الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَوْمُ كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ كَانُوا مُحِبِّينَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَكَانُوا يُظْهِرُونَ الرَّغْبَةَ فِي أَنْ يُحِبَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَنَّ الْإِلْزَامَ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي، لِأَنَّ الْمُعْجِزَاتِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْكُمْ مُتَابَعَتِي الثَّانِي: إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ أَنْ يُحِبَّكُمُ اللَّهُ فَاتَّبِعُونِي لِأَنَّكُمْ إِذَا اتَّبَعْتُمُونِي فَقَدْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يُحِبُّ كُلَّ مَنْ أَطَاعَهُ، وَأَيْضًا فَلَيْسَ فِي مُتَابَعَتِي إِلَّا أَنِّي دَعَوْتُكُمْ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَعْظِيمِهِ وَتَرْكِ تَعْظِيمِ غَيْرِهِ، وَمَنْ أَحَبَّ اللَّهَ كَانَ رَاغِبًا فِيهِ، لِأَنَّ الْمَحَبَّةَ تُوجِبُ الْإِقْبَالَ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى الْمَحْبُوبِ، وَالْإِعْرَاضَ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ غَيْرِ الْمَحْبُوبِ.
İkinci Mesele: Bu topluluk, Allah Teâlâ'yı sevdiklerini iddia ediyor ve Allah Teâlâ'nın kendilerini sevmesine rağbet gösteriyorlardı. Ayet ise bağlayıcı delili (ilzâmı) iki yönden içermektedir: Birincisi: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana tabi olun; çünkü mucizeler, O Teâlâ'nın bana tabi olmayı size vacip kıldığına delalet etmiştir. İkincisi: Eğer Allah'ın sizi sevmesini istiyorsanız bana tabi olun; çünkü bana tabi olduğunuzda muhakkak ki Allah'a itaat etmiş olursunuz, Allah Teâlâ da Kendisine itaat eden herkesi sever. Ayrıca benim [çağrımda] bana tabi olunmasından başka bir şey yoktur; zira ben sizi ancak Allah Teâlâ'ya itaate, O'nu yüceltmeye ve O'ndan başkasını yüceltmeyi terk etmeye çağırdım. Allah'ı seven kimse de buna rağbet eder; çünkü sevgi, bütünüyle sevilene yönelmeyi ve sevilenin dışındakilerden bütünüyle yüz çevirmeyi gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: خَاضَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي هَذَا الْمَقَامِ فِي الطَّعْنِ فِي أَوْلِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَتَبَ هَاهُنَا مَا لَا يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَكْتُبَ مِثْلَهُ فِي كُتُبِ الْفُحْشِ فَهَبْ أَنَّهُ اجْتَرَأَ عَلَى الطَّعْنِ فِي أَوْلِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَيْفَ اجْتَرَأَ عَلَى كَتْبِهِ مِثْلَ ذَلِكَ الْكَلَامِ الْفَاحِشِ فِي تَفْسِيرِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، نَسْأَلُ اللَّهَ الْعِصْمَةَ وَالْهِدَايَةَ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَالْمُرَادُ مِنْ مَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُ إِعْطَاؤُهُ الثَّوَابَ، وَمِنْ غُفْرَانِ ذَنْبِهِ إِزَالَةُ الْعِقَابِ، وَهَذَا غَايَةُ مَا يَطْلُبُهُ كُلُّ عَاقِلٍ، ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ يَعْنِي غَفُورٌ فِي الدُّنْيَا يَسْتُرُ عَلَى الْعَبْدِ أَنْوَاعَ الْمَعَاصِي رحيم في الآخرة بفضله وكرمه.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi bu makamda Allah Teâlâ'nın veli kullarına dil uzatmaya girişmiş ve burada akıllı bir kimsenin müstehcen kitaplarda bile yazması yakışık almayacak şeyler yazmıştır. Farz edelim ki Allah Teâlâ'nın evliyasına dil uzatmaya cüret etti; peki böylesine çirkin bir sözü Allah Teâlâ'nın kelamının tefsirinde yazmaya nasıl cüret edebildi? Allah'tan masumiyet ve hidayet dileriz. Sonra Allah Teâlâ: { وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “ve günahlarınızı bağışlasın” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın kulunu sevmesinden murat ona sevap vermesi, günahını bağışlamasından [murat] ise cezayı ortadan kaldırmasıdır. Bu da her akıl sahibinin isteyeceği nihai gayedir. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, yani dünyada bağışlayandır, kulun çeşitli günahlarını örter; ahirette ise lütfu ve keremiyle merhamet edendir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٣٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3) : Ayet 32]
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢)
{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin. Eğer yüz çevirirlerse bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez.” (32)
يُرْوَى أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ الْآيَةَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَجْعَلُ طَاعَتَهُ كَطَاعَةِ اللَّهِ، وَيَأْمُرُنَا أَنَّ نُحِبَّهُ كَمَا أَحَبَّتِ النَّصَارَى عِيسَى، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،
Rivayet edildiğine göre, { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız...” ayeti inince Abdullah b. Übey: “Muhammed kendisine itaati Allah'a itaat gibi kılıyor ve Hristiyanların İsa'yı sevdiği gibi bizim de kendisini sevmemizi emrediyor” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ الْآيَةَ الْأُولَى لَمَّا اقْتَضَتْ وُجُوبَ مُتَابَعَتِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُنَافِقَ أَلْقَى شُبْهَةً فِي الدِّينِ، وَهِيَ أَنَّ مُحَمَّدًا يَدَّعِي لنفسه مثل مَا يَقُولُهُ النَّصَارَى فِي عِيسَى، ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ إِزَالَةً لِتِلْكَ الشُّبْهَةِ، فَقَالَ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ يَعْنِي إِنَّمَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مُتَابَعَتِي لَا كَمَا تَقُولُ النَّصَارَى فِي عِيسَى بَلْ لِكَوْنِي رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَلَمَّا كَانَ مُبَلِّغُ التَّكَالِيفِ عَنِ اللَّهِ هُوَ الرَّسُولَ لَزِمَ أَنْ تَكُونَ طَاعَتُهُ وَاجِبَةً فَكَانَ إِيجَابُ الْمُتَابَعَةِ لِهَذَا الْمَعْنَى لَا لِأَجْلِ الشبهة الَّتِي أَلْقَاهَا الْمُنَافِقُ فِي الدِّينِ.
Sözün tahkiki şudur: Önceki ayet ona tabi olmanın vacipliğini gerektirip ardından o münafık dine bir şüphe sokarak Muhammed'in Hristiyanların İsa hakkında söylediği şeyin benzerini kendisi için iddia ettiğini öne sürünce, Allah Teâlâ bu şüpheyi gidermek üzere bu ayeti zikredip şöyle buyurdu: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin.” Yani, Allah'ın size bana tabi olmayı vacip kılması, Hristiyanların İsa hakkında söyledikleri gibi değil, bilakis benim Allah katından bir elçi olmam sebebiyledir. Allah'tan mükellefiyetleri tebliğ eden kimse elçi olunca, ona itaatin vacip olması zorunlu olmuştur. Dolayısıyla tabi olmanın vacip kılınması bu manadan dolayıdır, o münafığın dine soktuğu şüpheden dolayı değildir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ يَعْنِي إِنْ أَعْرَضُوا فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ لَهُمْ مَحَبَّةُ اللَّهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَوْجَبَ الثَّنَاءَ وَالْمَدْحَ لِمَنْ أَطَاعَهُ، وَمَنْ كَفَرَ اسْتَوْجَبَ الذِّلَّةَ وَالْإِهَانَةَ، وَذَلِكَ ضِدُّ الْمَحَبَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Eğer yüz çevirirlerse bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez” buyurdu; yani yüz çevirirlerse Allah'ın sevgisi onlara hasıl olmaz. Çünkü O Teâlâ, övgü ve senayı ancak Kendisine itaat eden kimseye vacip kılmıştır; inkâr eden kimse ise zillet ve aşağılanmayı hak etmiştir, bu da sevginin zıddıdır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3) : Ayetler 33-34]
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤)
{ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah; Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kılıp seçti. (33) Birbirinden gelen bir nesil olarak. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (34)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مَحَبَّتَهُ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِمُتَابَعَةِ الرُّسُلِ بَيَّنَ عُلُوَّ دَرَجَاتِ الرُّسُلِ وَشَرَفَ مَنَاصِبِهِمْ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, Kendisine olan sevginin ancak peygamberlere tabi olmakla tamamlanacağını beyan edince, peygamberlerin derecelerinin yüceliğini ve makamlarının şerefini beyan ederek: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ } “Şüphesiz Allah Âdem'i seçti...” buyurdu. Ayette bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى قِسْمَيْنِ: الْمُكَلَّفُ وَغَيْرُ الْمُكَلَّفِ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفَ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِ الْمُكَلَّفِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ أَصْنَافَ الْمُكَلَّفِ أَرْبَعَةٌ: الْمَلَائِكَةُ، وَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ، وَالشَّيَاطِينُ، أَمَّا الْمَلَائِكَةُ،
Birinci Mesele: Bil ki mahlukat iki kısımdır: Mükellef olan ve mükellef olmayan. [Âlimler] mükellef olanın mükellef olmayandan daha üstün olduğunda ittifak etmişlerdir. Yine mükellefin sınıflarının dört olduğu hususunda da ittifak etmişlerdir: Melekler, insanlar, cinler ve şeytanlar. Meleklere gelince;
فَقَدْ رُوِيَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَهُمْ مِنَ الرِّيحِ
Haberlerde Allah Teâlâ'nın onları rüzgârdan yarattığı rivayet edilmiştir.
وَمِنْهُمْ مَنِ احْتَجَّ بِوُجُوهٍ عَقْلِيَّةٍ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ فَالْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لِهَذَا السَّبَبِ قَدَرُوا عَلَى الطَّيَرَانِ عَلَى أَسْرَعِ الْوُجُوهِ وَالثَّانِي: لِهَذَا السَّبَبِ قَدَرُوا عَلَى حَمْلِ الْعَرْشِ، لِأَنَّ الرِّيحَ تَقُومُ بِحَمْلِ الْأَشْيَاءِ الثَّالِثُ: لِهَذَا السَّبَبِ سُمُّوا رُوحَانِيِّينَ، وَجَاءَ
Onlardan bazısı bunun doğruluğuna aklî deliller getirmiştir. Birincisi: Onlar bu sebeple en hızlı şekilde uçmaya güç yetirmişlerdir. İkincisi: Bu sebeple Arş'ı taşımaya güç yetirmişlerdir, çünkü rüzgâr eşyayı taşır. Üçüncüsü: Bu sebeple ruhaniler olarak isimlendirilmişlerdir. Başka bir rivayette ise
فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنَ النُّورِ،
onların nurdan yaratıldıkları gelmiştir.
وَلِهَذَا صَفَتْ وَأَخْلَصَتْ لِلَّهِ تَعَالَى وَالْأَوْلَى أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ فَنَقُولُ: أَبْدَانُهُمْ مِنَ الرِّيحِ وَأَرْوَاحُهُمْ مِنَ النُّورِ فَهَؤُلَاءِ هُمْ سُكَّانُ عالم السموات، أَمَّا الشَّيَاطِينُ فَهُمْ كَفَرَةٌ أَمَّا إِبْلِيسُ فَكُفْرُهُ ظَاهِرٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٣٤] وَأَمَّا سَائِرُ الشَّيَاطِينِ فَهُمْ أَيْضًا كَفَرَةٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [الْأَنْعَامِ: ١٢١] وَمِنْ خَوَاصِّ الشَّيَاطِينِ أَنَّهُمْ بِأَسْرِهَا أَعْدَاءٌ لِلْبَشَرِ قَالَ تَعَالَى: فَفَسَقَ/ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ
Bu yüzden saf ve tertemiz olmuş, Allah Teâlâ'ya ihlasla bağlanmışlardır. En uygun olanı iki görüşü birleştirmektir; dolayısıyla şöyle deriz: Onların bedenleri rüzgârdan, ruhları ise nurdandır. İşte bunlar semavat âleminin sakinleridir. Şeytanlara gelince, onlar kâfirdirler. İblis'e gelince, onun küfrü Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” [Bakara, 34] buyruğu sebebiyle açıktır. Diğer şeytanlara gelince, onlar da Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara itaat ederseniz, muhakkak siz de müşriklerden olursunuz” [En'âm, 121] buyruğunun delaletiyle kâfirdirler. Şeytanların özelliklerinden biri de bütünüyle insanlara düşman olmalarıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ }
أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ
{ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “...Rabbinin emrinden çıktı. Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun soyunu mu dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır”
[الْكَهْفِ: ٥٠] وَقَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ [الْأَنْعَامِ: ١١٢] وَمِنْ خَوَاصِّ الشَّيَاطِينِ كَوْنُهُمْ مَخْلُوقِينَ مِنَ النَّارِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْلِيسَ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [الْأَعْرَافِ: ١٢] وَقَالَ: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ [الْحِجْرِ: ٢٧] فَأَمَّا الْجِنُّ فَمِنْهُمْ كَافِرٌ وَمِنْهُمْ مُؤْمِنٌ، قَالَ تَعَالَى: وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولئِكَ تَحَرَّوْا رَشَداً [الجن: ١٤] وأما الْإِنْسُ فَلَا شَكَّ أَنَّ لَهُمْ وَالِدًا هُوَ وَالِدُهُمُ الْأَوَّلُ، وَإِلَّا لَذَهَبَ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ وَالْقُرْآنُ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْأَوَّلَ هُوَ آدَمُ ﷺ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آل عمران: ٥٩] وقال: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها [النِّسَاءِ: ١] .
[Kehf, 50]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” [En'âm, 112]. Şeytanların özelliklerinden biri de ateşten yaratılmış olmalarıdır. Allah Teâlâ İblis'ten hikaye ederek şöyle buyurmuştur: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [A'râf, 12]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ } “Cânn'ı da daha önce kavurucu ateşten yarattık” [Hicr, 27]. Cinlere gelince; onlardan kâfir olan da vardır, mümin olan da vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولئِكَ تَحَرَّوْا رَشَداً } “Gerçekten bizden Müslümanlar da var, hak yoldan sapanlar da var. Kim Müslüman olursa, işte onlar doğru yolu aramışlardır” [Cin, 14]. İnsanlara gelince; şüphe yok ki onların ilk babaları olan bir babaları vardır, aksi takdirde [silsile] sonsuza kadar giderdi. Kur'an ise bu ilk [insanın] Âdem aleyhisselâm olduğuna delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ bu surede: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” [Âl-i İmrân, 59] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan Rabbinizden sakının” [Nisâ, 1].
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْبَشَرَ أَفْضَلُ مِنَ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْبَشَرَ أَفْضَلُ أَمِ الْمَلَائِكَةَ، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا [الأعراف: ١١] وَالْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْبَشَرَ أَفْضَلُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاصْطِفَاءَ يَدُلُّ عَلَى مَزِيدِ الْكَرَامَةِ وَعُلُوِّ الدَّرَجَةِ، فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ اصْطَفَى آدَمَ وَأَوْلَادَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ وَجَبَ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِكَوْنِهِمْ مِنَ الْعَالَمِينَ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Âlimler, insanların cinlerden ve şeytanlardan daha üstün olduğu hususunda ittifak etmişler; insanın mı yoksa meleklerin mi daha üstün olduğu konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Biz bu meseleyi Allah Teâlâ'nın: { اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا } “Âdem'e secde edin! dedik, onlar da hemen secde ettiler” [A'râf, 11] buyruğunun tefsirinde etraflıca ele almıştık. İnsanın daha üstün olduğunu söyleyenler bu ayete tutunmuşlardır. Zira seçilme (ıstıfâ), fazladan ikrama ve derece yüceliğine delalet eder. Allah Teâlâ Âdem'i ve onun peygamber olan çocuklarını bütün âlemlere üstün kılıp seçtiğini beyan edince, onların meleklerden de daha üstün olması vacip olur; çünkü melekler de âlemlerin içindedir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنْ حَمَلْنَا هَذِهِ الآية على تفضيل المذكورين فيها عَلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ أَدَّى إِلَى التَّنَاقُضِ لِأَنَّ الْجَمْعَ الْكَثِيرَ إِذَا وُصِفُوا بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ منهم أفضل من كل العالمين يلزم كون كل واحد منهم أفضل من كل العالمين يلزم كون كل واحد منهم أفضل من الْآخَرِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى كَوْنِهِ أَفْضَلَ عَالَمِي زَمَانِهِ أَوْ عَالَمِي جِنْسِهِ لَمْ يَلْزَمِ التَّنَاقُضُ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى دَفْعًا لِلتَّنَاقُضِ وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٧] وَلَا يُلْزِمُ كَوْنُهُمْ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ بَلْ قُلْنَا الْمُرَادُ بِهِ عَالَمُو زَمَانِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَالْجَوَابُ ظَاهِرٌ فِي قَوْلِهِ: اصْطَفَى آدَمَ عَلَى الْعَالَمِينَ، يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ يَصِحُّ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْعَالَمِ عَلَيْهِ فَيَنْدَرِجُ فِيهِ الْمَلَكُ، غَايَةُ مَا فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّهُ تُرِكَ الْعَمَلُ بِعُمُومِهِ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ لِدَلِيلٍ قَامَ عَلَيْهِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ نَتْرُكَهُ فِي سَائِرِ الصُّوَرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ.
Şayet: “Bu ayeti, onda zikredilenlerin bütün âlemlere üstün kılınması manasına hamledersek bu çelişkiye yol açar. Çünkü kalabalık bir topluluk, her birinin bütün âlemlerden daha üstün olduğu şeklinde nitelendirildiğinde, her birinin diğerinden daha üstün olması gerekir ki bu imkânsızdır. Eğer onu, kendi zamanının âlemlerinden veya kendi cinsinin âlemlerinden daha üstün olması manasına hamledersek çelişki gerekmez. O halde çelişkiyi defetmek için ayeti bu manaya hamletmek vacip olur. Ayrıca Allah Teâlâ İsrâiloğulları'nın vasfında: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “ve sizi âlemlere üstün kıldığımı...” [Bakara, 47] buyurmuştur; bu onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha üstün olmalarını gerektirmez, bilakis bununla her birinin kendi zamanının âlemlerinin kastedildiğini söylemiştik” denilirse; Cevap [şudur]: “Âdem'i âlemlere üstün kılıp seçti” sözünün zahiri, kendisine 'âlem' lafzı ıtlak edilmesi sahih olan herkesi kapsar, dolayısıyla melek de buna dâhil olur. Bu babdaki nihai durum şudur: Ortaya çıkan bir delilden dolayı bazı surelerde bu lafzın umumiyetiyle amel etmek terk edilmiştir; dolayısıyla bir delil olmaksızın diğer surelerde de onu terk etmemiz caiz olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اصْطَفى فِي اللُّغَةِ اخْتَارَ، فَمَعْنَى: اصْطَفَاهُمْ، أَيْ جَعَلَهُمْ صَفْوَةَ خَلْقِهِ، تَمْثِيلًا بِمَا يُشَاهَدُ مِنَ الشَّيْءِ الَّذِي يُصَفَّى وَيُنَقَّى مِنَ الْكُدُورَةِ، وَيُقَالُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: صَفْوَةٌ، وَصُفْوَةٌ وَصِفْوَةٌ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ لِمُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي [الْأَعْرَافِ: ١٤٤] وَقَالَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ [ص: ٤٧] .
İkinci Mesele: Istafâ (اصْطَفى) lügatte seçti (ihtâra) demektir. O halde “onları seçti” sözünün manası; tortu ve bulanıklıktan arındırılıp saflaştırılan nesnelerden müşahede edilen duruma benzetilerek “onları yaratılmışlarının en seçkini kıldı” demektir. Üç veçhile söylenir: Safvetün (صَفْوَةٌ), sufvetün (صُفْوَةٌ) ve sifvetün (صِفْوَةٌ). Bu ayetin benzeri, [Allah'ın] Mûsâ'ya hitaben: { إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي } “Şüphesiz ben, risaletlerimle seni insanların üzerine seçtim” [A'râf, 144] buyruğu ile İbrâhim, İshak ve Ya'kûb hakkında: { وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ } “Şüphesiz onlar katımızda seçilmiş hayırlı kimselerdendir” [Sâd, 47] buyruğudur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ. فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ اصْطَفَى دِينَ آدَمَ وَدِينَ نُوحٍ فَيَكُونُ الِاصْطِفَاءُ رَاجِعًا إِلَى دِينِهِمْ وَشَرْعِهِمْ وَمِلَّتِهِمْ، وَيَكُونُ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُمْ، أَيْ صَفَّاهُمْ مِنَ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ، وَزَيَّنَهُمْ بِالْخِصَالِ/ الْحَمِيدَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّا لَا نَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الْإِضْمَارِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُوَافِقٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ أعلم حيث يجعل رسالاته [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَذَكَرَ الْحَلِيمِيُّ فِي كِتَابِ «الْمِنْهَاجِ» أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا مُخَالِفِينَ لِغَيْرِهِمْ فِي الْقُوَى الْجِسْمَانِيَّةِ، وَالْقُوَى الرُّوحَانِيَّةِ، أَمَّا الْقُوَى الْجِسْمَانِيَّةُ، فَهِيَ إِمَّا مُدْرِكَةٌ، وَإِمَّا مُحَرِّكَةٌ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Mana, Allah'ın Âdem'in dinini ve Nûh'un dinini seçmiş olmasıdır; böylece seçme (ıstıfâ) onların dinlerine, şeriatlarına ve milletlerine raci olur ve bu mana muzafın hazfedildiği takdiri üzeredir. İkincisi: Mananın “Allah onları seçti”, yani onları yerilmiş sıfatlardan arındırdı ve övülen hasletlerle bezedi şeklinde olmasıdır. Bu görüş iki yönden daha evladır: Birincisi: Bu görüşte gizli bir takdire (izmâr) ihtiyaç duymayız. İkincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” [En'âm, 124] ayetine uygundur. el-Halîmî, el-Minhâc adlı kitabında, peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm cismanî ve ruhanî kuvvetlerde başkalarından farklı olmalarının zorunlu olduğunu zikretmiştir. Cismanî kuvvetlere gelince; bunlar ya idrak edicidir ya da hareket ettiricidir.
أَمَّا الْمُدْرِكَةُ: فَهِيَ إِمَّا الْحَوَاسُّ الظَّاهِرَةُ، وَإِمَّا الْحَوَاسُّ الْبَاطِنَةُ، أَمَّا الْحَوَاسُّ الظَّاهِرَةُ فَهِيَ خَمْسَةٌ أَحَدُهَا: الْقُوَّةُ
İdrak edici kuvvetlere gelince: Bunlar ya zahirî duyulardır ya da batınî duyulardır. Zahirî duyular ise beştir; birincisi:
الْبَاصِرَةُ، وَلَقَدْ كَانَ الرَّسُولُ ﷺ مَخْصُوصًا بِكَمَالِ هَذِهِ الصِّفَةِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ ووجهان الْأَوَّلُ:
Görme kuvvetidir. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bu sıfatın kemali ile hususi kılınmıştı. Buna iki yön delalet eder: Birincisi:
قَوْلُهُ ﷺ: «زُوِيَتْ لِيَ الْأَرْضُ فَأُرِيتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا»
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yeryüzü benim için dürüldü de bana onun doğuları ve batıları gösterildi” hadisidir.
وَالثَّانِي:
İkincisi:
قَوْلُهُ ﷺ: «أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ وَتَرَاصُّوا فَإِنِّي أَرَاكُمْ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِي»
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: “Saflarınızı düzeltin ve birbirinize yanaşın; zira ben sizi arkamdan da görüyorum” hadisidir.
وَنَظِيرُ هَذِهِ الْقُوَّةِ مَا حَصَلَ لِإِبْرَاهِيمَ ﷺ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَنْعَامِ: ٧٥] ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَوَّى بَصَرَهُ حَتَّى شَاهَدَ جَمِيعَ الْمَلَكُوتِ مِنَ الْأَعْلَى وَالْأَسْفَلِ قَالَ الْحَلِيمِيُّ ﵀: وَهَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ لِأَنَّ الْبُصَرَاءَ يَتَفَاوَتُونَ فَرُوِيَ أَنَّ زَرْقَاءَ الْيَمَامَةِ كَانَتْ تُبْصِرُ الشَّيْءَ مِنْ مَسِيرَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ بَصَرُ النَّبِيِّ ﷺ أَقْوَى مِنْ بَصَرِهَا وَثَانِيهَا: الْقُوَّةُ السَّامِعَةُ، وَكَانَ ﷺ أقوى النأي فِي هَذِهِ الْقُوَّةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا:
Bu kuvvetin bir benzeri İbrâhim aleyhisselâm için hâsıl olandır ki bu da Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [En'âm, 75] ayetidir. Tefsirinde, O Teâlâ'nın onun görme gücünü kuvvetlendirdiğini, böylece yukarıdan ve aşağıdan bütün melekûtu müşahede ettiğini zikretmişlerdir. el-Halîmî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimal değildir; çünkü gören kimseler birbirinden farklılık arz eder. Rivayet edildiğine göre Zerkâu'l-Yemâme üç günlük mesafeden bir şeyi görebiliyordu; dolayısıyla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in görme gücünün onun görme gücünden daha kuvvetli olması uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: İşitme kuvvetidir. O sallallâhu aleyhi ve sellem bu kuvvette insanların en güçlüsüydü. Buna iki yön delalet eder: Birincisi:
قَوْلُهُ ﷺ: «أَطَّتِ السَّمَاءُ وَحَقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ مَا فِيهَا مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلَّا وَفِيهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ لِلَّهِ تَعَالَى»
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: “Gök gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır; zira onda bir meleğin Allah Teâlâ'ya secde etmediği bir ayak basacak yer bile yoktur” buyruğudur.
فَسَمِعَ أَطِيطَ السَّمَاءِ وَالثَّانِي:
Böylece göğün gıcırtısını işitmiştir. İkincisi:
أَنَّهُ سَمِعَ دَوِيًّا وَذَكَرَ أَنَّهُ هُوِيُّ صَخْرَةٍ قُذِفَتْ فِي جَهَنَّمَ فَلَمْ تَبْلُغْ قَعْرَهَا إِلَى الْآنِ،
Derinden gelen bir ses işitip bunun cehenneme atılan ve şu ana kadar dibine ulaşamamış olan bir kayanın düşüş sesi olduğunu zikretmesidir.
قَالَ الْحَلِيمِيُّ: وَلَا سَبِيلَ لِلْفَلَاسِفَةِ إِلَى اسْتِبْعَادِ هَذَا، فَإِنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ فِيثَاغُورْثَ رَاضَ نَفْسَهُ حَتَّى سَمِعَ خَفِيفَ الْفَلَكِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْقُوَّةِ لِسُلَيْمَانَ ﵇ في قصة النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ [النَّمْلِ: ١٨] فَاللَّهُ تَعَالَى أَسْمَعَ سُلَيْمَانَ كَلَامَ النَّمْلِ وَأَوْقَفَهُ عَلَى مَعْنَاهُ وَهَذَا دَاخِلٌ أَيْضًا فِي بَابِ تَقْوِيَةِ الْفَهْمِ، وَكَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ حِينَ تَكَلَّمَ مَعَ الذِّئْبِ وَمَعَ الْبَعِيرِ ثَالِثُهَا: تَقْوِيَةُ قُوَّةِ الشَّمِّ، كَمَا فِي حَقِّ يَعْقُوبَ ﵇، فَإِنَّ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا أَمَرَ بِحَمْلِ قَمِيصِهِ إِلَيْهِ وَإِلْقَائِهِ عَلَى وَجْهِهِ، فَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ يَعْقُوبُ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ [يُوسُفَ: ٩٤] فَأَحَسَّ بِهَا مِنْ مَسِيرَةِ أَيَّامٍ وَرَابِعُهَا: تَقْوِيَةُ قُوَّةِ الذَّوْقِ، كَمَا فِي حَقِّ رَسُولِنَا ﷺ حِينَ
el-Halîmî şöyle demiştir: Filozofların bunu uzak görmelerine bir yol yoktur; zira onlar Pisagor'un nefsini terbiye ettiğini ve nihayet feleğin hışırtısını işittiğini iddia etmişlerdir. Bu kuvvetin bir benzeri Süleyman aleyhisselâm için karınca kıssasındadır: { قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } “Bir karınca: Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin! dedi” [Neml, 18]. Allah Teâlâ Süleyman'a karıncanın sözünü işittirmiş ve onu manasına vakıf kılmıştır. Bu durum aynı zamanda anlayışın güçlendirilmesi babına da dâhildir. Bu durum Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kurtla ve deveyle konuştuğu vakit onun için de hâsıl olmuştur. Üçüncüsü: Koku alma kuvvetinin güçlendirilmesidir; nitekim Ya'kûb aleyhisselâm hakkında da böyle olmuştur. Zira Yûsuf aleyhisselâm gömleğinin ona götürülmesini ve yüzüne bırakılmasını emredince, kervan ayrıldığı vakit Ya'kûb: { إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Şüphesiz ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” [Yûsuf, 94] demiş ve onu günlerce mesafeden hissetmiştir. Dördüncüsü: Tat alma kuvvetinin güçlendirilmesidir; nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında,
قَالَ: «إِنَّ هَذَا الذِّرَاعَ يُخْبِرُنِي أَنَّهُ مَسْمُومٌ»
“Şüphesiz bu kol bana zehirli olduğunu haber veriyor” buyurduğu vakit [böyle olmuştur].
وَخَامِسُهَا: تَقْوِيَةُ الْقُوَّةِ اللَّامِسَةِ كَمَا فِي حَقِّ الْخَلِيلِ حَيْثُ جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى النَّارَ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَيْهِ، فَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ هَذَا وَيُشَاهَدُ مِثْلُهُ فِي السَّمَنْدَلِ وَالنَّعَامَةِ، وَأَمَّا الْحَوَاسُّ الْبَاطِنَةُ فَمِنْهَا قُوَّةُ الْحِفْظِ، قَالَ تَعَالَى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الْأَعْلَى: ٦] وَمِنْهَا قُوَّةُ الذَّكَاءِ
Beşincisi: Dokunma kuvvetinin güçlendirilmesidir; nitekim Halîl [İbrâhim] hakkında Allah Teâlâ'nın ateşi onun üzerine serinlik ve esenlik kılması böyledir. Bu nasıl uzak görülebilir ki, bunun benzeri semender ve deve kuşunda da müşahede edilmektedir. Batınî duyulara gelince; bunlardan biri ezberleme (hıfz) kuvvetidir. Allah Teâlâ: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın” [A'lâ, 6] buyurmuştur. Bunlardan biri de zekâ kuvvetidir.
قَالَ عَلِيٌّ ﵇: «عَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَلْفَ بَابٍ مِنَ الْعِلْمِ وَاسْتَنْبَطْتُ مِنْ كُلِّ بَابٍ أَلْفَ بَابٍ»
Ali aleyhisselâm şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana ilimden bin kapı öğretti ve ben de her kapıdan bin kapı istinbat ettim.”
فَإِذَا كَانَ حَالُ الْوَلِيِّ هَكَذَا، فَكَيْفَ حَالُ النَّبِيِّ ﷺ.
Velinin durumu böyle olunca, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu nasıl olur?
وَأَمَّا الْقُوَى الْمُحَرِّكَةُ: فَمِثْلُ عُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى الْمِعْرَاجِ، وَعُرُوجِ عِيسَى حَيًّا/ إِلَى السَّمَاءِ، وَرَفْعِ إِدْرِيسَ وَإِلْيَاسَ عَلَى مَا وَرَدَتْ بِهِ الْأَخْبَارُ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ [النَّمْلِ: ٤٠] .
Hareket ettirici kuvvetlere gelince: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in miraca yükselmesi, İsa'nın diri olarak semaya yükselmesi, İdris ve İlyas'ın haberlerde geldiği üzere ref olunması gibidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse: Ben gözünü açıp kapamadan onu sana getiririm, dedi” [Neml, 40].
وَأَمَّا الْقُوَى الرُّوحَانِيَّةُ الْعَقْلِيَّةُ: فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ، وَنِهَايَةِ الصَّفَاءِ.
Ruhanî ve aklî kuvvetlere gelince: Bunların kemalin zirvesinde ve saflığın son noktasında olması zorunludur.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَمَامَ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ النَّفْسَ الْقُدْسِيَّةَ النَّبَوِيَّةَ مُخَالِفَةٌ بِمَاهِيَّتِهَا لِسَائِرِ النُّفُوسِ، وَمِنْ لَوَازِمِ تِلْكَ النَّفْسِ الْكَمَالُ فِي الذَّكَاءِ، وَالْفِطْنَةِ، وَالْحُرِّيَّةِ، وَالِاسْتِعْلَاءُ، وَالتَّرَفُّعُ عَنِ الْجِسْمَانِيَّاتِ وَالشَّهَوَاتِ، فَإِذَا كَانَتِ الرُّوحُ فِي غَايَةِ الصَّفَاءِ وَالشَّرَفِ، وَكَانَ الْبَدَنُ فِي غَايَةِ النقاء والطهارة كانت هذه القوى المحركة والمدركة فِي غَايَةِ الْكَمَالِ لِأَنَّهَا جَارِيَةٌ مَجْرَى أَنْوَارٍ فَائِضَةٍ مِنْ جَوْهَرِ الرُّوحِ وَاصِلَةٌ إِلَى الْبَدَنِ، وَمَتَى كَانَ الْفَاعِلُ وَالْقَابِلُ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ كَانَتِ الْآثَارُ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ وَالشَّرَفِ وَالصَّفَاءِ.
Bil ki bu baptaki sözün tamamı şudur: Kutsal nebevî nefis, mahiyeti itibarıyla diğer bütün nefislerden farklıdır. O nefsin ayrılmaz özelliklerinden biri de zekâda, fetanette, hürriyette kemal ile cismanî şeylerden ve şehvetlerden yücelik ve üstünlüktür. Ruh son derece saf ve şerefli, beden de son derece temiz ve berrak olduğunda; bu hareket ettirici ve idrak edici kuvvetler kemalin son noktasında olur. Çünkü bunlar, ruhun cevherinden taşıp bedene ulaşan nurlar mesabesindedir. Fail ve kabil (etkileyen ve kabul eden) son derece mükemmel olduğunda, tesirler de kuvvet, şeref ve saflık bakımından son derece mükemmel olur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً مَعْنَاهُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى اصْطَفَى آدَمَ إِمَّا مِنْ سُكَّانِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْمَلَكُ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ، أَوْ مِنْ سُكَّانِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْبَشَرُ أَشْرَفُ الْمَخْلُوقَاتِ، ثُمَّ وَضَعَ كَمَالَ الْقُوَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ فِي شُعْبَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ ﵇، هُمْ شِيثٌ وَأَوْلَادُهُ، إِلَى إِدْرِيسَ، ثُمَّ إِلَى نُوحٍ، ثُمَّ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ حَصَلَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ شُعْبَتَانِ: إِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ، فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلَ مَبْدَأً
Bunu bildiğine göre, O'nun: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً } “Şüphesiz Allah Âdem'i ve Nûh'u seçti...” sözünün manası şudur: Allah Teâlâ, meleğin insandan daha üstün olduğunu söyleyenin kavline göre Âdem'i süflî âlemin sakinleri arasından; insanın en şerefli yaratılmış olduğunu söyleyenin kavline göre ise ulvî âlemin sakinleri arasından seçmiştir. Sonra ruhanî kuvvetin kemalini, Âdem aleyhisselâm'ın evlatlarından muayyen bir kola yerleştirmiştir ki onlar Şît ve evlatlarıdır; oradan İdris'e, sonra Nûh'a, sonra İbrâhim'e [ulaşmıştır]. Sonra İbrâhim'den iki kol hâsıl olmuştur: İsmâil ve İshak. Böylece İsmâil'i,
لِظُهُورِ الرُّوحِ الْقُدْسِيَّةِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَجَعَلَ إِسْحَاقَ مَبْدَأً لِشُعْبَتَيْنِ: يَعْقُوبَ وَعِيصُو، فَوَضَعَ النُّبُوَّةَ فِي نَسْلِ يَعْقُوبَ، وَوَضَعَ الْمُلْكَ فِي نَسْلِ عِيصُو، وَاسْتَمَرَّ ذَلِكَ إِلَى زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَلَمَّا ظَهَرَ مُحَمَّدٌ ﷺ نُقِلَ نُورُ النُّبُوَّةِ وَنُورُ الْمُلْكِ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَبَقِيَا أَعْنِي الدِّينَ وَالْمُلْكَ لِأَتْبَاعِهِ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي هَذَا الْبَابِ وَصَلَ إِلَى أَسْرَارٍ عَجِيبَةٍ.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kutsal ruhunun zuhuru için bir başlangıç kıldı; İshak'ı da iki kol için bir başlangıç kıldı: Ya'kûb ve Îsû. Peygamberliği Ya'kûb'un nesline, mülkü (hükümdarlığı) ise Îsû'nun nesline yerleştirdi. Bu durum Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanına kadar devam etti. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zuhur edince peygamberlik nuru ve mülk nuru Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e nakledildi ve bu ikisi -yani din ve mülk- kıyamet gününe kadar onun takipçilerine kaldı. Bu bapta tefekkür eden kimse harikulade sırlara ulaşır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ. الْمُرَادُ بِآلِ إِبْرَاهِيمَ المؤمنون، كما في قوله أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ [غَافِرٍ: ٤٦] وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمُ الْأَوْلَادُ، وَهُمُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَأَمَّا آلُ عِمْرَانَ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فيه، فمنهم من قال المراد عمران ولد مُوسَى وَهَارُونَ، وَهُوَ عِمْرَانَ بْنِ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثَ بْنِ لَاوِيَ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ آلِ عِمْرَانَ مُوسَى وَهَارُونَ وَأَتْبَاعَهُمَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُرَادُ: عِمْرَانُ بْنُ مَاثَانَ وَالِدُ مَرْيَمَ، وَكَانَ هُوَ مِنْ نَسْلِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ بْنِ إِيشَا، وَكَانُوا مَنْ نَسْلِ يَهُوذَا بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، قَالُوا وَبَيْنَ الْعِمْرَانَيْنِ أَلْفٌ وَثَمَانِمِائَةِ سَنَةٍ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ عَلَى صِحَّتِهِ بِأُمُورٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَذْكُورَ عَقِيبَ قَوْلِهِ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ هُوَ عِمْرَانُ بْنُ مَاثَانَ جَدُّ عِيسَى ﵇ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ، فَكَانَ صَرْفُ الْكَلَامِ إِلَيْهِ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ أَنَّ النَّصَارَى كَانُوا يحتجون على إلهية عيس بِالْخَوَارِقِ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى يَدَيْهِ، فَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّمَا ظَهَرَتْ عَلَى يَدِهِ إِكْرَامًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ بِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ/ تَعَالَى اصْطَفَاهُ عَلَى الْعَالَمِينَ وَخَصَّهُ بِالْكَرَامَاتِ الْعَظِيمَةِ، فَكَانَ حَمْلُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى عِمْرَانَ بْنِ مَاثَانَ أَوْلَى فِي هَذَا الْمَقَامِ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى عِمْرَانَ وَالِدِ مُوسَى وَهَارُونَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ شَدِيدُ الْمُطَابَقَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩١] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ لَيْسَتْ دَلَائِلَ قَوِيَّةً، بَلْ هِيَ أُمُورٌ ظَنِّيَّةٌ، وَأَصْلُ الِاحْتِمَالِ قَائِمٌ.
Üçüncü Mesele: İnsanlardan bazısı: “İbrâhim ailesinden murat müminlerdir; nitekim: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ } 'Firavun ailesini sokun' [Mü'min, 46] ayetinde de böyledir” demiştir. Sahih olan ise onlardan muradın evlatları olduğudur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Seni insanlara önder yapacağım. [İbrâhim:] Soyumdan da! dedi. [Allah:] Ahdim zalimlere erişmez, buyurdu” [Bakara, 124] buyruğunda kastedilenler de onlardır. İmrân ailesine gelince; bunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları kastedilenin Mûsâ ve Hârûn'un babası İmrân olduğunu söylemiştir ki o, İbrâhim oğlu İshak oğlu Ya'kûb oğlu Lâvî oğlu Kâhis oğlu Yeshar oğlu İmrân'dır; dolayısıyla İmrân ailesinden murat Mûsâ, Hârûn ve onlara tabi olan peygamberler olur. Bazıları ise: “Bilakis murat, Meryem'in babası olan İmrân b. Mâsân'dır” demiştir. O da İbrâhim oğlu İshak oğlu Ya'kûb oğlu Yehûdâ'nın soyundan gelen Îşâ oğlu Dâvûd oğlu Süleyman'ın neslindendir -aleyhimüssalâtü vesselâm-. İki İmrân arasında bin sekiz yüz yıl olduğunu söylemişlerdir. Bu görüşü savunan kimse görüşünün sıhhatine birkaç hususla delil getirmiştir: Birincisi: { وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “ve İmrân ailesini âlemlere...” buyruğunun hemen ardından zikredilen kimse, İsa aleyhisselâm'ın anne tarafından dedesi olan İmrân b. Mâsân'dır; dolayısıyla sözün ona çevrilmesi daha evladır. İkincisi: Sözden maksat şudur ki; Hristiyanlar İsa'nın ilahlığına onun elinde zuhur eden harikulade olaylarla delil getiriyorlardı. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmaktadır: Bunlar ancak Allah Teâlâ'nın ona bir ikramı olarak onun elinde zuhur etmiştir; zira O Teâlâ onu âlemlere üstün kılıp seçmiş ve onu büyük kerametlerle hususi kılmıştır. Dolayısıyla bu makamda sözü İmrân b. Mâsân'a hamletmek, Mûsâ ve Hârûn'un babası İmrân'a hamletmekten daha evladır. Üçüncüsü: Bu lafız Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Onu ve oğlunu âlemlere bir ibret kıldık” [Enbiyâ, 91] buyruğuna son derece uygundur. Bil ki bu vecihler kesin deliller değildir, bilakis zannî hususlardır ve asıl ihtimal varlığını korumaktadır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } “Birbirinden gelen bir nesil olarak” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي نَصْبِ قَوْلِهِ ذُرِّيَّةً وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْحَالِ، أَيِ اصْطَفَاهُمْ فِي حَالِ كَوْنِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ.
Birinci Mesele: { ذُرِّيَّةً } “bir nesil olarak” kelimesinin mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: “İbrâhim ailesi” lafzından bedel olmasıdır. İkincisi: Hâl olarak mansub olmasıdır; yani “birbirlerinden oldukları hâlde onları seçti” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: ذَرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فِي التَّوْحِيدِ وَالْإِخْلَاصِ وَالطَّاعَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ [التَّوْبَةِ: ٦٧] وَذَلِكَ بِسَبَبِ اشْتِرَاكِهِمْ فِي النِّفَاقِ وَالثَّانِي:
İkinci Mesele: Ayetin tevilinde vecihler vardır: Birincisi: Tevhidde, ihlasta ve itaatte “birbirinden gelen bir nesil” demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” [Tevbe, 67] buyruğudur ki bu da nifakta ortak olmaları sebebiyledir. İkincisi:
ذَرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ بِمَعْنَى أَنَّ غَيْرَ آدَمَ ﵇ كَانُوا مُتَوَلِّدِينَ مِنْ آدَمَ ﵇، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالذُّرِّيَّةِ مَنْ سِوَى آدَمَ.
{ ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } ifadesinin Âdem aleyhisselâm dışındakilerin Âdem aleyhisselâm'dan doğup türedikleri manasında olmasıdır; bu durumda zürriyetten murat Âdem'in dışındakiler olur.
أما قوله تعالى: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ فَقَالَ الْقَفَّالُ: الْمَعْنَى وَاللَّهُ سَمِيعٌ لِأَقْوَالِ الْعِبَادِ، عَلِيمٌ بِضَمَائِرِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ، وَإِنَّمَا يَصْطَفِي مِنْ خَلْقِهِ مَنْ يَعْلَمُ اسْتِقَامَتَهُ قَوْلًا وَفِعْلًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] وَقَوْلُهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٠] وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ مِنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ وَمِنْ آلِ عِمْرَانَ، فَنَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، وَالنَّصَارَى كَانُوا يَقُولُونَ: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ عَالِمًا بِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ بَاطِلٌ، إِلَّا أَنَّهُ لِتَطْيِيبِ قُلُوبِ الْعَوَامِّ بَقِيَ مُصِرًّا عَلَيْهِ، فَاللَّهُ تَعَالَى كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ لِهَذِهِ الْأَقْوَالِ الْبَاطِلَةِ مِنْكُمْ، عَلِيمٌ بِأَغْرَاضِكُمُ الْفَاسِدَةِ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ فَيُجَازِيكُمْ عَلَيْهَا، فَكَانَ أَوَّلُ الْآيَةِ بَيَانًا لِشَرَفِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، وَآخِرُهَا تَهْدِيدًا لِهَؤُلَاءِ الْكَاذِبِينَ الَّذِينَ يزعمون أنهم مستقرون على أديانهم.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; el-Kaffâl şöyle demiştir: Mana; Allah kulların sözlerini hakkıyla işiten, onların iç dünyalarını ve fiillerini hakkıyla bilendir; O, yaratılmışları arasından ancak söz ve fiil olarak istikamet üzere olduğunu bildiği kimseleri seçer. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” [En'âm, 124] ve { إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ } “Şüphesiz onlar hayırlarda yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi ve bize derin saygı duyarlardı” [Enbiyâ, 90] buyruklarıdır. Bunda başka bir vecih daha vardır: Yahudiler: “Biz İbrâhim'in evlatlarından ve İmrân ailesindeniz; dolayısıyla biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” diyorlardı. Hristiyanlar da: “Mesih Allah'ın oğludur” diyorlardı. Onlardan bazısı bu sözün batıl olduğunu biliyor, ancak avamın gönlünü hoş etmek için bunda ısrar etmeye devam ediyordu. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah sizden gelen bu batıl sözleri hakkıyla işitendir, bu sözlerden güttüğünüz bozuk maksatları hakkıyla bilendir ve bunlardan ötürü sizi cezalandıracaktır. Böylece ayetin başı peygamberlerin ve elçilerin şerefini beyan etmekte, sonu ise dinleri üzere sebat ettiklerini iddia eden bu yalancılara yönelik bir tehdit olmaktadır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٥ الى ٣٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3) : Ayetler 35-37]
إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧)
{ إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Hani İmrân'ın karısı: Rabbim! Karnımdakini hür (yalnızca sana hizmet etmek üzere) sana adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin, demişti. (35) Onu doğurunca da: Rabbim! Onu kız doğurdum -oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir ve erkek kız gibi değildir- ve ben ona Meryem adını verdim; onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum, dedi. (36) Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi; Zekeriyyâ'yı da ona kefil (ve gözetici) kıldı. Zekeriyyâ ne zaman onun yanına mihraba girdiyse yanında bir rızık buldu. Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]? dedi. O da: Bu Allah katındandır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir, dedi.” (37)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ قِصَصًا كَثِيرَةً:
Bil ki O Teâlâ bu ayetin ardından pek çok kıssa zikretmiştir:
الْقِصَّةُ الْأُولَى وَاقِعَةُ حَنَّةَ أُمِّ مريم ﵉
Birinci Kıssa: Meryem'in annesi Hanne'nin -aleyhesselâm- başından geçen olaydır.
[في قوله تعالى إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً } “Hani İmrân'ın karısı: Rabbim! Karnımdakini hür (yalnızca sana hizmet etmek üzere) sana adadım, demişti” kavli hakkında] bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَوْضِعِ إِذْ مِنَ الْإِعْرَابِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّهَا زَائِدَةٌ لَغْوًا، وَالْمَعْنَى: قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ، وَلَا مَوْضِعَ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: لَمْ يَصْنَعْ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي هَذَا شَيْئًا، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِلْغَاءُ حَرْفٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا يَجُوزُ حَذْفُ حَرْفٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةً وَالثَّانِي: قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْمُبَرِّدُ:
Birinci Mesele: { إِذْ } kelimesinin iraptaki yeri hakkında [farklı] görüşler vardır. Birincisi: Ebû Ubeyde, bunun zaid ve lağv (fazlalık) olduğunu söylemiştir. Anlamı: “İmrân'ın karısı dedi ki” şeklindedir ve irapta yeri yoktur. Zeccâc ise şöyle demiştir: Ebû Ubeyde bu hususta hiçbir şey yapmış sayılmaz (isabet etmemiştir); zira Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan bir harfin hükümsüz sayılması caiz olmadığı gibi, bir zorunluluk olmaksızın Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan bir harfin hazfedilmesi (yok sayılması) da caiz değildir. İkincisi: Ahfeş ve Müberred şöyle demiştir:
التَّقْدِيرُ اذْكُرْ إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ وَمِثْلُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى كَثِيرٌ الثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ، التَّقْدِيرُ: وَاصْطَفَى آلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ، وَطَعَنَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِيهِ وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَرَنَ اصْطِفَاءَ آلِ عِمْرَانَ بِاصْطِفَاءِ آدَمَ وَنُوحٍ، وَلَمَّا كَانَ اصْطِفَاؤُهُ تَعَالَى آدَمَ وَنُوحًا قَبْلَ قَوْلِ امْرَأَةِ عِمْرَانَ اسْتَحَالَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا الِاصْطِفَاءَ مُقَيَّدٌ بِذَلِكَ الْوَقْتِ الَّذِي قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ هَذَا الْكَلَامَ فِيهِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ أَثَرَ اصْطِفَاءِ كُلِّ وَاحِدٍ إِنَّمَا ظَهَرَ عِنْدَ وُجُودِهِ، وَظُهُورِ طَاعَاتِهِ، فَجَازَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ عِنْدَ وجوده، ونوحاً عند وجوده، وآل عمران عند ما قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ هَذَا الْكَلَامَ الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَاللَّهُ سميع عليم إذا قَالَتِ امْرَأَةُ/ عِمْرَانَ هَذَا الْقَوْلَ.
Takdiri: { اذْكُرْ إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ } “[Ey Muhammed!] Hani İmrân'ın karısı demişti, [hatırla]” şeklindedir ve Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bunun benzeri çoktur. Üçüncüsü: Zeccâc, takdirin: “İmrân'ın karısı dediği vakit, İmrân ailesini âlemlere üstün kıldı” şeklinde olduğunu söylemiştir. İbnü'l-Enbârî ise buna itiraz ederek şöyle demiştir: Allah Teâlâ, İmrân ailesini seçip üstün kılmayı, Âdem'in ve Nûh'un seçilmesiyle birlikte zikretmiştir. O Teâlâ'nın Âdem'i ve Nûh'u seçmesi İmrân'ın karısının sözünden önce olduğuna göre, bu seçilmenin İmrân'ın karısının bu sözü söylediği vakitle mukayyet olduğunu söylemek imkânsızdır. Buna şöyle cevap verilebilir: Her birinin seçilmesinin eseri ancak onun var olması ve itaatlerinin ortaya çıkması anında zuhur etmiştir. Dolayısıyla Allah'ın, Âdem'i var olduğu vakitte, Nûh'u var olduğu vakitte, İmrân ailesini de İmrân'ın karısı bu sözü söylediği vakitte seçtiğini söylemek caizdir. Dördüncüsü: Bazıları bunun bir önceki ayetle bağlantılı olduğunu ve takdirin: “İmrân'ın karısı bu sözü söylediğinde Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” şeklinde olduğunu söylemişlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ قَبْلَ أَنْ قَالَتِ الْمَرْأَةُ هَذَا الْقَوْلَ، فَمَا مَعْنَى هَذَا التَّقْيِيدِ؟
Eğer: “Kadın bu sözü söylemeden önce de Allah hakkıyla işiten ve hakkıyla bilendir; o halde bu kayıtlamanın anlamı nedir?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ سَمْعَهُ تَعَالَى لِذَلِكَ الْكَلَامِ مُقَيَّدٌ بِوُجُودِ ذَلِكَ الْكَلَامِ وَعِلْمُهُ تَعَالَى بِأَنَّهَا تَذْكُرُ ذَلِكَ مُقَيَّدٌ بِذِكْرِهَا لِذَلِكَ وَالتَّغَيُّرُ فِي الْعِلْمِ وَالسَّمْعِ إِنَّمَا يَقَعُ فِي النِّسَبِ وَالْمُتَعَلِّقَاتِ.
Biz deriz ki: O Teâlâ'nın o sözü işitmesi, o sözün varlığı ile mukayyettir; O Teâlâ'nın onun bunu dile getirdiğini bilmesi de onun bunu dile getirmesiyle mukayyettir. İlim ve işitmedeki [zamana bağlı] değişim ise ancak nispetlerde ve taalluklarda (bağlantılarda) meydana gelir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ زَكَرِيَّا بْنَ آذَنَ، وَعِمْرَانَ بْنَ مَاثَانَ، كَانَا فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ، وَامْرَأَةُ عِمْرَانَ حَنَّةُ بِنْتُ فَاقُوذَ، وَقَدْ تَزَوَّجَ زَكَرِيَّا بِابْنَتِهِ إِيشَاعَ أُخْتِ مَرْيَمَ، وَكَانَ يَحْيَى وَعِيسَى ﵉ ابْنَيْ خَالَةٍ، ثُمَّ فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا النَّذْرِ رِوَايَاتٌ:
İkinci Mesele: Âzen oğlu Zekeriyyâ ile Mâsân oğlu İmrân aynı asırda yaşamışlardı. İmrân'ın karısı Fâkûz kızı Hanne idi. Zekeriyyâ ise onun kızı [ve] Meryem'in kız kardeşi olan Îşâ ile evlenmişti. Yahyâ ve Îsâ -aleyhimesselâm- teyze çocukları idiler. Sonra bu adağın keyfiyeti hakkında rivayetler vardır:
الرِّوَايَةُ الْأُولَى: قَالَ عِكْرِمَةُ. إِنَّهَا كَانَتْ عَاقِرًا لَا تَلِدُ، وَكَانَتْ تَغْبِطُ النِّسَاءَ بِالْأَوْلَادِ، ثُمَّ قَالَتْ: اللَّهُمَّ إِنَّ لَكَ عَلَيَّ نَذْرًا إِنْ رَزَقْتَنِي وَلَدًا أَنْ أَتَصَدَّقَ بِهِ عَلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ لِيَكُونَ مِنْ سَدَنَتِهِ.
Birinci Rivayet: İkrime şöyle demiştir: O, çocuğu olmayan kısır bir kadındı ve kadınların çocuklarına gıpta ederdi. Sonra şöyle dedi: “Allahım! Şayet bana bir çocuk rızıklandırırsan, Beytülmakdis'in hizmetçilerinden biri olması için onu oraya bağışlamak boynuma bir adak olsun.”
وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: إِنَّ أُمَّ مَرْيَمَ مَا كَانَ يَحْصُلُ لَهَا وَلَدٌ حَتَّى شَاخَتْ، وَكَانَتْ يَوْمًا فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ فَرَأَتْ طَائِرًا يُطْعِمُ فَرْخًا لَهُ فَتَحَرَّكَتْ نَفْسُهَا لِلْوَلَدِ، فَدَعَتْ رَبَّهَا أَنْ يَهَبَ لَهَا وَلَدًا فَحَمَلَتْ بِمَرْيَمَ، وَهَلَكَ عِمْرَانُ، فَلَمَّا عَرَفَتْ جَعَلَتْهُ لِلَّهِ مُحَرَّرًا، أَيْ خَادِمًا لِلْمَسْجِدِ، قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: إِنَّهَا إِنَّمَا فَعَلَتْ ذَلِكَ بِإِلْهَامٍ مِنَ اللَّهِ وَلَوْلَاهُ مَا فَعَلَتْ كَمَا رَأَى إِبْرَاهِيمُ ذَبْحَ ابْنِهِ فِي الْمَنَامِ فَعَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَنْ وَحْيِ، وَكَمَا أَلْهَمَ اللَّهُ أُمَّ مُوسَى فَقَذَفَتْهُ فِي الْيَمِّ وَلَيْسَ بِوَحْيٍ.
İkinci Rivayet: Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Meryem'in annesi yaşlanıncaya kadar çocuğu olmamıştı. Bir gün bir ağacın gölgesindeyken yavrusunu besleyen bir kuş gördü ve içinde çocuk arzusu uyandı. Rabbine kendisine bir çocuk bağışlaması için dua etti; ardından Meryem'e hamile kaldı ve İmrân vefat etti. [Hamile olduğunu] anlayınca onu Allah için muharrer, yani mescidin hizmetçisi kıldı. Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: O bunu ancak Allah'tan gelen bir ilhamla yapmıştır; şayet bu olmasaydı yapmazdı. Nitekim İbrâhim uykusunda oğlunu boğazladığını görmüş ve bunun [doğrudan sözlü] bir vahiy olmasa bile Allah'tan bir emir olduğunu bilmişti; aynı şekilde Allah Mûsâ'nın annesine ilham etmiş ve o da [vahiy olmadığı halde] onu denize (nehre) bırakmıştı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُحَرَّرُ الَّذِي يُجْعَلُ حُرًّا خَالِصًا، يُقَالُ: حَرَّرْتُ الْعَبْدَ إِذَا خَلَّصْتَهُ عَنِ الرِّقِّ، وَحَرَّرْتُ الْكِتَابَ إِذَا أَصْلَحْتَهُ، وَخَلَّصْتَهُ فَلَمْ تُبْقِ فِيهِ شَيْئًا مِنْ وُجُوهِ الْغَلَطِ، وَرَجُلٌ حُرٌّ إِذَا كَانَ خَالِصًا لِنَفْسِهِ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ تَعَلُّقٌ، وَالطِّينُ الْحُرُّ الْخَالِصُ عَنِ الرَّمْلِ وَالْحِجَارَةِ وَالْحَمْأَةِ وَالْعُيُوبِ أَمَّا التَّفْسِيرُ فَقِيلَ مُخْلِصًا لِلْعِبَادَةِ عَنِ الشَّعْبِيِّ، وَقِيلَ:
Üçüncü Mesele: Muharrer (مُحَرَّر), hür ve halis kılınan kimsedir. Köleyi kölelikten kurtardığında (حَرَّرْتُ الْعَبْدَ), kitabı düzeltip arındırarak içinde hiçbir yanlışlık bırakmadığında (حَرَّرْتُ الْكِتَابَ) denir. Bir kimse yalnızca kendine ait olup üzerinde kimsenin bir bağı bulunmadığında hür adam (رَجُلٌ حُرٌّ) denir. Kum, taş, balçık ve kusurlardan arınmış saf kile de hür kil (الطِّينُ الْحُرُّ) denir. Tefsire gelince; Şa'bî'den rivayetle “ibadete ihlasla adanmış” denilmiştir. [Ayrıca] şöyle de denilmiştir:
خَادِمًا لِلْبِيعَةِ، وَقِيلَ: عَتِيقًا مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا لِطَاعَةِ اللَّهِ، وَقِيلَ: خَادِمًا لِمَنْ يُدَرِّسُ الْكِتَابَ، وَيُعَلِّمُ فِي الْبِيَعِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهَا نَذَرَتْ أَنْ تَجْعَلَ ذَلِكَ الْوَلَدَ وَقْفًا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، قَالَ الْأَصَمُّ: لَمْ يَكُنْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ غَنِيمَةٌ وَلَا سَبْيٌ، فَكَانَ تَحْرِيرُهُمْ جَعْلَهُمْ أَوْلَادَهُمْ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ الْأَمْرُ فِي دِينِهِمْ أَنَّ الْوَلَدَ إِذَا صَارَ بِحَيْثُ يُمْكِنُ اسْتِخْدَامُهُ كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ خِدْمَةُ الْأَبَوَيْنِ، فَكَانُوا بِالنَّذْرِ يَتْرُكُونَ ذَلِكَ النَّوْعَ مِنَ الِانْتِفَاعِ، وَيَجْعَلُونَهُمْ مُحَرَّرِينَ لِخِدْمَةِ الْمَسْجِدِ وَطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقِيلَ: كَانَ الْمُحَرَّرُ يُجْعَلُ فِي الْكَنِيسَةِ يَقُومُ بِخِدْمَتِهَا حَتَّى يَبْلُغَ الْحُلُمَ، ثُمَّ يُخَيَّرُ بَيْنَ الْمُقَامِ وَالذَّهَابِ، فَإِنْ أَبَى الْمُقَامَ وَأَرَادَ أَنْ يَذْهَبَ ذَهَبَ، وَإِنِ اخْتَارَ الْمُقَامَ فَلَيْسَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ خِيَارٌ، وَلَمْ يَكُنْ نَبِيٌّ إِلَّا وَمِنْ نَسْلِهِ مُحَرَّرٌ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ.
Mabedin hizmetçisi; [bir görüşe göre] Allah'a itaat uğruna dünya meşgalesinden azat edilmiş; [diğer bir görüşe göre de] Kitap okutan ve mabetlerde ders veren kimselerin hizmetçisi demektir. Anlamı ise, o çocuğu Allah'a itaate vakfetmeyi adamış olmasıdır. Esamm şöyle demiştir: İsrailoğullarının ganimeti ve esirleri yoktu; bu sebeple onların tahriri (azat etmesi), çocuklarını zikrettiğimiz bu vasıfta kılmaları demekti. Zira onların dininde hüküm şöyleydi: Çocuk hizmet edebilecek yaşa geldiğinde anne babasına hizmet etmesi vacip olurdu; onlar da adakta bulunarak bu tür bir menfaatten vazgeçer ve onları mescidin hizmetine ve Allah Teâlâ'ya itaate hasredilmiş (muharrer) kılarlardı. Şöyle de denilmiştir: Muharrer kılınan çocuk mabede verilir, ergenlik çağına erinceye kadar oranın hizmetini görür, sonra kalmak ile gitmek arasında serbest bırakılırdı. Şayet kalmayı istemeyip gitmek dilerse giderdi; şayet kalmayı seçerse bundan sonra artık serbestliği kalmazdı. Beytülmakdis'te zürriyetinden muharrer bir kimse bulunmayan hiçbir peygamber yoktu.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذَا التَّحْرِيرُ لَمْ يَكُنْ جَائِزًا إِلَّا فِي الْغِلْمَانِ أَمَّا الْجَارِيَةُ فَكَانَتْ لَا تَصْلُحُ لِذَلِكَ لِمَا يُصِيبُهَا مِنَ الْحَيْضِ وَالْأَذَى، ثُمَّ إِنَّ حَنَّةَ نَذَرَتْ مُطْلَقًا إِمَّا لِأَنَّهَا بَنَتِ الْأَمْرَ عَلَى التَّقْدِيرِ، أَوْ لِأَنَّهَا جَعَلَتْ ذَلِكَ النَّذْرَ وَسِيلَةً إِلَى طَلَبِ الذَّكَرِ.
Dördüncü Mesele: Bu tahrir (mabede adama) ancak erkek çocuklarda caizdi; kız çocuğuna gelince, hayız ve benzeri hallere maruz kaldığı için buna elverişli değildi. Bununla birlikte Hanne ya işi bir varsayıma dayandırdığı için ya da bu adağı bir erkek çocuk istemeye vesile kıldığı için [kayıtsız ve şartsız] mutlak olarak adamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ مُحَرَّراً وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنْ مَا وَتَقْدِيرُهُ:
Beşinci Mesele: { مُحَرَّراً } kavlinin mansub olmasında iki vecih vardır. Birincisi: { مَا } kelimesinden hal olarak mansub olmasıdır. Takdiri:
نَذَرْتُ لَكَ الَّذِي فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ قُتَيْبَةَ أَنَّ الْمَعْنَى نَذَرْتُ لَكَ أَنْ أَجْعَلَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا.
“Karnımdaki şeyi muharrer (yalnızca sana hizmete adanmış) olarak sana adadım” şeklindedir. İkincisi -ki bu İbn Kuteybe'nin kavlidir- anlamın: “Karnımdakini muharrer kılmayı sana adadım” şeklinde olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى حَاكِيًا عَنْهَا: فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ التَّقَبُّلُ: أَخْذُ الشَّيْءِ عَلَى الرِّضَا، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَأَصْلُهُ مِنَ الْمُقَابَلَةِ لِأَنَّهُ يُقْبَلُ بِالْجَزَاءِ، وَهَذَا كَلَامُ مَنْ لَا يُرِيدُ بِمَا فَعَلَهُ إِلَّا الطَّلَبَ لِرِضَا اللَّهِ تعالى والإخلاص في عبادته، ثم قالت إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَالْمَعْنَى: إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ لِتَضَرُّعِي وَدُعَائِي وَنِدَائِي، الْعَلِيمُ بِمَا فِي ضَمِيرِي وَقَلْبِي وَنِيَّتِي.
Sonra Allah Teâlâ ondan naklen şöyle buyurmuştur: { فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Benden kabul buyur. Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.” Tekabbül (التَّقَبُّلُ), bir şeyi rıza ile alıp kabul etmektir. Vâhidî şöyle demiştir: Bunun aslı mukabeledendir (karşılık vermekten gelir); zira mükâfatla karşılanır. Bu söz, yaptığı amelle yalnızca Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmeyi ve O'na ibadette ihlaslı olmayı dileyen bir kimsenin sözüdür. Sonra: { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” demiştir. Anlamı: “Şüphesiz sen benim yalvarışımı, duamı ve niyazımı hakkıyla işitensin; içimdekini, kalbimi ve niyetimi hakkıyla bilensin” demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ النَّذْرِ كَانَ فِي شَرْعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَغَيْرُ مَوْجُودٍ فِي شَرْعِنَا، وَالشَّرَائِعُ لَا يَمْتَنِعُ اخْتِلَافُهَا فِي مِثْلِ هَذِهِ الْأَحْكَامِ.
Bil ki adağın bu türü İsrailoğullarının şeriatında vardı; bizim şeriatımızda ise mevcut değildir. Şeriatların bu gibi hükümlerde farklılık göstermesi ise imkânsız değildir.
قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا وَضَعَتْها وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْأُنْثَى الَّتِي كَانَتْ فِي بَطْنِهَا وَكَانَ عَالِمًا بِأَنَّهَا كَانَتْ أُنْثَى أَوْ يُقَالُ: إِنَّهَا عَادَتْ إِلَى النَّفْسِ وَالنَّسَمَةِ أَوْ يُقَالُ: عَادَتْ إِلَى الْمَنْذُورَةِ.
[Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا وَضَعَتْها } “Onu doğurunca...” Bil ki bu zamir ya karnındaki kız çocuğuna racidir -ki O [Allah], onun kız olduğunu bilmekteydi- yahut nefse (canlıya) ve nesemeye (insana) raci olduğu söylenir veya adanan [dişi varlığa] raci olduğu söylenir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَائِدَةَ فِي هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ تَقَدَّمَ مِنْهَا النَّذْرُ فِي تَحْرِيرِ مَا فِي بَطْنِهَا، وَكَانَ الْغَالِبُ عَلَى ظَنِّهَا أَنَّهُ ذَكَرٌ فَلَمْ تَشْتَرِطْ ذَلِكَ فِي كَلَامِهَا، وَكَانَتِ الْعَادَةُ عِنْدَهُمْ أن الذي
Sonra [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Rabbim! Onu kız doğurdum, dedi.” Bil ki bu sözdeki fayda şudur: Daha önce karnındakini muharrer kılmaya dair adakta bulunmuştu; zann-ı galibi de onun erkek olduğu yönündeydi, bu sebeple sözünde bunu şart koşmamıştı. Onlardaki adet ise
يُحَرَّرُ وَيُفَرَّغُ لِخِدْمَةِ الْمَسْجِدِ وَطَاعَةِ اللَّهِ هُوَ الذَّكَرُ دُونَ الْأُنْثَى فَقَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى خَائِفَةً أَنَّ نَذْرَهَا لَمْ يَقَعِ الْمَوْقِعَ الَّذِي يُعْتَمَدُ بِهِ وَمُعْتَذِرَةً مِنْ إِطْلَاقِهَا النَّذْرَ المتقدم فذكرت ذلك لان عَلَى سَبِيلِ الْإِعْلَامِ لِلَّهِ تَعَالَى، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ أَنْ يَحْتَاجَ إِلَى إِعْلَامِهَا، بَلْ ذَكَرَتْ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاعْتِذَارِ.
mescidin hizmetine ve Allah'a itaate hasredilip muharrer kılınanın kız değil erkek olması yönündeydi. Bu yüzden adağının itibar edilecek bir şekilde gerçekleşmemesinden korkarak ve önceki adağını mutlak bırakmasından ötürü mazeret beyan ederek: { رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Rabbim! Onu kız doğurdum” dedi. O bunu Allah Teâlâ'ya bildirme yoluyla değil -ki Allah onun bildirmesine muhtaç olmaktan münezzehtir-, bilakis mazeret beyan etme yoluyla zikretti.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَضَعَتْ بِرَفْعِ التَّاءِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهَا حِكَايَةُ كَلَامِهَا، وَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهَا لَمَّا قَالَتْ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى خَافَتْ أَنْ يُظَنَّ بِهَا أَنَّهَا تُخْبِرُ اللَّهَ تَعَالَى، فَأَزَالَتِ الشُّبْهَةَ بِقَوْلِهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَثَبَتَ أَنَّهَا إِنَّمَا قَالَتْ ذَلِكَ لِلِاعْتِذَارِ لَا لِلْإِعْلَامِ، وَالْبَاقُونَ بِالْجَزْمِ عَلَى أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ تَعْظِيمًا لِوَلَدِهَا، وَتَجْهِيلًا لَهَا بِقَدْرِ ذَلِكَ الْوَلَدِ، وَمَعْنَاهُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالشَّيْءِ الَّذِي وَضَعَتْ وَبِمَا عَلَّقَ بِهِ مِنْ عَظَائِمِ الْأُمُورِ، وَأَنْ يَجْعَلَهُ وَوَلَدَهُ آيَةً لِلْعَالَمِينَ، وَهِيَ جَاهِلَةٌ بِذَلِكَ لَا تَعْلَمُ مِنْهُ شَيْئًا فَلِذَلِكَ تَحَسَّرَتْ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ عَلَى خِطَابِ اللَّهِ لَهَا، أَيْ: إِنَّكِ لَا تَعْلَمِينَ قَدْرَ هَذَا الْمَوْهُوبِ وَاللَّهُ هُوَ الْعَالِمُ بِمَا فِيهِ مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْآيَاتِ.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir.” Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve İbn Âmir, bunun kadının kendi sözünün hikâyesi olduğu takdiriyle “vada'tu” (وَضَعْتُ) şeklinde t harfini merfû (ötreli) okumuşlardır. Bu sözdeki fayda şudur: Kadın: “Onu kız doğurdum” deyince Allah Teâlâ'ya haber verdiği zannına kapılınmasından korkmuş ve: “Ne doğurduğumu Allah daha iyi bilir” diyerek bu şüpheyi gidermiştir; böylece bunu haber vermek için değil mazeret beyan etmek için söylediği sabit olmuştur. Diğer kıraat imamları ise bunun Allah'ın kelâmı olduğu üzere [t harfini] sükûn ile (وَضَعَتْ) okumuşlardır. Bu kıraate göre anlam; O Teâlâ'nın, doğurduğu çocuğu tazim etmek ve o çocuğun kadrini onun bilemeyeceğini belirtmek üzere: “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir” buyurmasıdır. Anlamı şudur: Allah onun doğurduğu şeyi, onunla bağlantılı kılınan büyük işleri ve onu da çocuğunu da âlemlere bir ayet kılacağını daha iyi bilir; kadın ise bundan habersiz olup hiçbir şey bilmemektedir, nitekim bu yüzden üzülmüştür. İbn Abbâs'ın kıraatinde ise, Allah'ın ona hitabı olarak (بِمَا وَضَعْتِ) şeklindedir; yani: “Sen bu bağışlanan çocuğun kadrini bilemezsin; onda bulunan harikaları ve ayetleri en iyi bilen Allah'tır” demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهَا وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مُرَادَهَا تَفْضِيلُ الْوَلَدِ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى، وَسَبَبُ هَذَا التَّفْضِيلِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ شَرْعَهُمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَحْرِيرُ الذُّكُورِ دُونَ الْإِنَاثِ وَالثَّانِي: أَنَّ الذَّكَرَ يَصِحُّ أَنْ يَسْتَمِرَّ عَلَى خِدْمَةِ مَوْضِعِ الْعِبَادَةِ، وَلَا يَصِحُّ/ ذَلِكَ فِي الْأُنْثَى لِمَكَانِ الْحَيْضِ وَسَائِرِ عَوَارِضِ النِّسْوَانِ وَالثَّالِثُ: الذَّكَرُ يَصْلُحُ لِقُوَّتِهِ وَشِدَّتِهِ لِلْخِدْمَةِ دُونَ الْأُنْثَى فَإِنَّهَا ضَعِيفَةٌ لَا تَقْوَى عَلَى الْخِدْمَةِ وَالرَّابِعُ: أَنَّ الذَّكَرَ لَا يَلْحَقُهُ عَيْبٌ فِي الْخِدْمَةِ وَالِاخْتِلَاطِ بِالنَّاسِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْأُنْثَى وَالْخَامِسُ: أَنَّ الذَّكَرَ لَا يَلْحَقُهُ مِنَ التُّهْمَةِ عِنْدَ الِاخْتِلَاطِ مَا يَلْحَقُ الْأُنْثَى فَهَذِهِ الْوُجُوهُ تَقْتَضِي فَضْلَ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى فِي هَذَا الْمَعْنَى.
Sonra [Allah] Teâlâ ondan naklen: { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Ve erkek kız gibi değildir” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır. Birincisi: Maksadı erkek çocuğu kız çocuğuna üstün tutmaktır. Bu üstünlüğün sebebi birkaç vecihtendir: Birincisi: Onların şeriatında kızların değil, [sadece] erkeklerin tahririnin (mabede vakfedilmesinin) caiz olmasıdır. İkincisi: Erkeğin ibadet yerinin hizmetine kesintisiz devam edebilmesi, dişinin ise hayız ve kadınlara arız olan diğer haller sebebiyle buna elverişli olmamasıdır. Üçüncüsü: Erkeğin gücü ve kuvveti sebebiyle hizmete uygun olması, dişinin ise zayıf olup hizmete güç yetirememesidir. Dördüncüsü: Hizmette ve insanlarla ihtilatta (bir arada bulunmada) erkeğe bir ayıp gelmemesi, kadının ise böyle olmamasıdır. Beşincisi: İhtilat halinde erkeğe, kadına yönelen töhmetin yönelmemesidir. İşte bu vecihler, bu manada erkeğin dişiye üstünlüğünü gerektirmektedir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَرْجِيحُ هَذِهِ الْأُنْثَى عَلَى الذَّكَرِ، كَأَنَّهَا قَالَتِ الذَّكَرُ مَطْلُوبِي وَهَذِهِ الْأُنْثَى مَوْهُوبَةُ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ الذَّكَرُ الَّذِي يَكُونُ مَطْلُوبِي كَالْأُنْثَى الَّتِي هِيَ مَوْهُوبَةٌ لِلَّهِ، وَهَذَا الْكَلَامُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْمَرْأَةَ كَانَتْ مُسْتَغْرِقَةً فِي مَعْرِفَةِ جَلَالِ اللَّهِ عَالِمَةً بِأَنَّ مَا يَفْعَلُهُ الرَّبُّ بِالْعَبْدِ خَيْرٌ مِمَّا يُرِيدُهُ الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ.
İkinci görüş: Bu sözden maksat bu kız çocuğunu erkeğe üstün tutmaktır. Sanki o şöyle demiştir: “Erkek benim istediğimdi, bu kız ise Allah Teâlâ'nın bir hibesidir; benim istediğim olan erkek, Allah'ın bir hibesi olan bu kız gibi değildir.” Bu söz, o kadının Allah'ın celâlini tanımaya bütünüyle dalmış olduğunu ve Rabbin kulu için yaptığının, kulun kendisi için istediğinden daha hayırlı olduğunu bildiğini gösterir.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْهَا كَلَامًا ثَانِيًا وَهُوَ قَوْلُهَا وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Sonra [Allah] Teâlâ ondan ikinci bir söz nakletmiştir ki o da: { وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } “Ve ben ona Meryem adını verdim” kavlidir. Bunda [birkaç] bahis vardır:
البحث الأولى: أَنَّ ظَاهِرَ هَذَا الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى مَا حَكَيْنَا مِنْ أَنَّ عِمْرَانَ كَانَ قَدْ مَاتَ فِي حَالِ حَمْلِ حَنَّةَ بِمَرْيَمَ، فَلِذَلِكَ تَوَلَّتِ الْأُمُّ تَسْمِيَتَهَا، لِأَنَّ الْعَادَةَ أَنَّ ذَلِكَ يَتَوَلَّاهُ الْآبَاءُ.
Birinci Bahis: Bu sözün zahiri, Hanne Meryem'e hamile iken İmrân'ın ölmüş olduğuna dair naklettiğimiz hususa delalet eder. Zira adet olan bunu babaların üstlenmesi iken, bu sebeple isimlendirmeyi anne üstlenmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ مَرْيَمَ فِي لُغَتِهِمْ: الْعَابِدَةُ، فَأَرَادَتْ بِهَذِهِ التَّسْمِيَةِ أَنْ تَطْلُبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَعْصِمَهَا مِنْ آفَاتِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا قَوْلُهَا بَعْدَ ذَلِكَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ.
İkinci Bahis: Meryem onların dilinde “ibadet eden kadın” (el-Âbide) demektir. O bu isimlendirmeyle Allah Teâlâ'dan onu din ve dünya afetlerinden korumasını talep etmeyi murat etmiştir. Bunu teyit eden husus ise bundan sonraki: { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum” sözüdür.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ مَعْنَاهُ: وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا بِهَذَا اللَّفْظِ أَيْ جَعَلْتُ هَذَا اللَّفْظَ اسْمًا لَهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ وَالْمُسَمَّى وَالتَّسْمِيَةَ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ مُتَغَايِرَةٌ.
Üçüncü Bahis: { وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } kavlinin anlamı: “Ben onu bu lafızla isimlendirdim, yani bu lafzı ona isim kıldım” demektir. Bu da isim, müsemmâ (isimlendirilen) ve tesmiyenin (isimlendirmenin) birbirinden farklı üç ayrı şey olduğuna delalet eder.
ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا كَلَامًا ثَالِثًا وَهُوَ قَوْلُهَا وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا فَاتَهَا مَا كَانَتْ تُرِيدُ مِنْ أَنْ يَكُونَ رَجُلًا خَادِمًا لِلْمَسْجِدِ تَضَرَّعَتْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ يَحْفَظَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ
Sonra Allah Teâlâ ondan üçüncü bir söz nakletmiştir ki o da: { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum” kavlidir. Zira onun, çocuğun mescide hizmet eden bir erkek olması yönündeki arzusu gerçekleşmeyince, Allah Teâlâ'ya onu şeytandan koruması için yalvarmıştır.
الرَّجِيمِ، وَأَنْ يَجْعَلَهَا مِنَ الصَّالِحَاتِ الْقَانِتَاتِ، وَتَفْسِيرُ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ.
Kovulmuş şeytandan [korumasını] ve onu sâliha, itaatkâr kadınlardan kılmasını [dilemiştir]. Kovulmuş şeytanın (eş-şeytânu'r-racîm) tefsiri kitabın başında geçmişti.
وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ حَنَّةَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ قَالَ: فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ Hanne'den bu kelimeleri nakledince: { فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ } [buyurdu]. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا قَالَ فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَلَمْ يَقُلْ: فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِتَقَبُّلٍ لِأَنَّ الْقَبُولَ وَالتَّقَبُّلَ مُتَقَارِبَانِ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نُوحٍ: ١٧] أَيْ إِنْبَاتًا، وَالْقَبُولُ مَصْدَرُ قَوْلِهِمْ: قَبِلَ فُلَانٌ الشَّيْءَ قَبُولًا إِذَا رَضِيَهُ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: خَمْسَةُ مَصَادِرَ جَاءَتْ عَلَى فَعُولٍ: قَبُولٌ وَطَهُورٌ وَوَضُوءٌ وَوَقُودٌ وَوَلُوغٌ، إِلَّا أَنَّ الْأَكْثَرَ فِي الْوَقُودِ إِذَا كَانَ مَصْدَرًا الضَّمُّ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: قُبُولًا بِالضَّمِّ، وَرَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ يُقَالُ: قَبِلْتُهُ قَبُولًا وَقُبُولًا، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ مَا كَانَ مِنْ بَابِ التَّفَعُّلِ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ اعْتِنَاءِ ذَلِكَ الْفَاعِلِ بِإِظْهَارِ ذَلِكَ الْفِعْلِ كَالتَّصَبُّرِ وَالتَّجَلُّدِ وَنَحْوِهِمَا فَإِنَّهُمَا يُفِيدَانِ الْجِدِّ فِي إِظْهَارِ الصَّبْرِ وَالْجَلَادَةِ، فَكَذَا هَاهُنَا التَّقَبُّلُ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي إِظْهَارِ الْقَبُولِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِتَقَبُّلٍ } demeyip { فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ } “Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti” buyurması, kabul (الْقَبُول) ile tekabbülün (التَّقَبُّل) birbirine yakın olmasındandır. Nitekim O Teâlâ: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh 17] yani “inbâten” (bitirişle) buyurmuştur. Kabul (الْقَبُول), Arapların bir kimse bir şeyi hoşnutlukla karşıladığında söylediği (قَبِلَ فُلَانٌ الشَّيْءَ قَبُولًا) ifadesinin masdarıdır. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Fe'ûl (فَعُول) vezninde beş masdar gelmiştir: Kabul (قَبُول), tahûr (طَهُور), vadû' (وَضُوء), vakûd (وَقُود) ve velûğ (وَلُوغ). Ancak vakûd masdar olduğunda ekseriyetle damme ile [vukûd] okunur. Ferrâ ve Zeccâc damme ile “kubûl” (قُبُولًا) okunmasını da caiz görmüşlerdir. Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den şöyle rivayet etmiştir: (قَبِلْتُهُ قَبُولًا وَقُبُولًا) denir. Ayette başka bir vecih daha vardır: Tefea''ul (التَّفَعُّل) babından gelen kelimeler, o failin o fiili ortaya koymaya son derece özen gösterdiğine delalet eder; nitekim tasabbur (تَصَبُّر) ve tecellüd (تَجَلُّد) ve benzerleri sabır ve metaneti göstermede gayret ve ciddiyeti ifade eder. Burada da tekabbül (التَّقَبُّل), kabulü ortaya koymada mübalağayı ifade eder.
فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ لَمْ يَقُلْ: فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِتَقَبُّلٍ حَسَنٍ حَتَّى صَارَتِ الْمُبَالَغَةُ أَكْمَلَ؟
Eğer: “Mübalağa daha mükemmel olsun diye niçin { فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِتَقَبُّلٍ حَسَنٍ } denilmedi?” denilirse,
وَالْجَوَابُ: أَنَّ لَفْظَ التَّقَبُّلِ وَإِنْ أَفَادَ مَا ذَكَرْنَا إِلَّا أَنَّهُ يُفِيدُ نَوْعَ تَكَلُّفٍ عَلَى خِلَافِ الطَّبْعِ، أَمَّا الْقَبُولُ فَإِنَّهُ يُفِيدُ مَعْنَى الْقَبُولِ عَلَى وَفْقِ الطَّبْعِ فَذَكَرَ التَّقَبُّلَ لِيُفِيدَ الْجِدَّ وَالْمُبَالَغَةَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْقَبُولَ لِيُفِيدَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ عَلَى خِلَافِ الطَّبْعِ، بَلْ عَلَى وَفْقِ الطَّبْعِ، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ وَإِنْ كَانَتْ مُمْتَنِعَةً فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهَا تَدُلُّ مِنْ حَيْثُ الِاسْتِعَارَةُ عَلَى حُصُولِ الْعِنَايَةِ الْعَظِيمَةِ فِي تَرْبِيَتِهَا، وَهَذَا الْوَجْهُ مُنَاسِبٌ مَعْقُولٌ.
Cevap şudur: Tekabbül lafzı zikrettiğimiz manayı ifade etmekle birlikte, tabiata aykırı bir tür külfeti de akla getirir. Kabul ise tabiata uygun olan kabul manasını ifade eder. Dolayısıyla gayret ve mübalağayı ifade etmek için tekabbülü zikretmiş, sonra bunun tabiata aykırı değil tabiata uygun olduğunu ifade etmek için de kabulü zikretmiştir. Bu vecihler Allah Teâlâ hakkında imkânsız olsa da istiare yoluyla onun yetiştirilmesinde büyük bir inayetin meydana geldiğine delalet eder. Bu vecih gayet uygun ve makuldür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ ذَلِكَ الْقَبُولِ الْحَسَنِ وُجُوهًا:
İkinci Mesele: Müfessirler bu güzel kabulün tefsirinde [birkaç] vecih zikretmişlerdir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَصَمَهَا وَعَصَمَ وَلَدَهَا عِيسَى ﵇ مِنْ مَسِّ الشَّيْطَانِ
Birinci Vecih: O Teâlâ'nın onu ve oğlu Îsâ'yı -aleyhisselâm- şeytanın dokunmasından korumuş olmasıdır.
رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ إِلَّا وَالشَّيْطَانُ يَمَسُّهُ حِينَ يُولَدُ فَيَسْتَهِلُّ صَارِخًا مِنْ مَسِّ الشَّيْطَانِ إِلَّا مَرْيَمَ وَابْنَهَا»
Ebû Hüreyre, Nebî'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Doğan hiçbir çocuk yoktur ki doğduğu anda şeytan ona dokunmuş olmasın; şeytanın dokunmasından ötürü çocuk feryat ederek ağlar, Meryem ve oğlu müstesna.»
ثُمَّ قَالَ أَبُو هريرة: اقرؤا إِنْ شِئْتُمْ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ طَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْخَبَرِ وَقَالَ: إِنَّهُ خَبَرُ وَاحِدٍ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ فَوَجَبَ رَدُّهُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الشَّيْطَانَ إِنَّمَا يَدْعُو إِلَى الشر من يعرف الخير والشر والصبي وليس كَذَلِكَ وَالثَّانِي: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَوْ تَمَكَّنَ مِنْ هَذَا النَّخْسِ لَفَعَلَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ مِنْ إِهْلَاكِ الصَّالِحِينَ وَإِفْسَادِ أَحْوَالِهِمْ وَالثَّالِثُ: لِمَ خُصَّ بِهَذَا الِاسْتِثْنَاءِ مَرْيَمُ وَعِيسَى ﵉ دُونَ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الرَّابِعُ: أَنَّ ذَلِكَ النَّخْسَ لَوْ وُجِدَ بَقِيَ أَثَرُهُ، وَلَوْ بَقِيَ أَثَرُهُ لَدَامَ الصُّرَاخُ وَالْبُكَاءُ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا بُطْلَانَهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ مُحْتَمَلَةٌ، وَبِأَمْثَالِهَا لَا يَجُوزُ دَفْعُ الْخَبَرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra Ebû Hüreyre: “Dilerseniz: { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ } [ayetini] okuyun” demiştir. Kâdı bu habere itiraz etmiş ve şöyle demiştir: “Bu, delile aykırı bir âhâd haberdir; bu yüzden reddedilmesi vaciptir. Bunun delile aykırı olduğunu şu vecihlerden ötürü söyledik: Birincisi: Şeytan şerre ancak hayrı ve şerri bilen kimseyi çağırır; çocuk ise böyle değildir. İkincisi: Şeytan bu şekilde dürtmeye güç yetirebilseydi, bundan daha fazlasını yaparak salihleri helak eder ve onların hallerini bozardı. Üçüncüsü: Diğer peygamberler -aleyhimüsselâm- değil de niçin Meryem ve Îsâ -aleyhimesselâm- bu istisna ile tahsis edilmiştir? Dördüncüsü: Bu dürtme mevcut olsaydı eseri kalırdı; şayet eseri kalsaydı feryat ve ağlama devam ederdi. Durum böyle olmadığına göre bunun batıl olduğunu anlarız.” Bil ki bu vecihler ihtimallidir ve bunlar gibisiyle hadisin reddedilmesi caiz değildir. Doğrusunu Allah bilir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَقَبَّلَهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ، مَا
Allah Teâlâ'nın onu güzel bir kabul ile kabul etmesinin tefsirindeki ikinci vecih,
رُوِيَ أَنَّ حَنَّةَ حِينَ وَلَدَتْ مَرْيَمَ لَفَّتْهَا فِي خِرْقَةٍ وَحَمَلَتْهَا إِلَى الْمَسْجِدِ وَوَضَعَتْهَا عِنْدَ الْأَحْبَارِ أَبْنَاءِ هَارُونَ، وَهُمْ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ كَالْحَجَبَةِ فِي الْكَعْبَةِ، وَقَالَتْ:
rivayet edilen şu husustur: Hanne Meryem'i doğurduğunda onu bir beze sardı, mescide götürdü ve Hârûn'un soyundan gelen din âlimlerinin (ahbâr) yanına koydu -ki onlar Kâbe'deki perdedarlar (hacabe) gibi Beytülmakdis'in görevlileriydiler- ve şöyle dedi:
خُذُوا هَذِهِ النَّذِيرَةَ، فَتَنَافَسُوا فِيهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ بِنْتَ إِمَامِهِمْ، وَكَانَتْ بَنُو مَاثَانَ رُؤُوسَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَحْبَارَهُمْ وَمُلُوكَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ زَكَرِيَّا: أَنَا أَحَقُّ بِهَا عِنْدِي خَالَتُهَا فَقَالُوا لَا حَتَّى نَقْتَرِعَ عَلَيْهَا، فَانْطَلَقُوا وَكَانُوا سَبْعَةً وَعِشْرِينَ إِلَى نَهْرٍ فَأَلْقَوْا فِيهِ أَقْلَامَهُمُ الَّتِي كَانُوا يَكْتُبُونَ الْوَحْيَ بِهَا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنِ ارْتَفَعَ قَلَمُهُ فَهُوَ الرَّاجِحُ، ثُمَّ أَلْقَوْا أَقْلَامَهُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَفِي كُلِّ مَرَّةٍ كَانَ يَرْتَفِعُ قَلَمُ زَكَرِيَّا فَوْقَ الْمَاءِ وَتَرْسُبُ أَقْلَامُهُمْ فأخذها زكريا.
“Bu adanmış çocuğu alın!” Bunun üzerine onun hakkında yarıştılar; zira o imamlarının kızıydı; Mâsân oğulları da İsrailoğullarının önderleri, âlimleri ve hükümdarları idiler. Zekeriyyâ onlara: “Ona ben daha layığım, teyzesi benim yanımdadır (benimle evlidir)” dedi. Onlar: “Hayır, aramızda kura çekmedikçe olmaz” dediler. Yirmi yedi kişi olarak bir nehre gittiler ve vahiy yazdıkları kalemlerini, kalemi su üstüne çıkanın [ona sahip olmada] üstün geleceği şartıyla nehre attılar. Sonra kalemlerini üç defa attılar; her defasında Zekeriyyâ'nın kalemi suyun üstüne çıkıyor, onların kalemleri ise batıyordu. Böylece onu Zekeriyyâ aldı.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: رَوَى الْقَفَّالُ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مَرْيَمَ تَكَلَّمَتْ فِي صِبَاهَا كَمَا تَكَلَّمَ الْمَسِيحُ وَلَمْ تَلْتَقِمْ ثَدْيًا قَطُّ، وَإِنَّ رِزْقَهَا كَانَ يَأْتِيهَا مِنَ الْجَنَّةِ.
Üçüncü Vecih: Kaffâl, Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Meryem, Mesih'in konuştuğu gibi çocukluğunda konuştu ve asla meme emmedi; onun rızkı kendisine cennetten gelirdi.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي تَفْسِيرِ الْقَبُولِ الْحَسَنِ أَنَّ الْمُعْتَادَ فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ أَنَّ التَّحْرِيرَ لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي حَقِّ الْغُلَامِ حِينَ يَصِيرُ عَاقِلًا قَادِرًا عَلَى خِدْمَةِ الْمَسْجِدِ، وَهَاهُنَا لَمَّا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى تَضَرُّعَ تِلْكَ الْمَرْأَةِ/ قَبِلَ تِلْكَ الْجَارِيَةَ حَالَ صِغَرِهَا وَعَدَمِ قُدْرَتِهَا عَلَى خِدْمَةِ الْمَسْجِدِ، فَهَذَا كُلُّهُ هُوَ الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ فِي تَفْسِيرِ الْقَبُولِ الْحَسَنِ.
Güzel kabulün tefsirindeki dördüncü vecih: O şeriatta mutad olan, tahririn ancak erkek çocuk hakkında ve o da akıl baliğ olup mescide hizmete güç yetirdiği zaman caiz olmasıydı. Burada ise Allah Teâlâ o kadının yalvarışını bildiği için, bu kız çocuğunu küçüklüğünde ve mescide hizmete güç yetiremediği halde kabul buyurdu. İşte bütün bunlar güzel kabulün tefsirinde zikredilen vecihlerdir.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: التَّقْدِيرُ أَنْبَتَهَا فَنَبَتَتْ هِيَ نَبَاتًا حَسَنًا ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ صَرَفَ هَذَا النَّبَاتَ الْحَسَنَ إِلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِالدُّنْيَا، وَمِنْهُمْ مَنْ صَرَفَهُ إِلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَالُوا: الْمَعْنَى أَنَّهَا كَانَتْ تَنْبُتُ فِي الْيَوْمِ مِثْلَ مَا يَنْبُتُ الْمَوْلُودُ فِي عَامٍ وَاحِدٍ، وَأَمَّا فِي الدِّينِ فَلِأَنَّهَا نَبَتَتْ فِي الصَّلَاحِ وَالسَّدَادِ وَالْعِفَّةِ وَالطَّاعَةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “Ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” buyurmuştur. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Takdiri: “Onu yetiştirdi, o da güzel bir şekilde yetişti” biçimindedir. Sonra onlardan bu güzel yetişmeyi dünya ile ilgili hususlara yoranlar olduğu gibi, din ile ilgili hususlara yoranlar da olmuştur. Birincisine gelince; [müfessirler] anlamın, onun bir günde diğer çocukların bir yılda büyüdüğü kadar büyümesi olduğunu söylemişlerdir. Dine gelince; onun salah, doğruluk, iffet ve itaat üzere yetişmiş olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “Zekeriyyâ'yı da ona kefil (ve gözetici) kıldı” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: كَفَلَ يَكْفُلُ كَفَالَةً وَكَفْلًا فَهُوَ كَافِلٌ، وَهُوَ الَّذِي يُنْفِقُ عَلَى إِنْسَانٍ وَيَهْتَمُّ بِإِصْلَاحِ مَصَالِحِهِ،
Birinci Mesele: “Kefele yekfulu kefâleten ve keflen, fe hüve kâfilün” (كَفَلَ يَكْفُلُ كَفَالَةً وَكَفْلًا فَهُوَ كَافِلٌ) denir; [kâfil] bir kimsenin nafakasını temin eden ve onun işlerini düzene koymaya özen gösteren kişidir.
وَفِي الْحَدِيثِ «أَنَا وَكَافِلُ اليتيم كهاتين»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ben ve yetimi gözetip kollayan kimse [cennette] şu ikisi gibiyiz.»
وقال الله تعالى: أَكْفِلْنِيها.
Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { أَكْفِلْنِيها } “Onu bana ver (benim himayeme bırak).”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (وَكَفَّلَهَا) بِالتَّشْدِيدِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي زَكَرِيَّا فَقَرَأَ عَاصِمٌ بِالْمَدِّ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْقَصْرِ عَلَى مَعْنَى ضَمَّهَا اللَّهُ تَعَالَى إِلَى زَكَرِيَّا، فَمَنْ قَرَأَ (زَكَرِيَّاءَ) بِالْمَدِّ أَظْهَرَ النَّصْبَ وَمَنْ قَرَأَ بِالْقَصْرِ كَانَ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا بِالْمَدِّ وَالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى ضَمَّهَا زَكَرِيَّاءُ إِلَى نَفْسِهِ، وَهُوَ الِاخْتِيَارُ، لِأَنَّ هَذَا مُنَاسِبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُ، وَعَنِ ابْنِ كَثِيرٍ فِي رِوَايَةٍ كَفَّلَها بِكَسْرِ الْفَاءِ، وَأَمَّا الْقَصْرُ وَالْمَدُّ فِي زَكَرِيَّا فَهُمَا لُغَتَانِ، كَالْهَيْجَاءِ وَالْهَيْجَا، وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ فَتَقَبَّلَها رَبُّها، ... وَأَنْبَتَها، ... وَكَفَّلَها عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ فِي الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ، وَنَصْبِ رَبُّها كَأَنَّهَا كَانَتْ تَدْعُو اللَّهَ فَقَالَتْ: اقْبَلْهَا يَا رَبَّهَا، وَأَنْبِتْهَا يَا رَبَّهَا، وَاجْعَلْ زَكَرِيَّا كَافِلًا لَهَا.
İkinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî (وَكَفَّلَهَا) şeklinde şedde ile okumuşlardır. Sonra Zekeriyyâ lafzında ihtilaf etmişlerdir: Âsım med ile [Zekeriyyâe], Hamza ve Kisâî ise kasr ile [Zekeriyyâ] okumuşlardır; [bu da] Allah Teâlâ'nın onu Zekeriyyâ'nın himayesine verdiği manasındadır. Med ile (زَكَرِيَّاءَ) okuyan nasbı açıkça göstermiştir, kasr ile okuyanın kıraatinde ise mahallen mansubdur. Diğer kıraat imamları ise Zekeriyyâ'nın onu kendi himayesine aldığı manası üzere med ve ref ile (وَكَفَلَهَا زَكَرِيَّاءُ) okumuşlardır ki tercih edilen de budur; zira bu, Allah Teâlâ'nın: { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himayesine alacak?” kavline uygundur ve çoğunluğun tercihi de bu yöndedir. İbn Kesîr'den gelen bir rivayette f harfinin kesresiyle (كَفِلَهَا) şeklinde okunmuştur. Zekeriyyâ kelimesindeki kasr ve med ise, “el-heycâ” ve “el-heycâ'” (الْهَيْجَاءِ وَالْهَيْجَا) gibi iki ayrı lehçedir. Mücâhid ise üç fiilde de emir lafzıyla: (فَتَقَبَّلْهَا رَبَّهَا، وَأَنْبِتْهَا، وَكَفِّلْهَا) ve { رَبَّهَا } lafzının nasbı ile okumuştur; sanki kadın Allah'a dua ederek: “Ey Rabbi, onu kabul buyur; ey Rabbi, onu güzelce yetiştir ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıl!” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي كَفَالَةِ زَكَرِيَّا ﵇ إِيَّاهَا مَتَى كَانَتْ، فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: كَانَ ذَلِكَ حَالَ طُفُولِيَّتِهَا، وَبِهِ جَاءَتِ الرِّوَايَاتُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ إِنَّمَا كَفَلَهَا بَعْدَ أَنْ فُطِمَتْ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً ثُمَّ قَالَ: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا وَهَذَا يُوهِمُ أَنَّ تِلْكَ الْكَفَالَةَ بَعْدَ ذَلِكَ النَّبَاتِ الْحَسَنِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ قَدْ فَارَقَتِ الرَّضَاعَ وَقْتَ تِلْكَ الْكَفَالَةِ، وَأَصْحَابُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَجَابُوا بِأَنَّ الْوَاوَ لَا تُوجِبُ التَّرْتِيبَ، فَلَعَلَّ الْإِنْبَاتَ الْحَسَنَ وَكَفَالَةَ زَكَرِيَّاءَ حَصَلَا مَعًا.
Üçüncü Mesele: Zekeriyyâ'nın -aleyhisselâm- onu himayesine almasının ne zaman olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk bunun onun çocukluğu (bebekliği) esnasında olduğunu söylemiştir ki rivayetler de bu şekilde gelmiştir. Bazıları ise onu ancak sütten kesildikten sonra himayesine aldığını söylemiş ve buna karşı iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: O Teâlâ'nın { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “Ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” buyurup ardından { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “Zekeriyyâ'yı da ona kefil kıldı” buyurmasıdır; bu da o kefaletin bu güzel yetiştirmeden sonra olduğu izlenimini vermektedir. İkincisi: O Teâlâ'nın { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zekeriyyâ'yı da ona kefil kıldı. Zekeriyyâ ne zaman onun yanına mihraba girdiyse yanında bir rızık buldu. Ey Meryem! Bu sana nereden [geldi]? dedi. O da: Bu Allah katındandır, dedi” buyurmasıdır. Bu da o kefalet vaktinde onun süt emmeyi çoktan bırakmış olduğuna delalet eder. Birinci görüş sahipleri ise vâv harfinin tertip (sıralama) gerektirmediğini, dolayısıyla güzel yetiştirme ile Zekeriyyâ'nın kefaletinin belki de birlikte gerçekleştiğini söyleyerek cevap vermişlerdir.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: فَلَعَلَّ دُخُولَهُ عَلَيْهَا وَسُؤَالَهُ مِنْهَا هَذَا السُّؤَالَ إِنَّمَا وَقَعَ فِي آخِرِ زَمَانِ الْكَفَالَةِ.
İkinci delile gelince: Onun Meryem'in yanına girmesi ve ona bu soruyu sorması belki de kefalet müddetinin son zamanlarında vaki olmuştur.
ثُمَّ قَالَ اللَّهُ: كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “Zekeriyyâ ne zaman onun yanına mihraba girdiyse yanında bir rızık buldu” [buyurmuştur]. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمِحْرابَ الْمَوْضِعَ الْعَالِيَ الشَّرِيفَ، قَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:
Birinci Mesele: Mihrap (الْمِحْرَابُ), yüksek ve şerefli mekândır. Ömer b. Ebî Rebîa şöyle demiştir: