا لَهَا بِأَنَّهُ مُحْدَثٌ بِغَيْرِ الْأَبِ، فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِزِيَادَةِ فَضْلِهِ وَعُلُوِّ دَرَجَتِهِ.
Cevap: Çünkü peygamberler annelere değil, babalara nispet edilirler. Allah Teâlâ onu babaya değil de anneye nispet edince, bu onun babasız meydana getirildiğini annesine bildirmek olmuştur. Bu da onun faziletinin artmasına ve derecesinin yücelmesine bir sebep teşkil etmiştir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: اسْمُهُ عَائِدٌ إِلَى الْكَلِمَةِ وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ فَلِمَ ذُكِّرَ الضَّمِيرُ؟.
Dördüncü Soru: { اسْمُهُ } “onun adı” kavlindeki zamir kelimeye râcidir; o ise müennestir. O halde zamir niçin müzekker kılınmıştır?
الْجَوَابُ: لِأَنَّ الْمُسَمَّى بِهَا مُذَكَّرٌ.
Cevap: Çünkü onunla isimlendirilen zat müzekkerdir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: لِمَ قَالَ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ؟ وَالِاسْمُ لَيْسَ إِلَّا عِيسَى، وَأَمَّا الْمَسِيحُ فَهُوَ لَقَبٌ، وَأَمَّا ابْنُ مَرْيَمَ فَهُوَ صِفَةٌ.
Beşinci Soru: İsim sadece “Îsâ” iken, Mesîh bir lakap ve İbn Meryem de bir sıfat olduğu halde niçin: { اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “Onun adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir” denilmiştir?
الْجَوَابُ: الِاسْمُ عَلَامَةُ الْمُسَمَّى وَمُعَرِّفٌ لَهُ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ هُوَ مَجْمُوعُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ.
Cevap: İsim, müsemmânın (isimlendirilenin) alametidir ve onu tanıtandır. Sanki şöyle denilmiştir: “Onun kendisiyle tanınacağı şey, bu üçünün mecmuudur.”
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce Allah'ın: { وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünyada da ahirette de itibarlıdır” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى الْوَجِيهِ: ذُو الْجَاهِ وَالشَّرَفِ وَالْقَدْرِ، يقال: وجه الرجل، يوجه وجاهة هو وَجِيهٌ، إِذَا صَارَتْ لَهُ مَنْزِلَةٌ رَفِيعَةٌ عِنْدَ النَّاسِ وَالسُّلْطَانِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ: الْوَجِيهُ: هُوَ الْكَرِيمُ، لِأَنَّ أَشْرَفَ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ وَجْهُهُ فَجُعِلَ الْوَجْهُ اسْتِعَارَةً عَنِ الْكَرَمِ وَالْكَمَالِ.
Birinci Mesele: Vecîh (وَجِيه) kelimesinin anlamı: Makam, şeref ve itibar sahibidir. İnsanlar ve hükümdar nezdinde yüksek bir mevki sahibi olduğu zaman “vehuve vecîhun” denilir. Bazı dil âlimleri şöyle demiştir: Vecîh, kerim (şerefli) olandır; çünkü insanın en şerefli uzvu yüzüdür (vech), bu yüzden yüz kerem ve kemalden istiare kılınmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ مُوسَى ﷺ بِأَنَّهُ كَانَ وَجِيهًا قَالَ اللَّهُ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً [الْأَحْزَابِ: ٦٩] ثُمَّ لِلْمُفَسِّرِينَ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ:
Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ'yı -aleyhisselâm- vecîh olmakla vasfetmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً } “Ey iman edenler! Mûsâ'yı incitenler gibi olmayın; nitekim Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı idi” [Ahzâb 69]. Sonra müfessirlerin birtakım görüşleri vardır: Birincisi: Hasen dedi ki:
كَانَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ النُّبُوَّةِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِسَبَبِ عُلُوِّ الْمَنْزِلَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَالثَّانِي: أَنَّهُ وَجِيهٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا عِيسَى ﵇، فَهُوَ وَجِيهٌ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ أَنَّهُ يُسْتَجَابُ دُعَاؤُهُ وَيُحْيِي الْمَوْتَى وَيُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِسَبَبِ دُعَائِهِ، وَوَجِيهٌ فِي الْآخِرَةِ بِسَبَبِ أَنَّهُ يَجْعَلُهُ شَفِيعَ أُمَّتِهِ الْمُحِقِّينَ وَيَقْبَلُ شَفَاعَتَهُمْ فِيهِمْ كَمَا يَقْبَلُ شَفَاعَةَ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ وَجَّهَهُ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ أَنَّهُ كَانَ مُبَرَّأً مِنَ الْعُيُوبِ الَّتِي وَصَفَهُ الْيَهُودُ بِهَا، وَوَجِيهٌ فِي الْآخِرَةِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ ثَوَابِهِ وَعُلُوِّ دَرَجَتِهِ عِنْدَ اللَّهِ تعالى.
O, dünyada nübüvvet sebebiyle, ahirette ise Allah Teâlâ katındaki derecesinin yüceliği sebebiyle itibarlı idi. İkincisi: O, Allah Teâlâ katında vecîhtir. Îsâ'ya -aleyhisselâm- gelince; o dünyada duasının müstecap olması, duası sebebiyle ölüleri diriltmesi, körü ve alacalıyı iyileştirmesi sebebiyle vecîhtir; ahirette ise Allah'ın onu hak üzere olan ümmetine şefaatçi kılması ve büyük peygamberlerin -aleyhimüsselâm- şefaatini kabul ettiği gibi onların hakkındaki şefaatini de kabul etmesi sebebiyle vecîhtir. Üçüncüsü: Dünyada Yahudilerin kendisini vasfettikleri kusurlardan beri olması sebebiyle onu vecîh kılmıştır; ahirette ise sevabının çokluğu ve Allah Teâlâ katındaki derecesinin yüceliği sebebiyle vecîhtir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ كَانَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْيَهُودُ عَامَلُوهُ بِمَا عَامَلُوهُ، قُلْنَا: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى مُوسَى ﵇ بِالْوَجِيهِ مَعَ أَنَّ الْيَهُودَ طَعَنُوا فِيهِ، وَآذَوْهُ إِلَى أَنْ بَرَّأَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِمَّا قَالُوا، وَذَلِكَ لَمْ يَقْدَحْ فِي وَجَاهَةِ مُوسَى ﵇، فَكَذَا هَاهُنَا.
Eğer: “Yahudiler ona yaptıkları muameleyi yapmışken dünyada nasıl itibarlı (vecîh) olmuştur?” denilirse, deriz ki: Biz, Yahudilerin Mûsâ'ya -aleyhisselâm- taan etmelerine ve Allah Teâlâ onu onların dediklerinden temize çıkarıncaya kadar eziyet etmelerine rağmen Teâlâ'nın onu vecîh olarak isimlendirdiğini zikretmiştik; bu durum Mûsâ'nın -aleyhisselâm- vekâretine/itibarına halel getirmemiştir, burada da böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ وَجِيهاً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِهَذَا الْوَلَدِ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالْفَرَّاءُ يُسَمِّي هَذَا قَطْعًا كَأَنَّهُ قَالَ: عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ الْوَجِيهُ فَقُطِعَ مِنْهُ التَّعْرِيفُ.
İkinci Mesele: Zeccâc dedi ki: { وَجِيهاً } lafzı hal olarak mansuptur. Mana şöyledir: “Allah seni dünyada da ahirette de itibarlı olan bu çocukla müjdeliyor.” Ferrâ ise bunu kat' (kesme) olarak isimlendirir; sanki “el-Vecîh olan Meryem oğlu Îsâ” demiş de ondan belirlilik takısını kesip atmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ ذَلِكَ كَالْمَدْحِ الْعَظِيمِ لِلْمَلَائِكَةِ فَأَلْحَقَهُ بِمِثْلِ مَنْزِلَتِهِمْ وَدَرَجَتِهِمْ بِوَاسِطَةِ هَذِهِ الصِّفَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ ﵇ سَيُرْفَعُ إِلَى السَّمَاءِ وَتُصَاحِبُهُ الْمَلَائِكَةُ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ وَجِيهٍ فِي الْآخِرَةِ يَكُونُ مُقَرَّبًا لِأَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ عَلَى مَنَازِلَ وَدَرَجَاتٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً إِلَى قَوْلِهِ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٧- ١١] .
O'nun: { وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır” buyruğuna gelince; bunda vecihler vardır: Birincisi: Teâlâ bunu melekler için büyük bir övgü kılmıştır; bu vasıf vasıtasıyla onu da onların mertebesine ve derecesine dahil etmiştir. İkincisi: Bu vasıf, onun -aleyhisselâm- göğe yükseltileceğine ve meleklerin ona yoldaşlık edeceğine dair bir uyarı gibidir. Üçüncüsü: Ahirette her vecîh olan mukarreb (yakın kılınmış) değildir; zira cennet ehli derece ve mertebeler üzeredir. Nitekim Teâlâ: { وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً } “Sizler de üç sınıf olduğunuz zaman” ayetinden: { وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } “Öne geçenler, işte onlar öne geçenlerdir; onlar yakın kılınanlardır” [Vâkıa 7-11] buyruğuna kadar böyle zikretmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً } “Beşikte de yetişkin iken de insanlarla konuşur” buyruğuna gelince; bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ وَجِيهاً وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ: وَجِيهًا وَمُكَلِّمًا لِلنَّاسِ وَهَذَا عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّ عَطْفَ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ عَلَى الِاسْمِيَّةِ غَيْرُ جَائِزٍ إِلَّا لِلضَّرُورَةِ، أَوِ الْفَائِدَةِ وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ الْوَجِيهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ الْمَعْدُودُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ، وَهَذَا الْمَجْمُوعُ جُمْلَةٌ وَاحِدَةٌ، ثُمَّ قَالَ: وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فَقَوْلُهُ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ.
Birinci Mesele: Vâv harfi, { وَجِيهاً } kavline atıf içindir. Takdiri sanki: “İtibarlı ve insanlarla konuşan bir halde” demiş gibidir. Bana göre bu zayıftır; çünkü bir zaruret veya fayda olmaksızın fiil cümlesinin isim cümlesine atfedilmesi caiz değildir. En uygunu şöyle denilmesidir: Ayetin takdiri “Şüphesiz Allah seni, adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh olan, dünyada ve ahirette itibarlı ve mukarreblerden sayılan kendisinden bir kelime ile müjdeliyor” şeklindedir ve bu mecmu tek bir cümledir. Sonra: { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ } buyurmuştur; dolayısıyla { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ } kavli, { إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ } kavline matuftur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمَهْدِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ حِجْرُ أُمِّهِ وَالثَّانِي: هُوَ هَذَا الشَّيْءُ الْمَعْرُوفُ الَّذِي هُوَ مَضْجَعُ الصَّبِيِّ وقت الرضاع، وكيف كان المراد مِنْهُ: فَإِنَّهُ يُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْحَالَةِ الَّتِي يَحْتَاجُ الصَّبِيُّ فِيهَا إِلَى الْمَهْدِ، وَلَا يَخْتَلِفُ هَذَا الْمَقْصُودُ سَوَاءٌ كَانَ فِي حِجْرِ أُمِّهِ أَوْ كَانَ فِي الْمَهْدِ.
İkinci Mesele: Beşik (el-Mehd) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Annesinin kucağıdır. İkincisi: Süt emme vaktinde çocuğun yatağı olan bu bilinen şeydir. Ondan murat her ne olursa olsun: Şüphesiz o, çocuğun beşiğe ihtiyaç duyduğu o durumda insanlarla konuşur. İster annesinin kucağında olsun ister beşikte olsun bu maksat değişmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَكَهْلًا عُطِفَ عَلَى الظَّرْفِ مِنْ قَوْلِهِ فِي الْمَهْدِ كَأَنَّهُ قِيلَ: يُكَلِّمُ النَّاسَ صَغِيرًا وَكَهْلًا وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
Üçüncü Mesele: O'nun: { وَكَهْلاً } kavli, { فِي الْمَهْدِ } kavlindeki zarfa matuftur; sanki “Küçükken de yetişkinken de insanlarla konuşur” denilmiş gibidir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْكَهْلُ؟.
Birinci Soru: Kehl (كَهْل) nedir?
الْجَوَابُ: الْكَهْلُ فِي اللُّغَةِ مَا اجْتَمَعَ قُوَّتُهُ وَكَمُلَ شَبَابُهُ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ اكْتَهَلَ النَّبَاتُ إِذَا قَوِيَ وَتَمَّ قَالَ الْأَعْشَى:
Cevap: Lügatte kehl; kuvveti toparlanmış ve gençliği kemale ermiş kimsedir. Bu, Arapların bitki güçlenip tamamlandığı zaman söyledikleri “iktelehe'n-nebâtü” (aktelehe'n-nebt) sözünden alınmıştır. El-A'şâ şöyle demiştir:
يُضَاحِكُ الشمس منها كوكب شرق ... مؤزر بحميم النَّبْتِ مُكْتَهِلُ
Güneşle oynaşır ondan doğan bir parlak yıldız / Taze ve gür bitkilerle kuşatılmış, kemale ermiş.
أَرَادَ بِالْمُكْتَهِلِ الْمُتَنَاهِي فِي الْحُسْنِ وَالْكَمَالِ.
Müktehil ile güzellik ve kemalde son noktaya erişmiş olanı kastetmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ تَكَلُّمَهُ حَالَ كَوْنِهِ فِي الْمَهْدِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، فَأَمَّا تَكَلُّمُهُ حَالَ الْكُهُولَةِ فَلَيْسَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِ؟.
İkinci Soru: Onun beşikte iken konuşması mucizelerdendir; fakat yetişkinlik halindeki konuşması bir mucize değildir. Öyleyse bunu zikretmenin faydası nedir?
وَالْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ بَيَانُ كَوْنِهِ مُتَقَلِّبًا فِي الْأَحْوَالِ مِنَ الصِّبَا إِلَى الْكُهُولَةِ وَالتَّغَيُّرُ عَلَى الْإِلَهِ تَعَالَى مُحَالٌ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الرَّدُّ عَلَى وَفْدِ نَجْرَانَ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ عِيسَى كَانَ إِلَهًا وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ
Cevap: Çeşitli yönlerdendir: Birincisi: Ondan murat, onun çocukluktan yetişkinliğe haller arasında değişip dönüştüğünü beyan etmektir; değişim ise Yüce İlâh hakkında imkânsızdır. Bundan maksat, Necrân heyetinin “Îsâ bir ilâhtı” şeklindeki sözlerini reddetmektir. İkincisi: Ondan murat,
يُكَلِّمَ النَّاسَ مَرَّةً وَاحِدَةً فِي الْمَهْدِ لِإِظْهَارِ طَهَارَةِ أُمِّهِ، ثُمَّ عِنْدَ الْكُهُولَةِ يَتَكَلَّمُ بِالْوَحْيِ وَالنُّبُوَّةِ وَالثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُكَلِّمُ حَالَ كَوْنِهِ فِي الْمَهْدِ، وَحَالَ كَوْنِهِ كَهْلًا عَلَى حَدٍّ وَاحِدٍ وَصِفَةٍ وَاحِدَةٍ وَذَلِكَ لَا شَكَّ أَنَّهُ غَايَةٌ فِي الْمُعْجِزِ الرَّابِعُ: قَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ يَبْلُغُ حَالَ الْكُهُولَةِ.
annesinin paklığını ortaya koymak için beşikte iken insanlarla bir kere konuşması, sonra yetişkinlik çağında vahiy ve peygamberlikle konuşmasıdır. Üçüncüsü: Ebû Müslim dedi ki: Bunun manası; onun beşikteki hali ile yetişkinlik halindeki konuşmasının aynı derecede ve tek bir nitelikte olmasıdır ki bunun mucizenin zirvesi olduğunda şüphe yoktur. Dördüncüsü: El-Asamm dedi ki: Ondan murat, onun yetişkinlik haline erişeceğidir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: نُقِلَ أَنَّ عُمُرَ عِيسَى ﵇ إِلَى أَنْ رُفِعَ كَانَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ سَنَةً وَسِتَّةَ أَشْهُرٍ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَهُوَ مَا بَلَغَ الْكُهُولَةَ.
Üçüncü Soru: Îsâ'nın -aleyhisselâm- semaya kaldırılıncaya kadarki ömrünün otuz üç yıl altı ay olduğu nakledilmiştir. Bu takdire göre o kühûlete (yetişkinlik/kemale erme çağına) ulaşmamıştır.
وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: بَيَّنَّا أَنَّ الْكَهْلَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْكَامِلِ التَّامِّ، وَأَكْمَلُ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ إِذَا كَانَ بَيْنَ الثَّلَاثِينَ وَالْأَرْبَعِينَ، فَصَحَّ وَصْفُهُ بِكَوْنِهِ كَهْلًا فِي هَذَا الْوَقْتِ وَالثَّانِي: هُوَ قَوْلُ الْحُسَيْنِ بْنِ الْفَضْلِ الْبَجَلِيِّ: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ وَكَهْلًا أَنْ يَكُونَ كَهْلًا بَعْدَ أَنْ يَنْزِلَ مِنَ السَّمَاءِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَيُكَلِّمَ النَّاسَ، وَيَقْتُلَ الدَّجَّالَ، قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ نَصٌّ فِي أَنَّهُ ﵊ سَيَنْزِلُ إِلَى الْأَرْضِ.
Cevap: İki vecihtendir: Birincisi: Dilin aslı bakımından kehlin kâmil ve tam olandan ibaret olduğunu açıklamıştık; insanın en kâmil halleri ise otuz ile kırk yaş arasında olduğu zamandır. Dolayısıyla bu vakitte onun kehl olarak vasfedilmesi sahih olmuştur. İkincisi: Bu, el-Hüseyn b. el-Fadl el-Becelî'nin görüşüdür: { وَكَهْلاً } kavlinden murat, ahir zamanda gökten indikten, insanlarla konuştuktan ve Deccâl'i öldürdükten sonra kehl (yetişkin) olmasıdır. El-Hüseyn b. el-Fadl demiştir ki: Bu ayette onun -aleyhisselâm- yeryüzüne ineceğine dair açık bir nass vardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنْكَرَتِ النَّصَارَى كَلَامَ الْمَسِيحِ ﵇ فِي الْمَهْدِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِأَنَّ كَلَامَهُ فِي الْمَهْدِ مِنْ أَعْجَبِ الْأُمُورِ وَأَغْرَبِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ لَوْ وَقَعَتْ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ وُقُوعُهَا فِي حُضُورِ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ الَّذِي يَحْصُلُ الْقَطْعُ وَالْيَقِينُ بِقَوْلِهِمْ، لِأَنَّ تَخْصِيصَ مِثْلِ هَذَا الْمُعْجِزِ بِالْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ لَا يَجُوزُ، وَمَتَى حَدَثَتِ الْوَاقِعَةُ الْعَجِيبَةُ جَدًّا عِنْدَ حُضُورِ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَتَوَفَّرَ الدَّوَاعِي عَلَى النَّقْلِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ بَالِغًا حَدَّ التَّوَاتُرِ، وَإِخْفَاءُ مَا يَكُونُ بَالِغًا إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ مُمْتَنِعٌ، وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ لَكَانَ ذَلِكَ الْإِخْفَاءُ هَاهُنَا مُمْتَنِعًا لِأَنَّ النَّصَارَى بَالَغُوا فِي إِفْرَاطِ مَحَبَّتِهِ إِلَى حَيْثُ قَالُوا إِنَّهُ كَانَ إِلَهًا، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَسْعَى فِي إِخْفَاءِ مَنَاقِبِهِ وَفَضَائِلِهِ بَلْ رُبَّمَا يَجْعَلُ الْوَاحِدَ أَلْفًا فَثَبَتَ أَنْ لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ مَوْجُودَةً لَكَانَ أَوْلَى النَّاسِ بِمَعْرِفَتِهَا النَّصَارَى، وَلَمَّا أَطْبَقُوا عَلَى إِنْكَارِهَا عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا كَانَ مَوْجُودًا الْبَتَّةَ.
Dördüncü Mesele: Hristiyanlar Mesîh'in -aleyhisselâm- beşikteki konuşmasını inkâr etmişler ve sözlerinin doğruluğuna şu delili getirmişlerdir: Onun beşikte konuşması işlerin en şaşırtıcısı ve en garibidir. Şüphe yok ki bu hadise vuku bulmuş olsaydı, sözleriyle kesin bilgi ve yakîn hasıl olan büyük bir topluluğun huzurunda vuku bulması gerekirdi; çünkü böylesi bir mucizenin bir iki kişiye tahsis edilmesi caiz değildir. Gayet harika bir hadise büyük bir topluluğun huzurunda gerçekleştiğinde ise onu nakletmeye yönelik arzuların tam olması kaçınılmazdır ve böylece o tevâtür derecesine ulaşır. Tevâtür derecesine ulaşan bir şeyin gizlenmesi ise imkânsızdır. Ayrıca öyle olsaydı, burada o gizleme imkânsız olurdu; çünkü Hristiyanlar onu sevgide aşırıya kaçarak onun bir ilâh olduğunu söyleyecek dereceye vardırmışlardır. Böyle olan birinin onun menkıbelerini ve faziletlerini gizlemeye çalışması imkânsızdır, bilakis belki de biri bin yapardı. Böylece sabit oldu ki şayet bu hadise mevcut olsaydı onu bilmeye en layık insanlar Hristiyanlar olurdu. Onlar bunu inkâr etmede ittifak ettiklerine göre anladık ki bu kesinlikle mevcut olmamıştır.
أَجَابَ الْمُتَكَلِّمُونَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، وَقَالُوا: إِنَّ كَلَامَ عِيسَى ﵇ فِي الْمَهْدِ إِنَّمَا كَانَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى بَرَاءَةِ حَالِ مَرْيَمَ ﵍ مِنَ الْفَاحِشَةِ، وَكَانَ الْحَاضِرُونَ جَمْعًا قَلِيلِينَ، فَالسَّامِعُونَ لِذَلِكَ الْكَلَامِ، كَانَ جَمْعًا قَلِيلًا، وَلَا يَبْعُدُ فِي مِثْلِهِ التَّوَاطُؤُ عَلَى الْإِخْفَاءِ، وَبِتَقْدِيرِ: أَنْ يَذْكُرُوا ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يُكَذِّبُونَهُمْ فِي ذَلِكَ وَيَنْسُبُونَهُمْ إِلَى الْبُهْتِ، فَهُمْ أَيْضًا قَدْ سَكَتُوا لِهَذِهِ الْعِلَّةِ فَلِأَجْلِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ بَقِيَ الْأَمْرُ مَكْتُومًا مَخْفِيًّا إِلَى أَنْ أَخْبَرَ اللَّهُ ﷾ مُحَمَّدًا ﷺ بِذَلِكَ، وَأَيْضًا فَلَيْسَ كُلُّ النَّصَارَى يُنْكِرُونَ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ نُقِلَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: لَمَّا قَرَأَ عَلَى النَّجَاشِيِّ/ سُورَةَ مَرْيَمَ، قَالَ النَّجَاشِيُّ: لَا تَفَاوُتَ بَيْنَ وَاقِعَةِ عِيسَى، وَبَيْنَ الْمَذْكُورِ فِي هَذَا الْكَلَامِ بِذَرَّةٍ.
Kelam âlimleri bu şüpheye cevap verip şöyle demişlerdir: Îsâ'nın -aleyhisselâm- beşikteki konuşması, ancak Meryem'in -aleyhasselâm- çirkin fiilden (zinadan) beri olduğuna delalet etmek içindi ve hazır bulunanlar az bir topluluk idi. Dolayısıyla o sözü işitenler az bir topluluktu ve böylesi bir durumda gizleme üzerine anlaşmaları uzak değildir. Bunu zikrettikleri varsayılsa bile, Yahudiler onları bu konuda yalanlıyor ve kendilerine iftira isnat ediyorlardı; bu yüzden onlar da bu illetten dolayı susmuşlardır. İşte bu sebeplerden ötürü bu mesele, Allah -azze ve celle- bunu Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- haber verinceye kadar gizli ve saklı kalmıştır. Ayrıca bütün Hristiyanlar da bunu inkâr etmemektedir; nitekim Ca'fer b. Ebî Tâlib'den nakledildiğine göre o, Necâşî'ye Meryem Sûresi'ni okuduğunda Necâşî şöyle demiştir: “Îsâ'nın hadisesi ile bu kelamda zikredilen arasında zerre kadar bir fark yoktur.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ الصَّالِحِينَ.
Sonra Teâlâ: { وَمِنَ الصَّالِحِينَ } “ve sâlihlerdendir” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: كَوْنُ عِيسَى كَلِمَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَوْنُهُ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكَوْنُهُ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَوْنُهُ مُكَلِّمًا لِلنَّاسِ فِي الْمَهْدِ، وَفِي الْكُهُولَةِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ أَعْظَمُ وَأَشْرَفُ مِنْ كَوْنِهِ صَالِحًا فَلِمَ خَتَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَوْصَافَ عِيسَى بِقَوْلِهِ وَمِنَ الصَّالِحِينَ؟.
Eğer: “Îsâ'nın Allah Teâlâ'dan bir kelime olması, dünyada ve ahirette itibarlı olması, Allah Teâlâ katında yakın kılınanlardan olması, beşikte ve yetişkinlikte insanlarla konuşması sıfatlarının her biri sâlih olmasından daha büyük ve daha şereflidir; o halde Allah Teâlâ Îsâ'nın vasıflarını niçin: { وَمِنَ الصَّالِحِينَ } ‘ve sâlihlerdendir’ kavliyle nihayete erdirmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّهُ لَا رُتْبَةَ أَعْظَمُ مِنْ كَوْنِ الْمَرْءِ صَالِحًا لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا وَيَكُونُ فِي جَمِيعِ الْأَفْعَالِ وَالتُّرُوكِ مُوَاظِبًا عَلَى النَّهْجِ الْأَصْلَحِ، وَالطَّرِيقِ الْأَكْمَلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَقَامَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ فِي
Deriz ki: Kişinin sâlih olmasından daha büyük bir mertebe yoktur; çünkü bir kimse ancak bütün fiillerinde ve terk edişlerinde en sâlih yola ve en kâmil tarza devamlı riayet ettiği takdirde sâlih olur. Bilinmektedir ki bu durum, dünyada ve dinde bütün makamları içine almaktadır.