اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِ كِبْرِيَائِهِ وَإِكْرَامِهِ كَوْنَهُ مُظْهِرًا لِلْآيَاتِ مُنْزِلًا لِلْأَرْزَاقِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةً أُخْرَى مِنْ صِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْعَظَمَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ/ يُلْقِي الرُّوحَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ثَلَاثَةُ أَخْبَارٍ لِقَوْلِهِ هُوَ مُرَتَّبَةٌ على قوله الَّذِي يُرِيكُمْ [غافر: ١٣] أَوْ أَخْبَارُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَهِيَ مُخْتَلِفَةٌ تَعْرِيفًا وَتَنْكِيرًا، قُرِئَ رَفِيعُ الدَّرَجاتِ بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَدْحِ، وَأَقُولُ لَا بُدَّ مِنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةِ:
Bil ki Allah Teâlâ, kibriyâ ve ikram sıfatlarından olarak ayetleri gösteren ve rızıkları indiren olduğunu zikredince, bu ayette celâl ve azamet sıfatlarından üçünü daha zikretmiştir; o da { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ } “Dereceleri yükselten, Arş'ın sahibi [Allah], ruhu indirir” buyruğudur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Bunlar], { الَّذِي يُرِيكُمْ } [Gâfir 13] buyruğundaki [gizli] “hüve” için peş peşe gelen üç haberdir veya mahzuf bir mübtedânın haberleridir; marifelik ve nekirelik bakımından farklıdırlar. { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ } medih üzere nasb ile de okunmuştur. Ben de derim ki: Bu üç sıfatın açıklanması zorunludur:
فَالصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ رَفِيعُ الدَّرَجاتِ وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّفِيعَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الرَّافِعَ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُرْتَفِعَ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْأَوَّلِ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى يَرْفَعُ دَرَجَاتِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ فِي الْجَنَّةِ وَالثَّانِي: رَافِعُ دَرَجَاتِ الْخَلْقِ فِي الْعُلُومِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ عَيَّنَ لِكُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ دَرَجَةً مُعَيَّنَةً، كَمَا قَالَ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] وَعَيَّنَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ دَرَجَةً مُعَيَّنَةً فَقَالَ: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ [الْمُجَادَلَةِ: ١١] وَعَيَّنَ لِكُلِّ جِسْمٍ دَرَجَةً مُعَيَّنَةً، فَجَعَلَ بَعْضَهَا سُفْلِيَّةً عُنْصُرِيَّةً، وَبَعْضَهَا فَلَكِيَّةً كَوْكَبِيَّةً، وَبَعْضَهَا مِنْ جَوَاهِرِ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ، فَجَعَلَ لِبَعْضِهَا دَرَجَةً أَعْلَى مِنْ دَرَجَةِ الثَّانِي، وَأَيْضًا جَعَلَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مَرْتَبَةً مُعَيَّنَةً فِي الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَالْأَجَلِ، فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ [الْأَنْعَامِ: ١٦٥] وَجَعَلَ لِكُلِّ أَحَدٍ مِنَ السُّعَدَاءِ وَالْأَشْقِيَاءِ فِي الدُّنْيَا دَرَجَةً مُعَيَّنَةً مِنْ مُوجِبَاتِ السَّعَادَةِ وَمُوجِبَاتِ الشَّقَاوَةِ، وَفِي الْآخِرَةِ آثَارٌ لِظُهُورِ تِلْكَ السعادة والشقاء، فإذا حملنا الرفيع على الرفع كَانَ مَعْنَاهُ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْمُرْتَفِعِ فَهُوَ سُبْحَانُهُ أَرْفَعُ الْمَوْجُودَاتِ فِي جميع صفات الكمال والجلال، أما في الأصل الْوُجُودِ فَهُوَ أَرْفَعُ الْمَوْجُودَاتِ، لِأَنَّهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَمَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ وَمُحْتَاجٌ إِلَيْهِ، وَأَمَّا فِي دَوَامِ الْوُجُودِ فَهُوَ أَرْفَعُ الْمَوْجُودَاتِ، لِأَنَّهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَهُوَ الْأَزَلِيُّ وَالْأَبَدِيُّ وَالسَّرْمَدِيُّ، الَّذِي هُوَ أَوَّلٌ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، وَلَيْسَ لَهُ أَوَّلٌ وَآخِرٌ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، وَلَيْسَ لَهُ آخِرٌ، أَمَّا فِي الْعِلْمِ: فَلِأَنَّهُ هُوَ الْعَالِمُ بِجَمِيعِ الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْكُلِّيَّاتِ وَالْجُزْئِيَّاتِ، كَمَا قَالَ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ
Birinci sıfat: { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ } “Dereceleri yükselten / dereceleri yüce olan” buyruğudur. Bil ki er-Refî‘ kelimesinden 'yükselten' (er-râfi‘) manasının kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, 'yüce olan' (el-mürtefi‘) manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Şayet birinci manaya hamledersek bunda [farklı] vecihler vardır: Birinci vecih: Allah Teâlâ'nın cennette peygamberlerin ve velilerin derecelerini yükseltmesidir. İkincisi: Yaratılmışların ilimlerdeki ve faziletli ahlaktaki derecelerini yükseltendir. Nitekim O Sübhânehu, { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birimiz için mutlaka bilinen bir makam vardır” [Sâffât 164] buyurduğu gibi meleklerden her biri için belirli bir derece tayin etmiştir. Âlimlerden her biri için de muayyen bir derece tayin edip: { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ } “Allah, sizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltir” [Mücâdele 11] buyurmuştur. Her bir cisim için de belirli bir derece tayin etmiş; bazısını süflî (aşağı) ve unsûrî, bazısını felekî ve kevkebe (yıldızlara) ait, bazısını da Arş ve Kürsî'nin cevherlerinden kılmış ve bazısının derecesini diğerinin derecesinden daha üstün kılmıştır. Ayrıca hilkat, rızık ve ecel hususunda her birine belirli bir mertebe takdir edip: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan ve kiminizi kiminizin üstüne derecelerle yükselten O'dur” [En'âm 165] buyurmuştur. Dünyada saadet ehlinden ve şekavet ehlinden her birine, mutluluk sebeplerinden ve bedbahtlık sebeplerinden belirli bir derece kılmış; ahirette de bu saadet ve şekavetin ortaya çıkışına dair eserler kılmıştır. Dolayısıyla er-Refî‘ kelimesini yükseltme (ref‘) manasına hamledersek anlamı zikrettiğimiz gibi olur. Şayet onu 'yüce olan' (el-mürtefi‘) manasına hamledersek, O Sübhânehu bütün kemâl ve celâl sıfatlarında varlıkların en yücesidir. Varlığın aslı bakımından varlıkların en yücesidir; zira O, bizzat zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd'dur (varlığı zorunlu olandır), O'nun dışındaki her şey ise mümkin olup O'na muhtaçtır. Varlığın devamlılığı bakımından da varlıkların en yücesidir; zira O, bizzat zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd olup ezelî, ebedî ve sermedîdir; O'nun dışındaki her şeyin evvelidir ve O'nun bir evveli yoktur; O'nun dışındaki her şeyin âhiridir ve O'nun bir sonu yoktur. İlim bakımından ise: Çünkü O, { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ
الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ
{ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez”
[الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَأَمَّا فِي الْقُدْرَةِ: فَهُوَ أَعْلَى الْقَادِرِينَ وَأَرْفَعُهُمْ، لِأَنَّهُ فِي وُجُودِهِ وَجَمِيعِ كَمَالَاتِ وَجُودِهِ غَنِيٌّ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، وَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَإِنَّهُ مُحْتَاجٌ فِي وُجُودِهِ وَفِي جَمِيعِ كَمَالَاتِ وَجُودِهِ إِلَيْهِ، وَأَمَّا فِي الْوَحْدَانِيَّةِ: فَهُوَ الْوَاحِدُ الَّذِي يَمْتَنِعُ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ ضِدٌّ وَنِدٌّ وَشَرِيكٌ وَنَظِيرٌ، وَأَقُولُ: الْحَقُّ سُبْحَانَهُ لَهُ صِفَتَانِ أَحَدُهُمَا: اسْتِغْنَاؤُهُ فِي وُجُودِهِ وَفِي جَمِيعِ صِفَاتِ وَجُودِهِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ الثَّانِي: افْتِقَارُ كُلِّ مَا سِوَاهُ إِلَيْهِ فِي وُجُودِهِ وَفِي صِفَاتِ وَجُودِهِ، فَالرَّفِيعُ إِنْ فَسَّرْنَاهُ بِالْمُرْتَفِعِ، كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَرْفَعُ الْمَوْجُودَاتِ وَأَعْلَاهَا فِي جَمِيعِ صِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، وَإِنْ فَسَّرْنَاهُ بِالرَّافِعِ، كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ دَرَجَةٍ وَفَضِيلَةٍ وَرَحْمَةٍ وَمَنْقَبَةٍ حَصَلَتْ لِشَيْءٍ سِوَاهُ، فَإِنَّمَا حَصَلَتْ بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ وَفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ.
[En'âm 59] buyurduğu gibi bütün zâtları, sıfatları, küllîleri ve cüz'îleri bilendir. Kudret bakımından ise: O, kudret sahiplerinin en yücesi ve en üstünüdür; zira O, varlığında ve varlığının bütün kemâlâtında O'nun dışındaki her şeyden müstağnidir; O'nun dışındaki her şey ise varlığında ve varlığının bütün kemâlâtında O'na muhtaçtır. Vahdaniyet (birlik) bakımından ise: O, zıddı, dengi, ortağı ve benzeri bulunması imkânsız olan birdir. Ben de derim ki: Hak Sübhânehu'nun iki sıfatı vardır: Birincisi: Varlığında ve varlığının bütün sıfatlarında O'nun dışındaki her şeyden müstağni olmasıdır. İkincisi: O'nun dışındaki her şeyin varlığında ve varlığının sıfatlarında O'na muhtaç olmasıdır. Buna göre er-Refî‘ lafzını 'yüce olan' (el-mürtefi‘) diye tefsir edersek, bunun manası; O'nun bütün celâl ve ikram sıfatlarında varlıkların en yücesi ve en âlîsi olduğudur. Şayet onu 'yükselten' (er-râfi‘) diye tefsir edersek, bunun manası; O'ndan başkası için hâsıl olan her derecenin, faziletin, rahmetin ve menkıbenin ancak O'nun icadı, var etmesi, lütfu ve rahmetiyle hâsıl olduğudur.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ ذُو الْعَرْشِ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ مَالِكُ الْعَرْشِ وَمُدَبِّرُهُ وَخَالِقُهُ، وَاحْتَجَّ بَعْضُ الأغمار من المشابهة بِقَوْلِهِ رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ وَحَمَلُوهُ عَلَى أن المراد بالدرجات، السموات، وَبِقَوْلِهِ ذُو الْعَرْشِ أَنَّهُ مَوْجُودٌ فِي الْعَرْشِ فوق سبع سموات، وَقَدْ أَعْظَمُوا الْفِرْيَةَ/ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّا بَيَّنَّا بِالدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى جِسْمًا وَفِي جِهَةِ مُحَالٌ، وَأَيْضًا فَظَاهِرُ اللَّفْظِ لَا يَدُلُّ عَلَى مَا قَالُوهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ ذُو الْعَرْشِ لَا يُفِيدُ إِلَّا إِضَافَتَهُ إِلَى العرش ويكفي فيه إضافته إليه بكونه مَالِكًا لَهُ وَمُخْرِجًا لَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، فَأَيُّ ضَرُورَةٍ تَدْعُونَا إِلَى الذَّهَابِ إِلَى الْقَوْلِ الْبَاطِلِ وَالْمَذْهَبِ الْفَاسِدِ، وَالْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ الْعَرْشِ بِالذِّكْرِ هُوَ أَنَّهُ أَعْظَمُ الْأَجْسَامِ، وَالْمَقْصُودُ بيان كمال إلهيته ونفاذ قدرته، فكل ما كَانَ مَحَلُّ التَّصَرُّفِ وَالتَّدْبِيرِ أَعْظَمَ، كَانَتْ دَلَالَتُهُ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ أَقْوَى.
İkinci sıfat: { ذُو الْعَرْشِ } “Arş'ın sahibi” buyruğudur. Bunun manası; O'nun Arş'ın mâliki, müdebbiri ve yaratıcısı olduğudur. Müşebbiheden bazı cahiller { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ } buyruğunu delil getirerek derecelerden maksadın gökler olduğunu, { ذُو الْعَرْشِ } buyruğundan maksadın da O'nun yedi kat göğün üstünde Arş'ta mevcut olduğu manasını çıkarmışlardır. Oysa onlar Allah Teâlâ'ya karşı büyük bir iftirada bulunmuşlardır! Zira biz kesin aklî delillerle O Teâlâ'nın cisim olmasının ve bir yönde bulunmasının imkânsız olduğunu açıkladık. Ayrıca lafzın zâhiri de onların söylediklerine delalet etmez; çünkü { ذُو الْعَرْشِ } buyruğu ancak O'nun Arş'a izafetini ifade eder. Bu izafet için de O'nun Arş'ın mâliki olması ve onu yokluktan varlığa çıkarmış bulunması yeterlidir. Öyleyse bizi bâtıl bir söze ve fâsit bir mezhebe gitmeye sevk eden hangi zorunluluk vardır? Arş'ın özellikle zikredilmesindeki fayda ise onun cisimlerin en büyüğü olmasıdır. Buradaki maksat, O'nun ilahlığının kemâlini ve kudretinin nüfuzunu açıklamaktır; zira tasarruf ve tedbir mahalli ne kadar büyük olursa, kemâl-i kudrete delaleti de o kadar güçlü olur.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Üçüncü sıfat: { يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Kullarından dilediğine kendi emrinden vahyi (ruhu) indirir” buyruğudur. Bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الرُّوحِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْوَحْيُ، وَقَدْ أَطْنَبْنَا فِي بَيَانِ أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَ الْوَحْيُ بِالرُّوحِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النَّحْلِ: ٢] وَقَالَ أَيْضًا: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٢] وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِيهِ: أَنَّ حَيَاةَ الْأَرْوَاحِ بِالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْجَلَايَا الْقُدُسِيَّةِ، فَإِذَا كَانَ الْوَحْيُ سَبَبًا لِحُصُولِ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ سُمِّيَ بِالرُّوحِ، فَإِنَّ الرُّوحَ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْحَيَاةِ، وَالْوَحْيَ سَبَبٌ لِحُصُولِ هَذِهِ الْحَيَاةِ الرُّوحَانِيَّةِ.
Birinci bahis: Bu 'ruh' ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sahih olan, bundan maksadın vahiy olduğudur. Nahl suresinin başında { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } “Kendi emrinden melekleri ruh ile indirir” [Nahl 2] ayetinin tefsirinde vahye niçin 'ruh' adı verildiğini ayrıntılı olarak açıklamıştık. [Allah Teâlâ] ayrıca: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” [En'âm 122] buyurmuştur. Bu husustaki sözün özü şudur: Ruhların hayatı ilahî marifetler ve kudsî tecelliler iledir. Vahiy bu ruhların [hayatının] hâsıl olmasına sebep olunca 'ruh' olarak isimlendirilmiştir; zira ruh [bedenî] hayatın hâsıl olmasına sebeptir, vahiy de bu ruhanî hayatın hâsıl olmasına sebeptir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَسْرَارٍ عَجِيبَةٍ مِنْ عُلُومِ الْمُكَاشَفَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كَمَالَ كِبْرِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَصِلُ إِلَيْهِ الْعُقُولُ وَالْأَفْهَامُ، فَالطَّرِيقُ الْكَامِلُ فِي تَعْرِيفِهِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ أَنْ يُذْكَرَ ذَلِكَ الْكَلَامُ عَلَى الْوَجْهِ الْكُلِّيِّ الْعَقْلِيِّ، ثُمَّ يُذْكَرَ عَقِيبَهُ شَيْءٌ مِنَ الْمَحْسُوسَاتِ الْمُؤَكِّدَةِ لِذَلِكَ الْمَعْنَى الْعَقْلِيِّ لِيَصِيرَ الْحَصْرُ بِهَذَا الطَّرِيقِ معاضدا للعقل، فههنا أَيْضًا كَذَلِكَ، فَقَوْلُهُ رَفِيعُ الدَّرَجاتِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى كَوْنِهِ رَافِعًا لِلدَّرَجَاتِ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى تَأْثِيرِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي إِيجَادِ الْمُمْكِنَاتِ عَلَى اخْتِلَافِ دَرَجَاتِهَا وَتَبَايُنِ مَنَازِلِهَا وَصِفَاتِهَا، أَوْ إِلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُرْتَفِعًا فِي صِفَاتِ الْجَلَالِ وَنُعُوتِ الْعِزَّةِ عَنْ كُلِّ الْمَوْجُودَاتِ، فَهَذَا الْكَلَامُ عَقْلِيٌّ بُرْهَانِيٌّ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ هَذَا الْكَلَامَ الْكُلِّيِّ بِمَزِيدِ تَقْرِيرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى إِمَّا جُسْمَانِيَّاتٌ وَإِمَّا رُوحَانِيَّاتٌ، فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كِلَّا الْقِسْمَيْنِ مُسَخَّرٌ تَحْتَ تَسْخِيرِ الْحَقِّ ﷾، أَمَّا الْجُسْمَانِيَّاتُ فَأَعْظَمُهَا الْعَرْشُ، فَقَوْلُهُ ذُو الْعَرْشِ يَدُلُّ عَلَى اسْتِيلَائِهِ عَلَى كُلِّيَّةِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ، وَلَمَّا كَانَ الْعَرْشُ مِنْ جِنْسِ الْمَحْسُوسَاتِ كَانَ هَذَا الْمَحْسُوسُ مُؤَكِّدًا لِذَلِكَ الْمَعْقُولِ، أَعْنِي قَوْلَهُ رَفِيعُ الدَّرَجاتِ وَأَمَّا الرُّوحَانِيَّاتُ
Bil ki bu ayet, mükâşefe ilimlerinden hayret verici sırları içermektedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın kibriyâsının kemâline akıllar ve idrakler erişemez. İnsan takati ölçüsünde O'nu tanıtmanın en mükemmel yolu; o sözün önce küllî ve aklî bir tarzda zikredilmesi, ardından bu aklî manayı pekiştiren hissî (somut) şeylerden birinin zikredilmesidir ki bu yolla hasr (kuşatma) akla destek olsun. İşte burada da durum böyledir: { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ } buyruğu ya O'nun dereceleri yükselten olduğu manasınadır -ki bu, Allah Teâlâ'nın kudretinin, derecelerinin farklılığına, menzillerinin ve sıfatlarının çeşitliliğine rağmen mümkinâtı var etmedeki tesirine bir işarettir- yahut da O Teâlâ'nın celâl sıfatlarında ve izzet vasıflarında bütün varlıklardan yüce olduğuna işarettir. Bu söz aklî ve bürhânîdir. Sonra O Sübhânehu bu küllî sözü daha da pekiştirerek açıklamıştır; zira Allah Teâlâ'nın dışındaki her şey ya cismânîdir ya da ruhanîdir. Ayette bu iki kısmın her birinin Hak celle celâlühû'nun teshîri (emri ve boyunduruğu) altında olduğunu açıklamıştır. Cismânî varlıklara gelince, bunların en büyüğü Arş'tır. Dolayısıyla { ذُو الْعَرْشِ } buyruğu, O'nun cisimler âleminin bütününe olan istilasına delalet eder. Arş hissî varlıklar cinsinden olduğu için, bu hissî [varlık], o mâkul olanı -yani { رَفِيعُ الدَّرَجاتِ } buyruğunu- pekiştirici olmuştur. Ruhanî varlıklara gelince,
فَكُلُّهَا مُسَخَّرَةٌ لِلْحَقِّ سُبْحَانَهُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ.
onların hepsi Hak Sübhânehu'ya musahhardır. { يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ } “Kendi emrinden ruhu indirir” buyruğuyla işaret edilen husus da budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَشْرَفَ الْأَحْوَالِ الظَّاهِرَةِ فِي رُوحَانِيَّاتِ هَذَا الْعَالَمِ ظُهُورُ آثَارِ الْوَحْيِ، وَالْوَحْيُ إِنَّمَا يَتِمُّ بِأَرْكَانٍ أَرْبَعَةٍ فَأَوَّلُهَا: الْمُرْسِلُ وَهُوَ اللَّهُ ﷾، فَلِهَذَا أَضَافَ إِلْقَاءَ الْوَحْيِ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ: يُلْقِي الرُّوحَ وَالرُّكْنُ الثَّانِي: الْإِرْسَالُ وَالْوَحْيُ وَهُوَ الَّذِي سَمَّاهُ بِالرُّوحِ وَالرُّكْنُ الثَّالِثُ: أَنَّ وُصُولَ الْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الْأَنْبِيَاءِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ مِنْ أَمْرِهِ فَالرُّكْنُ الرُّوحَانِيُّ يُسَمَّى أَمْرًا، قَالَ تَعَالَى: / وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها [فُصِّلَتْ: ١٢] وَقَالَ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الْأَعْرَافُ: ٥٤] وَالرُّكْنُ الرَّابِعُ: الْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ يُلْقِي اللَّهُ الْوَحْيَ إِلَيْهِمْ وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالرُّكْنُ الْخَامِسُ: تَعْيِينُ الْغَرَضِ وَالْمَقْصُودِ الْأَصْلِيِّ مِنْ إِلْقَاءِ هَذَا الْوَحْيِ إِلَيْهِمْ، وَذَلِكَ هُوَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ يَصْرِفُونَ الْخَلْقَ مِنْ عَالَمِ الدُّنْيَا إِلَى عَالَمِ الْآخِرَةِ، وَيَحْمِلُونَهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ هَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ وَالْإِقْبَالِ عَلَى الرُّوحَانِيَّاتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ فَهَذَا تَرْتِيبٌ عَجِيبٌ يَدُلُّ عَلَى هَذِهِ الْإِشَارَاتِ الْعَالِيَةِ مِنْ عُلُومِ الْمُكَاشَفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ.
Bil ki bu âlemin ruhanî varlıklarında ortaya çıkan en şerefli durum, vahyin eserlerinin zahir olmasıdır. Vahiy ancak dört [aslında beş] rükün ile tamam olur: Birincisi: Gönderen (el-Mürsil)dir ki O da Allah celle celâlühû'dur. Bu sebeple vahyin indirilmesini kendi zâtına izafe ederek: { يُلْقِي الرُّوحَ } “Ruhu indirir” buyurmuştur. İkinci rükün: İrsal ve vahiydir ki O bunu 'ruh' diye isimlendirmiştir. Üçüncü rükün: Vahyin Allah Teâlâ'dan peygamberlere ulaşmasının ancak melekler vasıtasıyla mümkün olmasıdır. Bu ayette { مِنْ أَمْرِهِ } “kendi emrinden” buyruğuyla işaret edilen de budur; zira ruhanî rükne 'emir' adı verilir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } “Her bir göğe kendi emrini vahyetti” [Fussilet 12] ve { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” [A'râf 54] buyurmuştur. Dördüncü rükün: Allah'ın kendilerine vahyi indirdiği peygamberlerdir. { عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “kullarından dilediğine” buyruğuyla işaret edilen de budur. Beşinci rükün: Bu vahyin onlara indirilmesindeki asıl gaye ve maksadın tayin edilmesidir. O da peygamberlerin aleyhimüsselâm insanları dünya âleminden ahiret âlemine yöneltmeleri, onları bu cismanî şeylerden yüz çevirip ruhanî şeylere yönelmeye sevk etmeleridir. { لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ * يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ } “Kavuşma gününün dehşetini haber verip uyarmak için... O gün onlar [kabirlerinden] meydana çıkarlar” buyruğuyla işaret edilen husus da budur. İşte bu, ilahî mükâşefe ilimlerinden bu yüce işaretlere delalet eden hayranlık verici bir tertiptir.
وَبَقِيَ هَاهُنَا أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّهُ مَا السَّبَبُ فِي تَسْمِيَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِيَوْمِ التَّلَاقِ؟ وَكَمِ الصِّفَاتُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ لِيَوْمِ التَّلَاقِ؟
Burada, kıyamet gününün 'kavuşma günü' (yevmü't-telâk) olarak isimlendirilmesinin sebebinin ne olduğunu ve Allah Teâlâ'nın bu surede kavuşma günü için kaç sıfat zikrettiğini açıklamak kaldı.
أَمَّا السَّبَبُ فِي تَسْمِيَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِيَوْمِ التَّلَاقِ فَفِيهِ وُجُوهٌ:
Kıyamet gününün 'kavuşma günü' olarak isimlendirilmesinin sebebine gelince, bunda [farklı] vecihler vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَرْوَاحَ كَانَتْ مُتَبَايِنَةً عَنِ الْأَجْسَادِ فَإِذَا جَاءَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صَارَتِ الْأَرْوَاحُ مُلَاقِيَةً لِلْأَجْسَادِ فَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ التَّلَاقِ الثَّانِي: أَنَّ الْخَلَائِقَ يَتَلَاقَوْنَ فِيهِ فَيَقِفُ بَعْضُهُمْ عَلَى حَالِ الْبَعْضِ الثَّالِثُ: أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ يَنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ فَيَلْتَقِي فِيهِ أَهْلُ السَّمَاءِ وَأَهْلُ الْأَرْضِ قَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا [الْفُرْقَانِ: ٢٥] الرَّابِعُ: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَصِلُ إِلَى جَزَاءِ عَمَلِهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فكان ذلك من باب التلاق وهو مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ فُلَانٌ لَقِيَ عَمَلَهُ الْخَامِسُ: يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَأْخُوذًا مِنْ قَوْلِهِ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ [الْكَهْفِ: ١١٠] وَمِنْ قَوْلِهِ تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ [الْأَحْزَابِ: ٤٤] السَّادِسُ: يَوْمٌ يَلْتَقِي فِيهِ الْعَابِدُونَ وَالْمَعْبُودُونَ السَّابِعُ: يَوْمٌ يَلْتَقِي فِيهِ آدَمُ ﵇ وَآخِرُ وَلَدِهِ الثَّامِنُ: قَالَ مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ يَوْمٌ يَلْتَقِي فِيهِ الظَّالِمُ وَالْمَظْلُومُ فَرُبَّمَا ظَلَمَ الرَّجُلُ رَجُلًا وَانْفَصَلَ عَنْهُ وَلَوْ أَرَادَ أَنْ يَجِدَهُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ وَلَمْ يَعْرِفْهُ فَفِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ يحضران ويلقى بعضهم بعضا، قرأ ابن كثير عنه التَّلَاقِي وَالتَّنَادِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ، وهادي وَوَاقِي بِالْيَاءِ فِي الْوَقْفِ وَبِالتَّنْوِينِ فِي الْوَصْلِ.
Birincisi: Ruhlar bedenlerden ayrılmış idi; kıyamet günü geldiğinde ise ruhlar bedenlerle buluşur/kavuşur, bu sebeple o gün kavuşma günü olmuştur. İkincisi: Yaratılmışlar o günde birbiriyle karşılaşırlar ve birbirlerinin durumuna vâkıf olurlar. Üçüncüsü: Gök ehli yer ehlinin üzerine iner; böylece gök ehli ile yer ehli o günde karşılaşır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا } “O gün gökyüzü beyaz bulutlarla yarılıp parçalanır ve melekler peyderpey indirilir” [Furkân 25] buyurmuştur. Dördüncüsü: O gün herkes amelinin karşılığına ulaşır; bu da bir nevi kavuşmadır ve Arapların 'falan kimse ameliyle karşılaştı (kavuştu)' sözünden alınmadır. Beşincisi: Bunun, { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ } “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa...” [Kehf 110] ve { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün onların selamı 'selâm'dır” [Ahzâb 44] ayetlerinden alınmış olması mümkündür. Altıncısı: Tapanlar ile tapılanların birbiriyle karşılaştığı gündür. Yedincisi: Âdem aleyhisselâm ile çocuklarının en sonuncusunun birbiriyle karşılaştığı gündür. Sekizincisi: Meymûn b. Mihrân şöyle demiştir: Zâlim ile mazlumun karşılaştığı gündür. Zira bir adam diğerine zulmedip sonra ondan ayrılmış olabilir; onu bulmak istese de buna güç yetiremez ve onu tanıyamaz. Kıyamet gününde ise her ikisi de hazır bulunur ve biri diğeriyle karşılaşır. İbn Kesîr ondan rivayetle 'et-telâkī' ve 'et-tenâdî' kelimelerini vasl (geçiş) ve vakıf (duruş) halinde 'yâ' ile; 'hâdî' ve 'vâkī' kelimelerini de vakıf halinde 'yâ' ile, vasl halinde ise tenvin ile okumuştur.
وأما بين أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَمْ عَدَّدَ مِنَ الصِّفَاتِ وَوَصَفَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَنَقُولُ:
Allah Teâlâ'nın bu ayette kıyamet gününü kaç sıfatla niteleyip saydığının açıklamasına gelince, şöyle deriz:
الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُ يَوْمَ التَّلَاقِ وَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَهُ.
Birinci sıfat: Onun 'kavuşma günü' (yevmü't-telâk) olmasıdır; bunun tefsirini zikretmiştik.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا الْبُرُوزِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ بَرَزُوا عَنْ بَوَاطِنِ الْقُبُورِ الثَّانِي: بَارِزُونَ أَيْ ظَاهِرُونَ لَا يَسْتُرُهُمْ شَيْءٌ مِنْ جَبَلٍ أَوْ أَكَمَةٍ أَوْ بِنَاءٍ، لِأَنَّ الْأَرْضَ بَارِزَةٌ قَاعٌ صَفْصَفٌ، وَلَيْسَ عَلَيْهِمْ أَيْضًا ثِيَابٌ إِنَّمَا هُمْ عُرَاةٌ مَكْشُوفُونَ كَمَا
İkinci sıfat: { يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ } “O gün onlar [kabirlerinden] meydana çıkarlar” buyruğudur. Bu 'bürûz'un (meydana çıkışın) tefsirinde [farklı] vecihler vardır: Birincisi: Onların kabirlerin içinden meydana çıkmalarıdır. İkincisi: 'Bârizûn' yani apaçık ortadadırlar; onları ne bir dağ, ne bir tepe, ne de bir bina örter. Çünkü yeryüzü dümdüz, çırılçıplak bir düzlüktür (kâ‘an safsafâ). Üzerlerinde elbise de yoktur; nitekim
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «يُحْشَرُونَ عُرَاةً حُفَاةً غُرْلًا»
hadiste: “[İnsanlar] çıplak, yalınayak ve sünnetsiz olarak haşrolunurlar” şeklinde gelmiştir.
الثَّالِثُ: أَنْ يُجْعَلَ كَوْنُهُمْ بَارِزِينَ كِنَايَةً عَنْ ظُهُورِ أَعْمَالِهِمْ وَانْكِشَافِ أَسْرَارِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ [الطَّارِقِ: ٩]
Üçüncüsü: Onların açıkta olmalarının (bârizîn), Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ } “Bütün sırların yoklanıp açığa çıkarılacağı gün” [Târık 9] buyurduğu gibi amellerinin ortaya çıkmasından ve sırlarının açığa vurulmasından kinaye kılınmasıdır.
الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ النُّفُوسَ النَّاطِقَةَ الْبَشَرِيَّةَ كَأَنَّهَا فِي الدُّنْيَا انْغَمَسَتْ فِي ظُلُمَاتِ أَعْمَالِ الْأَبْدَانِ فَإِذَا جَاءَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَعْرَضَتْ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِتَدْبِيرِ الْجُسْمَانِيَّاتِ وَتَوَجَّهَتْ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى عَالَمِ الْقِيَامَةِ وَمَجْمَعِ الرُّوحَانِيَّاتِ، فَكَأَنَّهَا بَرَزَتْ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ كَامِنَةً فِي الْجُسْمَانِيَّاتِ مُسْتَتِرَةً بِهَا.
Dördüncüsü: Bu insanî nâtık nefisler, sanki dünyada iken bedenî amellerin karanlıklarına gömülmüştü. Kıyamet günü geldiğinde ise cismanî şeylerin tedbiriyle meşgul olmaktan yüz çevirip bütünüyle kıyamet âlemine ve ruhanîler meclisine yönelir. Böylece cismanî şeylerin içinde gizlenip örtünmüş iken sanki [açığa çıkıp] meydana gelmiş olurlar.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ لَا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ وَالْمُرَادُ يَوْمٌ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْوَعِيدُ فَإِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِذَا بَرَزُوا مِنْ قُبُورِهِمْ وَاجْتَمَعُوا وَتَلَاقَوْا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا فَعَلَهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فَيُجَازِي كُلًّا بِحَسْبِهِ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، فَهُمْ وَإِنْ لَمْ يَعْلَمُوا تَفْصِيلَ مَا فَعَلُوهُ، فَاللَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِذَلِكَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٨] وَقَالَ: يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ [الطَّارِقِ: ٩] وَقَالَ: إِذا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ [الْعَادِيَاتِ: ٩، ١٠] وَقَالَ: يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها [الزَّلْزَلَةِ: ٤] فَإِنْ قِيلَ اللَّهُ تَعَالَى لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ فِي جَمِيعِ الْأَيَّامِ، فَمَا مَعْنَى تَقْيِيدُ هَذَا الْمَعْنَى بِذَلِكَ الْيَوْمِ؟ قُلْنَا إِنَّهُمْ كَانُوا يَتَوَهَّمُونَ فِي الدُّنْيَا إِذَا اسْتَتَرُوا بِالْحِيطَانِ وَالْحُجُبِ أَنَّ اللَّهَ لَا يَرَاهُمْ وَتَخْفَى عَلَيْهِ أَعْمَالُهُمْ، فَهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ صَائِرُونَ مِنَ الْبُرُوزِ وَالِانْكِشَافِ إِلَى حَالٍ لَا يَتَوَهَّمُونَ فِيهَا مِثْلَ مَا يَتَوَهَّمُونَهُ فِي الدُّنْيَا، قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ [فُصِّلَتْ: ٢٢] وَقَالَ: يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ
Üçüncü sıfat: { لَا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ } “Onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” buyruğudur. Kastedilen, onlardan hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmadığı bir gündür. Bundan maksat ise tehdittir (vaîd). Zira O Teâlâ, onlar kabirlerinden çıkıp toplandıklarında ve karşılaştıklarında, Allah Teâlâ'nın onların her birinin ne yaptığını bildiğini ve her birine durumuna göre -hayırsa hayır, şerse şer olarak- karşılık vereceğini beyan etmiştir. Onlar yaptıklarının ayrıntısını bilmeseler bile Allah Teâlâ bunu hakkıyla bilendir. Bunun benzeri O'nun: { يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ } “O gün [hesap için] huzura arz olunursunuz; hiçbir sırrınız gizli kalmaz” [Hâkka 18], { يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ } “Bütün sırların yoklanıp açığa çıkarılacağı gün” [Târık 9], { إِذا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ * وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ } “Kabirlerde bulunanlar dışarı fırlatıldığı ve göğüslerde olanlar derlenip toparlandığı zaman...” [Âdiyât 9-10] ve { يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها } “O gün [yer] kendi haberlerini anlatır” [Zilzâl 4] buyruklarıdır. Şayet: 'Allah Teâlâ'ya hiçbir günde onlardan bir şey gizli kalmaz; o halde bu mananın o gün ile kayıtlanmasının anlamı nedir?' denilirse, deriz ki: Onlar dünyada duvarlar ve perdeler arkasına gizlendiklerinde Allah'ın kendilerini görmediğini ve amellerinin O'na gizli kaldığını zannederlerdi. İşte o gün onlar, öyle bir açıkta ve meydanda olma haline geleceklerdir ki artık dünyada zannettikleri gibi bir vehme kapılamayacaklardır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Fakat siz, yaptıklarınızın birçoğunu Allah'ın bilmediğini sandınız” [Fussilet 22] ve { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ
[النِّسَاءِ: ١٠٨] وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [إبراهيم: ٤٨] .
} “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler” [Nisâ 108] buyurmuştur. { وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “[Bütün insanlar] Tek ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar” [İbrâhîm 48] buyruğunun manası da budur.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ وَالتَّقْدِيرُ يَوْمٌ يُنَادَى فِيهِ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ؟ وَهَذَا النِّدَاءُ فِي أَيِّ الْأَوْقَاتِ يَحْصُلُ فِيهِ قَوْلَانِ:
Dördüncü sıfat: Allah Teâlâ'nın: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “'Bugün mülk kimindir?' 'Tek ve mutlak hâkim (Kahhâr) olan Allah'ındır'” buyruğudur. Takdiri; içinde 'Bugün mülk kimindir?' diye nida edilen bir gündür. Bu nidanın hangi vakitte gerçekleşeceği hususunda iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ إذا هلك كل من السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ فَيَقُولُ الرَّبُّ تَعَالَى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ؟ يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلَا يُجِيبُهُ أَحَدٌ فَهُوَ تَعَالَى يُجِيبُ نَفْسَهُ فَيَقُولُ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ قَالَ أَهْلُ الْأُصُولِ هَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذَا النِّدَاءَ إِنَّمَا يَحْصُلُ يَوْمَ التَّلَاقِ وَيَوْمَ الْبُرُوزِ وَيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ، وَالنَّاسُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَحْيَاءٌ، فَبَطَلَ قَوْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا يُنَادِي بِهَذَا النِّدَاءِ حِينَ هَلَكَ كُلُّ مَنْ فِي السموات وَالْأَرْضِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ فَائِدَةٍ لِأَنَّ الْكَلَامَ إِمَّا أَنْ يُذْكَرَ حَالَ حُضُورِ الْغَيْرِ، أَوْ حَالَ مَا لَا يَحْضُرُ الْغَيْرُ، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ هَاهُنَا لِأَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَذْكُرُ هَذَا الْكَلَامَ عِنْدَ فَنَاءِ الْكُلِّ، وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ الرَّجُلَ إِنَّمَا يَحْسُنُ تَكَلُّمُهُ حَالَ كَوْنِهِ وَحْدَهُ إِمَّا لِأَنَّهُ يَحْفَظُ بِهِ شَيْئًا كَالَّذِي يُكَرَّرُ عَلَى الدَّرْسِ وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، أَوْ لِأَجْلِ أَنَّهُ يَحْصُلُ سُرُورٌ بِمَا يَقُولُهُ وَذَلِكَ أَيْضًا عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، أَوْ لِأَجْلِ أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ بِذَلِكَ الذِّكْرِ وَذَلِكَ أَيْضًا عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ إن الله تعالى يذكر هذا النداء جال هَلَاكِ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ بَاطِلٌ لَا أَصْلَ لَهُ.
Birincisi: Müfessirler şöyle demişlerdir: Göklerde ve yerde bulunan herkes helak olduğunda Rab Teâlâ: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ } “Bugün mülk kimindir?” buyurur -yani kıyamet gününde-; O'na hiç kimse cevap veremez. Bunun üzerine O Teâlâ bizzat kendi zâtına cevap vererek: { لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” buyurur. Usûl ehli bu görüşün zayıf olduğunu söylemişlerdir. Bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi: O Teâlâ bu nidanın ancak kavuşma gününde, meydana çıkış gününde ve her nefsin kazandığıyla cezalandırılacağı/mükâfatlandırılacağı günde gerçekleşeceğini beyan etmiştir; o vakitte ise insanlar hayattadır. Dolayısıyla onların, 'Allah Teâlâ bu nidayı ancak göklerde ve yerde bulunan herkes helak olduğu zaman yapar' şeklindeki sözleri bâtıl olmuştur. İkincisi: Kelamda mutlaka bir fayda bulunmalıdır. Çünkü kelam ya başkasının huzurunda zikredilir ya da başkası hazır bulunmadığı halde zikredilir. Birincisi burada bâtıldır; çünkü bu topluluk O Teâlâ'nın bu sözü herkesin yok olması anında zikredeceğini söylemişlerdir. İkincisi de bâtıldır; çünkü kişinin tek başınayken konuşması ancak ya ders tekrar eden kimse gibi onunla bir şeyi ezberlemesi için güzel olur -ki bu Allah hakkında imkânsızdır-, ya söylediği şeyden dolayı bir sevinç hâsıl olması için olur -ki bu da Allah hakkında imkânsızdır-, ya da o zikirle Allah'a ibadet etmek için olur -ki bu da Allah hakkında imkânsızdır-. Böylece, 'Allah Teâlâ bu nidayı bütün yaratılmışların helak olduğu halde zikreder' diyen kimsenin sözünün bâtıl ve asılsız olduğu sabit olmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ فِي يَوْمِ التَّلَاقِ إِذَا حَضَرَ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ وَبَرَزُوا لِلَّهِ نَادَى مُنَادٍ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ فَيَقُولُ كُلُّ الْحَاضِرِينَ فِي محفل القيامة لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ فالمؤمنون يقولونه تَلَذُّذًا بِهَذَا الْكَلَامِ، حَيْثُ نَالُوا بِهَذَا الذِّكْرِ الْمَنْزِلَةَ الرَّفِيعَةَ، وَالْكُفَّارُ يَقُولُونَهُ عَلَى الصَّغَارِ وَالذِّلَّةِ عَلَى وَجْهِ التَّحَسُّرِ وَالنَّدَامَةِ عَلَى أَنْ فَاتَهُمْ هَذَا الذِّكْرُ فِي الدُّنْيَا، وَقَالَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ إِنْ صَحَّ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا النِّدَاءَ يُذْكَرُ بَعْدَ فَنَاءِ الْبَشَرِ إِلَّا أَنَّهُ حَضَرَ هُنَاكَ مَلَائِكَةٌ يَسْمَعُونَ ذَلِكَ النِّدَاءَ، وَأَقُولُ أَيْضًا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ السَّائِلُ/ وَالْمُجِيبُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ السَّائِلُ جَمْعًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْمُجِيبُ
İkinci görüş: Kavuşma gününde evvelkiler ve sonrakiler hazır bulunup Allah'ın huzuruna çıktıklarında bir münadi: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ } “Bugün mülk kimindir?” diye seslenir. Kıyamet meclisinde hazır bulunanların hepsi de: { لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” derler. Müminler, bu zikir ile yüce mertebeye eriştikleri için bu sözden lezzet duyarak söylerler; kâfirler ise dünyada bu zikri kaçırmış olmalarına hasret ve pişmanlık duyarak küçülmüşlük ve zillet içinde söylerler. Bu görüşü savunanlar demiştir ki: Şayet birinci görüş İbn Abbâs ve başkalarından sahih olarak rivayet edilmişse, bundan maksadın bu nidanın insanların yok oluşundan sonra zikredilmesi olması imkânsız değildir; şu kadar var ki o nidayı işiten melekler orada hazır bulunmaktadır. Ben de derim ki: Bu görüşe göre soranın da cevap verenin de Allah Teâlâ olması uzak bir ihtimal olmadığı gibi, soranın meleklerden bir topluluk ve cevap verenin de
جَمْعًا آخَرِينَ، الْكُلُّ مُمْكِنٌ وَلَيْسَ عَلَى التَّعْيِينِ دَلِيلٌ، فَإِنْ قِيلَ وَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ هَذَا الْيَوْمِ بِهَذَا النِّدَاءِ؟.
başka bir topluluk olması da uzak bir ihtimal değildir. Bunların hepsi mümkündür ve kesin birini tayin etmeye dair bir delil yoktur. Şayet: 'Bu nidanın bu güne tahsis edilmesindeki fayda nedir?' denilirse,
فَنَقُولُ النَّاسُ كَانُوا مَغْرُورِينَ فِي الدُّنْيَا بِالْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ، وَكَانَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ الْوَالِدُ عُمَرُ ﵁ يَقُولُ: لَوْلَا الْأَسْبَابُ لَمَا ارْتَابَ مُرْتَابٌ، وَفِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ زَالَتِ الْأَسْبَابُ، وَانْعَزَلَتِ الْأَرْبَابُ، وَلَمْ يَبْقَ الْبَتَّةَ غَيْرُ حُكْمِ مُسَبِّبِ الْأَسْبَابِ، فَلِهَذَا اخْتُصَّ النِّدَاءُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِ ذَلِكَ النِّدَاءِ بِذَلِكَ الْيَوْمِ إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ يُفِيدُ أَنَّ هَذَا النِّدَاءَ حَاصِلٌ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَبَدًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَنَا: اللَّهُ اسْمٌ لِوَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَوَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ وَكُلُّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَمَعْنَى الْإِيجَادِ هُوَ تَرْجِيحُ جَانِبِ الْوُجُودِ عَلَى جَانِبِ الْعَدَمِ، وَذَلِكَ التَّرْجِيحُ هُوَ قَهْرٌ لِلْجَانِبِ الْمَرْجُوحِ فَثَبَتَ أَنَّ الْإِلَهَ الْقَهَّارَ وَاحِدٌ أَبَدًا، وَنِدَاءُ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ إِنَّمَا ظَهَرَ مِنْ كَوْنِهِ وَاحِدًا قَهَّارًا، فَإِذَا كَانَ كَوْنُهُ قَهَّارًا بَاقِيًا مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ لَا جَرَمَ كَانَ نِدَاءُ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ بَاقِيًا فِي جَانِبِ الْمَعْنَى مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ.
şöyle deriz: İnsanlar dünyada zâhirî sebeplerle aldanmışlardı. Şeyh İmam babam Ömer radıyallâhu anh şöyle derdi: 'Sebepler olmasaydı hiçbir şüpheci şüpheye düşmezdi.' Kıyamet gününde ise sebepler zail olmuş, sahte rabler bertaraf edilmiş ve Müsebbibü'l-Esbâb'ın (sebepleri yaratan Allah'ın) hükmünden başka hiçbir şey kesinlikle kalmamıştır. İşte bu sebeple nida kıyamet gününe tahsis edilmiştir. Bil ki lafzın zâhiri bu nidanın o güne has olduğuna delalet etse de { لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” buyruğu, bu nidanın mana cihetinden ebedî olarak mevcut olduğunu ifade eder. Zira bizim 'Allah' dememiz, bizzat zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd olanın ismidir; bizzat zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd ise tektir ve O'nun dışındaki her şey bizzat zâtı gereği mümkindir. Zâtı gereği mümkin olan ise ancak zâtı gereği Vâcib olanın icadıyla var olur. İcadın manası da varlık tarafının yokluk tarafına tercih edilmesidir; bu tercih ise mercûh olan tarafı kahretmektir (hükmü altına almaktır). Böylece Kahhâr olan İlah'ın ebediyen bir ve tek olduğu sabit olmuştur. { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ } “Bugün mülk kimindir?” nidası da ancak O'nun tek ve Kahhâr olmasından zuhur etmiştir. O'nun Kahhâr olması ezelden ebede baki olduğuna göre, şüphesiz { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ } nidası da mana cihetiyle ezelden ebede bakidir.
الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: مِنْ صِفَاتِ ذَلِكَ الْيَوْمِ قَوْلُهُ الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ.
O günün sıfatlarından beşinci sıfat: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Bugün her nefis kazandığıyla cezalandırılır/mükâfatlandırılır” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ صِفَاتِ الْقَهْرِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَرْدَفَهُ بِبَيَانِ صِفَاتِ الْعَدْلِ وَالْفَضْلِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَالَ: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki O Sübhânehu o gündeki kahr sıfatlarını açıklayınca, bunun peşinden o gündeki adalet ve lütuf sıfatlarını beyan ederek: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Bugün her nefis kazandığıyla cezalandırılır/mükâfatlandırılır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْكَلَامُ اشْتَمَلَ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: إِثْبَاتُ الْكَسْبِ لِلْإِنْسَانِ وَالثَّانِي: أَنَّ كَسْبَهُ يُوجِبُ الْجَزَاءَ وَالثَّالِثُ: أَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ إِنَّمَا يُسْتَوْفَى فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَهَذِهِ الْكَلِمَةُ عَلَى اخْتِصَارِهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى هَذِهِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ، وَهِيَ أُصُولٌ عَظِيمَةُ الْمُوقِعِ فِي الدِّينِ، وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُ هَذِهِ الْأُصُولِ مِرَارًا، وَلَا بَأْسَ بِذِكْرِ بَعْضِ النُّكَتِ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْأُصُولِ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ إِثْبَاتُ الْكَسْبِ لِلْإِنْسَانِ وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِ أَعْضَائِهِ سَلِيمَةً صَالِحَةً لِلْفِعْلِ وَالتَّرْكِ فَمَا دَامَ يَبْقَى عَلَى هَذَا الِاسْتِوَاءِ امْتَنَعَ صُدُورُ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ عَنْهُ، فَإِذَا انْضَافَ إِلَيْهِ الدَّاعِي إِلَى الْفِعْلِ أَوِ الدَّاعِي إِلَى التَّرْكِ وَجَبَ صُدُورُ ذَلِكَ الْفِعْلُ أَوِ التَّرْكُ عَنْهُ. وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ بَيَانُ تَرَتُّبِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَفْعَالَ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهَا مَا يَكُونُ الدَّاعِي إِلَيْهِ طَلَبُ الْخَيْرَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ الْحَاصِلَةِ فِي عَالَمِ الدُّنْيَا، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ الدَّاعِي إِلَيْهِ طَلَبُ الْخَيْرَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ الَّتِي لَا يَظْهَرُ كَمَالُهَا إِلَّا فِي عَالَمِ الْآخِرَةِ وَقَدْ ثَبَتَ بِالتَّجْرِبَةِ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْعَالِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْمَلَكَاتِ الرَّاسِخَةِ، فَمَنْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ استحكمت رحمته رَغْبَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْجُسْمَانِيَّاتِ، فَعِنْدَ الْمَوْتِ يَحْصُلُ الْفِرَاقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَطْلُوبِهِ عَلَى أَعْظَمِ الْوُجُوهِ وَيَعْظُمُ عَلَيْهِ الْبَلَاءُ، وَمَنْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْقِسْمُ الثَّانِي فَعِنْدَ الْمَوْتِ يُفَارِقُ الْمَبْغُوضَ وَيَتَّصِلُ بِالْمَحْبُوبِ فَتَعْظُمُ الْآلَاءُ وَالنَّعْمَاءُ، فَهَذَا هُوَ مَعْنَى الْكَسْبِ، وَمَعْنَى كَوْنِ ذَلِكَ الْكَسْبِ مُوجِبًا لِلْجَزَاءِ، فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ كَمَالَ الْجَزَاءِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَهَذَا قَانُونٌ كُلِّيٌّ عَقْلِيٌّ، وَالشَّرِيعَةُ/ الْحَقَّةُ أَتَتْ بِمَا يُقَوِّي هَذَا الْقَانُونَ الْكُلِّيَّ فِي تَفَاصِيلِ الْأَعْمَالِ وَالْأَقْوَالِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci mesele: Bu kelam üç hususu içermektedir: Birincisi: İnsana kesbin (eylemleri kazanmanın) isnat edilmesidir. İkincisi: Onun kesbinin bir karşılığı (cezayı/mükâfatı) gerektirmesidir. Üçüncüsü: Bu karşılığın ancak o gün eksiksiz olarak verilecek olmasıdır. Bu ifade, kısalığına rağmen bu kitapta söz konusu edilen bu üç aslı içermektedir; bunlar ise dinde mevkii pek büyük olan asıllardır. Bu asılların takriri daha önce defalarca geçmiştir; ancak bu asılların takririnde bazı ince nükteleri zikretmekte bir beis yoktur: Birincisine gelince: Bu, insana kesbin isnat edilmesidir. Bu da onun uzuvlarının sağlam olup fiil işlemeye ve terk etmeye elverişli olmasından ibarettir. İnsan bu eşitlik hali üzere kaldığı müddetçe ondan fiilin veya terkin sâdır olması imkânsızdır; buna fiili işleme veya terk etme saiki (dâî) eklendiğinde ise o fiilin veya terkin ondan sâdır olması vacip (zorunlu) hale gelir. İkincisine gelince: Bu da karşılığın (cezanın/mükâfatın) buna terettüp etmesinin açıklamasıdır. Bil ki fiiller iki kısımdır: Bir kısmı saiki dünya âleminde hâsıl olan cismanî hayırları talep etmek olan fiillerdir; bir kısmı da saiki mükemmelliği ancak ahiret âleminde ortaya çıkan ruhanî hayırları talep etmek olan fiillerdir. Tecrübe ile sabittir ki fiillerin çokluğu kökleşmiş melekelerin (alışkanlıkların) hâsıl olmasına sebeptir. Kimde birinci kısım galip gelirse, onun dünyaya ve cismanî şeylere olan rağbeti pekişir; ölüm esnasında kendisi ile arzu ettiği şeyler arasında en şiddetli şekilde ayrılık meydana gelir ve onun üzerindeki bela büyür. Kimde de ikinci kısım galip gelirse, ölüm esnasında nefret edilen şeyden ayrılır ve sevilen şeye kavuşur; böylece nimetler ve lütuflar büyür. İşte kesbin manası ve bu kesbin karşılığı gerektirmesinin manası budur. Böylece tam karşılığın ancak kıyamet gününde hâsıl olacağı ortaya çıkmış oldu. Bu, küllî ve aklî bir kanundur. Hak şeriat da amellerin ve sözlerin ayrıntılarında bu küllî kanunu güçlendiren şeyleri getirmiştir; en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ لَوْ كَانَ شَيْءٌ مِنْ أَنْوَاعِ الضَّرَرُ مَشْرُوعًا لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا لِكَوْنِهِ جَزَاءً عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْجِنَايَاتِ أَوْ لَا لِكَوْنِهِ جَزَاءً وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ، فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهِ مَشْرُوعًا، أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا لِيَكُونَ جَزَاءً عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَعْمَالِ فَلِأَنَّ هَذَا النَّصَّ يَقْتَضِي تَأْخِيرَ الْأَجْزِيَةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَإِثْبَاتُهُ فِي الدُّنْيَا يَكُونُ عَلَى خِلَافِ هَذَا النَّصِّ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ لَا
İkinci mesele: Bu ayet fıkıh usûlünde büyük bir asıldır. Zira biz deriz ki: Şayet zarar türlerinden herhangi bir şey meşru olsaydı, ya cinayetlerden birine karşılık (ceza) olduğu için meşru olurdu veya bir karşılık olmadığı halde meşru olurdu. Oysa her iki kısım da bâtıldır; dolayısıyla onun meşru olduğu görüşü bâtıl olmuştur. Amellerden birine ceza olmak üzere meşru kılınmasının caiz olmadığının açıklamasına gelince; çünkü bu nass, cezaların kıyamet gününe tehir edilmesini gerektirmektedir. Dolayısıyla bunun dünyada sabit kılınması bu nassa aykırı olur. Cezaya karşılık olmaksızın
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا لِلْجَزَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨]
[meşru] olmasının caiz olmadığının açıklamasına gelince; bu da Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” [Bakara 185] ve { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmadı” [Hac 78] buyrukları
وَلِقَوْلِهِ ﷺ: «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ فِي الْإِسْلَامِ»
ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “İslam'da zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur” hadisinden dolayıdır.
عَدَلْنَا عَنْ هَذِهِ الْعُمُومَاتِ فِيمَا إِذَا كَانَتِ الْمَضَارُّ أَجْزِيَةً، وَفِيمَا وَرَدَ نَصٌّ فِي الْإِذْنِ فِيهِ كَذَبْحِ الْحَيَوَانَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى أَصْلِ الْحُرْمَةِ فِيمَا عَدَاهُ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَضَارِّ وَالْآلَامِ التَّحْرِيمُ، فَإِنْ وَجَدْنَا نَصًّا خَاصًّا يَدُلُّ عَلَى الشَّرْعِيَّةِ قَضَيْنَا بِهِ تَقْدِيمًا لِلْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَإِلَّا فَهُوَ بَاقٍ عَلَى أَصْلِ التَّحْرِيمِ، وَهَذَا أَصْلٌ كُلِّيٌّ مُنْتَفَعٌ بِهِ فِي الشَّرِيعَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Biz, zararların ceza olduğu hallerde ve hayvanların boğazlanması gibi hakkında izin nassı vârid olan hususlarda bu umumi hükümlerden ayrıldık; dolayısıyla bunun dışındaki durumlarda asıl olan haramlık üzere kalması vacip olmuştur. Zikrettiğimiz hususlardan sabit oldu ki zararlarda ve acı vermede asıl olan haramlıktır. Şayet meşruiyete delalet eden özel bir nass bulursak, hâssı âmma takdim ederek onunla hükmederiz; aksi halde o, asıl olan haramlık üzere baki kalır. Bu, şeriatta kendisinden istifade edilen küllî bir asıldır; en doğrusunu Allah bilir.
الصِّفَةُ السَّادِسَةُ: مِنْ صِفَاتِ ذَلِكَ الْيَوْمِ قَوْلُهُ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقَعُ في ذلك اليوم نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ، قَالَ الْمُحَقِّقُونَ وُقُوعُ الظُّلْمِ فِي الْجَزَاءِ يَقَعُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَسْتَحِقَّ الرَّجُلُ ثَوَابًا فَيُمْنَعُ مِنْهُ وَثَانِيهَا: أَنْ يُعْطِيَ بَعْضٌ بَعْضَ حَقِّهِ وَلَكِنَّهُ لَا يُوَصِّلُ إِلَيْهِ حَقَّهُ بِالتَّمَامِ وَثَالِثُهَا: أَنْ يُعَذِّبَ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ الْعَذَابَ وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ مُسْتَحِقًّا لِلْعَذَابِ فَيُعَذَّبَ وَيُزَادَ عَلَى قَدْرِ حَقِّهِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ يُفِيدُ نَفْيَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ، قَالَ الْقَاضِي هَذِهِ الْآيَةُ قَوِيَّةٌ فِي إِبْطَالِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ لِأَنَّ عَلَى قَوْلِهِمْ لَا ظُلْمَ غَالِبًا وَشَاهِدًا إِلَّا مِنَ اللَّهِ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا خَلَقَ فِيهِ الْكُفْرَ ثُمَّ عَذَّبَهُ عَلَيْهِ فَهَذَا هُوَ عَيْنُ الظُّلْمِ وَالْجَوَابُ عَنْهُ مَعْلُومٌ.
O günün sıfatlarından altıncı sıfat: { لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ } “Bugün asla zulüm yoktur” buyruğudur. Maksat şudur: O Teâlâ: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Bugün her nefis kazandığıyla cezalandırılır/mükâfatlandırılır” buyurunca, bunun peşinden o günde zulüm türlerinden hiçbirinin vuku bulmayacağına delalet eden ifadeyi getirmiştir. Muhakkikler şöyle demiştir: Karşılık vermede zulmün vuku bulması dört kısım üzere gerçekleşir: Birincisi: Kişinin sevabı hak edip de bundan menedilmesidir. İkincisi: Hakkının bir kısmının verilip tamamının kendisine ulaştırılmamasıdır. Üçüncüsü: Azabı hak etmeyen kimseye azap edilmesidir. Dördüncüsü: Kişinin azabı hak etmiş olup azap edilmesi ve hak ettiği miktarın üzerine ilave edilmesidir. İşte Allah Teâlâ'nın: { لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ } “Bugün asla zulüm yoktur” buyruğu bu dört kısmın nefiy edilmesini ifade eder. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu ayet, Mücbire'nin (Cebriye'nin) görüşünü iptal etmede güçlü bir delildir; çünkü onların kavline göre gerek gaibde gerekse şahitte zulüm ancak Allah'tan sâdır olur ve çünkü O Teâlâ insanda küfrü yaratıp sonra da bundan dolayı ona azap ederse bu zulmün ta kendisi olur. Buna verilen cevap ise malumdur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ وَذِكْرُ هَذَا الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لَائِقٌ جِدًّا، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا ظُلْمَ بَيَّنَ أَنَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَصِلُ إِلَيْهِمْ مَا يَسْتَحِقُّونَهُ فِي الْحَالِ وَاللَّهُ أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah hesabı çok çabuk görendir” buyurmuştur. Bu sözün bu makamda zikredilmesi son derece münasiptir; zira O Teâlâ zulüm olmadığını beyan edince, hesabının da pek çabuk olduğunu beyan etmiştir. Bu da hak ettikleri şeyin kendilerine derhal ulaşacağına delalet eder; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ١٨ الى ٢٢]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 18-22]
وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ (١٨) يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ (١٩) وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٢٠) أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٢١) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٢)
{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ * يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ * وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ * أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ * ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Onları yaklaşan güne (kıyamete) karşı uyar! O vakit yürekler gırtlaklara dayanmış, yutkunup durmaktadırlar. Zâlimlerin ne candan bir dostu ne de sözü dinlenir bir şefaatçisi vardır. O, gözlerin hâin bakışını ve göğüslerin gizlediği şeyleri bilir. Allah hak ile hükmeder. O'ndan başka yalvardıkları [putlar] ise hiçbir şeye hükmedemezler. Şüphesiz Allah, hakkıyla işiten ve hakkıyla görendir. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Onlar bunlardan kuvvetçe ve yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Fakat Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi ve onları Allah'a karşı koruyan hiç kimse olmadı. Bunun sebebi, peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirdiği halde inkâr etmeleriydi. Allah da onları yakalayıverdi. Şüphesiz O pek kuvvetlidir, cezası pek şiddetlidir.”
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَصْفُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِأَنْوَاعٍ أُخْرَى مِنَ الصِّفَاتِ الْهَائِلَةِ الْمَهِيبَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayetten maksat, kıyamet gününü korkunç ve heybetli diğer birtakım sıfatlarla nitelemektir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ يَوْمِ الْآزِفَةِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ يَوْمَ الْآزِفَةِ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَالْآزِفَةُ فَاعِلَةٌ مَنْ أَزِفَ الْأَمْرُ إِذَا دَنَا وَحَضَرَ لِقَوْلِهِ فِي صِفَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَزِفَتِ الْآزِفَةُ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ [النَّجْمِ: ٥٧، ٥٨] وَقَالَ شَاعِرٌ:
Birinci mesele: 'Yaklaşan gün'ün (yevmü'l-âzife) tefsirinde [farklı] vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: 'Yevmü'l-âzife' kıyamet günüdür. 'el-Âzife', işin yaklaşıp hazır olması halinde kullanılan 'ezife' fiilinin fâilidir (öznesidir); nitekim O kıyamet gününün vasfında: { أَزِفَتِ الْآزِفَةُ * لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ } “Yaklaşan yaklaştı! Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak (veya engelleyecek) yoktur” [Necm 57-58] buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:
أَزِفَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزَلْ بِرِحَالِنَا وَكَأَنْ قَدِ
“Göç vakti yaklaştı; şu kadar var ki bineklerimiz hâlâ yüklerimizle duruyor, ama sanki göçmüş gibiyiz.”
وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَرِيبٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ [الْقَمَرِ: ١] قَالَ الزَّجَّاجُ إِنَّمَا قِيلَ لَهَا آزِفَةٌ لِأَنَّهَا قَرِيبَةٌ وَإِنِ اسْتَبْعَدَ النَّاسُ مَدَاهَا، وَمَا هُوَ كَائِنٌ فهو قريب.
Bundan maksat, kıyamet gününün yakın olduğuna dikkat çekmektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ } “Kıyamet yaklaştı” [Kamer 1] buyruğudur. Zeccâc şöyle demiştir: İnsanlar onun süresini uzak görseler bile yakın olduğu için ona 'âzife' denilmiştir; zira gelecek olan her şey yakındır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْآزِفَةَ نَعْتٌ لِمَحْذُوفٍ مُؤَنَّثٍ عَلَى تَقْدِيرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْآزِفَةَ أَوْ يَوْمَ الْمُجَازَاةَ الْآزِفَةَ قَالَ الْقَفَّالُ:
Bil ki 'el-Âzife', 'yevme'l-kıyâmeti'l-âzife' (yaklaşan kıyamet günü) yahut 'yevme'l-mücâzâti'l-âzife' (yaklaşan karşılık günü) takdirinde mahzuf bir müennesin sıfatıdır. Kaffâl şöyle demiştir:
وَأَسْمَاءُ الْقِيَامَةِ تَجْرِي عَلَى التَّأْنِيثِ كَالطَّامَّةِ وَالْحَاقَّةِ وَنَحْوِهَا كَأَنَّهَا يَرْجِعُ مَعْنَاهَا إِلَى الدَّاهِيَةِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِيَوْمِ الْآزِفَةِ وَقْتُ الْآزِفَةِ وَهِيَ مُسَارَعَتُهُمْ إِلَى دُخُولِ النَّارِ، فَإِنَّ عِنْدَ ذَلِكَ تَرْتَفِعُ قُلُوبُهُمْ عَنْ مَقَارِّهَا مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ يَوْمُ الْآزِفَةِ يَوْمُ الْمَنِيَّةِ وَحُضُورِ الْأَجَلِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ يوم القيامة بأنه يوم التلاق، ويَوْمَ هُمْ بارِزُونَ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْيَوْمُ غَيْرَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَأَيْضًا هَذِهِ الصِّفَةُ مَخْصُوصَةٌ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ بِيَوْمِ الْمَوْتِ قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا إِذا/ بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٨٣، ٨٤] وَقَالَ: كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ [الْقِيَامَةِ: ٢٦] وَأَيْضًا فَوَصْفُ يَوْمِ الْمَوْتِ بِالْقُرْبِ أَوْلَى مِنْ وَصْفِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِالْقُرْبِ، وَأَيْضًا الصِّفَاتُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَ قَوْلِهِ الْآزِفَةِ لَائِقَةٌ بِيَوْمِ حُضُورِ الْمَوْتِ لِأَنَّ الرَّجُلَ عِنْدَ مُعَايَنَةِ مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ يَعْظُمُ خَوْفُهُ، فَكَأَنَّ قُلُوبَهُمْ تَبْلُغُ حَنَاجِرَهُمْ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ، وَيَبْقَوْا كَاظِمِينَ سَاكِتِينَ عَنْ ذِكْرِ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ وَلَا يَكُونُ لَهُمْ حَمِيمٌ وَلَا شَفِيعٌ يَدْفَعُ مَا بِهِمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْخَوْفِ وَالْقَلَقِ.
Kıyametin isimleri et-Tâmme, el-Hâkka ve benzerleri gibi müennes olarak gelir; sanki manaları 'büyük musibet ve felaket' (ed-dâhiye) kelimesine racidir. İkinci görüş: 'Yevmü'l-âzife' ile kastolunan şey, 'yaklaşma vakti'dir ki bu da onların cehenneme girmedeki aceleleridir; çünkü o esnada aşırı korkudan dolayı kalpleri yerinden fırlar. Üçüncü görüş: Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Yevmü'l-âzife', ölüm günü ve ecelin hazır olduğu andır. Buna delalet eden husus şudur: Allah Teâlâ kıyamet gününü 'kavuşma günü' (yevmü't-telâk) ve 'meydana çıkış günü' (yevme hüm bârizûn) olarak nitelemiş, sonra da onun ardından: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } “Onları yaklaşan güne karşı uyar” buyurmuştur; öyleyse bu günün diğer günden farklı olması gerekir. Ayrıca bu sıfat diğer ayetlerde ölüm gününe tahsis edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ * وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman -ki o sırada siz bakar durursunuz-” [Vâkıa 83-84] ve { كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ } “Hayır! Can köprücük kemiklerine dayandığı zaman...” [Kıyâme 26] buyurmuştur. Yine ölüm gününün yakınlıkla nitelenmesi, kıyamet gününün yakınlıkla nitelenmesinden daha evladır. Üstelik 'el-âzife' buyruğundan sonra zikredilen sıfatlar, ölümün geldiği güne daha uygundur; çünkü insan azap meleklerini bizzat gördüğünde korkusu büyür; sanki aşırı korkudan dolayı kalpleri gırtlaklarına dayanır ve korkunun şiddetinden kalplerindekini söyleyemeyip yutkunan, susan kimseler olarak kalırlar; onların kendilerindeki bu korku ve endişe çeşitlerini defedecek ne candan bir dostu ne de bir şefaatçisi olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ أَوْ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى ظَاهِرِهِ، قِيلَ الْمُرَادُ وَصْفُ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِشِدَّةِ الْخَوْفَ وَالْفَزَعِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا [الْأَحْزَابِ: ١٠] وَقَالَ: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ [الواقعة: ٨٣، ٨٤] وَقِيلَ بَلْ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى ظَاهِرِهِ، قَالَ الْحَسَنُ: الْقُلُوبُ انْتُزِعَتْ مِنَ الصُّدُورِ بِسَبَبِ شِدَّةِ الْخَوْفِ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ فَلَا تَخْرُجُ فَيَمُوتُوا وَلَا تَرْجِعُ إِلَى مَوَاضِعِهَا فَيَتَنَفَّسُوا وَيَتَرَوَّحُوا وَلَكِنَّهَا مَقْبُوضَةٌ كَالسِّجَالِ كَمَا قَالَ: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْمُلْكِ: ٢٧] وَقَوْلُهُ كاظِمِينَ أَيْ مَكْرُوبِينَ وَالْكَاظِمُ السَّاكِتُ حَالَ امْتِلَائِهِ غَمًّا وَغَيْظًا فَإِنْ قِيلَ بِمَ انْتَصَبَ كاظِمِينَ قُلْنَا هُوَ حَالُ أَصْحَابِ الْقُلُوبِ عَلَى الْمَعْنَى لِأَنَّ الْمُرَادَ إِذْ قُلُوبُهُمْ لَدَى الْحَنَاجِرِ حَالَ كَاظِمِينَ كونهم ويجوز أيضا أن يكون حال عَنِ الْقُلُوبِ، وَأَنَّ الْقُلُوبَ كَاظِمَةٌ عَلَى غَمٍّ وَكَرْبٍ فِيهَا مَعَ بُلُوغِهَا الْحَنَاجِرَ، وَإِنَّمَا جَمَعَ الْكَاظِمَةِ جَمْعَ السَّلَامَةِ لِأَنَّهُ وَصَفَهَا بِالْكَظْمِ الَّذِي هُوَ مِنْ أَفْعَالِ الْعُقَلَاءِ كَمَا قَالَ: رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يُوسُفَ: ٤] وَقَالَ:
İkinci mesele: { إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ } “O vakit yürekler gırtlaklara dayanmış, yutkunup durmaktadırlar” buyruğundan maksadın aşırı korkudan kinaye mi olduğu, yoksa zâhirine mi hamledileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Maksat, o günün şiddetli korku ve dehşet ile nitelenmesidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } “Yürekler gırtlaklara dayanmıştı ve siz Allah hakkında türlü türlü zanlarda bulunuyordunuz” [Ahzâb 10] ve { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ * وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman -ki o sırada siz bakar durursunuz-” [Vâkıa 83-84] buyruklarıdır. Aksine bunun zâhirine hamledileceği de söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Aşırı korku sebebiyle kalpler göğüslerden sökülmüş ve gırtlaklara dayanmıştır; ne dışarı çıkar ki ölsünler, ne de yerlerine geri döner ki nefes alıp ferahlasınlar; bilakis kovalar gibi tutulup sıkışmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onu yakından gördüklerinde inkâr edenlerin yüzleri kararıp kötüleşti” [Mülk 27] buyurmuştur. { كاظِمِينَ } buyruğu ise 'gam ve keder içinde kıvrananlar' demektir. 'el-Kâzım', içi gam ve öfkeyle dolu olduğu halde susan kimsedir. Şayet: 'Kâzımîn kelimesi ne sebebiyle mansub olmuştur?' denilirse, deriz ki: Mana cihetiyle kalplerin sahiplerinin halidir; çünkü maksat, 'onlar yutkunup susarlarken kalpleri gırtlaklara dayandığı zaman' demektir. Kalplerden hal olması da caizdir; yani kalpler gırtlaklara dayanmış olmakla birlikte içlerindeki gam ve kederi yutkunup saklamaktadır. Kâzıme kelimesi akıllılara mahsus kurallı çoğul (cem'-i müzekker-i sâlim) olarak getirilmiştir; çünkü onu akıllıların fiillerinden olan 'kazm' (öfke/gam yutma) ile nitelemiştir; nitekim O: { رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “Onları bana secde ederlerken gördüm” [Yûsuf 4] ve
فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٤] وَيُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ كَاظِمُونَ وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ تَقْرِيرُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْخَوْفُ الشَّدِيدُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ، وَالثَّانِي: الْعَجْزُ عَنِ الْكَلَامِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ كاظِمِينَ فَإِنَّ الْمَلْهُوفَ إِذَا قَدَرَ عَلَى الْكَلَامِ حَصَلَتْ لَهُ خَفْقَةٌ وَسُكُونٌ، أَمَّا إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْكَلَامِ وَبَثِّ الشَّكْوَى عَظُمَ قَلَقُهُ وَقَوِيَ خَوْفُهُ.
{ فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } “Boyunları ona eğilip kalmıştır” [Şuarâ 4] buyurmuştur. 'Kâzımûn' şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bunu destekler. Hülasa, ayetten maksat iki hususu pekiştirmektir: Birincisi: Şiddetli korkudur; { إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ } “O vakit yürekler gırtlaklara dayanmış...” buyruğundan maksat budur. İkincisi: Konuşmaktan aciz kalmaktır; { كاظِمِينَ } “yutkunup susarak” buyruğundan maksat da budur. Zira kederli kimse konuşmaya güç yetirdiğinde onda bir hafifleme ve sükûnet hâsıl olur; fakat konuşmaya ve derdini dökmeye güç yetiremediğinde ise endişesi büyür ve korkusu şiddetlenir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَكْثَرُ الْمُعْتَزِلَةِ فِي نَفْيِ الشَّفَاعَةِ عَنِ الْمُذْنِبِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ قَالُوا نَفَى حُصُولَ شفيع لهم يطاع فوجب أن لا تحصل لَهُمْ هَذَا الشَّفِيعُ أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى نَفَى أَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ شَفِيعٌ يُطَاعُ وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الشَّفِيعِ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ مَا عِنْدِي كِتَابٌ يُبَاعُ فَهَذَا يَقْتَضِي نَفْيَ كِتَابٍ يُبَاعُ وَلَا يَقْتَضِي نَفْيَ الْكِتَابِ وَقَالَتِ الْعَرَبُ:
Üçüncü mesele: Mutezile'nin çoğunluğu, günahkârlar hakkında şefaati nefiy etmek için Allah Teâlâ'nın: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “Zâlimlerin ne candan bir dostu ne de sözü dinlenir bir şefaatçisi vardır” buyruğunu delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: [Ayet] onlar için sözü dinlenecek bir şefaatçinin bulunmasını nefiy etmiştir; binaenaleyh onlar için böyle bir şefaatçinin hâsıl olmaması vacip olur. Bizim arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: O Teâlâ onlar için 'sözü dinlenecek' (yutâ‘) bir şefaatçinin bulunmasını nefiy etmiştir; bu ise mutlak olarak şefaatçinin varlığını nefiy etmeye delalet etmez. Görmez misin ki 'Yanımda satılık bir kitap yoktur' dediğinde bu, satılık kitabın olmadığını iktiza eder, fakat kitabın olmadığını iktiza etmez. Araplar da şöyle demiştir:
وَلَا تَرَى الضَّبَّ بِهَا يَنْجَحِرُ
“Orada kertenkelenin deliğine girdiğini görmezsin.”
وَلَفْظُ الطَّاعَةِ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمَرْتَبَةِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شَفِيعٌ يُطِيعُهُ اللَّهُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي
Tâat (itaat) lafzı mertebe üstünlüğünü iktiza eder; binaenaleyh bu, kıyamet gününde onlar için Allah'ın kendisine itaat edeceği bir şefaatçinin bulunmadığına delalet eder; çünkü
الْوُجُودِ أَحَدٌ أَعْلَى حَالًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ يُطِيعُهُ الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الظَّالِمِينَ، هَاهُنَا الْكُفَّارُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي زَجْرِ الْكُفَّارِ/ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ الله فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُخْتَصًّا بِهِمْ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ لَا شَفَاعَةَ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ لَفْظَ الظَّالِمِينَ، إِمَّا أَنْ يُفِيدَ الِاسْتِغْرَاقَ، وَإِمَّا أَنْ لَا يُفِيدَ فَإِنْ أَفَادَ الِاسْتِغْرَاقَ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الظَّالِمِينَ مَجْمُوعَهُمْ وَجُمْلَتَهُمْ وَيَدْخُلُ فِي مَجْمُوعِ هَذَا الْكَلَامِ الْكُفَّارُ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ لَيْسَ لِهَذَا الْمَجْمُوعِ شَفِيعٌ لِأَنَّ بَعْضَ هَذَا الْمَجْمُوعِ هُمُ الْكُفَّارُ، وَلَيْسَ لَهُمْ شَفِيعٌ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لِهَذَا الْمَجْمُوعِ شَفِيعٌ، وَإِنْ لَمْ يُفِدِ الِاسْتِغْرَاقَ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الظَّالِمِينَ بَعْضَ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ بَعْضَ الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لَيْسَ لَهُمْ شَفِيعٌ وَهُمُ الْكُفَّارُ، أَجَابَ الْمُسْتَدِلُّونَ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ، فَقَالُوا يَجِبُ حَمْلُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَحْمَلٍ مُفِيدٍ وَكُلُّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ شَيْءٌ يُطِيعُهُ اللَّهُ لِأَنَّ الْمُطِيعَ أَدْوَنُ حَالًا مِنَ الْمُطَاعِ، وَلَيْسَ فِي الْوُجُودِ شَيْءٌ أَعْلَى مَرْتَبَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ يُطِيعُهُ وَإِذَا كَانَ هَذَا الْمَعْنَى مَعْلُومًا بِالضَّرُورَةِ كَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ إِخْرَاجًا لَهَا عَنِ الْفَائِدَةِ فَوَجَبَ حَمْلُ الطَّاعَةِ عَلَى الْإِجَابَةِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى وُرُودِ لَفْظِ الطَّاعَةِ بِمَعْنَى الْإِجَابَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
varlıkta Allah Teâlâ'dan daha üstün durumda olan hiç kimse yoktur ki 'Allah ona itaat eder' denilebilsin. Cevaptaki ikinci vecih: Buradaki 'zâlimler'den maksat kâfirlerdir. Bunun delili ise bu ayetin Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp mücadele eden kâfirleri sakındırmak üzere vârid olmasıdır; dolayısıyla onlara mahsus olması vacip olur. Bize göre de kâfirler hakkında şefaat yoktur. Üçüncüsü: 'Zâlimler' lafzı ya istiğrak ifade eder ya da etmez. Şayet istiğrak ifade ederse zâlimlerden maksat onların bütünü ve heyet-i mecmuasıdır; bu kelamın mecmuuna kâfirler de dâhildir. Bize göre de bu mecmuun şefaatçisi yoktur; çünkü bu mecmuun bir kısmı kâfirlerdir ve onların şefaatçisi yoktur, bu durumda o mecmuun şefaatçisi bulunmamış olur. Şayet istiğrak ifade etmezse, zâlimlerden maksat bu sıfatla nitelenenlerin bir kısmıdır; bize göre de bu sıfatla nitelenenlerin bir kısmının şefaatçisi yoktur ki onlar da kâfirlerdir. [Mutezile mensubu] istidlal ediciler birinci itiraza cevap vererek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın kelamını fayda ifade eden bir manaya hamletmek vaciptir. Herkes bilir ki varlıkta Allah'ın kendisine itaat edeceği hiçbir varlık yoktur; çünkü itaat eden kimse, itaat edilen kimseden derece bakımından daha aşağıdadır ve varlıkta mertebece Allah Teâlâ'dan daha üstün hiçbir şey yoktur ki 'Allah ona itaat eder' denilebilsin. Bu mana zaruri olarak bilindiğine göre ayeti buna hamletmek onu faydadan çıkarmak olur; dolayısıyla itaati icabet (duayı/şefaati kabul etmek) manasına hamletmek vacip olmuştur. İtaat lafzının icabet manasında geldiğine delalet eden husus şairin şu sözüdür:
رُبَّ مَنْ أَنْضَجْتُ غَيْظًا صَدْرَهُ ... قَدْ تَمَنَّى لِي مَوْتًا لَمْ يُطَعْ
“Göğsünü öfkeyle kavurduğum nice kimse vardır ki benim için ölüm temenni etmiştir de kendisine icabet edilmemiştir (dileği yerine getirilmemiştir).”
أَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَقَدْ أَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّ لَفْظَ الظَّالِمِينَ صِيغَةُ جَمْعٍ دَخَلَ عَلَيْهَا حَرْفُ التَّعْرِيفِ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ لِذَمِّ الْكُفَّارِ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
İkinci itiraza gelince: Onlar buna, 'zâlimler' lafzının başına harf-i tarif (belirlilik takısı) gelmiş bir çoğul kalıbı olduğu ve dolayısıyla umum (genellik) ifade ettiği şeklinde cevap vermişlerdir. Bu konudaki en ileri husus, bu ayetin kâfirleri yermek için inmiş olmasıdır; zira muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir.
أَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: فَجَوَابُهُ أَنَّ قَوْلَهُ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ يُفِيدُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الظَّالِمِينَ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ حَمِيمٌ وَلَا شَفِيعٌ يُطَاعُ، فَهَذَا تَمَامُ كَلَامِ الْقَوْمِ فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالِ.
Üçüncü itiraza gelince: Bunun cevabı şudur: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ } “Zalimler için ne bir candan dost [vardır]” kavli, zalimlerden her bir fert hakkında onun ne candan bir dostunun ne de itaat edilecek (şefaati kabul edilecek) bir şefaatçisinin bulunmadığı hükmünü ifade eder. Bu, o topluluğun (Mutezile'nin) bu istidlali ortaya koymadaki sözlerinin tamamıdır.
أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ فَقَالُوا إِنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَقُولُونَ فِي الْأَصْنَامِ إِنَّهَا شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ وَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّهَا تَشْفَعُ لَنَا عِنْدَ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ فِيهِ إِلَى إِذْنِ اللَّهِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ رَدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ إِجَابَةَ الْأَصْنَامِ فِي تِلْكَ الشَّفَاعَةِ، وَهَذَا نَوْعُ طَاعَةٍ، فَاللَّهُ تَعَالَى نَفَى تِلْكَ الطَّاعَةَ بِقَوْلِهِ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ وَأَجَابُوا عَنِ الْكَلَامِ الثَّانِي بِأَنْ قَالُوا الْأَصْلُ فِي حَرْفِ التَّعْرِيفِ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، فَإِذَا دَخَلَ حَرْفُ التَّعْرِيفِ عَلَى صِيغَةِ الْجَمْعِ، وَكَانَ هُنَاكَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ انْصَرَفَ إِلَيْهِ، وَقَدْ حَصَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعْهُودٌ سَابِقٌ وَهُمُ الْكُفَّارُ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَيْهِ وَأَجَابُوا عَنِ الْكَلَامِ الثَّالِثِ بِأَنْ قَالُوا قَوْلَهُ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ يَحْتَمِلُ عُمُومَ السَّلْبِ، وَيَحْتَمِلُ سَلْبَ الْعُمُومِ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَعَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الظَّالِمِينَ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ حَمِيمٌ وَلَا شَفِيعٌ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَعَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ مَجْمُوعَ الظَّالِمِينَ لَيْسَ لَهُمْ حَمِيمٌ وَلَا شَفِيعٌ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ الْحُكْمِ عَنِ الْمَجْمُوعِ نَفْيُهُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ آحَادِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ وَالَّذِي يُؤَكِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦] فَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا يُؤْمِنُونَ، إِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَنَّ كُلَّ/ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ لَزِمَ وُقُوعُ الْخُلْفِ فِي كَلَامِ اللَّهِ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِمَّنْ كَفَرَ فَقَدْ آمَنَ بَعْدَ ذَلِكَ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَنَّ مَجْمُوعَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا يُؤْمِنُونَ سَوَاءٌ آمَنَ بَعْضُهُمْ أَوْ لَمْ يُؤْمِنْ صَدَقَ وَتُخُلِّصَ عَنِ الْخُلْفِ، فَلَا جَرَمَ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى سَلْبِ الْعُمُومِ وَلَمْ نَحْمِلْهَا عَلَى عُمُومِ السَّلْبِ فَكَذَا قَوْلَهُ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يجب
Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) birinci soruya/itiraza şöyle cevap vermişlerdir: O kavim putlar hakkında 'Onlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar ve Allah'ın iznine ihtiyaç olmaksızın onların Allah katında kendilerine şefaat edeceklerini söylüyorlardı. Bu sebeple Allah Teâlâ onlara { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın katında kim şefaat edebilir?” [Bakara 255] buyruğuyla reddiyede bulunmuştur. Bu da o kavmin, Allah'ın o şefaatte putlara icabet etmesinin (onların isteğini yerine getirmesinin) zorunlu olduğuna inandıklarına delalet eder; bu ise bir nevi itaattir. Allah Teâlâ ise { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “Zalimler için ne candan bir dost ne de sözü dinlenir bir şefaatçi vardır” buyurarak bu itaati nefyetmiştir. İkinci söze ise şöyle cevap vermişlerdir: Harf-i tarifte aslolan, daha önce bilinen ve zikredilen varlığa (ma'hûd-ı sâbık) raci olmasıdır. Harf-i tarif çoğul kalıbının üzerine girdiğinde ve ortada önceden zikredilmiş bilinen bir topluluk varsa ona raci olur. Bu ayette de önceden zikredilmiş bilinen bir topluluk mevcuttur ki onlar da Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp mücadele eden kâfirlerdir; dolayısıyla ona raci olması vacip olur. Üçüncü söze ise şöyle cevap vermişlerdir: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } kavli hem umumun olumsuzlanmasını (selb-i umum) hem de olumsuzluğun genelliğini (umum-ı selb) muhtemeldir. Birincisi, anlamın 'zalimlerden her bir fert hakkında ne bir candan dostunun ne de bir şefaatçisinin bulunduğu' şeklinde takdir edilmesine göredir. İkincisi ise, anlamın 'zalimler topluluğunun bir bütün olarak candan dostu ve şefaatçisi olmadığı' takdirine göredir. Hükmün topluluğun bütününden nefyedilmesi, o topluluğun fertlerinin her birinden nefyedilmesini gerektirmez. Zikrettiğimiz bu hususu teyit eden delil Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Kâfir olanlara gelince, onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.” [Bakara 6]. Şayet O'nun 'İnkâr edenler iman etmezler' buyruğunu, 'onlardan her bir ferdin iman etmeyeceğine hükmedilmiştir' şeklinde anlarsak, Allah'ın kelamında hilafın (gerçeğe aykırılığın) vuku bulması gerekir; zira inkâr edenlerin pek çoğu bundan sonra iman etmiştir. Fakat bunu 'onlardan bazısı iman etsin veya etmesin, inkâr edenler topluluğu bir bütün olarak iman etmezler' şeklinde anlarsak doğru olur ve hilaf vuku bulmasından kurtulunur. Dolayısıyla biz bu ayeti şüphesiz selb-i umuma (umumun olumsuzlanmasına) hamlettik ve onu umum-ı selbe (olumsuzluğun genelliğine) hamletmedik. Aynı şekilde { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ } kavlini de
حَمْلُهُ عَلَى سَلْبِ الْعُمُومِ لَا عَلَى عُمُومِ السلب، وحينئذ اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَهَذَا غَايَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ.
umum-ı selbe değil, selb-i umuma hamletmek vaciptir. Bu durumda Mutezile'nin bu ayetle istidlal etmesi [geçersiz olur]. Bu konuda söylenecek sözün nihayeti budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي بَيَانِ نَظْمِ الْآيَةِ، فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ جَمِيعَ الْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ لِلْخَوْفِ فَأَوَّلُهَا: أَنَّهُ سَمَّى ذَلِكَ الْيَوْمَ يَوْمَ الْآزِفَةِ، أَيْ يَوْمَ الْقُرْبِ مِنْ عَذَابِهِ لِمَنِ ابْتُلِيَ بِالذَّنْبِ الْعَظِيمِ، لِأَنَّهُ إِذَا قَرُبَ زَمَانُ عُقُوبَتِهِ كَانَ فِي أَقْصَى غَايَاتِ الْخَوْفِ، حَتَّى قِيلَ إِنَّ تِلْكَ الْغُمُومَ وَالْهُمُومَ أَعْظَمُ فِي الْإِيحَاشِ مِنْ عَيْنِ تِلْكَ الْعُقُوبَةِ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ بَلَغَ ذَلِكَ الْخَوْفُ إِلَى أَنِ انْقَلَعَ الْقَلْبُ مِنَ الصَّدْرِ وَارْتَفَعَ إِلَى الْحَنْجَرَةِ وَالْتَصَقَ بِهَا وَصَارَ مَانِعًا مِنْ دُخُولِ النَّفَسِ وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ كاظِمِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُمَكِنُهُمْ أَنْ يَنْطِقُوا وَأَنْ يَشْرَحُوا مَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْحُزْنِ وَالْخَوْفِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ مَزِيدَ الْقَلَقِ وَالِاضْطِرَابِ وَالرَّابِعُ: قَوْلَهُ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ فَبَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ قَرِيبٌ يَنْفَعُهُمْ، وَلَا شَفِيعٌ يُطَاعُ فِيهِمْ فَتُقْبَلُ شَفَاعَتَهُ وَالْخَامِسُ: قَوْلُهُ يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَالِمٌ لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السموات وَلَا فِي الْأَرْضِ، وَالْحَاكِمُ إِذَا بَلَغَ فِي الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ كَانَ خَوْفُ الْمُذْنِبِ مِنْهُ شَدِيدًا جِدًّا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْخَائِنَةُ صِفَةُ النَّظْرَةِ أَوْ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْخَائِنَةِ، كَالْعَافِيَةِ الْمُعَافَاةِ، وَالْمُرَادُ اسْتِرَاقُ النَّظَرِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ كَمَا يَفْعَلُ أَهْلُ الرِّيَبِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ مُضْمَرَاتُ الْقُلُوبِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْأَفْعَالَ قِسْمَانِ: أَفْعَالُ الْجَوَارِحِ وَأَفْعَالُ الْقُلُوبِ، أَمَّا أَفْعَالُ الْجَوَارِحِ، فَأَخْفَاهَا خَائِنَةُ الْأَعْيُنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِهَا، فَكَيْفَ الْحَالُ فِي سَائِرِ الْأَعْمَالِ. وَأَمَّا أَفْعَالُ الْقُلُوبِ، فَهِيَ مَعْلُومَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ فَدَلَّ هَذَا عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ أَفْعَالِهِمْ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَهَذَا أَيْضًا يُوجِبُ عِظَمَ الْخَوْفِ، لِأَنَّ الْحَاكِمَ إِذَا كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْأَحْوَالِ، وَثَبَتَ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَقْضِي إِلَّا بِالْحَقِّ فِي كُلِّ مَا دَقَّ وَجَلَّ، كَانَ خَوْفُ الْمُذْنِبِ مِنْهُ فِي الْغَايَةِ الْقُصْوَى السَّابِعُ: أَنَّ الْكُفَّارَ إِنَّمَا عَوَّلُوا فِي دَفْعِ الْعِقَابِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ عَلَى شَفَاعَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهَا الْبَتَّةَ، فَقَالَ: وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ الثَّامِنُ:
Dördüncü Mesele: Ayetin nazmının (edebi tertibinin) beyanı hakkındadır. Şöyle deriz: Allah Teâlâ bu ayette korkuyu gerektiren bütün sebepleri zikretmiştir. Bunların ilki: O günü 'yevmü'l-âzife' (yaklaşan gün), yani büyük günaha maruz kalan kimse için O'nun azabına yaklaşma günü olarak isimlendirmesidir. Çünkü cezalandırılma zamanı yaklaştığında korkunun en son derecesinde olunur; hatta bu gam ve kederlerin, korkutuculuk bakımından o cezanın kendisinden daha büyük olduğu söylenmiştir. İkincisi: { إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ } “Hani kalpler gırtlaklara dayanmıştır” kavlidir. Manası şudur: O korku öyle bir dereceye ulaşmıştır ki kalp göğüsten sökülüp gırtlağa kadar yükselmiş, oraya yapışmış ve nefes alıp vermeye engel olmuştur. Üçüncüsü: { كاظِمِينَ } “yutkunup kederlerini içlerine atarlar” kavlidir. Manası, onların konuşmaya ve içlerindeki hüzün ve korkuyu açıklamaya güç yetirememeleridir; bu da endişe ve ızdırabın daha da artmasını gerektirir. Dördüncüsü: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } kavlidir. Böylece onlar için fayda verecek bir akrabanın ve haklarında [şefaati] dinlenip şefaati kabul edilecek bir şefaatçinin bulunmadığını beyan etmiştir. Beşincisi: { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ } “[Allah] gözlerin haince bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir” kavlidir. Manası şudur: Sübhân olan Allah, göklerde ve yerde zerre ağırlığınca hiçbir şey ilminin dışında kalmayan bir Âlim'dir. Hâkim, ilim bakımından bu dereceye ulaştığında, günahkârın ondan duyduğu korku son derece şiddetli olur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'el-Hâine', bakışın sıfatıdır yahut 'el-âfiye'nin 'el-muâfât' manasına gelmesi gibi 'hıyanet' manasında bir masdardır. Kastedilen, şüphe ehli kimselerin yaptığı gibi helal olmayan şeye göz ucuyla gizlice bakmaktır (hırsızlama bakış). { وَما تُخْفِي الصُّدُورُ } kavli ile kastedilen ise kalplerin gizlediği şeylerdir. Netice olarak ameller iki kısımdır: Azaların amelleri ve kalplerin amelleri. Azaların amellerine gelince, onların en gizlisi gözlerin haince bakışıdır ve Allah onu pek iyi bilmektedir; o hâlde diğer amellerin durumu nasıldır! Kalplerin amellerine gelince, { وَما تُخْفِي الصُّدُورُ } kavlinden ötürü bunlar Allah Teâlâ tarafından bilinmektedir. Bu da Allah Teâlâ'nın onların bütün fiillerini bildiğine delalet etmiştir. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın { وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ } “Allah hak ile hükmeder” buyruğudur. Bu da korkunun büyüklüğünü gerektirir; zira hâkim bütün durumları biliyorsa ve O'nun küçük büyük her şeyde sadece hak ile hükmettiği sabit ise, günahkârın O'ndan korkusu en üst derecede olur. Yedincisi: Kâfirler, azabı kendilerinden savma hususunda ancak bu putların şefaatine güvenmişlerdi; Allah Teâlâ ise bunda kesinlikle hiçbir fayda olmadığını beyan ederek { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ } “O'ndan başka yalvardıkları ise hiçbir şeye hükmedemezler” buyurmuştur. Sekizincisi:
قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ أَيْ يَسْمَعُ مِنَ الْكُفَّارِ ثَنَاءَهُمْ عَلَى الْأَصْنَامِ، وَلَا يَسْمَعُ مِنْهُمْ ثَنَاءَهُمْ عَلَى اللَّهِ وَيُبْصِرُ خُضُوعَهُمْ وَسُجُودَهُمْ لَهُمْ، وَلَا يُبْصِرُ خُضُوعَهُمْ وَتَوَاضُعَهُمْ لِلَّهِ، فَهَذِهِ الْأَحْوَالُ الثَّمَانِيَةُ إِذَا اجْتَمَعَتْ فِي حَقِّ الْمُذْنِبِ الَّذِي عَظُمَ ذَنْبُهُ كَانَ بَالِغًا فِي التَّخْوِيفِ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي لَا تُعْقَلُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي تَخْوِيفِ الْكُفَّارِ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ أَرْدَفَهُ بِبَيَانِ تَخْوِيفِهِمْ بِأَحْوَالِ الدُّنْيَا فَقَالَ: أَوَلَمْ/ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْعَاقِلَ مَنِ اعْتَبَرَ بِغَيْرِهِ، فَإِنَّ الَّذِينَ مَضَوْا مِنَ الْكُفَّارِ كَانُوا أَشَدَّ قُوَّةً مِنْ هَؤُلَاءِ الْحَاضِرِينَ مِنَ الْكُفَّارِ، وَأَقْوَى آثَارًا فِي الْأَرْضِ مِنْهُمْ، وَالْمُرَادُ حُصُونُهُمْ وَقُصُورُهُمْ وَعَسَاكِرُهُمْ، فَلَمَّا كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِضُرُوبِ الْهَلَاكِ مُعَجِّلًا حَتَّى إِنَّ هَؤُلَاءِ الْحَاضِرِينَ مِنَ الْكُفَّارِ يُشَاهِدُونَ تِلْكَ الْآثَارَ، فَحَذَّرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ بِهَذَا الْقَوْلِ، وَبَيَّنَ بِقَوْلِهِ وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ الْعَذَابُ بِهِمْ عِنْدَ أَخْذِهِ تَعَالَى لَهُمْ لَمْ يَجِدُوا مَنْ يُعِينُهُمْ وَيُخَلِّصُهُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ نَزَلَ بِهِمْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا الرُّسُلَ، فَحَذَّرَ قَوْمَ الرَّسُولَ مِنْ مِثْلِهِ، وَخَتَمَ الْكَلَامَ ب إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ مُبَالَغَةً فِي التَّحْذِيرِ وَالتَّخْوِيفِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” kavlidir. Yani kâfirlerden putlara yaptıkları övgüleri işitir, Allah'a yaptıkları bir övgüyü ise işitmez; onların putlara olan boyun eğişlerini ve secdelerini görür, Allah'a olan boyun eğişlerini ve tevazularını ise görmez. İşte bu sekiz durum, günahı büyük olan bir günahkâr hakkında bir araya geldiğinde, korkutma hususunda üzerine bir fazlası düşünülemeyecek bir dereceye ulaşmış olur. Sonra Allah Teâlâ, kâfirleri ahiret azabıyla son derece korkuttuktan sonra, bunu dünya hâlleriyle korkutmasını beyan etmekle devam ettirip şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbeti nasıl olmuş baksınlar?”. Manası şudur: Akıllı kimse başkasından ibret alandır; zira kâfirlerden gelip geçmiş olanlar, kâfirlerden şu hazır bulunanlardan daha kuvvetli ve yeryüzünde eserler bakımından onlardan daha güçlü idiler. Eserlerden maksat kaleleri, sarayları ve ordularıdır. Elçilerini yalanlayınca, Allah Teâlâ onları türlü türlü helak edişlerle çarçabuk helak etti; öyle ki şu hazır bulunan kâfirler o eserleri müşahede etmektedirler. Allah Teâlâ bu sözle onları benzer bir akıbetten sakındırmış ve { وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ } “Onları Allah'a karşı koruyan hiç kimse olmadı” buyruğuyla, Allah Teâlâ onları yakaladığında azap üzerlerine indiği vakit kendilerine yardım edecek ve onları kurtaracak kimse bulamadıklarını beyan etmiştir. Sonra bunun, küfrettikleri ve peygamberleri yalanladıkları sebebiyle başlarına geldiğini beyan ederek Resûl'ün kavmini benzer bir durumdan sakındırmış ve sakındırma ile korkutmada mübalağa olmak üzere sözü { إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Şüphesiz O, pek kuvvetlidir, cezalandırması çok çetindir” ile tamamlamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْكُمْ بِالْكَافِ، وَالْبَاقُونَ بِالْهَاءِ أَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ فَهُوَ انْصِرَافٌ
İbn Âmir tek başına 'kâf' harfiyle { كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْكُمْ } şeklinde okumuş, diğer kıraat imamları ise 'hâ' harfiyle okumuşlardır. İbn Âmir'in kıraatinin vechi,
مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، كَقَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ بعد قوله الْحَمْدُ لِلَّهِ وَالْوَجْهُ فِي حُسْنِ هَذَا الْخِطَابِ أَنَّهُ فِي شَأْنِ أَهْلِ مَكَّةَ، فَجَعَلَ الْخِطَابَ عَلَى لَفْظِ الْمُخَاطَبِ الْحَاضِرِ لِحُضُورِهِمْ، وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٦] وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ عَلَى لَفْظِ الْغَيْبَةِ فَلِأَجْلِ مُوَافَقَةِ مَا قَبْلَهُ مِنْ أَلْفَاظِ الغيبة.
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ } sözünden sonra { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } kavlinde olduğu gibi gaipten hitaba iltifattır (yöneliştir). Bu hitabın güzelliğindeki vecih şudur: Bu durum Mekke ehli hakkındadır; onların hazır bulunmaları sebebiyle hitabı hazırda bulunan muhatap lafzı üzere kılmıştır. Bu ayet mana bakımından { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } “Onları, yeryüzünde size vermediğimiz imkânlarla yerleştirmiştik” [En'âm 6] kavli gibidir. Diğer kıraat imamlarının gaip lafzı üzere okumalarına gelince, bu da kendisinden önceki gaip lafızlarına uygunluk sağlamak içindir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٢٣ الى ٢٧]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyetler 23-27]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٢٣) إِلى فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَقارُونَ فَقالُوا ساحِرٌ كَذَّابٌ (٢٤) فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ وَما كَيْدُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٢٥) وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ (٢٦) وَقالَ مُوسى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ (٢٧)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٢٣) إِلى فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَقارُونَ فَقالُوا ساحِرٌ كَذَّابٌ (٢٤) فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ وَما كَيْدُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٢٥) وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ (٢٦) وَقالَ مُوسى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ (٢٧) } “Andolsun biz Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (23) Firavun'a, Hâmân'a ve Kârûn'a. Onlar ise: 'Bu yalancı bir büyücüdür!' dediler. (24) O, katımızdan kendilerine hakkı getirince: 'Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın' dediler. Oysa kâfirlerin tuzağı ancak boşa çıkmaya mahkûmdur. (25) Firavun dedi ki: 'Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim de o Rabbine yalvarsın! Çünkü ben onun, dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından korkuyorum.' (26) Mûsâ da: 'Ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım' dedi. (27)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا سَلَّى رَسُولَهُ بِذِكْرِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَذَّبُوا الْأَنْبِيَاءَ قَبْلَهُ وَبِمُشَاهَدَةِ آثَارِهِمْ، سَلَّاهُ أَيْضًا بِذِكْرِ مُوسَى ﵇، وَأَنَّهُ مَعَ قُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِ بَعَثَهُ إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَكَذَّبُوهُ وَكَابَرُوهُ، وَقَالُوا هُوَ سَاحِرٌ كَذَّابٌ.
Bil ki Allah Teâlâ, kendisinden önceki peygamberleri yalanlayan kâfirleri ve onların eserlerini müşahede etmeyi zikrederek Resûlü'nü teselli ettiği gibi; Mûsâ aleyhisselâm'ı, mucizelerinin kuvvetine rağmen onu Firavun'a, Hâmân'a ve Kârûn'a gönderdiğini, onların ise onu yalanlayıp büyüklük taslayarak 'O yalancı bir büyücüdür' dediklerini zikretmek suretiyle de teselli etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇، لَمَّا جَاءَهُمْ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ وَبِالنُّبُوَّةِ وَهِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ الْجَهَالَاتِ فَالْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ وَصَفُوهُ بِكَوْنِهِ سَاحِرًا كَذَّابًا، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، لِأَنَّ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ كَانَتْ قَدْ بَلَغَتْ فِي الْقُوَّةِ وَالظُّهُورِ إِلَى حَيْثُ يَشْهَدُ كُلُّ ذِي عَقْلٍ سَلِيمٍ بِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ السِّحْرِ الْبَتَّةَ الثَّانِي: أَنَّهُمْ قَالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا الْقَتْلَ غَيْرُ الْقَتْلِ الَّذِي وَقَعَ فِي وَقْتِ وِلَادَةِ مُوسَى ﵇، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَخْبَرَهُ الْمُنَجِّمُونَ بِوِلَادَةِ عَدُوٍّ لَهُ يَظْهَرُ عَلَيْهِ، فَأَمَرَ بِقَتْلِ الْأَوْلَادِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَأَمَّا فِي هَذَا الْوَقْتِ فَمُوسَى ﵇ قَدْ جَاءَهُ وَأَظْهَرَ الْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةَ، فَعِنْدَ هَذَا أَمَرَ بِقَتْلِ أَبْنَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ لِئَلَّا يَنْشَئُوا عَلَى دِينِ مُوسَى فَيَقْوَى بِهِمْ، وَهَذِهِ الْعِلَّةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْبَنِينَ دُونَ الْبَنَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَمَرَ بِقَتْلِ الْأَبْنَاءِ.
Bil ki Mûsâ aleyhisselâm o apaçık mucizelerle ve nübüvvetle -ki { فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنا } “O, katımızdan kendilerine hakkı getirince” kavlinden murat budur- kendilerine geldiğinde, Allah Teâlâ onların sergilediği cehaletleri hikâye etmiştir. Birincisi: Onu yalancı bir büyücü olmakla nitelendirmeleridir; bu ise son derece uzaktır, çünkü o mucizeler kuvvet ve açıklıkta akl-ı selim sahibi herkesin bunun kesinlikle büyü olmadığına şehadet edeceği bir dereceye ulaşmıştı. İkincisi: { قالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِساءَهُمْ } “'Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın' dediler” demeleridir. Sahih olan şudur ki bu öldürme emri, Mûsâ aleyhisselâm'ın doğumu vaktinde vuku bulan öldürmeden başkadır; zira o vakitte müneccimler Firavun'a, kendisine galip gelecek bir düşmanının doğacağını haber vermişler, o da o vakitte çocukların öldürülmesini emretmişti. Bu vakitte ise Mûsâ aleyhisselâm gelmiş ve apaçık mucizeleri ortaya koymuştur; işte bunun üzerine Mûsâ'nın dini üzere yetişip onunla güçlenmesinler diye onunla beraber iman edenlerin oğullarının öldürülmesini emretmiştir. Bu gerekçe kız çocuklarına değil sadece erkek çocuklarına mahsustur; bu sebeple oğulların öldürülmesini emretmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كَيْدُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ وَمَعْنَاهُ أَنَّ جَمِيعَ مَا يَسْعَوْنَ فِيهِ مِنْ مُكَايَدَةِ مُوسَى وَمُكَايَدَةِ مَنْ آمَنِ مَعَهُ يَبْطُلُ، لِأَنَّ مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا ممسك لها النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنْ قَبَائِحَ أَفْعَالِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ مَعَ مُوسَى ﵇ مَا حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى: وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى وَهَذَا الْكَلَامُ كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَمْنَعُونَهُ مِنْ قَتْلِهِ، وَفِيهِ احْتِمَالَانِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَما كَيْدُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Oysa kâfirlerin tuzağı ancak boşa çıkmaya mahkûmdur” buyurmuştur. Bunun manası, Mûsâ'ya ve onunla beraber iman edenlere tuzak kurma hususunda çabaladıkları her şeyin boşa çıkacağıdır; zira Allah'ın insanlara açacağı herhangi bir rahmeti tutacak kimse yoktur. O kâfirlerin Mûsâ aleyhisselâm'a karşı çirkin fiillerinin üçüncü türü, Allah Teâlâ'nın şu hikâye ettiğidir: { وَقالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } “Firavun dedi ki: 'Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim'”. Bu söz, onların onu Mûsâ'yı öldürmekten alıkoyduklarına delalet gibidir ve bunda iki ihtimal vardır.
وَالِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ مَنَعُوهُ مِنْ قَتْلِهِ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: لَعَلَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَعْتَقِدُ بِقَلْبِهِ كَوْنَ مُوسَى صَادِقًا، فَيَأْتِي بِوُجُوهِ الْحِيَلِ فِي مَنْعِ فِرْعَوْنَ مِنْ قَتْلِهِ الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ أَصْحَابَهُ قَالُوا لَهُ لَا تَقْتُلْهُ فَإِنَّمَا هُوَ سَاحِرٌ ضَعِيفٌ وَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَغْلِبَ سَحَرَتَكَ، وَإِنْ قَتَلْتَهُ أَدْخَلْتَ الشُّبْهَةَ عَلَى النَّاسِ وَقَالُوا إِنَّهُ كَانَ مُحِقًّا وعجزوا عن
Birinci ihtimal: Onların Mûsâ'yı öldürmesine birtakım vecihlerden ötürü engel olmalarıdır. Birincisi: Muhtemelen içlerinde kalbiyle Mûsâ'nın doğru sözlü olduğuna inanan ve Firavun'u onu öldürmekten alıkoymak için çeşitli hilelere başvuran kimse vardı. İkincisi: Hasan şöyle demiştir: Firavun'un adamları ona dediler ki: 'Onu öldürme, o ancak zayıf bir büyücüdür ve senin büyücülerine galip gelmesi mümkün değildir; şayet onu öldürürsen insanlar arasına şüphe düşürürsün ve onlar onun haklı olduğunu ve [büyücülerin] onun
جَوَابِهِ فَقَتَلُوهُ الثَّالِثُ: لَعَلَّهُمْ كَانُوا يَحْتَالُونَ فِي مَنْعِهِ مِنْ قَتْلِهِ، لِأَجْلِ أَنْ يَبْقَى فِرْعَوْنُ مَشْغُولَ الْقَلْبِ بِمُوسَى فَلَا يَتَفَرَّغُ لِتَأْدِيبِ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ، فَإِنَّ مِنْ شَأْنِ الْأُمَرَاءِ أَنْ يَشْغَلُوا قَلْبَ مَلِكِهِمْ بِخَصْمٍ خَارِجِيٍّ حَتَّى يَصِيرُوا آمَنِينَ مِنْ شَرِّ ذَلِكَ الْمَلِكِ.
karşısında aciz kaldıklarını, bu yüzden onu öldürdüklerini söylerler.' Üçüncüsü: Firavun'un kalbi Mûsâ ile meşgul kalsın da o toplulukları cezalandırmaya vakit bulamasın diye onu öldürmesine engel olmak için hile yapmış olabilirler; zira emirlerin (idarecilerin) âdeti, hükümdarlarının kalbini dış bir hasımla meşgul ederek o hükümdarın şerrinden güvende kalmaktır.
وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنَّ أَحَدًا مَا مَنَعَ فِرْعَوْنَ مِنْ قَتْلِ مُوسَى وَأَنَّهُ كَانَ يُرِيدُ أَنْ يَقْتُلَهُ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ خَائِفًا مِنْ أَنَّهُ لَوْ حَاوَلَ قَتْلَهُ لظهرت معجزات قاهرة تمنعه عن قَتْلِهِ فَيَفْتَضِحُ إِلَّا أَنَّهُ لِوَقَاحَتِهِ قَالَ: ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى وَغَرَضُهُ مِنْهُ أَنَّهُ إِنَّمَا امْتَنَعَ عَنْ قَتْلِهِ رِعَايَةً لِقُلُوبِ أَصْحَابِهِ وَغَرَضُهُ مِنْهُ إِخْفَاءُ خَوْفِهِ.
İkinci ihtimal: Firavun'u Mûsâ'yı öldürmekten hiç kimsenin men etmediği ve onun Mûsâ'yı öldürmek istediği, ancak onu öldürmeye kalkışırsa onu öldürmesine engel olacak ezici mucizelerin ortaya çıkmasından ve rezil olmaktan korktuğudur; fakat yüzsüzlüğünden ötürü { ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } “Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim” demiştir. Bundan maksadı, onu öldürmekten ancak adamlarının gönlünü gözetmek için vazgeçtiği [izlenimini vermek] ve korkusunu gizlemektir.
أَمَّا قَوْلُهُ وَلْيَدْعُ رَبَّهُ فَإِنَّمَا ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ يَعْنِي أَنِّي أَقْتُلُهُ فَلْيَقُلْ لِرَبِّهِ حَتَّى يُخَلِّصَهُ مِنِّي.
{ وَلْيَدْعُ رَبَّهُ } “O da Rabbine yalvarsın!” kavline gelince, bunu ancak alay yollu zikretmiştir; yani 'Ben onu öldürürüm, o da Rabbine söylesin de onu elimden kurtarsın' [demek istemiştir].
وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ } “Çünkü ben onun, dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından korkuyorum” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَتَحَ ابْنُ كَثِيرٍ الْيَاءَ مِنْ قَوْلِهِ ذَرُونِي وَفَتَحَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو/ الْيَاءَ مِنْ إِنِّي أَخَافُ وَأَيْضًا قَرَأَ نَافِعٌ وابن عمرو وأن يظهر بِالْوَاوِ وَبِحَذْفِ أَوْ، يَعْنِي أَنَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَ تَبْدِيلِ الدِّينِ وَبَيْنَ إِظْهَارِ الْمَفَاسِدِ، وَالَّذِينَ قَرَءُوا بِصِيغَةِ أَوْ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ وَقُرِئَ يُظْهِرَ بِضَمِّ الْيَاءِ وكسر الهاء والفساد بِالنَّصْبِ عَلَى التَّعْدِيَةِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِلَفْظِ أَوْ يَظْهَرَ بِفَتْحِ الياء والهاء والفساد بِالرَّفْعِ، أَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَهُوَ أَنَّهُ أَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَى مُوسَى فِي قَوْلِهِ يُبَدِّلَ فَكَذَلِكَ فِي يُظْهِرَ لِيَكُونَ الْكَلَامُ عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ، وَأَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فَهُوَ أَنَّهُ إِذَا بَدَّلَ الدِّينَ فَقَدْ ظَهَرَ الْفَسَادُ الْحَاصِلُ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّبْدِيلِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, { ذَرُونِي } kavlindeki 'yâ' harfini fetha ile okumuştur. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr { إِنِّي أَخَافُ } ibaresindeki 'yâ' harfini fetha ile okumuşlardır. Ayrıca Nâfi' ve İbn Âmir, { أَوْ } edatını hazfedip 'vav' ile { وَأَنْ يُظْهِرَ } şeklinde okumuşlardır; yani Mûsâ'nın hem dini değiştirmeyi hem de fesatları ortaya çıkarmayı birleştireceğini [ifade etmişlerdir]. { أَوْ } edatı ile okuyanların kıraatinde mana, bu iki durumdan birinin mutlaka vuku bulacağıdır. { يُظْهِرَ } kelimesi, geçişli (müteaddî) kılınarak 'yâ'nın zammesi, 'hâ'nın kesresi ve 'el-fesâde' kelimesinin nasbı ile okunmuştur. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Ebû Bekir ise 'yâ' ve 'hâ'nın fethası ve 'el-fesâd' kelimesinin ref'i ile { أَوْ يَظْهَرَ } şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraatin vechi, sözün tek bir nizam üzere olması için { يُبَدِّلَ } kavlinde fiili Mûsâ'ya isnat ettiği gibi { يُظْهِرَ } kavlinde de ona isnat etmesidir. İkinci kıraatin vechi ise, Mûsâ dini değiştirdiğinde bu değiştirme sebebiyle hâsıl olan fesadın bizzat ortaya çıkmış olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَيَانُ السَّبَبِ الْمُوجِبِ لِقَتْلِهِ وَهُوَ أَنَّ وَجُودَهُ يُوجِبُ إِمَّا فَسَادَ الدِّينِ أَوْ فَسَادَ الدُّنْيَا، أَمَّا فَسَادُ الدِّينِ فَلِأَنَّ الْقَوْمَ اعْتَقَدُوا أَنَّ الدِّينَ الصَّحِيحَ هُوَ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ، فَلَمَّا كَانَ مُوسَى سَاعِيًا فِي إِفْسَادِهِ كَانَ فِي اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُ سَاعٍ فِي إِفْسَادِ الدِّينِ الْحَقِّ وَأَمَّا فَسَادُ الدُّنْيَا فَهُوَ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَجْتَمِعَ عَلَيْهِ قَوْمٌ وَيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوعِ الْخُصُومَاتِ وَإِثَارَةِ الْفِتَنِ، وَلَمَّا كَانَ حُبُّ النَّاسِ لِأَدْيَانِهِمْ فَوْقَ حُبِّهِمْ لِأَمْوَالِهِمْ لَا جَرَمَ بَدَأَ فِرْعَوْنُ بِذِكْرِ الدِّينِ فَقَالَ: إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ فَسَادِ الدُّنْيَا فَقَالَ: أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ.
İkinci Mesele: Bu sözden maksat, Mûsâ'nın öldürülmesini gerektiren sebebi beyan etmektir ki o da onun varlığının ya dinin bozulmasını ya da dünyanın bozulmasını gerektireceğidir. Dinin bozulmasına gelince; çünkü o kavim, sahih dinin kendi üzerinde bulundukları din olduğuna inanıyordu. Mûsâ onu bozmaya çalışınca, onların inancına göre o hak dini bozmaya çalışan biri olmuştu. Dünyanın bozulmasına gelince; bir topluluğun mutlaka onun etrafında toplanması ve bunun da düşmanlıkların çıkmasına ve fitnelerin alevlenmesine sebep olmasıdır. İnsanların dinlerine olan sevgisi mallarına olan sevgisinden üstün olduğu için, Firavun şüphesiz dinin zikriyle başlayarak { إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ } “Çünkü ben onun, dininizi değiştirmesinden korkuyorum” demiş, sonra da bunu dünyanın bozulmasını zikretmekle takip ederek { أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ } “yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından [korkuyorum]” demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ فِرْعَوْنَ هَذَا الْكَلَامَ حَكَى بَعْدَهُ مَا ذَكَرَهُ مُوسَى ﵇ فَحَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ, Firavun'dan bu sözü hikâye ettikten sonra arkasından Mûsâ aleyhisselâm'ın zikrettiği sözü hikâye ederek onun şöyle dediğini bildirmiştir: { إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ } “Ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım”. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ عُذْتُ بِإِدْغَامِ الذَّالِ فِي التَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْإِظْهَارِ.
Birinci Mesele: Nâfi', Ebû Bekir, Hamza ve Kisâî, { عُذْتُ } kelimesini 'zâl' harfini 'tâ' harfine idgam ederek okumuşlar, diğer kıraat imamları ise izhar ile okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَعْنَى أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ فِي دَفْعِ شَرِّهِ إِلَّا بِأَنِ اسْتَعَاذَ بِاللَّهِ، وَاعْتَمَدَ عَلَى فَضْلِ اللَّهِ لَا جَرَمَ صَانَهُ اللَّهُ عَنْ كُلِّ بَلِيَّةٍ وَأَوْصَلَهُ إِلَى كل أمنية، وعلم أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ الَّتِي ذَكَرَهَا مُوسَى ﵇ تَشْتَمِلُ عَلَى فَوَائِدَ:
İkinci Mesele: Mana şudur: Mûsâ onun şerrini savma hususunda Allah'a sığınmaktan ve Allah'ın lütfuna güvenmekten başka bir şey yapmamıştır; dolayısıyla Allah onu her türlü beladan korumuş ve her emeline ulaştırmıştır. Bil ki Mûsâ aleyhisselâm'ın zikrettiği bu kelimeler birtakım faydaları içermektedir:
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّ لفظة إِنِّي تدل على التأكيد فهذا يدل عَلَى أَنَّ الطَّرِيقَ الْمُؤَكَّدَ الْمُعْتَبَرَ فِي دَفْعِ الشُّرُورِ وَالْآفَاتِ عَنِ النَّفْسِ الِاعْتِمَادُ عَلَى اللَّهِ وَالتَّوَكُّلُ عَلَى عِصْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Birinci Fayda: { إِنِّي } lafzı tekit bildirir; bu da şerleri ve afetleri nefisten savmada güvenilir ve pekiştirilmiş yolun Allah'a dayanmak ve Allah Teâlâ'nın korumasına tevekkül etmek olduğuna delalet eder.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ فَكَمَا أَنَّ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ يَقُولُ الْمُسْلِمُ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، فَاللَّهُ تَعَالَى يَصُونُ دِينَهُ وَإِخْلَاصَهُ عَنْ وَسَاوِسِ شَيَاطِينِ الْجِنِّ، فَكَذَلِكَ عِنْدَ توجه الآفات
İkinci Fayda: O, { إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım” demiştir. Tıpkı Kur'an okurken Müslümanın: 'Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım' dediğinde, Allah Teâlâ'nın onun dinini ve ihlasını cin şeytanlarının vesveselerinden koruduğu gibi; aynı şekilde afetler ve korkular yöneldiğinde de
وَالْمَخَافَاتِ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ إِذَا قَالَ الْمُسْلِمُ: أَعُوذُ بِاللَّهِ فَاللَّهُ يَصُونُهُ عَنْ كُلِّ الْآفَاتِ والمخافات.
insan şeytanlarından gelen korkularda Müslüman: 'Allah'a sığınırım' dediği vakit, Allah onu bütün afetlerden ve korkulardan korur.
الفائدة الثالثة: قوله بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ وَالْمَعْنَى كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي رَبَّانِي وَإِلَى دَرَجَاتِ الْخَيْرِ رَقَّانِي، وَمِنَ الْآفَاتِ وَقَانِي، وَأَعْطَانِي نِعَمًا لَا حَدَّ لَهَا وَلَا حَصْرَ، فَلَمَّا كَانَ الْمَوْلَى لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ وَجَبَ أَنْ لَا يَرْجِعَ الْعَاقِلُ فِي دَفْعِ كُلِّ الْآفَاتِ إِلَّا إِلَى حِفْظِ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü Fayda: { بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Rabbime ve Rabbinize” kavlidir. Manası, sanki kulun şöyle demesidir: Beni terbiye edip yetiştiren, hayır derecelerine yükselten, afetlerden koruyan ve bana hadsiz hesapsız nimetler veren şüphesiz Sübhân olan Allah'tır. Gerçek Mevlâ sadece Allah olduğuna göre, akıllı kimsenin bütün afetleri defetmede sadece Allah Teâlâ'nın hıfzına başvurması vacip olur.
الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَرَبِّكُمْ فِيهِ بَعْثٌ لِقَوْمِ مُوسَى ﵇ عَلَى أَنْ يَقْتَدُوا بِهِ فِي الِاسْتِعَاذَةِ بِاللَّهِ، وَالْمَعْنَى فِيهِ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الطَّاهِرَةَ الْقَوِيَّةَ إِذَا تَطَابَقَتْ عَلَى هِمَّةٍ وَاحِدَةٍ قَوِيَ ذَلِكَ التَّأْثِيرُ جِدًّا، وَذَلِكَ هُوَ السَّبَبُ الْأَصْلِيُّ فِي أَدَاءِ الصَّلَوَاتِ فِي الْجَمَاعَاتِ.
Dördüncü Fayda: { وَرَبِّكُمْ } “ve sizin de Rabbiniz” kavlinde, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmini Allah'a sığınma konusunda kendisine iktida etmeye bir teşvik vardır. Bundaki mana şudur: Tertemiz ve güçlü ruhlar tek bir himmet üzerinde birleştiğinde bu tesir son derece kuvvetli olur; cemaatle namaz kılmanın asıl sebebi de budur.
الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِرْعَوْنَ فِي هَذَا الدُّعَاءِ، لِأَنَّهُ كَانَ قَدْ سَبَقَ لَهُ حَقُّ تَرْبِيَةٍ عَلَى مُوسَى مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، فَتَرَكَ التَّعْيِينَ رِعَايَةً لِذَلِكَ الْحَقِّ.
Beşinci Fayda: Mûsâ bu duada Firavun'un adını anmamıştır; çünkü Firavun'un daha önceden Mûsâ üzerinde birtakım açılardan terbiye/büyütme hakkı bulunuyordu. Bu sebeple o hakkı gözeterek ismi tayin etmeyi terk etmiştir.
الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ وَإِنْ كَانَ أَظْهَرَ ذَلِكَ الْفِعْلَ إِلَّا أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي الدُّعَاءِ عَلَى فِرْعَوْنَ بِعَيْنِهِ، بَلِ الْأَوْلَى الِاسْتِعَاذَةُ بِاللَّهِ فِي دَفْعِ كُلِّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الصِّفَةِ، حَتَّى يَدْخُلَ فِيهِ كُلُّ مَنْ كَانَ عَدُوًّا سَوَاءٌ كَانَ مُظْهِرًا لِتِلْكَ الْعَدَاوَةِ أَوْ كَانَ مُخْفِيًا لَهَا.
Altıncı Fayda: Firavun o fiili açıkça ortaya koymuş olsa bile bizzat Firavun'un aleyhine dua etmekte bir fayda yoktur; bilakis bu sıfatla nitelenen herkesi defetmek için Allah'a sığınmak daha evladır; ta ki ister o düşmanlığı açığa vuran ister gizleyen olsun, düşman olan herkes bunun içine dâhil olsun.
الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ: أَنَّ الْمُوجِبَ لِلْإِقْدَامِ عَلَى إِيذَاءِ النَّاسِ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: كَوْنُ الْإِنْسَانِ مُتَكَبِّرًا قَاسِيَ الْقَلْبِ وَالثَّانِي: كَوْنُهُ مُنْكِرًا لِلْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التكبر الْقَاسِيَ قَدْ يَحْمِلُهُ طَبْعُهُ عَلَى إِيذَاءِ النَّاسِ إِلَّا أَنَّهُ إِذَا كَانَ مُقِرًّا بِالْبَعْثِ وَالْحِسَابِ صَارَ خَوْفُهُ مِنَ الْحِسَابِ مَانِعًا لَهُ مِنَ الْجَرْيِ عَلَى مُوجِبِ تَكَبُّرِهِ، فَإِذَا لَمْ يَحْصُلْ عِنْدَهُ الْإِيمَانُ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ كَانَتِ الطَّبِيعَةُ دَاعِيَةً لَهُ إِلَى الْإِيذَاءِ وَالْمَانِعُ وَهُوَ الْخَوْفُ مِنَ السُّؤَالِ وَالْحِسَابِ زَائِلًا، وَإِذَا كَانَ الْخَوْفُ مِنَ السُّؤَالِ وَالْحِسَابِ زَائِلًا فَلَا جَرَمَ تَحْصُلُ الْقَسْوَةُ وَالْإِيذَاءُ.
Yedinci Fayda: İnsanlara eziyet etmeye kalkışmayı gerektiren iki husus vardır. Birincisi: İnsanın kibirli ve katı kalpli olmasıdır. İkincisi: Yeniden dirilişi ve kıyameti inkâr etmesidir. Zira katı kibirli kimseyi tabiatı insanlara eziyet etmeye sevk edebilir; fakat yeniden dirilişe ve hesaba ikrar ediyorsa, hesap korkusu onu kibrinin gerektirdiği şekilde davranmaktan alıkoyar. Yeniden dirilişe ve kıyamete iman kendisinde bulunmadığı zaman ise tabiatı onu eziyet etmeye çağırır ve engelleyici olan sorgu ve hesap korkusu da ortadan kalkmış olur. Sorgu ve hesap korkusu ortadan kalkınca da şüphesiz katılık ve eziyet meydana gelir.
الْفَائِدَةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا قَالَ: ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى قَالَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَلْيَدْعُ رَبَّهُ فَقَالَ مُوسَى إِنَّ الَّذِي ذَكَرْتَهُ يَا فِرْعَوْنَ بِطَرِيقِ الِاسْتِهْزَاءِ هُوَ الدِّينُ الْمُبِينُ وَالْحَقُّ الْمُنِيرُ، وَأَنَا أَدْعُو رَبِّي وَأَطْلُبُ مِنْهُ أَنْ يَدْفَعَ شَرَّكَ عَنِّي، وَسَتَرَى أَنَّ رَبِّي كَيْفَ يَقْهَرُكَ، وَكَيْفَ يُسَلِّطُنِي عَلَيْكَ.
Sekizinci Fayda: Firavun { ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } “Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim” dediğinde, alay yollu olarak { وَلْيَدْعُ رَبَّهُ } “o da Rabbine yalvarsın” demiştir. Bunun üzerine Mûsâ şöyle demiştir: 'Ey Firavun, senin alay yoluyla zikrettiğin şey apaçık din ve aydınlatıcı haktır. Ben Rabbime dua ediyor ve O'ndan senin şerrini benden defetmesini istiyorum. Sen de Rabbimin seni nasıl kahredeceğini ve beni sana nasıl musallat edeceğini göreceksin!'
وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ أَحَاطَ عَقْلَهُ بِهَذِهِ الْفَوَائِدِ عَلِمَ أَنَّهُ لَا طَرِيقَ أَصْلَحَ وَلَا أَصْوَبَ فِي دَفْعِ كَيْدِ الْأَعْدَاءِ وَإِبْطَالِ مَكْرِهِمْ إِلَّا الِاسْتِعَاذَةَ بِاللَّهِ والرجوع إلى حفظ الله والله أعلم.
Bil ki aklı bu faydaları kuşatan kimse, düşmanların tuzağını defetmede ve hilelerini boşa çıkarmada Allah'a sığınmaktan ve Allah'ın korumasına dönmekten daha uygun ve daha doğru bir yol olmadığını bilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٢٨]
[Mü'min (Gâfir) Sûresi (40), Âyet 28]
وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ (٢٨)
{ وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ (٢٨) } “Firavun ailesinden imanını gizleyen mü'min bir adam dedi ki: 'Rabbim Allah'tır dediği için ve size Rabbinizden apaçık mucizeler getirdiği hâlde bir adamı öldürecek misiniz? Eğer yalancı ise yalanı kendi aleyhinedir. Şayet doğru sözlü ise sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir. Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseyi doğru yola eriştirmez.' (28)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ مَا زَادَ فِي دَفْعِ مَكْرِ فِرْعَوْنَ وَشَرِّهِ عَلَى الِاسْتِعَاذَةِ بِاللَّهِ، بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى قَيَّضَ إِنْسَانًا أَجْنَبِيًّا غَيْرَ مُوسَى حَتَّى ذَبَّ عَنْهُ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَبَالَغَ فِي تَسْكِينِ تِلْكَ الْفِتْنَةِ وَاجْتَهَدَ فِي إِزَالَةِ ذَلِكَ الشَّرِّ.
Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'un hilesini ve şerrini savmada Allah'a sığınmaktan başka bir şey yapmadığını hikâye edince; Mûsâ'nın dışında yabancı bir insanı ortaya çıkardığını, onun Mûsâ'yı en güzel şekilde savunduğunu, o fitneyi teskin etmek için son derece gayret gösterdiğini ve o şerri ortadan kaldırmak için çabaladığını beyan etmiştir.
يَقُولُ مُصَنَّفُ هَذَا الْكِتَابِ ﵀، وَلَقَدْ جَرَّبْتُ فِي أَحْوَالِ نَفْسِي أَنَّهُ كُلَّمَا قَصَدَنِي شِرِّيرٌ بشر ولم أتعرض
Bu kitabın müellifi rahimehullâh der ki: Ben kendi hâllerimde tecrübe ettim ki, ne zaman kötü bir kimse bana kötülük kastetse ve ben ona sataşmayıp
لَهُ وَأَكْتَفِي بِتَفْوِيضِ ذَلِكَ الْأَمْرِ إِلَى اللَّهِ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ يُقَيِّضُ أَقْوَامًا لَا أَعْرِفُهُمُ الْبَتَّةَ، يُبَالِغُونَ فِي دَفْعِ ذَلِكَ الشَّرِّ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
o işi Allah'a havale etmekle yetinsem; Sübhân olan Allah hiç tanımadığım kimseleri ortaya çıkarır da onlar o şerri savmak için canla başla çalışırlar. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي كَانَ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، فَقِيلَ إِنَّهُ كَانَ ابْنَ عَمٍّ لَهُ، وَكَانَ جَارِيًا مَجْرَى وَلِيِّ الْعَهْدِ وَمَجْرَى صَاحِبِ الشُّرَطَةِ، وَقِيلَ كَانَ قِبْطِيًّا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَمَا كَانَ مِنْ أَقَارِبِهِ، وَقِيلَ إِنَّهُ كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّ لَفْظَ الْآلِ يَقَعُ عَلَى الْقَرَابَةِ وَالْعَشِيرَةِ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ [القمر: ٣٤]
Birinci Mesele: Firavun ailesinden olan o adam hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onun Firavun'un amcasının oğlu olduğu, veliaht ve emniyet amiri (sâhibu'ş-şurta) konumunda bulunduğu söylenmiştir. Firavun ailesinden Koptî (Kıptî) bir adam olduğu ve akrabalarından olmadığı söylenmiştir. İsrailoğulları'ndan olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha uygundur; çünkü 'âl' lafzı akraba ve aşiret hakkında kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ } “Yalnız Lût ailesi müstesna; onları bir seher vakti kurtardık” [Kamer 34] buyurmuştur.
وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الصِّدِّيقُونَ ثَلَاثَةٌ: حَبِيبٌ النَّجَّارُ مُؤْمِنُ آلِ يَاسِينَ، وَمُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ الَّذِي قَالَ: أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَالثَّالِثُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَهُوَ أَفْضَلُهُمْ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Sıddîklar üçtür: Yâsîn ehlinin mü'mini Habîb en-Neccâr; 'Rabbim Allah'tır dediği için bir adamı öldürecek misiniz?' diyen Firavun ailesinin mü'mini; üçüncüsü de Ali b. Ebî Tâlib'dir ki o onların en faziletlisidir.”
وَعَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ أَبُو بَكْرٍ خَيْرًا مِنْ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُ كَانَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ جِهَارًا أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ فَكَانَ ذَلِكَ سِرًّا وَهَذَا كَانَ جِهَارًا.
Ca'fer b. Muhammed'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ebû Bekir, Firavun ailesinin mü'mininden daha hayırlı idi; çünkü o imanını gizliyordu, Ebû Bekir ise açıkça { أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ } “Rabbim Allah'tır dediği için bir adamı öldürecek misiniz?” demişti. Dolayısıyla o gizliydi, bu ise açıktı.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَفْظُ مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ مُؤْمِنٌ أَيْ كَانَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ شَخْصًا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ يَكْتُمُ إِيمانَهُ وَالتَّقْدِيرُ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وَقِيلَ إِنَّ هَذَا الِاحْتِمَالَ غَيْرُ جَائِزٍ لأنه يُقَالُ كَتَمْتُ مِنْ فُلَانٍ كَذَا، إِنَّمَا يُقَالُ كَتَمْتُهُ كَذَا قَالَ تَعَالَى:
İkinci Mesele: { مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } kavlindeki { مِنْ } lafzının { مُؤْمِنٌ } kavline taalluk etmesi caizdir; yani o mü'min kimse Firavun ailesinden bir şahıs idi. { يَكْتُمُ إِيمانَهُ } kavline taalluk etmesi de caizdir; takdiri 'imanını Firavun ailesinden gizleyen mü'min bir adam' şeklinde olur. Bu ihtimalin caiz olmadığı söylenmiştir; zira 'Falancadan şunu gizledim' manasında 'ketemtü min fülânin kezâ' denilmez, sadece 'ketemtühü kezâ' denilir. Nitekim Allah Teâlâ:
وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً [النِّسَاءِ: ٤٢] .
{ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” [Nisâ 42] buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: رَجُلٌ مُؤْمِنٌ الْأَكْثَرُونَ قرءوا بِضَمِّ الْجِيمِ وَقُرِئَ رَجِلٌ بِكَسْرِ الْجِيمِ كَمَا يُقَالُ عَضِدٌ فِي عَضُدٍ.
Üçüncü Mesele: { رَجُلٌ مُؤْمِنٌ } ibaresini çoğunluk 'cîm'in zammesiyle (raculün) okumuştur. 'Adud' kelimesi yerine 'adid' denildiği gibi 'cîm'in kesresiyle 'racilün' şeklinde de okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَقَدْ ذَكَرَ فِي هذا الكلام ما يدل على حسن ذلك الِاسْتِنْكَارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَا زَادَ عَلَى أَنْ قَالَ: رَبِّيَ اللَّهُ وَجَاءَ بِالْبَيِّنَاتِ وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ الْقَتْلَ الْبَتَّةَ وَقَوْلُهُ وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ مِنْ رَبِّكُمْ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ رَبِّيَ اللَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَقَوْلَهُ وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّلَائِلَ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَهُوَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ طه [٥٠] رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٢٤] رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın { أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ } kavli, inkâr (kınama) yollu bir istifhamdır (sorudur). Bu kelamda o kınamanın yerindeliğine delalet eden hususu zikretmiştir; zira o adam, 'Rabbim Allah'tır' demekten ve apaçık mucizeler getirmekten öte bir şey yapmamıştır, bu ise kesinlikle öldürülmeyi gerektirmez. { وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ مِنْ رَبِّكُمْ } kavli iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: { رَبِّيَ اللَّهُ } kavlinin tevhide işaret olması, { وَقَدْ جاءَكُمْ بِالْبَيِّناتِ } kavlinin ise tevhide delalet eden delillere işaret olmasıdır. Bu da Tâhâ sûresindeki [50] { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da doğru yolu gösterendir” kavli ile Şuarâ sûresindeki [24] { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; eğer kesin olarak inanıyorsanız” kavlidir,
إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ، ثُمَّ ذَكَرَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ حُجَّةً ثَانِيَةً فِي أَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى قَتْلِهِ غَيْرُ جَائِزٍ وَهِيَ حُجَّةٌ مَذْكُورَةٌ عَلَى طَرِيقَةِ التَّقْسِيمِ، فَقَالَ إِنْ كَانَ هَذَا الرَّجُلُ كَاذِبًا كَانَ وَبَالُ كَذِبِهِ عَائِدًا عَلَيْهِ فَاتْرُكُوهُ وَإِنْ كَانَ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ كَانَ الْأَوْلَى إِبْقَاؤُهُ حَيًّا.
ayetlerin sonuna kadar böyledir. Sonra o mü'min zat, Mûsâ'nın öldürülmesine kalkışmanın caiz olmadığına dair taksim (mantıksal ayrımlar) yöntemiyle zikredilen ikinci bir delil getirerek şöyle demiştir: Şayet bu adam yalancı ise yalanının vebali kendisine aittir, öyleyse onu bırakın; şayet doğru sözlü ise sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir. Böylece her iki takdire göre de onu sağ bırakmanın daha evla olduğu sabit olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ السُّؤَالُ عَلَى هَذَا الدَّلِيلِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَإِنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ مَعْنَاهُ أَنَّ ضَرَرَ كَذِبِهِ مَقْصُورٌ عَلَيْهِ وَلَا يَتَعَدَّاهُ، وَهَذَا الْكَلَامُ فَاسِدٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ بِتَقْدِيرِ كَوْنِهِ كَاذِبًا كَانَ ضَرَرُ كَذِبِهِ مَقْصُورًا عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ يَدْعُو النَّاسَ إِلَى ذَلِكَ الدِّينِ الْبَاطِلِ، فَيَغْتَرُّ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ، وَيَقَعُونَ فِي الْمَذْهَبِ الْبَاطِلِ وَالِاعْتِقَادِ الْفَاسِدِ، ثُمَّ يَقَعُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ غَيْرِهِمُ الْخُصُومَاتُ الْكَثِيرَةُ فَثَبَتَ أَنَّ بِتَقْدِيرِ كَوْنِهِ كاذبا لم يمكن ضَرَرُ كَذِبِهِ مَقْصُورًا عَلَيْهِ، بَلْ كَانَ مُتَعَدِّيًا إِلَى الْكُلِّ، وَلِهَذَا السَّبَبِ الْعُلَمَاءُ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الزِّنْدِيقَ الَّذِي يَدْعُو النَّاسَ إِلَى زَنْدَقَتِهِ يَجِبُ قَتْلُهُ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْكَلَامُ حُجَّةً لَهُ، فَلَا كَذَّابَ إِلَّا وَيُمْكِنُهُ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِهَذِهِ الطَّرِيقَةِ، فَوَجَبَ تَمَكُّنُ جَمِيعِ الزَّنَادِقَةِ وَالْمُبْطِلِينَ مِنْ تَقْرِيرِ أَدْيَانِهِمُ الْبَاطِلَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ أَنْكَرُوا نُبُوَّةَ مُوسَى ﵇ وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: إِنْ كَانَ ذَلِكَ الْمُنْكِرُ كَاذِبًا فِي ذَلِكَ الْإِنْكَارِ فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ، وَإِنْ يَكُ
Eğer: 'Bu delile iki vecihten itiraz edilir. Birincisi: { وَإِنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ } “Eğer yalancı ise yalanı kendi aleyhinedir” kavlinin manası, onun yalanının zararının kendisiyle sınırlı kaldığı ve başkasına geçmediğidir. Bu söz ise birtakım vecihlerden ötürü fasittir. Bunlardan biri: Onun yalancı olduğu takdirde yalanının zararının kendisiyle sınırlı kalacağını kabul etmiyoruz; çünkü o insanları o bâtıl dine davet eder, onlardan bir grup da ona aldanarak bâtıl mezhebe ve bozuk inanca düşer, sonra da onlarla başkaları arasında pek çok husumetler çıkar. Dolayısıyla onun yalancı olduğu takdirde yalanının zararının kendisiyle sınırlı kalmayıp bilakis herkese sirayet edeceği sabit olmuştur. Bu sebeple âlimler insanları kendi zındıklığına çağıran zındığın öldürülmesinin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. İkincisi: Şayet bu söz onun için bir delil olsaydı, hiçbir yalancı kalmazdı ki bu yönteme sarılabilmiş olmasın; bu takdirde bütün zındıkların ve bâtıl ehlinin bâtıl dinlerini yerleştirmelerine imkân tanınması vacip olurdu. Üçüncüsü: Mûsâ aleyhisselâm'ın nübüvvetini inkâr eden kâfirlere karşı da inkârda bulunmanın (onları kınamanın) caiz olmaması gerekirdi; çünkü şöyle denilebilirdi: Şayet o inkârcı bu inkârında yalancı ise yalanı kendi aleyhinedir, şayet
صَادِقًا انْتَفَعْتُمْ بِصِدْقِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الطَّرِيقَ يُوجِبُ تَصْوِيبَ ضِدِّهُ، وَمَا أَفْضَى ثُبُوتُهُ إِلَى عَدَمِهِ كَانَ بَاطِلًا.
doğru sözlü ise onun doğruluğundan faydalanırsınız. Böylece bu yolun kendi zıddını doğrulamayı gerektirdiği sabit olmuştur; sübutu kendi yokluğuna götüren şey ise bâtıldır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يُقَالَ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ كُلُّ الَّذِي يَعِدُكُمْ لِأَنَّ الَّذِي يُصِيبُ فِي بَعْضِ مَا يَعِدُ دُونَ الْبَعْضِ هُمْ أَصْحَابُ الْكَهَانَةِ وَالنُّجُومِ، أَمَّا الرَّسُولُ الصَّادِقُ الَّذِي لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا بِالْوَحْيِ فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ صَادِقًا فِي كُلِّ مَا يَقُولُ فَكَانَ قَوْلُهُ يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ غَيْرَ لَائِقٍ بِهَذَا الْمَقَامِ وَالْجَوَابُ:
İkinci İtiraz: 'Şayet doğru sözlü ise vaat ettiği şeylerin hepsi başınıza gelir' denilmesi vacip idi; çünkü vaat ettiği şeylerin bazısında isabet edip bazısında etmeyen kimseler kâhinler ve müneccimlerdir. Ancak vahiyden başka bir şey konuşmayan sadık peygambere gelince, onun söylediği her şeyde doğru olması vaciptir; dolayısıyla { يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ } “sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir” sözü bu makama uygun düşmemiştir' denilirse; Cevap:
عَنِ الْأَسْئِلَةِ الثَّلَاثَةِ بِحَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَا حَاجَةَ بِكُمْ فِي دَفْعِ شَرِّهِ إِلَى قَتْلِهِ بَلْ يَكْفِيكُمْ أَنْ تَمْنَعُوهُ عَنْ إِظْهَارِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ ثُمَّ تَتْرُكُوا قَتْلَهُ فَإِنْ كَانَ كَاذِبًا فَحِينَئِذٍ لَا يَعُودُ ضَرَرُهُ إِلَّا إِلَيْهِ، وَإِنْ يَكُ صَادِقًا انْتَفَعْتُمْ بِهِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ ذَلِكَ التَّقْسِيمِ بَيَانُ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى قَتْلِهِ بَلْ يَكْفِيكُمْ أَنْ تُعْرِضُوا عَنْهُ وَأَنْ تَمْنَعُوهُ عَنْ إِظْهَارِ دِينِهِ فَبِهَذَا الطَّرِيقِ [تَكُونُ] الْأَسْئِلَةُ الثَّلَاثَةُ مَدْفُوعَةً.
bu üç soruya tek bir kelimeyle [verilir] ki o da sözün takdirinin şöyle denilmesidir: Onun şerrini savma hususunda onu öldürmenize gerek yoktur; bilakis onun bu sözü açığa vurmasına engel olmanız ve ardından onu öldürmeyi terk etmeniz size yeterlidir. Şayet o yalancı ise bu takdirde onun zararı ancak kendisine döner; şayet doğru sözlü ise ondan faydalanırsınız. Hâsılı, o taksimi zikretmekten maksat, onu öldürmeye ihtiyaç olmadığını, bilakis ondan yüz çevirmenizin ve dinini açığa vurmasına engel olmanızın size yeteceğini beyan etmektir. İşte bu yolla söz konusu üç soru savuşturulmuş olur.