رَبَّةُ مِحْرَابٍ إِذَا جِئْتُهَا ... لَمْ أَدْنُ حَتَّى أَرْتَقِيَ سُلَّمَا
Mihrap (köşk) sahibi bir güzeldir ki yanına vardığımda ... bir merdiven tırmanmadıkça [ona] yaklaşamam.
وَاحْتَجَّ الْأَصْمَعِيُّ عَلَى أَنَّ الْمِحْرَابَ هُوَ الْغُرْفَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ [ص: ٢١] وَالتَّسَوُّرُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ عُلُوٍّ، وَقِيلَ: الْمِحْرَابُ أَشْرَفُ الْمَجَالِسِ وَأَرْفَعُهَا، يُرْوَى أَنَّهَا لَمَّا صَارَتْ شَابَّةً بَنَى زَكَرِيَّا ﵇ لَهَا غُرْفَةً فِي الْمَسْجِدِ، وَجَعَلَ بَابَهَا فِي وَسَطِهِ لَا يُصْعَدُ إِلَيْهِ إِلَّا بِسُلَّمٍ، وَكَانَ إِذَا خَرَجَ أَغْلَقَ عَلَيْهَا سَبْعَةَ أَبْوَابٍ.
Asmaî, mihrabın yüksek oda (çardak/oda) olduğuna dair Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “Mihrabın duvarına tırmandıkları vakit” [Sâd 21] ayetiyle delil getirmiştir; zira duvardan aşmak (tesevvür) ancak yüksek bir yerden olur. Bir görüşe göre de: Mihrap meclislerin en şereflisi ve en yükseğidir. Rivayet edildiğine göre Meryem genç bir kız olunca Zekeriyyâ -aleyhisselâm- onun için mescitte bir oda inşa etti, kapısını da ortasında yaptı ki oraya ancak merdivenle çıkılıyordu; çıktığı zaman da üzerine yedi kapı kilitlerdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِكَرَامَةِ الْأَوْلِيَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنْ زَكَرِيَّاءَ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ: أَنَّى لَكِ هَذَا؟ قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَحُصُولُ ذَلِكَ الرِّزْقِ عِنْدَهَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ خَارِقًا لِلْعَادَةِ، أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ غَيْرُ خَارِقٍ لِلْعَادَةِ فَهُوَ بَاطِلٌ مِنْ خَمْسَةِ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَكُونُ حُصُولُ ذَلِكَ الرِّزْقِ عِنْدَ مَرْيَمَ دَلِيلًا عَلَى عُلُوِّ شَأْنِهَا وَشَرَفِ دَرَجَتِهَا وَامْتِيَازِهَا عَنْ سَائِرِ النَّاسِ بِتِلْكَ الْخَاصِّيَّةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ هَذَا الْمَعْنَى وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً وَالْقُرْآنُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ آيِسًا مِنَ الْوَلَدِ بِسَبَبِ شَيْخُوخَتِهِ وَشَيْخُوخَةِ زَوْجَتِهِ، فَلَمَّا رَأَى انْخِرَاقَ الْعَادَةِ فِي حَقِّ مَرْيَمَ طَمِعَ فِي حُصُولِ الْوَلَدِ فَيَسْتَقِيمُ قَوْلُهُ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ أَمَّا لَوْ كَانَ الَّذِي شَاهَدَهُ فِي حَقِّ مَرْيَمَ لَمْ يَكُنْ خَارِقًا لِلْعَادَةِ لَمْ تَكُنْ مُشَاهَدَةُ ذَلِكَ سَبَبًا لِطَمَعِهِ فِي انْخِرَاقِ الْعَادَةِ بِحُصُولِ الْوَلَدِ مِنَ الْمَرْأَةِ الشَّيْخَةِ الْعَاقِرِ الثَّالِثُ: أَنَّ التَّنَكُّرَ فِي قَوْلِهِ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ حَالِ ذَلِكَ الرِّزْقِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: رِزْقًا. أَيْ رِزْقٌ غَرِيبٌ عَجِيبٌ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يُفِيدُ الْغَرَضَ اللَّائِقَ لِسِيَاقِ هَذِهِ الْآيَةِ لَوْ كَانَ خَارِقًا لِلْعَادَةِ الرَّابِعُ: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩١] وَلَوْلَا أَنَّهُ ظَهَرَ عَلَيْهِمَا مِنَ الْخَوَارِقِ، وَإِلَّا لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ.
İkinci Mesele: Âlimlerimiz, evliyanın kerametinin doğruluğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Delil getirme yönü şudur: Allah Teâlâ, Zekeriyyâ'nın ne zaman Meryem'in yanına mihraba girdiyse yanında bir rızık bulduğunu ve: “Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]?” dediğini, onun da: “Bu Allah katındandır” dediğini haber vermiştir. Bu rızkın onun yanında bulunması ya harikulade (olağanüstü) bir durumdur ya da değildir. Eğer olağanüstü değildir dersek, bu beş yönden bâtıldır: Birincisi: Bu takdire göre bu rızkın Meryem'in yanında bulunması, onun şanının yüceliğine, derecesinin üstünlüğüne ve bu özellikle diğer insanlardan ayrıldığına delil olmaz; oysa ayetten muradın bu anlam olduğu bilinmektedir. İkincisi: O Teâlâ bu ayetten sonra: { هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua edip: Rabbim! Bana katından temiz bir nesil lütfet, dedi” buyurmuştur. Kur'an, onun hem kendisinin hem de eşinin yaşlılığı sebebiyle çocuktan ümidini kesmiş olduğuna delalet etmiştir. Meryem hakkında harikulade durumu görünce çocuk sahibi olma arzusuna kapılmıştır; böylece O'nun: { هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti” buyruğu yerli yerine oturur. Şayet Meryem hakkında müşahede ettiği şey harikulade olmasaydı, bunu görmesi, yaşlı ve kısır bir kadından çocuk sahibi olma şeklindeki harikulade bir duruma arzu duymasına sebep olmazdı. Üçüncüsü: { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “Yanında bir rızık buldu” buyruğundaki nekirelik (belirtisizlik), o rızkın durumunun büyüklüğüne delalet eder; sanki: “Rızık, yani garip ve acayip bir rızık” denilmiştir. Bu da ancak harikulade olduğu takdirde bu ayetin bağlamına uygun gayeyi ifade eder. Dördüncüsü: O Teâlâ'nın: { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Onu ve oğlunu âlemlere bir ibret kıldık” [Enbiyâ 91] buyurmuş olmasıdır. İkisinde harikulade haller zuhur etmemiş olsaydı bu doğru olmazdı.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ لَهَا وَلَدًا مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ؟
Eğer: “Bundan muradın, Allah Teâlâ'nın ona bir erkek olmaksızın çocuk yaratmış olmasıdır denilmesi niçin caiz olmasın?” denilirse,
قُلْنَا: لَيْسَ هَذَا بِآيَةٍ، بَلْ يَحْتَاجُ تَصْحِيحُهُ إِلَى آيَةٍ، فَكَيْفَ نَحْمِلُ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ، بَلِ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى صِدْقِهَا وَطَهَارَتِهَا، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِظُهُورِ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ عَلَى يَدِهَا كَمَا ظَهَرَتْ عَلَى يَدِ وَلَدِهَا عِيسَى ﵇ الْخَامِسُ: مَا تَوَاتَرَتِ الرِّوَايَاتُ بِهِ أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ كَانَ يَجِدُ عِنْدَهَا فَاكِهَةَ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ، وَفَاكِهَةَ الصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ، فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي ظَهَرَ فِي حَقِّ مَرْيَمَ ﵍ كَانَ فِعْلًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ، فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ مُعْجِزَةً لِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ أَوْ مَا كَانَ كَذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ النَّبِيَّ الْمَوْجُودَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ هُوَ زَكَرِيَّا ﵇، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً لَهُ لَكَانَ هُوَ عَالِمًا بِحَالِهِ وَشَأْنِهِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَشْتَبِهَ أَمْرُهُ عَلَيْهِ وَأَنْ لَا يَقُولَ لِمَرْيَمَ أَنَّى لَكِ هَذَا وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تعالى: هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ لَمَّا سَأَلَهَا عَنْ أَمْرِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ ثُمَّ إِنَّهَا ذَكَرَتْ لَهُ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهُنَالِكَ طَمِعَ فِي انْخِرَاقِ الْعَادَةِ فِي حُصُولِ الْوَلَدِ مِنَ/ الْمَرْأَةِ الْعَقِيمَةِ الشَّيْخَةِ الْعَاقِرِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا وقف على تلك الأحوال إِلَّا بِإِخْبَارِ مَرْيَمَ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الْخَوَارِقَ مَا كَانَتْ مُعْجِزَةً لِزَكَرِيَّا ﵇ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا كَانَتْ كَرَامَةً لِعِيسَى ﵇، أَوْ كَانَتْ كَرَامَةً لِمَرْيَمَ ﵍، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ، فَهَذَا هُوَ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُقُوعِ كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ.
Biz deriz ki: Bu kendi başına [harici] bir ayet (mucize) değildir, bilakis bunun doğrulanması bir ayete (delile) muhtaçtır; öyleyse ayet buna nasıl hamledilebilir? Bilakis ayetten murat, onun doğruluğuna ve iffetine delalet eden şeydir; bu da ancak çocuğu İsa'nın -aleyhisselâm- elinde zuhur ettiği gibi onun elinde de harikulade hallerin zuhur etmesiyle olur. Beşincisi: Rivayetlerin tevatür derecesinde bildirdiğine göre Zekeriyyâ -aleyhisselâm- onun yanında kışın yaz meyvesi, yazın da kış meyvesi bulurdu. Böylece Meryem -aleyhassalâm- hakkında zuhur eden şeyin harikulade bir fiil olduğu sabit oldu. O halde deriz ki: Ya bunun peygamberlerden biri için bir mucize olduğu söylenecek ya da öyle olmadığı söylenecektir. Birincisi bâtıldır; zira o zamanda mevcut olan peygamber Zekeriyyâ'dır -aleyhisselâm-. Şayet bu onun bir mucizesi olsaydı onun durumunu ve mahiyetini bilirdi; dolayısıyla meselenin ona kapalı kalmaması ve Meryem'e: { أَنَّى لَكِ هَذَا } “Bu sana nereden [geldi]?” dememesi gerekirdi. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti” buyruğu da hissettirmektedir ki o, Meryem'e o şeylerin durumunu sorduğunda ve Meryem de ona bunun Allah katından olduğunu belirttiğinde, işte o vakit yaşlı, kısır ve döl tutmayan bir kadından çocuk sahibi olma hususundaki harikuladeliğe arzu duymuştur. Bu da göstermektedir ki o, bu durumlara ancak Meryem'in bildirmesiyle vâkıf olmuştur. Mesele böyle olunca, bu harikulade hallerin Zekeriyyâ -aleyhisselâm- için bir mucize olmadığı sabit olmuştur. Geriye ya bunun İsa -aleyhisselâm- için bir keramet (irhas) olduğu ya da Meryem -aleyhassalâm- için bir keramet olduğu söylenmesi kalır. Her iki takdirde de maksat hâsıl olmuştur. İşte bu ayetle evliyanın kerametlerinin vukuuna delil getirmenin yönü budur.
اعْتَرَضَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ وَقَالَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ تِلْكَ الْخَوَارِقَ كَانَتْ مِنْ مُعْجِزَاتِ زَكَرِيَّا ﵇، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ دَعَا لَهَا عَلَى الْإِجْمَالِ أَنْ يُوَصِّلَ اللَّهُ إِلَيْهَا رِزْقًا، وأنه ربما
Ebû Ali el-Cübbâî itiraz edip şöyle demiştir: Bu harikulade hallerin Zekeriyyâ'nın -aleyhisselâm- mucizelerinden olduğu niçin söylenemez olsun? Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Zekeriyyâ -aleyhisselâm-, Allah'ın ona bir rızık ulaştırması için genel olarak dua etmiştir ve muhtemelen
كَانَ غَافِلًا عَنْ تَفَاصِيلِ مَا يَأْتِيهَا مِنَ الْأَرْزَاقِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا رَأَى شَيْئًا بِعَيْنِهِ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ قَالَ لَهَا أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يُعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَظْهَرَ بِدُعَائِهِ تِلْكَ الْمُعْجِزَةَ وَالثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ زَكَرِيَّا يُشَاهِدُ عِنْدَ مَرْيَمَ رِزْقًا مُعْتَادًا إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يَأْتِيهَا مِنَ السَّمَاءِ، وَكَانَ زَكَرِيَّا يَسْأَلُهَا عَنْ ذَلِكَ حَذَرًا مِنْ أَنْ يَكُونَ يَأْتِيهَا مِنْ عِنْدِ إِنْسَانٍ يَبْعَثُهُ إِلَيْهَا، فَقَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا مِنْ عِنْدِ غَيْرِهِ.
Allah Teâlâ katından ona gelen rızıkların ayrıntılarından habersizdi. Belirli bir vakitte bizzat bir şey görünce ona: { أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Bu sana nereden [geldi]? O da: Bu Allah katındandır, dedi”. İşte o zaman Allah Teâlâ'nın kendi duası sebebiyle o mucizeyi izhar ettiği anlaşılır. İkincisi: Zekeriyyâ'nın Meryem'in yanında mutad (alışılagelmiş) bir rızık görmüş olması muhtemeldir; ne var ki bu rızık ona gökten geliyordu. Zekeriyyâ da bu rızkın ona bir insan tarafından gönderilmiş olmasından sakınarak bunu ona sormuştu; o da: “Bu başkasından değil, Allah katındandır” demiştir.
الْمَقَامُ الثَّانِي: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ كَانَ قَدْ ظَهَرَ عَلَى مَرْيَمَ شَيْءٌ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ، بَلْ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ قَدْ سَبَّبَ لَهَا رِزْقًا عَلَى أَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَرْغَبُونَ فِي الْإِنْفَاقِ عَلَى الزَّاهِدَاتِ الْعَابِدَاتِ، فَكَانَ زَكَرِيَّا ﵇ إِذَا رَأَى شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ خَافَ أَنَّهُ رُبَّمَا أَتَاهَا ذَلِكَ الرِّزْقُ مِنْ وَجْهٍ لَا يَنْبَغِي، فَكَانَ يَسْأَلُهَا عَنْ كَيْفِيَّةِ الْحَالِ، هَذَا مَجْمُوعُ مَا قَالَهُ الْجُبَّائِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» وَهُوَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ مُعْجِزًا لِزَكَرِيَّا ﵇ كَانَ مَأْذُونًا لَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى فِي طَلَبِ ذَلِكَ، وَمَتَى كَانَ مَأْذُونًا فِي ذَلِكَ الطَّلَبِ كَانَ عَالِمًا قَطْعًا بِأَنَّهُ يَحْصُلُ، وَإِذَا عَلِمَ ذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَطْلُبَ مِنْهَا كَيْفِيَّةَ الْحَالِ، وَلَمْ يَبْقَ أَيْضًا لِقَوْلِهِ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ فَائِدَةٌ، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ بِعَيْنِهِ عَنِ الْوَجْهِ الثاني.
İkinci Makam: Biz Meryem'de harikulade şeylerden bir şeyin zuhur ettiğini kabul etmiyoruz; bilakis ayetin anlamı şudur: Allah Teâlâ, zahit ve abid kadınlara infak etmeye rağbet eden müminlerin elleriyle ona bir rızık nasip etmişti. Zekeriyyâ -aleyhisselâm- bunlardan bir şey gördüğünde, o rızkın ona belki de uygunsuz bir yoldan gelmiş olabileceğinden korkuyor, bu yüzden ona durumun keyfiyetini soruyordu. İşte Cübbâî'nin “Tefsir”inde söylediklerinin özeti budur ve son derece zayıftır. Çünkü eğer bu Zekeriyyâ -aleyhisselâm- için bir mucize olsaydı, bunu istemesi hususunda Allah Teâlâ tarafından kendisine izin verilmiş olurdu. O talepte izinli olduğu zaman da onun kesinlikle gerçekleşeceğini bilirdi; bunu bildiğinde ise durumun keyfiyetini ona sorması imkânsız olurdu. Ayrıca: { هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti” buyruğunun da bir faydası (anlamı) kalmazdı. İkinci veche verilen cevap da aynen budur.
وأما سؤاله الثالث ففي غاية الركالة لِأَنَّ هَذَا التَّقْدِيرَ لَا يَبْقَى فِيهِ وَجْهُ اخْتِصَاصٍ لِمَرْيَمَ بِمِثْلِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، وَأَيْضًا فَإِنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ احْتِمَالٌ أَنَّهُ رُبَّمَا أَتَاهَا هَذَا الرِّزْقُ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي لَا يَنْبَغِي فَبِمُجَرَّدِ إِخْبَارِهَا كَيْفَ يُعْقَلُ زَوَالُ تِلْكَ التُّهْمَةِ فَعَلِمْنَا سُقُوطَ هَذِهِ الْأَسْئِلَةِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
Onun üçüncü sorusuna (iddiasına) gelince, bu son derece tutarsızdır (çürüktür). Çünkü bu takdirde Meryem için böyle bir hadisede hiçbir hususiyet (ayrıcalık) kalmaz. Ayrıca şayet kalbinde bu rızkın ona uygunsuz bir yoldan gelmiş olabileceği ihtimali varsa, sadece Meryem'in haber vermesiyle bu töhmetin ortadan kalkması nasıl akla uygun olabilir? Böylece bu soruların (itirazların) geçersizliğini anlamış olduk. Başarı Allah'tandır.
أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى امْتِنَاعِ الْكَرَامَاتِ بِأَنَّهَا دَلَالَاتُ صِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ، وَدَلِيلُ النُّبُوَّةِ لَا يُوجَدُ مَعَ غَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا أَنَّ الْفِعْلَ الْمُحْكَمَ لَمَّا كَانَ دَلِيلًا عَلَى الْعِلْمِ لَا جَرَمَ لَا يُوجَدُ فِي حَقِّ غَيْرِ الْعَالِمِ.
Mutezile ise kerametlerin imkânsızlığına dair şöyle delil getirmiştir: Kerametler peygamberlerin doğruluğunun delilleridir ve peygamberlik delili peygamberlerin gayrısında bulunmaz; tıpkı muhkem fiilin ilme delil olması hasebiyle şüphesiz âlim olmayanın hakkında bulunamayacağı gibi.
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ ظُهُورَ الْفِعْلِ الْخَارِقِ لِلْعَادَةِ دَلِيلٌ عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي، فَإِنِ ادَّعَى صَاحِبُهُ النُّبُوَّةَ فَذَاكَ الْفِعْلُ الْخَارِقُ لِلْعَادَةِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ نَبِيًّا، وَإِنِ ادَّعَى الْوِلَايَةَ فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ وَلِيًّا وَالثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمُ: الْأَنْبِيَاءُ مَأْمُورُونَ بِإِظْهَارِهَا، وَالْأَوْلِيَاءُ مَأْمُورُونَ/ بِإِخْفَائِهَا وَالثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ يَدَّعِي الْمُعْجِزَ وَيَقْطَعُ بِهِ، وَالْوَلِيُّ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقْطَعَ بِهِ وَالرَّابِعُ: أَنَّ الْمُعْجِزَةَ يَجِبُ انْفِكَاكُهَا عَنِ الْمُعَارَضَةِ، وَالْكَرَامَةُ لَا يَجِبُ انْفِكَاكُهَا عَنِ الْمُعَارَضَةِ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Harikulade fiilin zuhuru, iddia sahibinin doğruluğuna delildir. Şayet sahibi peygamberlik iddia etmişse o harikulade fiil onun peygamber olduğuna delalet eder; şayet velilik iddia etmişse bu da onun veli olduğuna delalet eder. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Peygamberler onu açığa vurmakla emrolunmuşlardır; evliya ise onu gizlemekle emrolunmuşlardır. Üçüncüsü: Peygamber mucize iddiasında bulunur ve onda kesinlik belirtir; veli ise onda kesinlik belirtemez. Dördüncüsü: Mucizenin muarazadan (benzerinin getirilmesinden) beri olması vaciptir; kerametin ise muarazadan beri olması vacip değildir. İşte bu babdaki sözün tamamı budur. Başarı Allah'tandır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ مَرْيَمَ ﵍: إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ فَهَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِ مَرْيَمَ، وَأَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ ﷾، وَقَوْلُهُ بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ بِغَيْرِ تَقْدِيرٍ لِكَثْرَتِهِ، أَوْ مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ سَأَلَهَا عَلَى سَبِيلٍ يُنَاسِبُ حُصُولَهَا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ [الطَّلَاقِ: ٣] وَهَاهُنَا آخِرُ الكلام في قصة حنة.
Sonra Allah Teâlâ, Meryem'den -aleyhassalâm- naklen: { إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir” buyurmuştur. Bunun Meryem'in sözlerinin bir parçası olması da, Allah Teâlâ'nın sözü olması da muhtemeldir. O'nun: { بِغَيْرِ حِسابٍ } “Hesapsız” buyruğu; çokluğundan ötürü bir ölçü olmaksızın yahut hâsıl olmasına uygun bir yolla talep ettiği bir istek olmaksızın demektir. Bu, O'nun: { وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } “Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” [Talâk 3] buyruğu gibidir. İşte Hanne kıssasındaki sözün sonu burasıdır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٣٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 38]
هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨)
{ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua edip: Rabbim! Bana katından temiz bir nesil lütfet; şüphesiz Sen duayı hakkıyla işitensin, dedi.” (38)
القصة الثانية واقعة زكريا ﵇
İkinci Kıssa: Zekeriyyâ'nın -aleyhisselâm- Hadisesi
[في قوله تعالى هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti” buyruğu hakkında] ve ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَنَا: ثُمَّ، وَهُنَاكَ، وَهُنَالِكَ، يُسْتَعْمَلُ فِي الْمَكَانِ، وَلَفْظَةُ: عِنْدَ، وَحِينَ يُسْتَعْمَلَانِ فِي الزَّمَانِ، قَالَ تَعَالَى: فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١١٩] وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَكَانِ الذي كانوا فيه، وقال تعالى: إِذا أُلْقُوا مِنْها مَكاناً ضَيِّقاً مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً [الْفُرْقَانِ: ١٣] أَيْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ الضَّيِّقِ، ثُمَّ قَدْ يُسْتَعْمَلُ لَفْظَةُ هُنالِكَ فِي الزَّمَانِ أَيْضًا، قَالَ تَعَالَى: هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ [الْكَهْفِ: ٤٤] فَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْحَالِ وَالزَّمَانِ.
Birinci Mesele: Bil ki bizim (ثُمَّ / sümme), (هُنَاكَ / hünâke) ve (هُنَالِكَ / hünâlike) sözlerimiz mekân için kullanılır; (عِنْدَ / inde) ve (حِينَ / hîne) lafızları ise zaman için kullanılır. Allah Teâlâ: { فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ } “İşte orada mağlup oldular ve küçük düşerek geri döndüler” [A'râf 119] buyurmuştur ki bu, bulundukları mekâna işarettir. Ve Allah Teâlâ: { إِذا أُلْقُوا مِنْها مَكاناً ضَيِّقاً مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً } “Birbirlerine bağlı olarak oranın daracık bir yerine atıldıkları zaman orada helâk olmayı çağırırlar” [Furkân 13] buyurmuştur; yani o dar mekânda demektir. Sonra { هُنالِكَ } lafzı bazen zaman için de kullanılır; Allah Teâlâ: { هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ } “İşte orada (o durumda) yardım ve hükümranlık yalnız hak olan Allah'a aittir” [Kehf 44] buyurmuştur ki bu, duruma ve zamana işarettir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمَكَانِ فَهُوَ جَائِزٌ، أَيْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي كَانَ قَاعِدًا فِيهِ عِنْدَ مَرْيَمَ ﵍، وَشَاهَدَ تِلْكَ الْكَرَامَاتِ دَعَا رَبَّهُ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الزَّمَانِ فَهُوَ أَيْضًا جَائِزٌ، يَعْنِي فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ دَعَا رَبَّهُ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti” buyruğunu şayet mekâna hamledersek bu caizdir; yani Meryem'in -aleyhassalâm- yanında oturduğu ve o kerametleri müşahede ettiği o mekânda Rabbine dua etti [demektir]. Şayet zamana hamledersek bu da caizdir; yani o vakitte Rabbine dua etti demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ هُنالِكَ دَعا يَقْتَضِي أَنَّهُ دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ عِنْدَ أَمْرٍ عَرَفَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَهُ تَعَلُّقٌ بِهَذَا الدُّعَاءِ، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ، وَالْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْعُلَمَاءِ الْمُحَقِّقِينَ وَالْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: هُوَ أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ رَأَى عِنْدَ مَرْيَمَ مِنْ فَاكِهَةِ الصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ، وَمِنْ فَاكِهَةِ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ، فَلَمَّا رَأَى خَوَارِقَ الْعَادَاتِ عِنْدَهَا، طَمِعَ فِي أَنْ يَخْرِقَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّهِ أَيْضًا فَيَرْزُقَهُ الْوَلَدَ/ مِنَ الزَّوْجَةِ الشَّيْخَةِ الْعَاقِرِ.
İkinci Mesele: Bil ki O'nun: { هُنالِكَ دَعا } “Orada dua etti” buyruğu, onun bu duayı o vakitte öğrendiği ve bu duayla ilgisi bulunan bir husus üzerine yaptığını iktiza eder. Bunda ihtilaf etmişlerdir; muhakkik âlimlerin ve müfessirlerin büyük çoğunluğu şöyle demiştir: Bu [husus], Zekeriyyâ'nın -aleyhisselâm- Meryem'in yanında kışın yaz meyvesinden, yazın da kış meyvesinden görmüş olmasıdır. Onun yanında harikulade halleri görünce, Allah Teâlâ'nın kendisi hakkında da harikuladelik yaratıp yaşlı ve kısır eşinden bir çocuk lütfetmesini arzu etmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ كَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ، وَإِرْهَاصَاتِ الْأَنْبِيَاءِ قَالُوا: إِنَّ زَكَرِيَّا ﵇ لَمَّا رَأَى آثَارَ الصَّلَاحِ وَالْعَفَافِ وَالتَّقْوَى مُجْتَمِعَةً فِي حَقِّ مَرْيَمَ ﵍ اشْتَهَى الْوَلَدَ وَتَمَنَّاهُ فَدَعَا عِنْدَ ذَلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ حُصُولَ الزُّهْدِ وَالْعَفَافِ وَالسِّيرَةِ الْمُرْضِيَّةِ لَا يَدُلُّ عَلَى انْخِرَاقِ الْعَادَاتِ، فَرُؤْيَةُ ذَلِكَ لَا يَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى طَلَبِ مَا يَخْرِقُ الْعَادَةَ، وَأَمَّا رُؤْيَةُ مَا يَخْرِقُ الْعَادَةَ قَدْ يُطْمِعُهُ فِي أَنْ يَطْلُبَ أَيْضًا فِعْلًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ حُدُوثَ الْوَلَدِ مِنَ الشَّيْخِ الْهَرَمِ، وَالزَّوْجَةِ الْعَاقِرِ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ، فَكَانَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَوْلَى.
İkinci görüş: Evliyanın kerametlerini ve peygamberlerin irhaslarını inkâr eden Mutezile'nin görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Zekeriyyâ -aleyhisselâm-, salâh, iffet ve takva alametlerinin Meryem -aleyhassalâm- hakkında bir arada toplandığını görünce çocuk arzulamış ve onu temenni etmiş, bunun üzerine de dua etmiştir. Bil ki birinci görüş daha evladır. Zira zühdün, iffetin ve beğenilen ahlakın hâsıl olması harikulade hallere delalet etmez; dolayısıyla bunu görmek insanı harikulade olan bir şeyi talep etmeye sevk etmez. Harikulade bir şeyi görmek ise onu yine harikulade bir fiili talep etme arzusuna sevk edebilir. Pir-i fani bir ihtiyardan ve kısır bir kadından çocuğun meydana gelmesinin harikulade hallerden olduğu ise malumdur; bu sebeple sözü bu veche hamletmek daha evladır.
فَإِنْ قِيلَ: إِنْ قُلْتُمْ إِنَّ زَكَرِيَّا ﵇ مَا كَانَ يَعْلَمُ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى خَرْقِ العادات إلا عند ما شَاهَدَ تِلْكَ الْكَرَامَاتِ عِنْدَ مَرْيَمَ ﵍ كَانَ فِي هَذَا نِسْبَةَ الشَّكِّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى زَكَرِيَّا ﵇.
Eğer şöyle denilirse: “Şayet Zekeriyyâ -aleyhisselâm-, Meryem'in -aleyhassalâm- yanında o kerametleri müşahede edinceye kadar Allah Teâlâ'nın harikulade halleri yaratmaya olan kudretini bilmiyordu derseniz, bunda Zekeriyyâ'ya -aleyhisselâm- Allah Teâlâ'nın kudreti hususunda şüphe nispet etmek vardır.
فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِقُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى ذلك لمن تَكُنْ مُشَاهَدَةُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ سَبَبًا لِزِيَادَةِ عِلْمِهِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمْ يَكُنْ لِمُشَاهَدَةِ تِلْكَ الْكَرَامَاتِ أَثَرٌ فِي ذَلِكَ، فَلَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ هُنَالِكَ أَثَرٌ.
Eğer: ‘O, Allah'ın buna kudreti olduğunu biliyordu’ dersek, o şeyleri müşahede etmesi onun Allah Teâlâ'nın kudretine dair ilminin artmasına sebep olmamıştır; dolayısıyla o kerametleri müşahede etmenin bunda bir etkisi olmamıştır; bu durumda O'nun ‘orada’ buyruğunun bir etkisi kalmaz.”
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ عَالِمًا بِالْجَوَازِ، فَأَمَّا أَنَّهُ هَلْ يَقَعُ أَمْ لَا فَلَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهِ، فَلَمَّا شَاهَدَ عَلِمَ أَنَّهُ إِذَا وَقَعَ كَرَامَةٌ لِوَلِيٍّ، فَبِأَنْ يَجُوزَ وُقُوعُ مُعْجِزَةٍ لِنَبِيٍّ كَانَ أَوْلَى، فَلَا جَرَمَ قَوِيَ طَمَعُهُ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ تِلْكَ الْكَرَامَاتِ.
Cevap: O, bundan önce [bunun aklen] caiz olduğunu biliyordu; fakat vuku bulup bulmayacağını bilmiyordu. Müşahede edince bildi ki bir veli için keramet vaki oluyorsa, bir peygamber için mucizenin vuku bulması evleviyetle caiz olur; nitekim o kerametleri müşahede edince arzusu kuvvetlenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّ دُعَاءَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْإِذْنِ، لِاحْتِمَالِ أَنْ لَا تَكُونَ الْإِجَابَةُ مَصْلَحَةً، فَحِينَئِذٍ تَصِيرُ دَعْوَتُهُ مَرْدُودَةً، وَذَلِكَ نُقْصَانٌ فِي مَنْصِبِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، هَكَذَا قَالَهُ الْمُتَكَلِّمُونَ، وَعِنْدِي فِيهِ بَحْثٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَذِنَ فِي الدُّعَاءِ مُطْلَقًا، وَبَيَّنَ أَنَّهُ تَارَةً يُجِيبُ وَأُخْرَى لَا يُجِيبُ، فَلِلرَّسُولِ أَنْ يَدْعُوَ كُلَّمَا شَاءَ وَأَرَادَ مِمَّا لَا يَكُونُ مَعْصِيَةً، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى تَارَةً يُجِيبُ وَأُخْرَى لَا يُجِيبُ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ نُقْصَانًا بِمَنْصِبِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لِأَنَّهُمْ عَلَى بَابِ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى سَائِلُونَ فَإِنْ أَجَابَهُمْ فَبِفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ وَإِنْ لَمْ يُجِبْهُمْ فَمِنَ الْمَخْلُوقِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ مَنْصِبٌ عَلَى بَابِ الْخَالِقِ.
Üçüncü Mesele: Peygamberlerin ve resullerin -aleyhimussalâtü vesselâm- duası ancak izin verildikten sonra olur; zira icabetin bir maslahat olmaması ihtimali vardır, bu durumda onun duası reddedilmiş olur ve bu da peygamberlerin -aleyhimussalâtü vesselâm- makamında bir noksanlıktır. Kelamcılar böyle söylemiştir. Bana göre ise bu hususta bir tartışma (farklı bir mütalaa) vardır; çünkü O Teâlâ duaya mutlak olarak izin vermiş, bazen icabet edip bazen icabet etmeyeceğini açıklamıştır. Dolayısıyla resulün masiyet (günah) olmayan şeylerden dilediği ve istediği her zaman dua etme hakkı vardır. Sonra O Teâlâ bazen icabet eder, bazen icabet etmez; bu da peygamberlerin -aleyhimussalâtü vesselâm- makamı için bir noksanlık teşkil etmez; çünkü onlar Allah Teâlâ'nın rahmet kapısında birer isteyicidirler. Eğer onlara icabet ederse bu O'nun lütfu ve ihsanıyladır; eğer icabet etmezse, Yaratıcı'nın kapısında mahlûk kimdir ki bir makamı olsun!
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ زَكَرِيَّا ﵇: هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın Zekeriyyâ'dan -aleyhisselâm- naklen: { هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Bana katından temiz bir nesil lütfet” buyruğuna gelince, bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمَّا الْكَلَامُ فِي لَفْظَةِ (لَدُنْ) فَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْكَهْفِ وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِ هَاهُنَا أَنَّ حُصُولَ الْوَلَدِ فِي الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ لَهُ أَسْبَابٌ مَخْصُوصَةٌ فَلَمَّا طَلَبَ الْوَلَدَ مَعَ فُقْدَانِ تِلْكَ الْأَسْبَابِ كَانَ الْمَعْنَى: أُرِيدُ مِنْكَ إِلَهِي أَنْ تَعْزِلَ الْأَسْبَابَ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ وَأَنْ تُحْدِثَ هَذَا الْوَلَدَ بِمَحْضِ قُدْرَتِكَ مِنْ غَيْرِ تَوَسُّطِ شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الأسباب.
Birinci Mesele: (لَدُنْ / ledün) lafzı hakkındaki açıklama Kehf Suresi'nde gelecektir. Burada zikredilmesindeki fayda şudur: Örf ve adette çocuk sahibi olmanın özel sebepleri vardır. O bu sebeplerin yokluğuna rağmen çocuk isteyince anlam şöyle olmuştur: İlâhım! Senden bu hadisede sebepleri devre dışı bırakmanı ve bu sebeplerden hiçbirinin vasıtası olmaksızın sırf kudretinle bu çocuğu var etmeni istiyorum.
المسألة الثانية: لذرية النَّسْلُ، وَهُوَ لَفْظٌ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ، وَالْجَمْعِ، وَالذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، وَالْمُرَادُ مِنْهُ هَاهُنَا: وَلَدٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا [مَرْيَمَ: ٥] قَالَ الْفَرَّاءُ: وَأَنَّثَ طَيِّبَةً لِتَأْنِيثِ الذُّرِّيَّةِ فِي الظَّاهِرِ، فَالتَّأْنِيثُ وَالتَّذْكِيرُ تَارَةً يَجِيءُ عَلَى اللَّفْظِ، وَتَارَةً عَلَى الْمَعْنَى، وَهَذَا إِنَّمَا نَقُولُهُ فِي أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ، أَمَّا فِي أَسْمَاءِ الْأَعْلَامِ فَلَا، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ جَاءَتْ طَلْحَةُ، لِأَنَّ أَسْمَاءَ الْأَعْلَامِ لَا تُفِيدُ إِلَّا ذَلِكَ الشَّخْصَ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الشَّخْصُ مُذَكَّرًا لَمْ يَجُزْ فِيهَا إِلَّا التَّذْكِيرُ.
İkinci Mesele: Zürriyet (الذُّرِّيَّةُ), nesil demektir; tekil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılan bir lafızdır. Burada ondan murat tek bir çocuktur; bu da O'nun: { فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا } “Bana katından bir veli (çocuk) lütfet” [Meryem 5] buyruğu gibidir. Ferrâ şöyle demiştir: Zürriyet lafzının zahirdeki müennesliğinden ötürü { طَيِّبَةً } lafzını müennes kılmıştır; nitekim müenneslik ve müzekkerlik bazen lafza göre, bazen de manaya göre gelir. Biz bunu ancak cins isimlerinde söyleriz; özel isimlerde ise [böyle] değildir. Zira (جَاءَتْ طَلْحَةُ / Câet Talhatü) denilmesi caiz olmaz; çünkü özel isimler sadece o şahsı ifade eder, o şahıs müzekker olduğu zaman da onda ancak müzekkerlik caiz olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَسْمَعَ صَوْتَ الدُّعَاءِ فَذَلِكَ مَعْلُومٌ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يُجِيبَ دُعَاءَهُ وَلَا يُخَيِّبَ رَجَاءَهُ، وَهُوَ كَقَوْلِ الْمُصَلِّينَ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، يُرِيدُونَ قَبِلَ حَمْدَ مَنْ حَمِدَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذَا مُتَأَكِّدٌ بِمَا قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ زَكَرِيَّا ﵇ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ وَلَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا [مريم: ٤]
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ } “Şüphesiz Sen duayı hakkıyla işitensin” buyruğundan murat, duanın sesini işitmesi değildir; zira bu malumdur. Bilakis ondan murat, onun duasına icabet etmesi ve ümidini boşa çıkarmamasıdır. Bu, namaz kılanların: “Semiallâhu limen hamideh (Allah kendisine hamdedeni işitti)” sözü gibidir; [bununla] müminlerden hamdedenin hamdini kabul ettiğini kastederler. Bu husus, Allah Teâlâ'nın Meryem Suresi'nde Zekeriyyâ'dan -aleyhisselâm- naklen: { وَلَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا } “Rabbim! Sana dua etmekle hiçbir zaman mutsuz (mahrum) olmadım” [Meryem 4] buyurmasıyla teyit edilmektedir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 39-40]
فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ (٤٠)
{ فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ (٤٠) } “O mihrapta durup namaz kılarken melekler ona: ‘Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hâkim ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeliyor’ diye seslendiler. (39) [Zekeriyyâ]: ‘Rabbim! Ben iyice yaşlanmış, karım da kısırken benim nasıl oğlum olabilir?’ dedi. [Melek]: ‘Öyle de olsa Allah dilediğini yapar’ dedi. (40)”
[في قوله تعالى فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ] وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Allah Teâlâ'nın: { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } “Melekler ona seslendiler” buyruğu hakkında] ve bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: فَنَادَاهُ الْمَلَائِكَةُ، عَلَى التَّذْكِيرِ وَالْإِمَالَةِ، وَالْبَاقُونَ عَلَى التَّأْنِيثِ عَلَى اللَّفْظِ، وَقِيلَ: مَنْ ذَكَّرَ فَلِأَنَّ الْفِعْلَ قَبْلَ الِاسْمِ، وَمَنْ أَنَّثَ فَلِأَنَّ الْفِعْلَ لِلْمَلَائِكَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ الْمِحْرَابَ بِالْإِمَالَةِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّفْخِيمِ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: فَنَادَاهُ جِبْرِيلُ.
Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, müzekkerlik ve imâle ile (فَنَادَاهُ الْمَلَائِكَةُ) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise lafza göre müenneslikle okumuşlardır. Şöyle denilmiştir: Müzekker kılan kimse, fiil isimden önce geldiği için böyle okumuştur; müennes kılan ise fiil meleklere ait olduğu için böyle okumuştur. İbn Âmir { الْمِحْرابَ } lafzını imâle ile okumuş, diğerleri ise tefhim (kalın/düz) ile okumuşlardır. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: (فَنَادَاهُ جِبْرِيلُ / Cebrail ona seslendi) şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النِّدَاءَ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا فِي التَّشْرِيفِ أَعْظَمُ، فَإِنْ دَلَّ دَلِيلٌ مُنْفَصِلٌ أَنَّ الْمُنَادِيَ كَانَ جِبْرِيلَ ﵇ فَقَطْ صِرْنَا إِلَيْهِ. وَحَمَلْنَا هَذَا اللَّفْظَ عَلَى التَّأْوِيلِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ:
İkinci Mesele: Lafzın zahiri, nidanın meleklerden olduğuna delalet etmektedir ve şüphe yok ki bu şereflendirme bakımından daha büyüktür. Şayet seslenenin sadece Cebrail -aleyhisselâm- olduğuna dair munfasıl (ayrı) bir delil bulunursa ona başvururuz ve bu lafzı teville yorumlarız; zira şöyle denilir:
فُلَانٌ يَأْكُلُ الْأَطْعِمَةَ الطَّيِّبَةَ، وَيَلْبَسُ الثِّيَابَ النَّفِيسَةَ، أَيْ يَأْكُلُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ، وَيَلْبَسُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ، مَعَ أَنَّ الْمَعْلُومَ أَنَّهُ لَمْ يَأْكُلْ جَمِيعَ الْأَطْعِمَةِ، وَلَمْ يَلْبَسْ جَمِيعَ الْأَثْوَابِ، فَكَذَا هَاهُنَا، وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٣] وَهُمْ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ/ إِنَّ النَّاسَ: يَعْنِي أَبَا سُفْيَانَ، قَالَ الْمُفَضَّلُ بْنُ سَلَمَةَ: إِذَا كَانَ الْقَائِلُ رَئِيسًا جَازَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِالْجَمْعِ لِاجْتِمَاعِ أَصْحَابِهِ مَعَهُ، فَلَمَّا كَانَ جِبْرِيلُ رَئِيسَ الْمَلَائِكَةِ، وَقَلَّمَا يُبْعَثُ إِلَّا وَمَعَهُ جَمْعٌ صَحَّ ذَلِكَ.
“Filanca lezzetli yemekleri yer, kıymetli elbiseleri giyer” denilir; yani bu cinsten yer ve bu cinsten giyer demektir; oysa bilinmektedir ki o bütün yemekleri yememiş ve bütün elbiseleri giymemiştir. İşte burada da böyledir. Kur'an'daki benzeri: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “O kimseler ki insanlar onlara [şöyle] dedi...” [Âl-i İmrân 173] ayetidir; onlar (insanlar) Nuaym b. Mes'ûd'dur. { إِنَّ النَّاسَ } “İnsanlar [toplandı]” sözüyle de Ebû Süfyân kastedilmektedir. Mufaddal b. Seleme şöyle demiştir: Sözü söyleyen kişi bir reis olduğunda, maiyeti kendisiyle beraber toplandığı için ondan çoğul sığasıyla haber verilmesi caizdir. Cebrail meleklerin reisi olduğundan ve beraberinde bir topluluk olmaksızın pek az gönderildiğinden bu doğru olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ مَشْرُوعَةً فِي دِينِهِمْ، وَالْمِحْرَابُ قَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَاهُ.
O'nun: { وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ } “O mihrapta durup namaz kılarken” buyruğuna gelince, bu namazın onların dininde de meşru olduğuna delalet eder. Mihrabın anlamını ise daha önce zikretmiştik.
أَمَّا قَوْلُهُ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى } “Allah sana Yahyâ'yı müjdeliyor” buyruğuna gelince, bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمَّا الْبِشَارَةُ فَقَدْ فَسَّرْنَاهَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥] وَفِي قَوْلِهِ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ عَرَّفَ زَكَرِيَّا أَنَّهُ سَيَكُونُ فِي الْأَنْبِيَاءِ رَجُلٌ اسْمُهُ يَحْيَى وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ عَالِيَةٌ، فَإِذَا قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ النَّبِيَّ الْمُسَمَّى بِيَحْيَى هُوَ وَلَدُكَ كَانَ ذَلِكَ بِشَارَةً لَهُ بِيَحْيَى ﵇ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِوَلَدٍ اسْمُهُ يَحْيَى.
Birinci Mesele: Müjdelemeye (bişaret) gelince, biz onu Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenleri müjdele” [Bakara 25] buyruğunda tefsir etmiştik. O'nun: { يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى } “Sana Yahyâ'yı müjdeliyor” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ Zekeriyyâ'ya peygamberler arasında adı Yahyâ olan ve yüce bir nesle sahip bir zatın bulunacağını bildirmişti; dolayısıyla Yahyâ adı verilen o peygamberin kendi çocuğu olduğu söylendiğinde bu onun için Yahyâ -aleyhisselâm- ile bir müjde olmuştur. İkincisi: Allah sana adı Yahyâ olan bir çocuğu müjdeliyor [demektir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ (إِنَّ) بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، أَمَّا الْكَسْرُ فَعَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ، أَوْ لِأَنَّ النِّدَاءَ نَوْعٌ مِنَ الْقَوْلِ، وَأَمَّا الْفَتْحُ فَتَقْدِيرُهُ: فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ بِأَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكُ.
İkinci Mesele: İbn Âmir ve Hamza hemzenin kesresiyle (إِنَّ / inne) şeklinde, diğerleri ise fethasıyla (أَنَّ / enne) şeklinde okumuşlardır. Kesre ile okuyuş, sözün takdir edilmesine (kavl iradesine) göredir yahut nida bir nevi söz olduğu içindir. Fetha ile okuyuşun takdiri ise şöyledir: “Melekler ona Allah'ın kendisini müjdelediğini seslendiler.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَبْشُرُكَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ الْبَاءِ وَضَمِّ الشِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يُبَشِّرُكَ وَقُرِئَ أَيْضًا يُبْشِرُكَ قَالَ أَبُو زَيْدٍ يُقَالُ: بَشَرَ يَبْشُرُ بِشْرًا، وَبَشَّرَ يُبَشِّرُ تَبْشِيرًا، وَأَبْشَرَ يُبْشِرُ ثَلَاثُ لُغَاتٍ.
Üçüncü Mesele: Hamza ve Kisâî, yâ'nın fethası, bâ'nın sükûnu ve şîn'in zammı ile (يَبْشُرُكَ / yebşuruke) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise (يُبَشِّرُكَ / yübeşşiruke) şeklinde okumuşlardır. (يُبْشِرُكَ / yübşiruke) şeklinde de okunmuştur. Ebû Zeyd şöyle demiştir: (بَشَرَ يَبْشُرُ بِشْرًا), (بَشَّرَ يُبَشِّرُ تَبْشِيرًا) ve (أَبْشَرَ يُبْشِرُ) denilir ki bunlar üç ayrı lehçedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَحْيَى بِالْإِمَالَةِ لِأَجْلِ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّفْخِيمِ، وَأَمَّا أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَ يَحْيَى فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِ يَحْيَى ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ:
Dördüncü Mesele: Hamza ve Kisâî, yâ harfi sebebiyle (يَحْيَى) lafzını imâle ile okumuşlar, diğerleri ise tefhim ile okumuşlardır. Niçin Yahyâ diye isimlendirildiğine gelince, biz bunu Meryem Suresi'nde zikretmiştik. Bil ki Allah Teâlâ Yahyâ'nın vasıflarından üç tür zikretmiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Birinci Vasıf: O'nun: { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” buyruğudur; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ قَوْلُهُ مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ، وَيَحْيَى مَعْرِفَةٌ.
Birinci Mesele: Vâhidî demiştir ki: O'nun: { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } buyruğu hal olarak nasbedilmiştir; zira o nekiredir, Yahyâ ise marifedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ: أَنَّهَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ، وَاسْتَشْهَدَ بِقَوْلِهِمْ: أَنْشَدَ فُلَانٌ كَلِمَةً، وَالْمُرَادُ بِهِ الْقَصِيدَةُ الطَّوِيلَةُ.
İkinci Mesele: “Allah'tan bir kelime” ile ne kastedildiği hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Ebû Ubeyde'nin görüşü olup, bunun Allah'tan bir kitap olduğudur. O, “Filanca bir kelime inşad etti” sözlerini delil getirmiştir ki bununla uzun bir kaside kastedilir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْجُمْهُورِ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ هُوَ عِيسَى ﵇، قَالَ السُّدِّيُّ: لَقِيَتْ أُمُّ عِيسَى أُمَّ يَحْيَى ﵉، وَهَذِهِ حَامِلٌ بِيَحْيَى وَتِلْكَ بِعِيسَى، فَقَالَتْ: يَا مَرْيَمُ أَشَعَرْتِ أَنِّي حُبْلَى؟ فَقَالَتْ مَرْيَمُ: وَأَنَا أَيْضًا حُبْلَى، قَالَتِ امْرَأَةُ زَكَرِيَّا فَإِنِّي وَجَدْتُ مَا فِي بَطْنِي يَسْجُدُ لِمَا فِي بَطْنِكِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ يَحْيَى كَانَ أَكْبَرَ سِنًّا مِنْ عِيسَى بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَكَانَ يَحْيَى أَوَّلَ مَنْ آمَنَ وَصَدَّقَ بِأَنَّهُ كَلِمَةُ اللَّهِ وَرُوحُهُ، ثُمَّ قُتِلَ يَحْيَى قَبْلَ رَفْعِ عِيسَى ﵉، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ سُمِّيَ عِيسَى كَلِمَةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي قَوْلِهِ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ [النِّسَاءِ: ١٧١] قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خُلِقَ بِكَلِمَةِ اللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ كُنْ/ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ الْأَبِ، فَلَمَّا كَانَ تَكْوِينُهُ بِمَحْضِ قَوْلِ اللَّهِ كُنْ وَبِمَحْضِ تَكْوِينِهِ وَتَخْلِيقِهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ الْأَبِ وَالْبَذْرِ، لَا جَرَمَ سُمِّيَ: كَلِمَةً، كَمَا يُسَمَّى الْمَخْلُوقُ خَلْقًا، وَالْمَقْدُورُ قُدْرَةً، وَالْمَرْجُوُّ رَجَاءً، وَالْمُشْتَهَى شَهْوَةً، وَهَذَا بَابٌ مَشْهُورٌ فِي اللُّغَةِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَكَلَّمَ فِي الطُّفُولِيَّةِ، وَآتَاهُ اللَّهُ الْكِتَابَ فِي زَمَانِ الطُّفُولِيَّةِ، فَكَانَ فِي كَوْنِهِ مُتَكَلِّمًا بَالِغًا مَبْلَغًا عَظِيمًا، فَسُمِّيَ كَلِمَةً بِهَذَا التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِثْلُ مَا يُقَالُ: فُلَانٌ جُودٌ وَإِقْبَالٌ إِذَا كَانَ كَامِلًا فِيهِمَا وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْكَلِمَةَ كَمَا أَنَّهَا تُفِيدُ الْمَعَانِيَ وَالْحَقَائِقَ، كَذَلِكَ عِيسَى كَانَ يُرْشِدُ إِلَى الْحَقَائِقِ وَالْأَسْرَارِ الْإِلَهِيَّةِ، فَسُمِّيَ: كَلِمَةً، بِهَذَا التَّأْوِيلِ، وَهُوَ مِثْلُ تَسْمِيَتِهِ رُوحًا مِنْ حَيْثُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَا بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ كَمَا يَحْيَا الْإِنْسَانُ بِالرُّوحِ، وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ الْقُرْآنَ رُوحًا فَقَالَ: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا
İkinci görüş: Çoğunluğun tercihi olup, O'nun: { بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } buyruğundan muradın İsa -aleyhisselâm- olduğudur. Süddî şöyle demiştir: İsa'nın annesi ile Yahyâ'nın annesi -aleyhimesselâm- karşılaştılar; biri Yahyâ'ya, diğeri İsa'ya hamileydi. Zekeriyyâ'nın hanımı: “Ey Meryem! Gebe olduğumu hissettin mi?” dedi. Meryem: “Ben de gebeyim” dedi. Zekeriyyâ'nın hanımı: “Karnımdakinin senin karnındakine secde ettiğini hissettim” dedi. İşte: { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” buyruğu budur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahyâ yaşça İsa'dan altı ay büyüktü ve Yahyâ onun Allah'ın kelimesi ve ruhu olduğuna ilk iman eden ve ilk tasdik eden kişiydi; sonra Yahyâ, İsa -aleyhimesselâm- göğe yükseltilmeden önce öldürüldü. Şayet: “İsa bu ayette ve O'nun: { إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ } “Meryem oğlu İsa Mesih ancak Allah'ın elçisi ve O'nun kelimesidir” [Nisâ 171] buyruğunda niçin kelime olarak isimlendirilmiştir?” denilirse, biz deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: O, babasız olarak Allah'ın bir kelimesiyle, yani “Ol” sözüyle yaratılmıştır. Onun var edilişi sırf Allah'ın “Ol” sözüyle ve bir baba ile meni vasıtası olmaksızın sırf O'nun var etmesi ve yaratmasıyla olunca; yaratılana “halk (yaratılış)”, takdir edilene “kudret”, umulana “reca (ümit)” ve arzulanan şeye “şehvet (arzu)” adı verildiği gibi şüphesiz ona da “Kelime” adı verilmiştir; bu dilde meşhur bir kuraldır. İkincisi: O çocukluk çağında konuşmuş ve Allah ona çocukluk çağında kitap vermiştir. Dolayısıyla konuşan bir zat olma hususunda pek yüce bir mertebeye ulaşmıştır; bu teville ona “Kelime” denilmiştir. Bu, bir kimse cömertlik ve talih hususunda kâmil olduğunda: “Filanca cömertliktir ve talihtir” denilmesine benzer. Üçüncüsü: Kelime nasıl ki manaları ve hakikatleri ifade ederse, aynı şekilde İsa da ilahî hakikatlere ve sırlara rehberlik ediyordu; bu teville “Kelime” olarak isimlendirilmiştir. Bu, insan ruh ile hayat bulduğu gibi Allah Teâlâ'nın onun vesilesiyle [insanları] sapıklıktan diriltmesi cihetiyle ona “Ruh” adı verilmesine benzer. Nitekim Allah Kur'an'ı da ruh olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا
إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا
{ إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “...sana emrimizden bir ruh [vahyettik].”
[الشُّورَى: ٥٢] وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ قَدْ وَرَدَتِ الْبِشَارَةُ بِهِ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُ، فَلَمَّا جَاءَ قِيلَ: هَذَا هُوَ تِلْكَ الْكَلِمَةُ، فَسُمِّيَ كَلِمَةً بِهَذَا التَّأْوِيلِ قَالُوا: وَوَجْهُ الْمَجَازِ فِيهِ أَنَّ مَنْ أَخْبَرَ عَنْ حُدُوثِ أَمْرٍ فَإِذَا حَدَثَ ذَلِكَ الْأَمْرُ قَالَ: قَدْ جَاءَ قَوْلِي وَجَاءَ كَلَامِي، أَيْ مَا كُنْتُ أَقُولُ وَأَتَكَلَّمُ بِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
[Şûrâ 52] “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik.” Dördüncüsü: Kendisinden önceki peygamberlerin kitaplarında onun müjdesi gelmişti; o gelince: “İşte o kelime (söz) budur” denildi ve bu teville ona “Kelime” adı verildi. Âlimler şöyle demiştir: Bundaki mecazın yönü şudur: Bir kimse bir işin olacağını haber verir de o iş gerçekleştiğinde: “Benim sözüm ve lafım geldi” der; yani söyleyip konuştuğum şey geldi demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَكَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ [غَافِرٍ: ٦] وَقَالَ: وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ [الزُّمَرِ: ٧١] الْخَامِسُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يُسَمَّى بِفَضْلِ اللَّهِ وَلُطْفِ اللَّهِ، فَكَذَا عِيسَى ﵇ كَانَ اسْمُهُ الْعَلَمُ: كَلِمَةَ اللَّهِ، وَرُوحَ اللَّهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كَلِمَةَ اللَّهِ هِيَ كَلَامُهُ، وَكَلَامُهُ عَلَى قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ صِفَةٌ قَدِيمَةٌ قَائِمَةٌ بِذَاتِهِ، وَعَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَصْوَاتٌ يَخْلُقُهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي جِسْمٍ مَخْصُوصٍ دَالَّةٌ بِالْوَضْعِ عَلَى مَعَانٍ مَخْصُوصَةٍ، وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ حَاصِلٌ بِأَنَّ الصِّفَةَ الْقَدِيمَةَ أَوِ الْأَصْوَاتِ الَّتِي هِيَ أَعْرَاضٌ غَيْرُ بَاقِيَةٍ يَسْتَحِيلُ أَنْ يُقَالَ: أَنَّهَا هِيَ ذَاتُ عِيسَى ﵇، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا فِي بَدَاهَةِ الْعُقُولِ لَمْ يَبْقَ إِلَّا التَّأْوِيلُ.
{ وَكَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “Böylece Rabbinin inkâr edenler aleyhindeki ‘Onlar cehennemliktirler’ sözü gerçekleşti” [Gâfir 6] ve: { وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ } “Fakat azap sözü kâfirlerin aleyhine gerçekleşti” [Zümer 71] buyurmuştur. Beşincisi: İnsan bazen “Allah'ın lütfu”, “Allah'ın ihsanı” diye isimlendirilebilir; aynı şekilde İsa'nın -aleyhisselâm- özel ismi de “Kelimetullah” ve “Rûhullah” olmuştur. Bil ki Kelimetullah O'nun kelâmıdır. Ehl-i Sünnet'in kavline göre O'nun kelâmı, Zâtı ile kâim kadîm bir sıfattır; Mutezile'nin kavline göre ise Allah Teâlâ'nın belirli bir cisimde yarattığı ve vaz' (koyuluş) itibariyle belirli manalara delalet eden seslerdir. Zarurî ilimle sabittir ki kadîm sıfatın yahut baki olmayan arazlar niteliğindeki seslerin bizzat İsa'nın -aleyhisselâm- zâtı olduğunu söylemek imkânsızdır. Bu durum akılların bedahetiyle bâtıl olunca, tevil etmekten başka çare kalmamıştır.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: لِيَحْيَى ﵇ قَوْلُهُ وَسَيِّداً وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Yahyâ'nın -aleyhisselâm- İkinci Vasfı: O'nun: { وَسَيِّداً } “Ve bir efendi olarak” buyruğudur. Müfessirler bu hususta [birkaç] vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir:
السَّيِّدُ الْحَلِيمُ، وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّهُ كَانَ سَيِّدًا لِلْمُؤْمِنِينَ، رَئِيسًا لَهُمْ فِي الدِّينِ، أَعْنِي فِي الْعِلْمِ وَالْحِلْمِ وَالْعِبَادَةِ وَالْوَرَعِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْكَرِيمُ عَلَى اللَّهِ، وَقَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: الْفَقِيهُ الْعَالِمُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ الَّذِي لَا يَغْلِبُهُ الْغَضَبُ، قَالَ الْقَاضِي: السَّيِّدُ هُوَ الْمُتَقَدِّمُ الْمَرْجُوعُ إِلَيْهِ، فَلَمَّا كَانَ سَيِّدًا فِي الدِّينِ كَانَ مَرْجُوعًا إِلَيْهِ فِي الدِّينِ وَقُدْوَةً فِي الدِّينِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْحِلْمِ وَالْكَرَمِ وَالْعِفَّةِ وَالزُّهْدِ وَالْوَرَعِ.
Seyyid, hilim sahibi (yumuşak huylu) kimsedir. Cübbâî şöyle demiştir: O, müminlerin seyyidi (efendisi), dinde yani ilim, hilim, ibadet ve takvada onların reisiydi. Mücâhid: “Allah katında kerim (değerli) olandır” demiştir. İbnü'l-Müseyyeb: “Fakih ve âlim olandır” demiştir. İkrime: “Öfkenin kendisine galip gelemediği kimsedir” demiştir. Kādî [Abdülcebbâr] demiştir ki: Seyyid, önde gelen ve kendisine başvurulan kimsedir. Dinde seyyid olunca, dinde kendisine başvurulan ve dinde bir önder olmuştur; böylece ilim, hilim, kerem, iffet, zühd ve takva gibi zikredilen sıfatların tamamı buna dâhil olur.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَحَصُوراً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Üçüncü Vasıf: O'nun: { وَحَصُوراً } “Ve nefsine hâkim olarak” buyruğudur; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ الْحَصُورِ وَالْحَصْرُ فِي اللُّغَةِ الْحَبْسُ، يُقَالُ حَصَرَهُ يَحْصُرُهُ حَصْرًا وَحُصِرَ الرَّجُلُ: أَيِ اعْتُقِلَ بَطْنُهُ، وَالْحَصُورُ الَّذِي يَكْتُمُ السِّرَّ وَيَحْبِسُهُ، وَالْحَصُورُ الضَّيِّقُ الْبَخِيلُ، وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ: فَلَهُمْ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَانَ عَاجِزًا عَنْ إِتْيَانِ النِّسَاءِ، ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ كَانَ ذَلِكَ لِصِغَرِ الْآلَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ لِتَعَذُّرِ الْإِنْزَالِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ، / فَعَلَى هَذَا الْحَصُورُ فَعُولٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، كَأَنَّهُ قَالَ مَحْصُورٌ عَنْهُنَّ، أَيْ مَحْبُوسٌ، وَمِثْلُهُ رَكُوبٌ بِمَعْنَى مَرْكُوبٍ وَحَلُوبٌ بِمَعْنَى مَحْلُوبٍ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدَنَا فَاسِدٌ لِأَنَّ هَذَا مِنْ صِفَاتِ النُّقْصَانِ وَذِكْرُ صِفَةِ النُّقْصَانِ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ لَا يَجُوزُ، وَلِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَسْتَحِقُّ بِهِ ثَوَابًا وَلَا تَعْظِيمًا.
Birinci Mesele: *Hasûr* (حَصُور) kelimesinin tefsiri hakkındadır. *Hasr* (حَصْر) lügatte hapsetmek/alıkoymaktır. *Haserehû yahsuruhû hasran* (حَصَرَهُ يَحْصُرُهُ حَصْرًا) denir. *Hucira'r-racul* (حُصِرَ الرَّجُلُ) [ifadesi], kişinin karnının tutulması (kabız olması) demektir. *Hasûr* (الْحَصُور), sırrı gizleyen ve onu tutan kimsedir. *Hasûr*, dar [gönüllü] ve cimri [anlamına da gelir]. Müfessirlere gelince; onların iki görüşü vardır: Birincisi: Kadınlara yaklaşmaktan aciz idi. Sonra onlardan bazısı bunun uzvun küçüklüğünden ötürü olduğunu söyledi; bazısı meni gelmesinin güçlüğünden ötürü olduğunu söyledi; bazısı da iktidarsızlıktan ötürü olduğunu söyledi. Buna göre *hasûr*, *mef'ûl* (edilgen) anlamında *fe'ûl* veznindedir; sanki kadınlardan alıkonulmuş (*mahsûr* / مَحْبُوس) denilmiş gibidir. Bunun benzeri, *merkûb* (binilen) anlamında *rekûb* (رَكُوب) ve *mahlûb* (sağılan) anlamında *halûb* (حَلُوب) kelimeleridir. Bu görüş bize göre bâtıldır (geçersizdir); zira bu, noksanlık sıfatlarındandır ve övgü makamında noksanlık sıfatının zikredilmesi caiz değildir; ayrıca bu takdirde bununla ne bir sevaba ne de bir tazime müstahak olur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّهُ الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ لَا لِلْعَجْزِ بَلْ لِلْعِفَّةِ وَالزُّهْدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَصُورَ هُوَ الَّذِي يَكْثُرُ مِنْهُ حَصْرُ النَّفْسِ وَمَنْعُهَا كَالْأَكُولِ الَّذِي يَكْثُرُ مِنْهُ الْأَكْلُ وَكَذَا الشَّرُوبُ، وَالظَّلُومُ، وَالْغَشُومُ، وَالْمَنْعُ إِنَّمَا يَحْصُلُ أَنْ لَوْ كَانَ الْمُقْتَضِي قَائِمًا، فَلَوْلَا أَنَّ الْقُدْرَةَ وَالدَّاعِيَةَ كَانَتَا مَوْجُودَتَيْنِ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ حَاصِرًا لِنَفْسِهِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ حَصُورًا، لِأَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى تَكْثِيرِ الْحَصْرِ وَالدَّفْعِ إِنَّمَا تَحْصُلُ عِنْدَ قُوَّةِ الرَّغْبَةِ وَالدَّاعِيَةِ وَالْقُدْرَةِ، وَعَلَى هَذَا الْحَصُورُ بِمَعْنَى الْحَاصِرِ فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ.
İkinci Görüş: Muhakkik [âlimlerin] tercihi olan bu görüşe göre o, acziyetten ötürü değil, iffet ve zühdünden ötürü kadınlara yaklaşmayan kimsedir. Çünkü *hasûr*, çokça yiyen kimseye *ekûl* (أَكُول), aynı şekilde *şerûb* (شَرُوب - çok içen), *zalûm* (ظَلُوم - çok zulmeden) ve *gaşûm* (غَشُوم - çok haksızlık eden) denildiği gibi, nefsini alıkoyması ve engellemesi çok olan kimsedir. Engelleme ise ancak [nefsi çeken] sebep mevcut olduğunda gerçekleşir. Şayet güç ve istek mevcut olmasaydı, nefsini engelleyen (*hâsır*) bile olamazdı, nerede kaldı ki *hasûr* (çokça engelleyen) olsun! Zira alıkoymayı ve defetmeyi çoğaltma ihtiyacı, ancak arzu, istek ve gücün kuvvetli olması durumunda hasıl olur. Buna göre *hasûr*, engelleyen (*hâsır*) anlamında olup *fâil* (etken) anlamında *fe'ûl* veznindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ تَرْكَ النِّكَاحِ أَفْضَلُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَهُ بِتَرْكِ النِّكَاحِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَرْكَ النِّكَاحِ أَفْضَلُ فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ التَّرْكَ فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ أَفْضَلُ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ بِالنَّصِّ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا النَّصُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الثَّابِتِ بَقَاؤُهُ عَلَى مَا كَانَ وَالنَّسْخُ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ.
İkinci Mesele: Ashabımız (âlimlerimiz) bu ayetle evliliği terk etmenin daha faziletli olduğuna delil getirmişlerdir. Çünkü Allah Teâlâ onu evliliği terk etmesiyle övmüştür; bu da o şeriatta evliliği terk etmenin daha faziletli olduğuna delalet eder. O şeriatta [evliliği] terk etmenin daha faziletli olduğu sabit olunca, nass ve akıl gereği bu şeriatta da durumun böyle olması gerekir. Nass, Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [En'âm 90] buyruğudur. Akıl ise sabit olan bir şeyde aslolanın olduğu hâl üzere devam etmesi ve neshin asıl kurala aykırı olmasıdır.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ وَنَبِيًّا وَاعْلَمْ أَنَّ السِّيَادَةَ إِشَارَةٌ إِلَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: قُدْرَتُهُ عَلَى ضَبْطِ مَصَالِحِ الْخَلْقِ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى تَعْلِيمِ الدِّينِ وَالثَّانِي: ضَبْطُ مَصَالِحِهِمْ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى التَّأْدِيبِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَأَمَّا الْحَصُورُ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الزُّهْدِ التَّامِّ فَلَمَّا اجْتَمَعَا حَصَلَتِ النُّبُوَّةُ بَعْدَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَهُمَا إِلَّا النُّبُوَّةُ.
Dördüncü Vasıf: O'nun: { وَنَبِيًّا } “Ve bir peygamber olarak” buyruğudur. Bil ki seyyidlik (önderlik) iki hususa işarettir: Birincisi: Dinin öğretilmesine taalluk eden hususlarda insanların maslahatlarını yönetme gücüdür. İkincisi: Terbiye etme, emr-i bi'l-marûf ve nehy-i ani'l-münker hususlarında onların maslahatlarını yönetmektir. *Hasûr* vasfı ise tam bir zühde işarettir. Bu iki vasıf bir araya gelince, bundan sonra peygamberlik hasıl olmuştur; zira bu ikisinden sonra ancak peygamberlik vardır.
الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ مِنَ الصَّالِحِينَ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ مِنْ أَوْلَادِ الصَّالِحِينَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ خَيْرٌ كَمَا يُقَالُ فِي الرَّجُلِ الْخَيِّرِ (إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ) وَالثَّالِثُ: أَنَّ صَلَاحَهُ كَانَ أَتَمَّ مِنْ صَلَاحِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، بِدَلِيلِ
Beşinci Vasıf: O'nun: { مِنَ الصَّالِحِينَ } “Salihlerden [biri olarak]” buyruğudur; bunda üç vecih vardır: Birincisi: Bunun anlamı, onun salih kimselerin evladından olmasıdır. İkincisi: Hayırlı bir kimseye “O, salihlerdendir” denildiği gibi onun hayırlı olmasıdır. Üçüncüsü: Onun salahının (iyiliğinin) diğer peygamberlerin salahından daha kâmil olmasıdır; bunun delili de...
قَوْلِهِ ﵊: «مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا وَقَدْ عَصَى، أَوْ هَمَّ بِمَعْصِيَةٍ غَيْرَ يَحْيَى فَإِنَّهُ لَمْ يَعْصِ وَلَمْ يَهِمَّ» .
...O'nun -aleyhisselâm- şu buyruğudur: «Hiçbir peygamber yoktur ki günah işlemiş veya günaha niyetlenmiş olmasın; Yahyâ müstesnadır, zira o ne günah işlemiş ne de niyetlenmiştir.»
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَ مَنْصِبُ النُّبُوَّةِ أَعْلَى مِنْ مَنْصِبِ الصَّلَاحِ فَلِمَا وَصَفَهُ بِالنُّبُوَّةِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي وَصْفِهِ بَعْدَ ذَلِكَ بِالصَّلَاحِ؟
Eğer: “Peygamberlik makamı salah (salihlik) makamından daha üstün olduğuna göre, onu peygamberlikle vasfettikten sonra salah ile vasfetmenin faydası nedir?” denilirse,
قُلْنَا: أَلَيْسَ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ بَعْدَ حُصُولِ النُّبُوَّةِ قَالَ: وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ [النَّمْلِ: ١٩] وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ: أَنَّ لِلْأَنْبِيَاءِ قَدْرًا مِنَ الصَّلَاحِ لَوِ انْتَقَصَ لَانْتَفَتِ النُّبُوَّةُ، فَذَلِكَ الْقَدْرُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ يَجْرِي مَجْرَى حِفْظِ الْوَاجِبَاتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا، ثُمَّ بَعْدَ اشْتِرَاكِهِمْ فِي ذَلِكَ الْقَدْرِ تَتَفَاوَتُ دَرَجَاتُهُمْ فِي الزِّيَادَةِ عَلَى ذَلِكَ الْقَدْرِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ أَكْثَرَ نَصِيبًا مِنْهُ كَانَ أَعْلَى قَدْرًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Deriz ki: Süleyman -aleyhisselâm- peygamberliğe nail olduktan sonra: { وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ } “Ve beni rahmetinle salih kullarının arasına kat” [Neml 19] dememiş midir? Bu husustaki tahkik edilmiş söz şudur: Peygamberlerin salah derecesinden öyle bir payları vardır ki şayet o eksilse peygamberlik ortadan kalkar; dolayısıyla bu pay, onlara nispetle bize nispetle farzların korunması mesabesindedir. Sonra onlar bu payda ortak olduktan sonra, bu payın üzerindeki artışta dereceleri farklılaşır; bundan nasibi daha çok olanın kadri daha yüce olur. En doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Dedi ki: Ey Rabbim! Benim nasıl bir oğlum olabilir?” buyruğu. Bu ayette birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ رَبِّ خِطَابٌ مَعَ اللَّهِ أَوْ مَعَ الْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّهُ جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مَعَ اللَّهِ، لِأَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ نَادَوْهُ هُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَهَذَا الْكَلَامُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مَعَ ذَلِكَ الْمُنَادِي لَا مَعَ غَيْرِهِ، وَلَا جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مَعَ الْمَلَكِ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَقُولَ لِلْمَلَكِ: يَا رَبِّ.
Birinci Soru: O'nun: “Rabbim” sözü Allah'a yönelik bir hitap mıdır, yoksa meleklere yönelik midir? Zira Allah'a yönelik bir hitap olması [sorunsuz] caiz görünmemektedir; çünkü önceki ayet ona seslenenlerin melekler olduğuna delalet etmiştir ve bu sözün başkasına değil bizzat o seslenene bir hitap olması gerekir; meleğe hitap olması da caiz değildir, çünkü bir insanın meleğe “Ey Rabbim” demesi caiz olmaz.
وَالْجَوَابُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا نَادَوْهُ بِذَلِكَ وَبَشَّرُوهُ بِهِ تَعَجَّبَ زَكَرِيَّا ﵇ وَرَجَعَ فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ التَّعَجُّبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْمَلَائِكَةِ وَالرَّبُّ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُرَبِّي، وَيَجُوزُ وَصْفُ الْمَخْلُوقِ بِهِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ: فُلَانٌ يُرَبِّينِي وَيُحْسِنُ إِلَيَّ.
Cevap: Müfessirlerin bu hususta iki görüşü vardır: Birincisi: Melekler ona bu şekilde seslenip bunu müjdeleyince Zekeriyyâ -aleyhisselâm- hayrete düşmüş ve bu hayretini gidermek için Allah Teâlâ'ya müracaat etmiştir. İkincisi: Bu, meleklere yönelik bir hitaptır; *Rab* ise terbiye edene (yetiştirene) işarettir ve yaratılmışın bununla vasfedilmesi caizdir; nitekim “Falan kimse beni terbiye ediyor/yetiştiriyor ve bana iyilik ediyor” denilir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لَمَّا كَانَ زَكَرِيَّا ﵇ هُوَ الَّذِي سَأَلَ الْوَلَدَ، ثُمَّ أَجَابَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ فَلِمَ تَعَجَّبَ مِنْهُ وَلِمَ اسْتَبْعَدَهُ؟
İkinci Soru: Çocuğu isteyen bizzat Zekeriyyâ -aleyhisselâm- olduğu ve sonra da Allah Teâlâ bu isteğine icabet ettiği hâlde, o bundan niçin hayrete düşmüş ve bunu niçin uzak görmüştür?
الْجَوَابُ: لَمْ يَكُنْ هَذَا الْكَلَامُ لِأَجْلِ أَنَّهُ كَانَ شَاكًّا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ خَلْقَ الْوَلَدِ مِنَ النُّطْفَةِ إِنَّمَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ الْعَادَةِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لَا نُطْفَةَ إِلَّا مِنْ خَلْقٍ، وَلَا خَلْقَ إِلَّا مِنْ نُطْفَةٍ، لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَلَزِمَ حُدُوثُ الْحَوَادِثِ فِي الْأَزَلِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى مَخْلُوقٍ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى لَا مِنْ نُطْفَةٍ أَوْ مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى لَا مِنْ إِنْسَانٍ.
Cevap: Bu söz, Allah Teâlâ'nın buna kadir olduğu hususunda şüphe ettiğinden ötürü değildi. Bunun delili iki yöndendir: Birincisi: Herkes bilir ki çocuğun nutfeden yaratılması ancak adet yoluyladır. Zira şayet her nutfe ancak bir yaratılmıştan ve her yaratılmış ancak bir nutfeden olsaydı, teselsül gerekirdi ve ezelde hadislerin (sonradan olanların) meydana gelmesi lazım gelirdi ki bu imkânsızdır. Böylece bildik ki Allah Teâlâ'nın bir nutfeden yaratmadığı bir yaratılmışta veya bir insandan yaratmadığı bir nutfede nihayete erilmesi zorunludur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ طَلَبَ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مُحَالًا مُمْتَنِعًا لَمَا طَلَبَهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَثَبَتَ بِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ أَنَّ قَوْلَهُ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ لَيْسَ لِلِاسْتِبْعَادِ، بَلْ ذَكَرَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ وُجُوهًا الأول: أنه قَوْلَهُ أَنَّى مَعْنَاهُ: مِنْ أَيْنَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: كَيْفَ تُعْطِي وَلَدًا عَلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ أَمْ عَلَى الْقِسْمِ الثَّانِي، وَذَلِكَ لِأَنَّ حُدُوثَ الْوَلَدِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُعِيدَ اللَّهُ شَبَابَهُ ثُمَّ يُعْطِيَهُ الْوَلَدَ مَعَ
İkinci Yön: Zekeriyyâ -aleyhisselâm- bunu Allah Teâlâ'dan talep etmiştir; şayet bu imkânsız ve gayrikābil olsaydı, onu Allah Teâlâ'dan istemezdi. Bu iki vecihle sabit oldu ki onun: { أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” sözü [bunu] uzak görmek için değildir. Bilakis âlimler bunda [birkaç] vecih zikretmişlerdir: Birincisi: O'nun: *Ennâ* (أَنَّى) sözü “nereden/nasıl” manasındadır. Bunun manasının: “Çocuğu birinci kısma göre mi yoksa ikinci kısma göre mi vereceksin?” şeklinde olması muhtemeldir. Zira çocuğun meydana gelmesi iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Allah'ın onun gençliğini iade etmesi ve sonra...
شَيْخُوخَتِهِ، فَقَوْلُهُ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ مَعْنَاهُ: كَيْفَ تُعْطِي الْوَلَدَ عَلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ أَمْ عَلَى الْقِسْمِ الثَّانِي؟ فَقِيلَ لَهُ كَذَلِكَ، أَيْ عَلَى هَذَا الْحَالِ وَاللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، وَهَذَا الْقَوْلُ ذَكَرَهُ الْحَسَنُ وَالْأَصَمُّ وَالثَّانِي: أَنَّ مَنْ كَانَ آيِسًا مِنَ الشَّيْءِ مُسْتَبْعِدًا لِحُصُولِهِ وَوُقُوعِهِ إِذَا اتَّفَقَ أَنْ حَصَلَ لَهُ ذَلِكَ الْمَقْصُودُ فَرُبَّمَا صَارَ كَالْمَدْهُوشِ مِنْ شِدَّةِ الْفَرَحِ فَيَقُولُ: كَيْفَ حَصَلَ هَذَا، وَمِنْ أَيْنَ وَقَعَ هَذَا كَمَنْ يَرَى إِنْسَانًا وَهَبَهُ أَمْوَالًا عَظِيمَةً، يَقُولُ كَيْفَ وَهَبْتَ هَذِهِ الْأَمْوَالَ، وَمِنْ أَيْنَ سَمَحَتْ نَفْسُكَ بِهِبَتِهَا؟ فَكَذَا هَاهُنَا لَمَّا كَانَ زَكَرِيَّا ﵇ مُسْتَبْعِدًا لِذَلِكَ، ثُمَّ اتَّفَقَ إِجَابَةُ اللَّهِ تَعَالَى إِلَيْهِ، صَارَ مِنْ عِظَمِ فَرَحِهِ وَسُرُورِهِ قَالَ ذَلِكَ الْكَلَامَ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا بَشَّرُوهُ بِيَحْيَى لَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ يُرْزَقُ الْوَلَدَ مِنْ جِهَةِ أُنْثَى أَوْ مِنْ صُلْبِهِ، فَذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ لِذَلِكَ الِاحْتِمَالِ الرَّابِعُ: أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا كَانَ فِي غَايَةِ الِاشْتِيَاقِ إِلَى شَيْءٍ فَطَلَبَهُ مِنَ السَّيِّدِ، ثُمَّ إِنَّ/ السَّيِّدَ يَعِدُهُ بِأَنَّهُ سَيُعْطِيهِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَالْتَذَّ السَّائِلُ بِسَمَاعِ ذَلِكَ الْكَلَامِ، فَرُبَّمَا أَعَادَ السُّؤَالَ لِيُعِيدَ ذَلِكَ الْجَوَابَ فَحِينَئِذٍ يَلْتَذُّ بِسَمَاعِ تِلْكَ الْإِجَابَةِ مَرَّةً أُخْرَى، فَالسَّبَبُ فِي إِعَادَةِ زَكَرِيَّا هَذَا الْكَلَامَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ هَذَا الْبَابِ الْخَامِسُ: نَقَلَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ دُعَاؤُهُ قَبْلَ الْبِشَارَةِ بِسِتِّينَ سَنَةً حَتَّى كَانَ قَدْ نُسِّيَ ذَلِكَ السُّؤَالَ وَقْتَ الْبِشَارَةِ فَلَمَّا سَمِعَ الْبِشَارَةَ زَمَانَ الشَّيْخُوخَةِ لَا جَرَمَ اسْتَبْعَدَ ذَلِكَ عَلَى مَجْرَى الْعَادَةِ لَا شَكًّا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ مَا قَالَ السَّادِسُ: نُقِلَ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ جَاءَهُ الشَّيْطَانُ عِنْدَ سَمَاعِ الْبِشَارَةِ فَقَالَ إِنَّ هَذَا الصَّوْتَ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَقَدْ سَخِرَ مِنْكَ فَاشْتَبَهَ الْأَمْرُ عَلَى زَكَرِيَّا ﵇ فَقَالَ:
...ihtiyarlığıyla birlikte ona çocuğu vermesidir. Buna göre onun: { أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” sözünün anlamı: “Çocuğu birinci kısma göre mi yoksa ikinci kısma göre mi vereceksin?” demektir. Bunun üzerine ona: “Öylece”, yani bu hâl üzere [verilecek] denilmiştir ve Allah dilediğini yapar. Bu görüşü Hasen [el-Basrî] ve el-Esam zikretmiştir. İkincisi: Bir şeyden ümidini kesmiş ve onun gerçekleşip vuku bulmasını uzak gören kimse, şayet o maksadına tesadüfen/ansızın kavuşursa, sevincinin şiddetinden ötürü adeta dehşete düşmüş gibi olur ve: “Bu nasıl oldu, bu nereden çıktı?” der; nitekim bir kimse kendisine büyük mallar bağışlayan birini gördüğünde: “Bu malları nasıl bağışladın, gönlün bunları bağışlamaya nereden razı oldu?” der. İşte burada da durum böyledir; Zekeriyyâ -aleyhisselâm- bunu [adeten] uzak gördüğü ve sonra Allah Teâlâ'nın ona icabeti vaki olduğu zaman, sevinç ve sürurunun büyüklüğünden bu sözü söylemiştir. Üçüncüsü: Melekler ona Yahyâ'yı müjdelediklerinde, çocuğun bir kadından mı yoksa [doğrudan] kendi sulbünden mi rızık olarak verileceğini bilemedi; bundan dolayı bu ihtimale binaen bu sözü zikretti. Dördüncüsü: Kul bir şeye son derece iştiyak duyup onu efendisinden talep ettiğinde, efendisi de ona bunu daha sonra vereceğini vaat edince, isteyen kişi bu sözü duymaktan lezzet alır; bazen o cevabı tekrar ettirmek için soruyu yineler ve böylece o icabeti bir kez daha işitmekten lezzet duyar. Zekeriyyâ'nın bu sözü tekrar etmesinin sebebi de muhtemelen bu kabildendir. Beşincisi: Süfyân b. Uyeyne'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Onun duası müjdeden altmış yıl önceydi, hatta müjde vaktinde o isteği unutmuş gibiydi. İhtiyarlık zamanında bu müjdeyi işitince, Allah Teâlâ'nın kudretinde şüphe ettiğinden değil, adet cereyanı açısından bunu elbette uzak gördü ve söylediğini söyledi. Altıncısı: Süddî'den nakledildiğine göre Zekeriyyâ'ya -aleyhisselâm- müjdeyi işittiğinde şeytan gelip: “Bu ses şeytandandır, o seninle alay etti” dedi. Bunun üzerine durum Zekeriyyâ'ya -aleyhisselâm- şüpheli geldi ve:
رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَكَانَ مَقْصُودُهُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنْ يُرِيَهُ اللَّهُ تَعَالَى آيَةً تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ مِنَ الْوَحْيِ وَالْمَلَائِكَةِ لَا مِنْ إِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ قَالَ الْقَاضِي: لَا يَجُوزُ أَنْ يَشْتَبِهَ كَلَامُ الْمَلَائِكَةِ بِكَلَامِ الشَّيْطَانِ عِنْدَ الْوَحْيِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ إِذْ لَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَارْتَفَعَ الْوُثُوقُ عَنْ كُلِّ الشَّرَائِعِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: لَمَّا قَامَتِ الْمُعْجِزَاتُ عَلَى صِدْقِ الْوَحْيِ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ لَا جَرَمَ حَصَلَ الْوُثُوقُ هُنَاكَ بِأَنَّ الْوَحْيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ وَلَا مَدْخَلَ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ، أَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحِ الدُّنْيَا وَبِالْوَلَدِ فَرُبَّمَا لَمْ يَتَأَكَّدْ ذَلِكَ الْمُعْجِزُ فَلَا جَرَمَ بَقِيَ احْتِمَالُ كَوْنِ ذَلِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ فَلَا جَرَمَ رَجَعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ يُزِيلَ عَنْ خَاطِرِهِ ذَلِكَ الِاحْتِمَالَ.
{ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Ey Rabbim! Benim nasıl bir oğlum olabilir?” dedi. Bu sözden maksadı, Allah Teâlâ'nın kendisine o sözün şeytanın vesvesesinden değil, vahiyden ve meleklerden olduğuna delalet eden bir işaret göstermesiydi. Kādî [Abdülcebbâr] der ki: Vahiy esnasında meleklerin kelâmının şeytanın kelâmıyla karışması peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- hakkında caiz değildir; zira buna cevaz verseydik bütün şeriatlara olan güven ortadan kalkardı. Şöyle denilmesi de mümkündür: Dinle ilgili her hususta vahyin doğruluğuna dair mucizeler ikame edilince, vahyin melekler vasıtasıyla Allah Teâlâ'dan olduğuna ve şeytanın buna dahli bulunmadığına dair orada kesin güven hasıl olmuştur. Dünya maslahatları ve çocukla ilgili hususlara gelince, belki de o mucize tekid edilmemişti; bu sebeple bunun şeytandan olma ihtimali baki kaldı ve bundan dolayı zihninden bu ihtimali gidermesi için Allah Teâlâ'ya müracaat etti.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “Bana ihtiyarlık da gelip çatmışken” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْكِبَرُ مَصْدَرُ كَبِرَ الرَّجُلُ يَكْبَرُ إِذَا أَسَنَّ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ يَوْمَ بُشِّرَ بِالْوَلَدِ ابْنَ عِشْرِينَ وَمِائَةِ سَنَةٍ وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ بِنْتَ تِسْعِينَ وَثَمَانٍ.
Birinci Mesele: *el-Kiber* (الْكِبَرُ), yaşlandığı zaman söylenen *kebira'r-raculu yekberu* (كَبِرَ الرَّجُلُ يَكْبَرُ) fiilinin masdarıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Çocukla müjdelendiği gün yüz yirmi yaşındaydı; hanımı ise doksan sekiz yaşındaydı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: كُلُّ شَيْءٍ صَادَفْتَهُ وَبَلَغْتَهُ فَقَدْ صَادَفَكَ وَبَلَغَكَ، وَكُلَّمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ:
İkinci Mesele: Mâni ehli (dil âlimleri) şöyle demiştir: Karşılaştığın ve ulaştığın her şey de seninle karşılaşmış ve sana ulaşmış olur. Kişinin:
بَلَغْتُ الْكِبَرَ جَازَ أَنْ يَقُولَ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُ الْعَرَبِ: لَقِيتُ الْحَائِطَ، وَتَلَقَّانِي الْحَائِطُ.
“İhtiyarlığa ulaştım” (*Belağtü'l-kiber* / بَلَغْتُ الْكِبَرَ) demesi caiz olduğu her durumda “İhtiyarlık bana ulaştı” (*Belağaniye'l-kiber* / بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ) demesi de caizdir. Arapların: “Duvara rastladım” (*Lekîtü'l-hâit* / لَقِيتُ الْحَائِطَ) ve “Duvar bana rastladı” (*Telekkāniye'l-hâit* / تَلَقَّانِي الْحَائِطُ) sözleri buna delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: يَجُوزُ بَلَغَنِيَ الْبَلَدُ فِي مَوْضِعِ بَلَغْتُ الْبَلَدَ، قُلْنَا: هَذَا لَا يَجُوزُ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْمَوْضِعَيْنِ أَنَّ الْكِبَرَ كَالشَّيْءِ الطَّالِبِ لِلْإِنْسَانِ فَهُوَ يَأْتِيهِ بِحُدُوثِهِ فِيهِ، وَالْإِنْسَانُ أَيْضًا يَأْتِيهِ بِمُرُورِ السِّنِينَ عَلَيْهِ، أَمَّا الْبَلَدُ فَلَيْسَ كَالطَّالِبِ لِلْإِنْسَانِ الذَّاهِبِ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Eğer: “Şehre ulaştım (*Belağtü'l-beled* / بَلَغْتُ الْبَلَدَ) yerine 'Şehir bana ulaştı' (*Belağaniye'l-beled* / بَلَغَنِيَ الْبَلَدُ) demek caiz midir?” denilirse; deriz ki: Bu caiz değildir. İki yer arasındaki fark şudur: İhtiyarlık, insanı talep eden (arayan) bir şey gibidir; nitekim onda meydana gelmek suretiyle ona gelir; insan da üzerinden yılların geçmesiyle ona gelir. Şehir ise giden insanı talep eden gibi değildir. Böylece fark ortaya çıkmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ.
O'nun: { وَامْرَأَتِي عاقِرٌ } “Ve karım da kısırdır” buyruğuna gelince;
اعْلَمْ أَنَّ الْعَاقِرَ مِنَ النِّسَاءِ الَّتِي لَا تَلِدُ، يُقَالُ: عَقَرَ يَعْقِرُ عَقْرًا، وَيُقَالُ أَيْضًا عَقَرَ الرَّجُلُ، وَعَقُرَ بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثَةِ فِي الْقَافِ إِذَا لَمْ يُحْمَلْ لَهُ، وَرَمْلٌ عَاقِرٌ: لَا يُنْبِتُ شَيْئًا، وَاعْلَمْ أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ ذَكَرَ كِبَرَ نَفْسِهِ مَعَ
Bil ki kadınlardan *âkır* (عَاقِر), doğurmayan kadındır. [Fiili] *Akara ya'kıru akran* (عَقَرَ يَعْقِرُ عَقْرًا) şeklinde söylenir. Bir adamdan çocuk olmadığında kāf harfinin üç harekesiyle (عَقَرَ، عَقِرَ، عَقُرَ) *akara, akira, akura'r-racul* de denir. *Remlün âkır* (رَمْلٌ عَاقِرٌ) ise hiçbir şey bitirmeyen kum demektir. Bil ki Zekeriyyâ -aleyhisselâm-, kendi ihtiyarlığını...
كَوْنِ زَوْجَتِهِ عَاقِرًا لِتَأْكِيدِ حَالِ الِاسْتِبْعَادِ.
...eşinin kısır olmasıyla birlikte, [adeten] uzak görme hâlini tekit etmek için zikretmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ فَفِيهِ بَحْثَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ قالَ عَائِدٌ إِلَى مَذْكُورٍ/ سَابِقٍ، وَهُوَ الرَّبُّ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ ذَلِكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى، وَأَنْ يَكُونَ هُوَ جِبْرِيلَ.
O'nun: { قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ } “[Melek] dedi ki: Öyledir; Allah dilediğini yapar” buyruğuna gelince, bunda iki inceleme vardır: Birincisi: { قالَ } “Dedi ki” lafzı daha önce geçen bir merciiye racidir ki o da: { قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Dedi ki: Ey Rabbim! Benim nasıl bir oğlum olabilir?” buyruğunda geçen “Rab” lafzıdır. Bunun Allah Teâlâ olmasının da Cebrail olmasının da muhtemel olduğunu zikretmiştik.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» كَذلِكَ اللَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ أَيْ عَلَى نَحْوِ هَذِهِ الصِّفَةِ اللَّهُ، وَيَفْعَلُ مَا يَشَاءُ بَيَانٌ لَهُ، أَيْ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ مِنَ الْأَفَاعِيلِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ.
İkinci İnceleme: Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: { كَذلِكَ اللَّهُ } mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir); yani “Allah bu sıfat üzeredir”. { يَفْعَلُ مَا يَشاءُ } ise onun açıklamasıdır; yani O, âdeti aşan (hârikulâde) fiillerden dilediğini yapar.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٤١]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), 41. Âyet]
قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١)
{ قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١) } “[Zekeriyyâ]: ‘Rabbim, bana bir alamet ver’ dedi. [Allah da]: ‘Senin alametin, işaretleşme dışında üç gün insanlarla konuşmamandır. Rabbini çokça zikret; akşam sabah O'nu tesbih et’ buyurdu (41).”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ] وَاعْلَمْ أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ لِفَرْطِ سُرُورِهِ بِمَا بُشِّرِ بِهِ وَثِقَتِهِ بِكَرَمِ رَبِّهِ، وَإِنْعَامِهِ عَلَيْهِ أَحَبَّ أَنْ يَجْعَلَ لَهُ عَلَامَةً تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْعُلُوقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعُلُوقَ لَا يَظْهَرُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فَقَالَ: رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً وَفِيهِ مسائل:
[Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “[Zekeriyyâ]: ‘Rabbim, bana bir alamet ver’ dedi. [Allah da]: ‘Senin alametin, üç gün insanlarla konuşmamandır’ buyurdu” kelâmı hakkında] Bil ki Zekeriyyâ -aleyhisselâm- müjdelendiği şeye aşırı sevinmesinden, Rabbinin keremine ve kendisine olan inayetine güveninden ötürü, gebeliğin gerçekleştiğine delalet eden bir alamet kılmasını arzu etti; çünkü gebelik ilk anda belli olmaz. Bu yüzden: { رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً } “Rabbim, bana bir alamet ver” dedi. Allah Teâlâ da: { آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً } “Senin alametin, işaretleşme dışında üç gün insanlarla konuşmamandır” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: ذكره هَاهُنَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَذَكَرَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ ثلاثة ليالي فَدَلَّ مَجْمُوعُ الْآيَتَيْنِ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي الْأَيَّامِ الثَّلَاثَةِ مَعَ لَيَالِيهَا.
Birinci Mesele: Burada “üç gün” (ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ) diye zikretmiş, Meryem Sûresi'nde ise “üç gece” (ثَلَاثَ لَيَالٍ) diye zikretmiştir. İki ayetin toplamı, bu alametin geceleriyle birlikte üç günde vuku bulduğuna delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وجوهاًأحدها: أَنَّهُ تَعَالَى حَبَسَ لِسَانَهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَلَمْ يَقْدِرْ أَنْ يُكَلِّمَ النَّاسَ إِلَّا رَمْزًا، وَفِيهِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ آيَةً عَلَى عُلُوقِ الْوَلَدِ وَالثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَبَسَ لِسَانَهُ عَنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، وَأَقْدَرَهُ عَلَى الذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ، لِيَكُونَ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ مُشْتَغِلًا بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَبِالطَّاعَةِ وَالشُّكْرِ عَلَى تِلْكَ النِّعْمَةِ الْجَسِيمَةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ الشَّيْءُ الْوَاحِدُ عَلَامَةً عَلَى الْمَقْصُودِ، وَأَدَاءً لِشُكْرِ تِلْكَ النِّعْمَةِ، فَيَكُونُ جَامِعًا لِكُلِّ الْمَقَاصِدِ.
İkinci Mesele: Bu ayetin tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ onun dilini üç gün tuttu ve o ancak işaretle insanlarla konuşabildi. Bunda iki fayda vardır: Birincisi: Bunun çocuğun rahimde tutunmasına bir alamet olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onun dilini dünya işlerinden alıkoyup zikir, tesbih ve tehlile muktedir kılmasıdır; ta ki o müddet zarfında Allah Teâlâ'nın zikriyle, ibadetle ve bu muazzam nimete şükürle meşgul olsun. Bu takdire göre tek bir şey hem maksada bir alamet hem de o nimete bir şükür edası olur; böylece bütün maksatları kendinde toplamış olur.
ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ تِلْكَ الْوَاقِعَةَ كَانَتْ مُشْتَمِلَةً عَلَى الْمُعْجِزِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ قُدْرَتَهُ عَلَى التَّكَلُّمِ بِالتَّسْبِيحِ وَالذِّكْرِ، وَعَجْزَهُ عَنِ التَّكَلُّمِ بِأُمُورِ الدُّنْيَا مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ وَثَانِيهَا: أَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الْمُعْجِزِ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ الْمَقْدُورَةِ مَعَ سَلَامَةِ الْبِنْيَةِ وَاعْتِدَالِ الْمِزَاجِ مِنْ جُمْلَةِ الْمُعْجِزَاتِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِخْبَارَهُ بِأَنَّهُ مَتَى حَصَلَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ فَقَدْ حَصَلَ الْوَلَدُ، ثُمَّ إِنَّ الْأَمْرَ خَرَجَ عَلَى وَفْقِ هَذَا الْخَبَرِ يَكُونُ أَيْضًا مِنَ الْمُعْجِزَاتِ.
Sonra bil ki bu hadise birkaç yönden mucize içermekteydi: Birincisi: Tesbih ve zikirle konuşmaya muktedir olup dünya işleriyle konuşmaktan aciz olması en büyük mucizelerdendir. İkincisi: Bedenin sağlamlığı ve mizacın dengeli olmasıyla birlikte bu mucizenin belirlenen o günlerde meydana gelmesi de mucizelerdendir. Üçüncüsü: Bu durum meydana geldiğinde çocuğun hasıl olduğunu bildirmesi ve sonra da hadisenin bu habere mutabık olarak vuku bulması da mucizelerdendir.
الْقَوْلُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ لَمَّا طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى آيَةً تَدُلُّهُ عَلَى حُصُولِ الْعُلُوقِ، قَالَ آيَتُكَ أَنْ لَا تُكَلِّمَ، أَيْ تَصِيرُ مَأْمُورًا بِأَنْ/ لَا تَتَكَلَّمَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهَا مَعَ الْخَلْقِ، أَيْ تَكُونُ مُشْتَغِلًا بِالذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ مُعْرِضًا عن الخلق والدنيا شاكراً لله تَعَالَى عَلَى إِعْطَاءِ مِثْلِ هَذِهِ الْمَوْهِبَةِ، فَإِنْ كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ دُلَّ عَلَيْهَا بِالرَّمْزِ فَإِذَا أُمِرْتَ بِهَذِهِ الطَّاعَةِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ الْمَطْلُوبُ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي حَسَنٌ مَعْقُولٌ، وَأَبُو مُسْلِمٍ حَسَنُ الْكَلَامِ فِي التَّفْسِيرِ كَثِيرُ الْغَوْصِ عَلَى الدَّقَائِقِ، وَاللَّطَائِفِ.
Bu ayetin tefsirindeki İkinci Görüş: Bu, Ebû Müslim'in görüşüdür: Bunun manası şudur: Zekeriyyâ -aleyhisselâm- Allah Teâlâ'dan gebeliğin vukuuna delalet eden bir alamet isteyince O: “Alametin konuşmamandır”, yani geceleriyle birlikte üç gün boyunca insanlarla konuşmamakla emrolunmandır; yani halktan ve dünyadan yüz çevirip zikir, tesbih ve tehlil ile meşgul olarak, böyle bir bağışın verilmesinden ötürü Allah Teâlâ'ya şükredici olmandır. Bir ihtiyacın olursa ona işaretle delalet et; bu itaate emrolunduğunda bil ki matlup hasıl olmuştur, buyurmuştur. Bu görüş bana göre güzel ve akla uygundur; Ebû Müslim tefsirde kelâmı güzel olan, dakik ve latif manalara çokça dalan bir zattır.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ ﵊ عُوقِبَ بِذَلِكَ مِنْ حَيْثُ سَأَلَ الْآيَةَ بَعْدَ بِشَارَةِ الْمَلَائِكَةِ فَأُخِذَ لِسَانُهُ وَصُيِّرَ بِحَيْثُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الكلام.
Üçüncü Görüş: Katâde'den rivayet edildiğine göre meleklerin müjdesinden sonra alamet istediği cihetle o -aleyhisselâm- bununla cezalandırılmış; dili tutulmuş ve konuşamayacak hâle getirilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ إِلَّا رَمْزاً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun: { إِلَّا رَمْزاً } “İşaretleşme dışında” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَصْلُ الرَّمْزِ الْحَرَكَةُ، يُقَالُ: ارْتَمَزَ إِذَا تَحَرَّكَ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْبَحْرِ: الرَّامُوزُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالرَّمْزِ هَاهُنَا عَلَى أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِشَارَةِ كَيْفَ كَانَتْ بِالْيَدِ، أَوِ الرَّأْسِ، أَوِ الْحَاجِبِ، أَوِ الْعَيْنِ، أَوِ الشَّفَةِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ تَحْرِيكِ الشَّفَتَيْنِ بِاللَّفْظِ مِنْ غَيْرِ نُطْقٍ وَصَوْتٍ قَالُوا: وَحَمْلُ الرَّمْزِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى، لِأَنَّ الْإِشَارَةَ بِالشَّفَتَيْنِ يُمْكِنُ وُقُوعُهَا بِحَيْثُ تَكُونُ حَرَكَاتُ الشَّفَتَيْنِ وَقْتَ الرَّمْزِ مُطَابِقَةً لِحَرَكَاتِهِمَا عِنْدَ النُّطْقِ فَيَكُونُ الِاسْتِدْلَالُ بِتِلْكَ الْحَرَكَاتِ عَلَى الْمَعَانِي الذِّهْنِيَّةِ أَسْهَلَ وَالثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ كَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِالْكَلَامِ الْخَفِيِّ، وَأَمَّا رَفْعُ الصَّوْتِ بِالْكَلَامِ فَكَانَ مَمْنُوعًا مِنْهُ.
Birinci Mesele: *Remz* (رَمْز) kelimesinin aslı harekettir. Hareket ettiği zaman *irtemeze* (ارْتَمَزَ) denir; bundan dolayı denize *er-râmûz* (الرَّامُوز) denilmiştir. Sonra burada *remz* ile neyin kastedildiği hususunda birtakım görüşler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunun el, baş, kaş, göz veya dudakla nasıl olursa olsun işaretten ibaret olmasıdır. İkincisi: Telaffuz ve ses olmaksızın lafzı dudaklarla hareket ettirmekten ibaret olmasıdır. Dediler ki: *Remz* lafzını bu manaya hamletmek daha evladır; çünkü dudaklarla işaret öyle vuku bulabilir ki remz anındaki dudak hareketleri konuşma esnasındaki hareketlerine mutabık olur ve böylece o hareketlerle zihindeki manalara istidlal etmek daha kolay olur. Üçüncüsü: Gizli sözle (fısıltıyla) konuşmasının mümkün olması, söze sesini yükseltmekten ise menedilmiş olmasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: الرَّمْزُ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْكَلَامِ فَكَيْفَ اسْتُثْنِيَ مِنْهُ؟.
Eğer: “Remz (işaret) kelâm cinsinden değildir; o hâlde ondan nasıl istisna edilmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: لَمَّا أَدَّى مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ سُمِّيَ كَلَامًا، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا فَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَا الرَّمْزَ عَلَى الْكَلَامِ الْخَفِيِّ فَإِنَّ الْإِشْكَالَ زَائِلٌ.
Deriz ki: Kelâmdan kastedilen şeyi ifade ettiği için kelâm olarak isimlendirilmiştir; ayrıca munkatı istisna (kesintili istisna) olması da caizdir. *Remz* kelimesini gizli kelâma (fısıltıya) hamletmemiz durumunda ise işkâl zail olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ إِلَّا رَمْزاً بِضَمَّتَيْنِ جَمْعُ رَمُوزٍ، كَرَسُولٍ وَرُسُلٍ، وَقُرِئَ رَمْزاً بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالْمِيمِ جَمْعُ رَامِزٍ، كَخَادِمٍ وَخَدَمٍ، وَهُوَ حَالٌ مِنْهُ وَمِنَ النَّاسِ، وَمَعْنَى إِلَّا رَمْزاً إِلَّا مُتَرَامِزِينَ، كَمَا يَتَكَلَّمُ النَّاسُ مَعَ الْأَخْرَسِ بِالْإِشَارَةِ وَيُكَلِّمُهُمْ.
İkinci Mesele: Yahyâ b. Vessâb iki zamme ile { إِلَّا رُمُزاً } şeklinde okumuştur ki bu, *resûl* (رَسُول) ve *rusül* (رُسُل) gibi *remûz* (رَمُوز) kelimesinin çoğuludur. Râ ve mîm harflerinin fethasıyla { رَمَزاً } şeklinde de okunmuştur ki bu, *hâdim* (خَادِم) ve *hadem* (خَدَم) gibi *râmiz* (رَامِز) kelimesinin çoğuludur; bu da kendisinden ve insanlardan hâldir (durum bildiren zarftır). { إِلَّا رَمْزاً } ifadesinin manası: Dilsiz bir kimsenin insanlarla işaretle konuştuğu ve onların da onunla konuştuğu gibi “ancak birbirleriyle işaretleşenler olarak” demektir.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَفِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى حَبَسَ لِسَانَهُ عَنْ أُمُورِ الدُّنْيَا إِلَّا رَمْزاً فَأَمَّا فِي الذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ، فَقَدْ كَانَ لِسَانُهُ جَيِّدًا، وَكَانَ ذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ وَالثَّانِي:
Sonra Allah Teâlâ: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً } “Ve Rabbini çokça zikret” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Allah Teâlâ onun dilini işaret müstesna dünya işlerinden alıkoymuştur; zikir ve tesbihte ise dili gayet düzgündü ve bu da apaçık mucizelerdendi. İkincisi:
إِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الذِّكْرُ بِالْقَلْبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْتَغْرِقِينَ فِي بِحَارِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَادَتُهُمْ فِي الْأَوَّلِ أَنْ يُوَاظِبُوا عَلَى الذِّكْرِ اللِّسَانِيِّ مُدَّةً فَإِذَا امْتَلَأَ الْقَلْبُ مِنْ نُورِ ذِكْرِ اللَّهِ سَكَتَ اللِّسَانُ وَبَقِيَ الذِّكْرُ فِي الْقَلْبِ، وَلِذَلِكَ قَالُوا: مَنْ عَرَفَ اللَّهَ كَلَّ لِسَانُهُ، فَكَأَنَّ زَكَرِيَّا ﵇ أُمِرَ بِالسُّكُوتِ وَاسْتِحْضَارِ مَعَانِي الذِّكْرِ والمعرفة واستدامتها.
Bundan maksadın kalp ile zikir olmasıdır. Çünkü Allah Teâlâ'nın marifet denizlerine dalanların âdeti, başlangıçta bir müddet lisânî zikre devam etmektir; kalp Allah'ın zikrinin nuruyla dolunca dil susar ve zikir kalpte baki kalır. Bundan dolayı: “Allah'ı tanıyanın dili tutulur” demişlerdir. Sanki Zekeriyyâ'ya -aleyhisselâm- susması, zikir ve marifet manalarını hazır tutup onları devam ettirmesi emrolunmuştur.
وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{ وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “Ve akşam sabah tesbih et” buyruğu; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (الْعَشِيِّ) مِنْ حِينِ نُزُولِ الشَّمْسِ إِلَى أَنْ تَغِيبَ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Birinci Mesele: *el-Aşiyy* (الْعَشِيِّ), güneşin batmaya yönelmesinden batışına kadar olan vakittir. Şair şöyle demiştir:
فَلَا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُهُ ... وَلَا الْفَيْءُ مِنْ بَرْدِ الْعَشِيِّ تَذُوقُ
“Ne kuşluk vaktinin serinliğinden gölgeye güç yetirebilirsin... Ne de akşam serinliğinde gölgenin tadını alabilirsin.”
وَالْفَيْءُ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ حِينِ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَى أَنْ يَتَنَاهَى غُرُوبُهَا، وَأَمَّا الْإِبْكَارُ فَهُوَ مَصْدَرُ بَكَّرَ يُبَكِّرُ إِذَا خَرَجَ لِلْأَمْرِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ، وَمِثْلُهُ بَكَرَ وَابْتَكَرَ وَبَكَّرَ، وَمِنْهُ الْبَاكُورَةُ لِأَوَّلِ الثَّمَرَةِ، هَذَا هُوَ أَصْلُ اللُّغَةِ، ثُمَّ سُمِّيَ مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى الضُّحَى: إِبْكَارًا، كَمَا سُمِّيَ إِصْبَاحًا، وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ (وَالْأَبْكَارِ) بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، جَمْعُ بَكَرٍ كَسَحَرٍ وَأَسْحَارٍ، وَيُقَالُ: أَتَيْتُهُ بَكَرًا بِفَتْحَتَيْنِ.
Fey' (gölge), ancak güneşin zevalinden batışının nihayetine kadar olur. *el-İbkâr* (الْإِبْكَار) ise bir iş için günün başında çıktığı zaman söylenen *bekkera yübekkiru* (بَكَّرَ يُبَكِّرُ) fiilinin masdarıdır. *Bekera* (بَكَرَ), *ibtekara* (ابْتَكَرَ) ve *bekkera* (بَكَّرَ) de bunun gibidir. Turfanda meyveye *el-bâkûre* (الْبَاكُورَة) denilmesi de bundandır. Dilin aslı budur. Sonra fecrin doğuşundan kuşluk vaktine kadar olan zamana, *isbâh* (إِصْبَاح) denildiği gibi *ibkâr* (إِبْكَار) adı verilmiştir. Bazıları bunu, *sehar* (سَحَر) ve *eshâr* (أَسْحَار) gibi *beker* (بَكَر) kelimesinin çoğulu olarak hemzenin fethasıyla { وَالْأَبْكَارِ } şeklinde okumuştur. İki fetha ile *eteytühû bekeran* (أَتَيْتُهُ بَكَرًا - Ona sabah erkenden geldim) denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ وَسَبِّحْ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهُ: وَصَلِّ لِأَنَّ الصَّلَاةَ تُسَمَّى تَسْبِيحًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَأَيْضًا الصَّلَاةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى التَّسْبِيحِ، فَجَازَ تَسْمِيَةُ الصَّلَاةِ بِالتَّسْبِيحِ، وَهَاهُنَا الدَّلِيلُ دَلَّ عَلَى وُقُوعِ هَذَا الْمُحْتَمَلِ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى التَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ لَمْ يَبْقَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهَا وَهُوَ قَوْلُهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ فَرْقٌ، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ لِأَنَّ عَطْفَ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ غَيْرُ جَائِزٍ وَالثَّانِي:
İkinci Mesele: O'nun: { وَسَبِّحْ } “Ve tesbih et” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat “Ve namaz kıl”dır; çünkü namaza da tesbih denilir. Allah Teâlâ: { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ } “Akşama erdiğinizde Allah'ı tesbih edin (namaz kılın)” [Rûm 17] buyurmuştur; ayrıca namaz tesbihi ihtiva eder; dolayısıyla namazın tesbih diye isimlendirilmesi caizdir. Burada bu muhtemel mananın vukuuna delil delalet etmiştir ki bu iki yöndendir: Birincisi: Şayet biz bunu tesbih ve tehlile hamledersek, bu ayet ile öncesindeki: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ } “Rabbini zikret” buyruğu arasında bir fark kalmaz ve bu takdirde [anlam] boşa çıkar; zira bir şeyin bizzat kendisine atfedilmesi caiz değildir. İkincisi:
وهو أنه شديد الموافقة لقوله تعالى: أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ قَوْلَهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ مَحْمُولٌ عَلَى الذكر باللسان.
Bunun, Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } “Gündüzün iki tarafında namaz kıl” [Hûd 114] buyruğuna son derece muvafık olmasıdır. [Bu görüşlerden] ikincisi: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ } “Rabbini zikret” buyruğunun dille zikre hamledilmesidir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), 42-43. Âyetler]
وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢) يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)
{ وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢) يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Hani melekler: ‘Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti (42). Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et’ demişlerdi (43).”
الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ وَصْفُهُ طَهَارَةَ مَرْيَمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عليها
Üçüncü Kıssa: [Allah Teâlâ'nın] Meryem'in -salavâtullâhi aleyhâ- taharetini vasfetmesidir.